(სამი სურათი „ცოდნის გემის“ კიჩოდან)

გერმანელი კოლეგის ტილმან კიზერის ლექცია-სემინარიდან რამდენიმე მნიშვნელოვანი გზავნილი და საფიქრალი წამოვიყოლე. მინდა, გაგიზიაროთ.

ტილმან კიზერი ჰიბერნიის ვალდორფის სკოლის დაწყებითი კლასების მასწავლებელი და დურგალია. ის ბავშვებს სასკოლო საგნებთან ერთად ხეზე მუშაობასაც ასწავლის. ხელობის გაკვეთილებზე ერთ-ერთი დავალება ხის გემის შექმნაა. გვიზიარებდა გერმანელი მასწავლებელი თავის გამოცდილებას და ასეთი რამ ახსენა:

„გემის გაზუმფარების პროცესი მონოტონური, ერთფეროვანია. საჭირო საქმეა, ოღონდ პროცესში შეიძლება დაგავიწყდეს, რას აკეთებ და რატომ. ასეთ დროს ობიექტისგან აბსტრაგირება, შორიდან შეხედვა და დაფიქრებაა საჭირო: რას ვაკეთებ? რისთვის? ხომ არ დამავიწყდა მიზანი? სად ვარ? საით მივდივარ? რა გეზი მაქვს? რას მივიღებ, როდესაც ამას დავასრულებ?“

ამ სურათხატოვანი ჩანართის შემდეგ მომხსენებელმა თანამედროვე სამყაროს გამოწვევებსა და განათლების მნიშვნელობაზე ისაუბრა. რა არის დღეს სკოლის მიზანი და ფუნქცია? რა უნარებითა და ცოდნით უნდა აღვჭურვოთ მოსწავლე, რომ ის დამოუკიდებელ, ძლიერ, შემოქმედ, მოქმედ ადამიანად იქცეს?

აი, ის კითხვები, რომლებიც უნდა დაისვას მონოტონური სასწავლო პროცესის დროს. ყოველდღიურ საზრუნავში ჩაფლულ მასწავლებელს, დღის, სემესტრისა და წლიური გეგმების, ათასგვარი ანალიზის, საწერის, ბიუროკრატიული ტვირთის წნეხქვეშ, პერიოდულად სჭირდება აბსტრაგირება, „ცოდნის გემისთვის“ გვერდიდან შეხედვა. კითხვების დასმა. მიზნების გამოკვეთა. ირგვლივ მიმოხედვა. რეალობის შეფასება. მოსწავლეებთან დაახლოება. მათი ხმის გაგონება. არა მარტო გაგონება, გააზრებაც: რას ამბობენ ისინი? რას უმკლავდებიან? რა ემოციურ მდგომარეობაში არიან?

გადავდგათ ერთი ნაბიჯი უკან. შევხედოთ ჩვენი „ცოდნის გემს“. რას ვთავაზობთ მოსწავლეებს?

სურათი 1. გაკვეთილების „კალეიდოსკოპი“

დილის ცხრა საათიდან, 5-10-წუთიანი შესვენებებისა და დიდი შესვენების ჩათვლით, მოსწავლეები ესწრებიან რამდენიმე 45-წუთიან გაკვეთილს.

პირობითად, ავიღოთ საშუალო საფეხურის გაკვეთილების ცხრილი.

გაკვეთილების წყება დაიწყო ქართულით.

45 წუთში დასრულდა.

დასვენება.

მერე – 45 წუთი მათემატიკა.

დასრულდა.

+ რომელიმე საბუნებისმეტყველო საგანი (ქიმია/ფიზიკა/ბიოლოგია…).

დასრულდა.

რომელიმე უცხო ენა.

სამოქალაქო.

დასრულდა.

თუ გაუმართლათ – სულ ესაა. თუმცა, უმეტესწად, 6 ან 7 გაკვეთილი ტარდება. თვალსაჩინოებისთვის საძიებო სისტემაში სიტყვების „გაკვეთილების ცხრილი საშუალო საფეხურზე“ შეყვანისას მოძიებულ პირველივე ცხრილს დავურთავ:

საქართველოს ისტორიის შემდეგ – ფიზიკური აღზრდა, ქიმია, მათემატიკა, ინგლისური, მეექვსე გაკვეთილად – ქართული და შემდეგ – ბიოლოგია.

კითხვა: რა რჩება სამუშაო დღის ბოლოს მოსწავლეს სხვადასხვა დარგის შემსწავლელი ამ შვიდი გაკვეთილიდან? ამ თანმიმდევრობით 45 წუთით საკლასო ოთახში შესვლა-გამოსვლის შედეგად რას იძენს ის? გასაგებია, რომ სასწავლო გეგმა, მიზნები და ამოცანები წლიურია, შედეგებსაც წლის (სემესტრების, შემაჯამებელი სამუშაოების) განმავლობაში ვიმკით, მაგრამ ასე დაგეგმილი სასწავლო პროცესი ნამდვილად ეფექტიანია? თანადროულია? შედეგიანია? საკუთარი თავი რომ წარმოიდგინოთ: ფიზიკური აღზრდის გაკვეთილის შემდეგ – ქიმიაზე, მერე კი ქართულზე, რომელსაც ბიოლოგია მოსდევს, – რა განცდა დაგეუფლებოდათ? რამდენად ახერხებს მოსწავლე ასე ფრაგმენტულად მიღებული ცოდნის გამთლიანებას? და თუ ახერხებს, როდის? როგორ? სამყაროს რა სურათს იღებს ხანმოკლე ინტერვალებით გამოყოფილ გაკვეთილებზე დასწრებისას?

ინტეგრირებული სწავლება ერთ-ერთია იმ მეთოდთაგან, რომლებიც ამ პრობლემის გადასაჭრელად შეიძლება განვიხილოთ, მაგრამ რამდენად ხშირად ახერხებენ მასწავლებლები თანამშრომლობას? რა საგნები მიეწოდებათ მოსწავლეებს ისე, რომ მათ ინტერდისციპლინური კავშირების დახმარებით შეძლონ ცოდნის კონსტრუირება?

ვფიქრობ, ეს გაფანტული, ფრაგმენტული სურათი საგულისხმო ფაქტორია განათლების ხარისხზე მსჯელობისას. ეს მიდგომა – გაკვეთილების უთავბოლო წყება – რაღაცით კალეიდოსკოპში შემთხვევით შექმნილ ფორმას მაგონებს.

„დღეს სკოლების უმეტესობა ყურადღებას იმაზე ამახვილებს, რომ მოსწავლეებმა ინფორმაცია დაიზუთხონ. წინათ ასეთი მეთოდი მართებულად მიიჩნეოდა, რადგან ხელმისაწვდომი ინფორმაცია ცოტა იყო… XXI საუკუნეში კი, პირიქით, უზარმაზარი მოცულობის ინფორმაციამ ლამისაა წაგვლეკოს. ასეთ სამყაროში ერთი რამ, რასაც მასწავლებელმა თავი უნდა აარიდოს, მოსწავლეებისთვის მეტი ინფორმაციის მიწოდებაა. ბავშვებს ეს ისედაც არ აკლიათ. ამის მაგივრად ადამიანებს ინფორმაციის გააზრება, მნიშვნელოვნისა და უმნიშვნელოს ერთმანეთისგან გარჩევა და, რაც მთავარია, სხვადასხვა ცნობის ურთიერთშერწყმით მსოფლიოს ზოგადი სურათის დანახვა უნდა ასწავლონ“, – წერს იუვალ ნოა ჰარარი წიგნში „21 გაკვეთილი ოცდამეერთე საუკუნისთვის“. ამ წიგნში მკვლევარი თანამედროვეობის მწვავე და მნიშვნელოვან საკითხებს მიმოიხილავს. განათლების, აზროვნების განვითარებისა და ადამიანის წინაშე დღეს არსებული სირთულეების გადასალახავად საჭირო უნარების მიმოხილვას ის საგანგებო „გაკვეთილს“ უთმობს. წიგნი საინტერესო საკითხავი იქნება მასწავლებლებისთვისაც და მოსწავლეებისთვისაც. ეს მნიშვნელოვანი „გაკვეთილები“ გასააზრებელი და დამაფიქრებელია.

სურათი 2. მიესაჯოს მერხთან ჯდომა!

მერხებთან დღის უმეტესი ნაწილის გატარება მართლა მოსახდელ სასჯელს ჰგავს. ეს შედარება შემზარავი კია, მაგრამ მოზარდების მთელი დღის განმავლობაში მერხებთან დასმა კიდევ უფრო შემზარავია. ფიზიკური აღზრდის კვირაში რამდენიმე საათი სურათს დიდად ვერ ცვლის.

მერხებთან უძრავად ჯდომა! ერთ კლასში. ერთ სივრცეში (ნიავდება მაინც?)!

სმენა! გაგონება! დაფას მიშტერება!

პარაგრაფიდან პარაგრაფამდე დამუშავება!

დაზუთხვა!

მოკლე შინაარსი!

პარაგრაფის შინაარსი – წერით!

კითხვებზე პასუხი – წერით!

უტრირებულია?

მაინც რამდენად უტრირებულია სასკოლო პროცესის ეს აღწერილობა?

მოსწავლეები სხედან და სხედან.

„აბა, რა უნდა ქნან?“ – ისმის შემხვედრი კითხვა.

მოზარდმა უნდა იმოძრაოს.

მოზარდმა უნდა ისწავლოს საკუთარი სხეულის მართვა. გაუმჯობესება. უნდა შეიმეცნოს საკუთარი თავი. გამოსცადოს ის სხვადასხვა სიტუაციაში. შემოქმედებით, ჩარჩოებს მიღმა აზროვნებას უნდა დაეუფლოს. ფიზიკური ვარჯიში სასიცოცხლო მნიშვნელობისაა. 45-წუთიანი გაკვეთილების წყება (შვიდჯერ ორმოცდახუთი!) მტანჯველია სხეულისთვის. რა თქმა უნდა, ამ სხეულში დაგროვდება ენერგია, რომელიც გამოთავისუფლებას მოითხოვს.

რატომ სხედან ჩვენი მოსწავლეები უძრავად 45 წუთის განმავლობაში?

„აბა, რა უნდა ქნან?“

უნდა იმოძრაონ.

შექმნან გაკვეთილზე ჯგუფები – გადაადგილდნენ ერთმანეთისკენ, დაჯგუფდნენ.

წყვილებს მიეცეთ დავალება: მოძებნეთ სკოლის შენობაში ან გარეთ (თუ უსაფრთხოა) სივრცე, აიღეთ 10 წუთი, იფიქრეთ მოცემულ დავალებაზე. დაბრუნდით და ნაფიქრი გაგვიზიარეთ.

ყოველი ნახევარი საათის შემდეგ ავდგეთ, ხელები ზევით. გაჭიმვა. კუნთების დაძაბვა. მოშვება. ადგილზე ხტუნვა. ხელ-ფეხის ქნევა.

სახალისოა.

დავსხედით – გავაგრძელეთ.

„გაკვეთილი არ არის გასართობი! გაკვეთილზე სმენა და გაგონებაა საჭირო!“

შესაბამისად, თითოეულს მიესაჯოს მერხთან ჯდომა.

აღსრულდეს დაუყოვნებლივ. ამიერიდან 12 წლის განმავლობაში.

როდის იკვლიონ გარემო? რამდენი სკოლა უზრუნველყოფს სკოლის შემოგარენში გასვლა-გასეირნებას? გასვლითი ღონისძიებები უმეტესად ექსკურსიებია ეკლესიებში, ტაძრებში, ისტორიულ-კულტურული ძეგლების მონახულება. მერე – სუფრა.

და ირგვლივ რა ხდება? რა ლანდშაფტია? რა არქიტექტურული სურათი? ფეხით სავალ ადგილზე საინტერესოს რას ვნახავთ? ერთი მასწავლებელი, ჩვენი ინტერნეტგაზეთის ავტორი, „ამბების შეგროვებას“ უწოდებს ამ აქტივობას. დადის მოსწავლეებთან ერთად. აკვირდებიან მოსწავლეები. შეიმეცნებენ. ემოციების ამოცნობას სწავლობენ. მოძრაობენ.

მეც…

საუკეთესო ხარისხის დავალებები მივიღე, არაჩვეულებრივი ნაწერები, როდესაც ვთხოვე:

ადექით, ჩადით ეზოში. იპოვეთ კენჭი. ამობრუნდით კენჭიანად.

როგორ გაცვივდნენ.

რა სწრაფად ამოვიდნენ, გაფაციცებულები: რა იქნება ახლა? რას მოიფიქრებს?

დაიდეთ კენჭი წინ და დაწერეთ მისი პირით:

რა მოხდა? როგორ აღმოვჩნდი ეზოდან მერხზე?

აღწერეთ საინტერესოდ. პირველ პირში.

ნაწერები ისეთია, კრებულად გამოცემა შეიძლება. კენჭების ამბები. ზოგი კენჭი შეშინებულია. ზოგი – აღტაცებული. ზოგი ჯერაც ჩანთაში ცხოვრობს. სხვებს ეზოში დარჩენილი მეგობრები ენატრებათ. ზოგი წარსულს იხსენებს სადღაც ზღვისპირას.

ფერადი, განსხვავებული ამბები.

მოიფიქრეს, ნაფიქრი მოაწესრიგეს, სტრუქტურასა და ფორმაზე იფიქრეს, აბზაცებად დაალაგეს სათქმელი. გადმოსცეს. მეც ეს მინდოდა.

კიდევ ერთი სურათი, რაც „ცოდნის გემის“ შეთვალიერებისას ჩნდება, სწორედ ესაა – მერხთან უძრავად მჯდომი მოზარდი სხეული. მიწოლილი, გაწოლილი, თავჩარგული, მოგრეხილი, წელში გამართული (თუ მასწავლებელი მკაცრია, ხელები მერხზე!).

არადა… „მოძრაობა და მარტო მოძრაობაა… სიცოცხლის მიმცემი“…

სურათი 3. მოსწავლის ხმა და ხმაური – ვის დაკრულზე ვმღერი და ვცეკვავ?

ხმაურში გამოთავისუფლებული ენერგია არ იგულისხმება.

დღევანდელ ჩვენს სკოლაში რას გეგმავს მოსწავლე სათავისოდ? სად ისმის მისი ხმა? რას ირჩევს? როგორ ვეცნობით მის საჭიროებებს?

მოსწავლე უფროსების დაგეგმილი პროცესის უტყვი და უმოქმედო „მიმღებია“. მოსწავლეთა თვითმმართველობა შესაძლოა არსებობს, მაგრამ რეალურად რა პროცესებში მონაწილეობენ ბავშვები? რას გეგმავენ? რას ახორციელებენ?

სულ მრჩება განცდა, რომ ბევრს „ვაძალებთ“.

უნდა ისწავლო, იმიტომ რომ საჭიროა!

დიახ, ასე და არა სხვაგვარად, იმიტომ რომ ოდითგანვე ასე იყო!

მოისმინე! დაისწავლე! მოყევი! ზეპირად! თხრობით! მოკლე შინაარსი! ახლა მათემატიკა გაქვს! ახლა იმღერე – მუსიკაა. იმღერე, რასაც გამღერებენ!

იმღერე, რასაც გამღერებენ და იცეკვე დაკრულზე.

ასე შეიძლება ადაპტაციის კარგი უნარი გამოვუმუშაოთ მოზარდს. „გადასარჩენად“ უმნიშვნელოვანესი უნარია. ისმის გონივრული შეგონებები:

„მათ ხომ კონკურენტულ გარემოში მოუწევთ გასვლა. უნდა იცოდნენ ბევრი რამ. მათ შორის – შეგუება“.

ძნელია, შეეკამათო. ნამდვილად, გარკვეულ გარემოსა და კულტურაში „გადასარჩენად“ შეგუება, ადაპტაცია მნიშვნელოვანია. მაგრამ იქვე კიაფობს კითხვები. ეს შემაწუხებელი კითხვები: კი, მაგრამ ვინ იცის, როგორია მომავალი, ვინ იცის, რა უნარები და ცოდნა იქნება საჭირო ათი წლის შემდეგ…

ჰარარის ამაზეც უფიქრია:

„მაშ, რას უნდა ვასწავლიდეთ ბავშვებს? პედაგოგიკის ბევრი სპეციალისტი ამტკიცებს, რომ სკოლები ე.წ. ოთხი კ-ს სწავლებაზე უნდა გადავიდნენ:

კრიტიკული აზროვნება

კომუნიკაცია

კოლაბორაცია

კრეატიულობა“.

ცვლილებებთან გამკლავება, ახალი საგნების შესწავლისა და უჩვეულო, მოულოდნელ გარემოებებში ფსიქიკური წონასწორობის შენარჩუნების უნარი მომავალში ყველაზე მნიშვნელოვანი იქნება.

იქვე: „ადამიანი დროს რომ არ ჩამორჩეს, მას არა მხოლოდ ახალი იდეების მოფიქრება და პროდუქტების გამოგონება უნდა შეეძლოს, არამედ (რაც მთავარია) არასდროს უნდა შეწყვიტოს საკუთარი თავის განახლება“.

რადგან… „ცვლილება ერთადერთი მუდმივაა“, პრეადაპტაციის უნარიც გადამწყვეტ მნიშვნელობას იძენს. განსხვავებული, ახლებური ფუნქციის მინიჭება, ახალ გარემოში სწრაფი და სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი პრეადაპტაცია „კარგ გამგონეს და კარგ შემსრულებელს“ ნაკლებად განუვითარდება.

შემოქმედებითი მიდგომა, ახლებური გააზრება, ჩარჩოებს მიღმა ფიქრი და ქმედება – რამდენ დროს ვუთმობთ ამ ყველაფერს სკოლებში?

კარლ სეიგანი თავის „კოსმოსში“ წერს:

„ევოლუციამ განაპირობა, რომ ჩვენ ახალი მოვლენის შეცნობა გვსიამოვნებს, რადგან მას, ვისაც ამგვარი გააზრების უნარი გააჩნია, გადარჩენის მეტი შესაძლებლობა ეძლევა“.

ახალი მოვლენების შეცნობას, აღქმა-გაგებას, გააზრებას ადაპტაციურთან ერთად პრეადაპტაციური უნარების გამომუშავებაც სჭირდება.

მთავარი კითხვა, რომელიც მთელ ამ „თავისუფალ ბლოგს“ იტევს, ესაა:

შინაარსების გადამუშავებითა და დამახსოვრებით, მერხთან უძრავად, „წესიერად“ ჯდომით, უინიციატივოდ პროცესის მიყოლით რამდენად შეიძლება, თანამედროვე სამყაროში მცხოვრები მოზარდი სათანადო უნარებით აღიჭურვოს?

სკოლებში შეცნობის, შემეცნების სიამოვნებასა და სიხარულს, ქმედებას, შემოქმედებას რამდენი დრო ეთმობა?

კონსულტაციისა და ტრენინგების ცენტრი, სკოლა-ლაბი, პროგრამა „სკოლების გაძლიერების ინიციატივის“ ფარგლებში ახორციელებს პროექტს „სოციალური და ემოციური კომპეტენციების განვითარების მხარდაჭერა საქართველოს ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებში“. უკვე შექმნილია საბაზო საფეხურისთვის განკუთვნილი პრაქტიკული სახელმძღვანელო („მოსწავლეების სოციალური და ემოციური კომპეტენციების განვითარება საბაზო საფეხურზე“), შემუშავებულია თვითმართვადი ონლაინკურსი მასწავლებლებისთვის და დასრულებულია საგრანტო კონკურსი, რომელში გამარჯვებული პროექტებიც 2023 წლის განმავლობაში საქართველოს სხვადასხვა რეგიონის სკოლებში განხორციელდება.

სოციალური და ემოციური კომპეტენციების განვითარება სასწავლო პროცესის განუყოფელი ნაწილია. მსოფლიოში ამ მიმართულებით დიდი ცოდნა და გამოცდილებაა დაგროვილი. საქართველოში ამ პრაქტიკის დანერგვის საჭიროება მას შემდეგ გახდა აშკარა, რაც პანდემიის დროს სკოლებში შექმნილმა ვითარებამ აჩვენა, რომ მოსწავლეები, აკადემიურთან ერთად, მნიშვნელოვან სირთულეებს ეჯახებოდნენ სწორედ სოციალური და ემოციური უნარების განვითარების კუთხით.

პანდემიის მიერ საქართველოსთვის მიყენებული ზიანის შესაფასებლად სრულფასოვანი კვლევა არ ჩატარებულა, თუმცა „განათლების კოალიციის“ მიერ ორგანიზებულმა პანდემიით გამოწვეული სასწავლო დანაკარგების კვლევამ ცხადყო, რომ ზიანი განსაკუთრებით თვალსაჩინო იყო საბაზისო საფეხურზე, რომელსაც მოსწავლეების ტრანზიციის პროცესისთვის კრიტიკული მნიშვნელობა აქვს.

სწორედ მაშინ დაიბადა იდეა, ადგილობრივ და საერთაშორისო გამოცდილებაზე დაყრდნობით შემუშავებულიყო სოციალური და ემოციური კომპეტენციების განვითარებაზე ორიენტირებული მიდგომა ქართული სკოლებისთვის.

„დისტანციური სწავლისა და სკოლაში დაბრუნების შემდეგ კონტექსტზე დაკვირვებით ვნახეთ, რომ, გარდა აკადემიური დანაკარგებისა, მოსწავლეები მიდრეკილნი იყვნენ შფოთვისა და დეპრესიისკენ, უჭირდათ თანატოლებთან თანამშრომლობა და, რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, თვითრეგულაციის უნარების დეფიციტის გამო უმძიმდათ კონცენტრირება და სწავლა. სწორედ ამან გვიბიძგა, ისეთი მიდგომა შეგვეთავაზებინა მასწავლებლებისთვის, რომელიც ამ თვალსაზრისით გააძლიერებდა მოსწავლეებს და შეუქმნიდა მათ საჭირო მზაობას, სრულფასოვნად ჩართულიყვნენ სასწავლო პროცესში.

იმავდროულად, ჩვენი მიზანი იყო, შეთავაზებული მოდელი დამატებით ტვირთად არ ქცეულიყო მასწავლებლებისთვის – მათ საგნის სწავლებასთან ინტეგრირებულად შესძლებოდათ სოციალური და ემოციური კომპეტენციების განვითარებაზე მუშაობა“, – გვიხსნის სკოლა-ლაბის პროგრამის კოორდინატორი მერი ქადაგიძე.

„ძალიან მნიშვნელოვანია, საბაზისო დონეზევე შეიქმნას კლასში დადებითი კლიმატი და ჩამოყალიბდეს გულისხმიერი ურთიერთობები. ჩანაფიქრის არსია, მასწავლებელმა გაიაზროს, რაოდენ მნიშვნელოვანია მოსწავლეების ჰოლისტური განვითარება თუნდაც აკადემიური მოსწრების გაუმჯობესებისთვის.

როგორც კი მასწავლებლებმა დაიწყეს დაკვირვება იმაზე, რომელ სტრატეგიებს იყენებდნენ ან რამდენად მკაფიო იყო მოსწავლეთა სოციალურ და ემოციურ უნარებზე მუშაობის პროცესი, უფრო უკეთესად დაინახეს შედეგები. რაც მთავარია, ისინი ალაპარაკდნენ არა „კლასზე“ როგორც ერთიან ამორფულ ორგანიზმზე, არამედ ცალკეულ ბავშვებსა და ცალკეულ პრობლემებზე“, – გვიზიარებს თავის გამოცდილებას ლიკა ქურციკიძე, მასწავლებლებისთვის შექმნილი პრაქტიკული სახელმძღვანელოს ავტორი.

სახელმძღვანელოზე მუშაობისას ლიკა მასწავლებლებთან ერთად ცდიდა ყველა მიდგომას, ითვალისწინებდა მათ გამოცდილებას და იღებდა უკუკავშირს. გარდა იმ მასწავლებლებისა, რომლებიც უშუალოდ გაკვეთილებზე ტესტავდნენ სოციალური და ემოციური უნარების განმავითარებელ სავარჯიშოებს, პროცესში ჩართული იყვნენ განათლების სპეციალისტები, ფსიქოლოგები, სკოლის დირექტორები. მოდელი, რომელიც სკოლა-ლაბმა შეიმუშავა, გულისხმობს არა დამატებით ღონისძიებებს დამატებით დროში, არამედ საგაკვეთილო პროცესში აქტივობების ისე დაგეგმვას, რომ უზრუნველყოფილ იქნეს სოციალური და ემოციური კომპეტენციების განვითარება.

„ეს გულისხმობს, რომ მასწავლებელი დამოუკიდებლად ან კონსულტანტის დახმარებით აკვირდება საკუთარ სასწავლო პრაქტიკას და აფასებს მას, რათა დაადგინოს, ძირითადად რა საჭიროებები აქვთ მოსწავლეებს მის სასწავლო გარემოში ან რომელ კომპეტენციაზეა სასურველი მეტი აქცენტის დასმა. ჩვენი სტანდარტით, გამოყოფილია სამი ძირითადი კომპეტენცია: თვითრეგულაცია, თვითცნობიერება და ურთიერთობები. მას შემდეგ, რაც მასწავლებელი საჭიროებებს დაადგენს, სასურველია, მხარდამჭერ სპეციალისტთან ან გამოცდილ კოლეგასთან ერთად გაწეროს სამოქმედო გეგმა, რომლითაც არანაკლებ ერთი სემესტრი იმუშავებს. ცხადია, ამ ხნის განმავლობაში მასწავლებელი კოლეგებსაც უზიარებს გამოცდილებას და ბავშვებსაც ეკითხება რჩევას. ჩვენი მიდგომის მთავარი ხაზი ის არის, რომ პედაგოგს არ სჭირდება ზეგანაკვეთური შრომა ან საკლასო გარემოს მიღმა აქტივობების მოფიქრება ამ კომპეტენციების განსავითარებლად.

მოდელის წარმატებისთვის გადამწყვეტია, მასწავლებელი თვითონვე იყოს მოტივირებული, მაღალი თანაგანცდის უნარით ეკიდებოდეს მოსწავლეებთან ურთიერთობას და თავად ახდენდეს ყველა იმ კომპეტენციისა და უნარის მოდელირებას, რომელთა განვითარებაც მათთვის სურს. მაგალითად, თუ მასწავლებელი მოსწავლეებს კომუნიკაციის დროს ემპათიის მნიშვნელობაზე მიანიშნებს, თავადაც უნდა აჩვენოს ემპათიის მაგალითი. სწორედ საბაზისო უნარების განვითარებას ემსახურება ის კურსიც, რომელიც მასწავლებლებს შევთავაზეთ“, – ამბობს მერი ქადაგიძე.

კურსი სამი მოდულისგან შედგება:

. სოციალური და ემოციური კომპეტენციების მხარდაჭერის ჩარჩო, რომელიც, თავის მხრივ, ითვალისწინებს სოციალური და ემოციური უნარების განვითარების მნიშვნელობას და აქტუალურობას, სამიზნე კომპეტენციებისა და უნარების აღწერას და დანერგვის დონეებსა და სტრატეგიას;

. მხარდამჭერი საკლასო კლიმატი. ამ მოდულში განიხილება მოზარდი ასაკის მახასიათებლები, კლასის მოწყობის პრინციპები და საკლასო შეთანხმების ჩამოყალიბების გზები;

. სოციალური და ემოციური კომპეტენციების განმავითარებელი მიდგომები, მეთოდები და სტრატეგიები. ამ მოდულის მიზანია მოდელირების ტექნიკის გაცნობა, მოსწავლეების სოციალური და ემოციური უნარების განვითარებაზე ორიენტირებული მიდგომებისა და მეთოდების წარმოჩენა, კონკრეტული სტრატეგიების აღწერა თვითცნობიერების, თვითრეგულაციისა და ურთიერთობების განსავითარებლად.

კურსი წარმოდგენილია გახმოვანებული პრეზენტაციის სახით. მოდულებს თან ახლავს შესაბამისი საკითხავი თუ საილუსტრაციო მასალა. თითოეული მოდულის დასასრულს კურსი მონაწილეს სთავაზობს სარეფლექსიო კითხვებს და ქვიზს.

სისტემაში რეგისტრაციისა და კურსის დაწყების შემდეგ მონაწილეს შეუძლია, მოდულები მისთვის მისაღები ტემპით სასურველ ვადებში მოისმინოს და დახუროს. კურსის წარმატებით ჩაბარების შემდეგ მას გადაეცემა სერტიფიკატი, რომელიც ელექტრონული სახით ავტომატურად მიუვა მითითებულ მისამართზე.

მიუხედავად იმისა, რომ ახალი პრაქტიკის დანერგვა მასწავლებლებისთვის არც მატერიალურ მოტივაციას და არც სტატუსის ცვლილებას არ ნიშნავს, მისით საკმაოდ ბევრია დაინტერესებული. მერის დაკვირვებით, პანდემიის შემდეგ პედაგოგებს გაცილებით მეტად უჭირთ ნორმალური სასწავლო პროცესის წარმართვა, ხოლო მოსწავლეებისთვის სოციალური და ემოციური კომპეტენციების განვითარება საკლასო გარემოს გაუმჯობესებისა და სასწავლო პროცესში უკეთესად ჩართვის ერთ-ერთი გზაა.

„პარფიუმერიის მაღაზიის ვიტრინაში ჭორფლის საწინააღმდეგო კრემით სავსე უზარმაზარი ქილა იდგა. ქილაზე დიდი ასოებით ეწერა: „თქვენ ჭორფლი გაწუხებთ?“ პეპიმ მაღაზიის კარი შეაღო და შევიდა. დახლთან ხანში შესული ქალი იდგა. პეპი პირდაპირ მისკენ გაემართა და მტკიცედ უთხრა:

– არა!

– რა გინდა, გოგონი? – გაკვირვებით ჰკითხა ქალმა.

– არა! – იმავე ტონით უპასუხა პეპიმ.

– ვერ გამიგია, რისი თქმა გსურს?

– არა, მე არ მაწუხებს ჭორფლი. პირიქით, ძალიანაც მომწონს, ნახვამდის.

პეპი კარისაკენ გაემართა, მერე უცებ დახლისკენ შემოტრიალდა და დაამატა:

– აი, ისეთი კრემი თუ გაქვთ, ჭორფლი რომ უფრო დამეტყოს, შეგიძლიათ გამომიგზავნოთ შინ შვიდი-რვა ქილა“.

ცოტა ხნის წინ ჩემს გოგონას (უკვე ვეღარც ვითვლი, მერამდენედ) ვუკითხავდი „პეპი გრძელწინდას“. კითხვის დროს ბევრს ვიცინით, ბევრს ვსაუბრობთ, განვიხილავთ სხვადასხვა საკვანძო თემას და მერე ისევ სულმოუთქმელად ისმენს ვილა „ყიყლიყოში“ დატრიალებულ ამბებს. ანასტასია უკვე რვა წლისაა და მის ცხოვრებაში ნელ-ნელა წვეთავს ამბები სილამაზის სტანდარტების, დიეტების, ჭარბწონიანობის, სილამაზის პროცედურებისა და სილამაზის ინდუსტრიის შესახებ. პეპი ანასტასიასთვის როლ-მოდელია, აღფრთოვანებულია მისი სიმამაცით, იუმორით, კეთილშობილებით და თავდაჯერებულობით. ის საკუთარ შესაძლებლობებში დარწმუნებული, მამაცი, ძლიერი და მზრუნველი გოგოა, რომელიც არ ეპუება უსამართლობას, აბეზარ ბიჭებს ჭკუას ასწავლის და სუსტი, უმწეო ადამიანების დაჩაგვრის უფლებას არ აძლევს. პეპი მარტო ცხოვრობს, მშობლების გარეშე, და დამოუკიდებლობას პატარაობიდანვე მიჩვეულია; ხეებსა და სახლის სახურავზე მარჯვედ დაცოცავს, ცხენის ხელში აყვანაც შეუძლია და „ჭრიჭინას“ მართვაც კარგად გამოსდის. როდესაც ასეთი ყოჩაღი ხარ, თავდაჯერებული რომ არ იყო, არც გამოვა.

პეპისგან დიდებსაც და პატარებსაც უამრავი რამის სწავლა შეგვიძლია. ასტრიდ ლინდგრენი კი სწორედ იმიტომ არის გასაოცარი საბავშვო მწერალი, რომ ასე მსუბუქად, ძალდაუტანებლად, იუმორით და ლაღად მოაქვს ჩვენამდე ისეთი ამბები, რომლებმაც შეიძლება დაგვაფიქროს იმაზე, რა კარგია, როდესაც ბავშვი დამოუკიდებელია და აქვს ცხოვრებისთვის საჭირო უნარ–ჩვევები; რომ იუმორი და სამყაროსთვის თვალის გასწორება ზოგჯერ ძალიან გვეხმარება შინაგანი წონასწორობის შენარჩუნებაში; რა კარგია, როცა საკუთარ თავს ვიღებთ ისეთს, როგორებიც ვართ – ეს გვეხმარება, გვიყვარდეს საკუთარი თავი და გვჯეროდეს იმ შესაძლებლობების, რომლებიც გვაქვს; რა მშვენიერია, როდესაც საკუთარი შესაძლებლობების გჯერა, გამბედავი ხარ და ასე სხვებსაც უკეთ ეხმარები. უამრავი ასეთი შეტყობინება შეიძლება ამოვიკითხოთ „პეპი გრძელწინდაში“, გავუზიაროთ შვილებს, ერთად ვიფიქროთ და ვიმსჯელოთ.

გოგონები იმ რწმენით ვიზრდებით, რომ ბევრი რამ უნდა გამოვასწოროთ საკუთარ თავში, გარეგნობაში, რაღაც სტანდარტში მოვაქციოთ ჩვენი ქცევა, სხეული და წონა. სილამაზის თანამედროვე სტანდარტებმა და საშუალებებმა ქალებს უფრო მეტად მისცა ცვლილების და საკუთარ გარეგნობაში კორექტივების შეტანის ფუფუნება. მათ შეუძლიათ გახდნენ ისეთები, როგორებიც სურთ იყვნენ. სოციალური მედიით თუ ტელევიზიით ჩვენ ვხედავთ თანამედროვე ქალის ისეთ ვიზუალურ სურათ-ხატებს, რომლებსაც გვსურს მივემსგავსოთ: იდეალური წონით, გამოყვანილი, წვრილი წელით, ფახულა, თოჯინისებრი წამწამებით, პრიალა სახის კანით. ასეთი ვიზუალური განმამტკიცებლები მოზარდ გოგონებს საკუთარ თავში კიდევ უფრო აეჭვებს. სილამაზის ინდუსტრია არა მხოლოდ გარეგნულ ფაქტორზე ახდენს გავლენას, ასევე ზემოქმედებს მოზარდის მენტალურ ჯანმრთელობაზეც. მკვლევრები მიიჩნევენ, რომ გოგონები უფრო მოწყვლადნი არიან მასობრივი საინფორმაციო საშუალებების მიმართ, რომლებიც სხეულის იდეალური აგებულებისა და სიგამხდრის პროპაგანდას ეწევიან.

ფსიქოლოგი რუსუდან ზაალიშვილი გვიხსნის, როგორ მოქმედებს სოციალური მედიის ხშირი მოხმარება მოზარდის ფსიქოემოციურ მდგომარეობაზე და როგორ ზრდის კვებითი აშლილობების განვითარების რისკს სოციალური მედიის მიერ შემოთავაზებული ქალის/გოგონას იმიჯები: „კვლევების თანახმად, მოზარდები, რომლებიც უფრო მეტ დროს ატარებენ სოციალურ მედიაში, მეტად განიცდიან კვების დარღვევებს. სოციალური მედია მოზარდს სთავაზობს „იდეალურ“ ადამიანებს და უქმნის ერთგვარ ილუზიას. მაგალითად, არავინ აჩენს სტრიებს – ყველას „იდეალური“ ტანი და სახე აქვს. როდესაც ამას უყურებს თინეიჯერი, რომელსაც ისედაც აქვს ეჭვები საკუთარ თავთან დაკავშირებით, არ მოსწონს თავისი ცხვირი ან წუხს მომატებულ წონაზე, ამის შედეგად უქვეითდება თვითშეფასება, უყალიბდება სხეულის უარყოფითი სურათი. მოზარდები ხშირად იცავენ დიეტას, რაც მათში კვების არაჯანსაღ პატერნებს აყალიბებს. მოზარდი ხომ ისედაც ითვლის „ლაიქებს“ ფეისბუქზე, „გულებს“ ინსტაგრამზე და თუ რეაქცია ცოტაა, თვლის, რომ არ არის მიღებული და მოწონებული იმ ჯგუფის მიერ, რომელსაც სურს ეკუთვნოდეს“.

გარდატეხის ასაკში მოზარდი მრავალ გამოწვევას ეჯახება. ფიზიოლოგიური და ფსიქოლოგიური ცვლილებები მის ცხოვრებას ცვლის და ზოგჯერ ცხოვრების ხარისხს შესამჩნევად აუარესებს. ამ პერიოდში იცვლება მოზარდის სხეული და ისიც უფრო მეტად უღრმავდება საკუთარ თავს, აკვირდება და ზოგჯერ ზედმეტად კრიტიკულად აღიქვამს თავის გარეგნობას, არ მოსწონს ესა თუ ის ნაწილი, უკმაყოფილოა თმით, თვალებით, სახის კანის ფერით, სიმაღლით, სიდაბლით; აწუხებს აკნე, აშფოთებს წონა, გარშემო მყოფების, განსაკუთრებით თანატოლების აზრი.

ასე მგონია, ამ გზას ყველა გოგონა გადის, საკუთარი სხეულის მიუღებლობის, უსიყვარულობისა და უკმაყოფილების ერთ-ერთ ყველაზე რთულ ცხოვრებისეულ მონაკვეთს. თუმცა ამ გზას ბოლოს მაინც მივყავართ მადლიერებისა და უნიკალური შესაძლებლობების აღმოჩენისკენ. ჩვენ, მშობლებმა და მასწავლებლებმა, უნდა დავარწმუნოთ თითოეული გოგონა, რომელსაც აკლია რწმენა და თავდაჯერება, რომ იყოს ისეთი, როგორიც არის, აღმოაჩინოს დაფარული შესაძლებლობები და შეიყვაროს საკუთარი თავი.

ბუტანის სამეფო: ბედნიერების ტერიტორია ჰიმალაიში

რატომ მიიჩნევენ ჰიმალაის მთებში მდებარე მცირე სახელმწიფოს, ბუტანს, მსოფლიოში ყველაზე ბედნიერ ადგილად?

„მოგზაურობა ჯერ დაგამუნჯებს, შემდეგ კი მთხრობლად გაქცევს“.

აბუ აბდულლაჰ მოჰამმად იბნ-ბატუტა,

XIV ს. არაბი ვაჭარი, გეოგრაფი, მოგზაური და მასწავლებელი მაღრიბიდან

დღეს ყველა დაინტერესებულ მკითხველს შეუძლია ინტერნეტით, ტელევიზიით თუ ბეჭდური მედიით გაეცნოს მსოფლიოს ქვეყნების რეიტინგებს, შეფასებებსა და რანჟირებებს, ათასობით მონაცემისა და მახასიათებლის მიხედვით. ქვეყნების შეფასებისა და შედარებისას თქვენ წააწყდებით უამრავ, მეტ-ნაკლებად სანდო (ან არასანდო) მონაცემს მსოფლიოს ქვეყნების სამრეწველო განვითარებაზე, ხელფასების საშუალო დონეზე, უმუშევრობაზე, ჰაერის დაბინძურებაზე, ნახშირბადოვან ემისიებზე, ტრანსპორტზე, ნარკომანიაზე, დანაშაულისა და ავადმყოფობების გავრცელებაზე, „ბედნიერებისა“ და „თავისუფლების“ ინდექსებზე, ქვეყნების მიმზიდველობაზე, სიმდიდრე-სიღარიბეზე, ტურისტულ პოპულარობაზე, პრესისა და სიტყვის თავისუფლებაზე, დემოკრატიის გავრცელება-განვითარებაზე, სოციალურ პროგრამებზე და ასე დაუსრულებლად.

ასეთი ტიპის ინფორმაცია – რეიტინგები, შეფასებები, რანგები – ბოლო ხანს პოპულარობით სარგებლობს და თითქოს საშუალებას იძლევა უცხო ქვეყანაში მოხვედრის გარეშე შევიქმნათ წარმოდგენა ამა თუ იმ ქვეყანაზე, იქ მცხოვრებ ხალხებზე, მათ პრობლემებსა თუ ყოველდღიურ ცხოვრებაზე. სხვა საკითხია, რამდენად შეესაბამება სინამდვილეს ესა თუ ის ინფორმაცია, რამდენად სწორად ჩატარდა გამოკითხვა თუ ანალიზი, რამდენად შეიძლება დავუჯეროთ მედიაში განთავსებულ ინფორმაციას ამა თუ იმ საკითხის, ქვეყნისა თუ იქ არსებული პოლიტიკის შესახებ. სამწუხაროდ, ელექტრონული ტექნოლოგიების სწრაფმა განვითარებამ, ინფორმაციის მიღებისა და განთავსების საყოველთაო ხელმისაწვდომობამ, სიკეთეებთან ერთად წარმოშვა ცრუ და გადაუმოწმებელი საინფორმაციო ნაკადები, რომელში გარკვევაც სულ უფრო რთული ხდება თვით საინფორმაციო ტექნოლოგიების პროფესიონალებისთვისაც კი. დღევანდელი საინფორმაციო სივრცე, საუბედუროდ, ისეთივე უღრანი ტყეა, როგორც ამაზონიისა თუ კონგო-ზაირის ეკვატორული ჯუნგლები, თუმცა ტყეები პლანეტა დედამიწაზე ადამიანისთვის ფასდაუდებელ სამუშაოს ეწევიან და ინარჩუნებენ ბიოლოგიურ, კლიმატურ, ჰიდროლოგიურ და ატმოსფერულ წონასწორობას. საინფორმაციო და ციფრული ნაკადების „ჯუნგლები“ კი იმ შიშებისა და ხიფათის წყაროა, რომლებიც ნებისმიერ ადამიანს შეიძლება დაეუფლოს ბრაზილიურ სელვაში ღამით.

დღევანდელი წერილში შევეცდებით, ვისაუბროთ ჰიმალაების მთაგრეხილში მდებარე სამეფო ბუტანზე (სხვაგვარად ამ სამეფოს ბუტანი და დრუკ-იული ეწოდება), რომელსაც ზოგი „დედამიწის ყველაზე ბედნიერ“ ადგილად მიიჩნევს, ზოგისთვის კი პლანეტაზე არსებული აბსურდი და გაუგებრობაა!

და მაინც, როგორია ცხოვრება ბუტანში? რატომ არის ბუტანის მაგალითი ასე „მიჩქმალული“, თუ იქ ადამიანები ბედნიერად ცხოვრობენ? რატომ არ საუბრობენ ამ ჰიმალაურ სახელმწიფოზე საერთაშორისო კონფერენციებსა და ფორუმებზე?

მოკლე ცნობა ბუტანის სამეფოს შესახებ. საერთაშორისო სახელები: ბჰუტანი/Bhutan (ბჰოტ-ანტ – „ტიბეტის კიდე“); აუტონიმი: დრუკ-იული („მგრგვინავი დრაკონის ქვეყანა).

ბუტანი (მთლიანი ფართობი: 47,000 კვ. კმ), აღმოსავლეთ ჰიმალაებში მდებარეობს და მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე ძნელად მისადგომი ქვეყანა გახლავთ. ბუტანის ოფიციალური ენები: ძონგჰა (სინო-ტიბეტური ენა, ტიბეტური დამწერლობით); ბუტანის სამეფო მოქცეულია ორ გიგანტს, ჩინეთსა და ინდოეთს შორის და სხვა ქვეყნებთან მას საზღვარი არ აქვს. ბუტანთან ახლოს მდებარეობენ ნეპალი და ბანგლადეში, თუმცა ისინი ბუტანს უშუალოდ არ ესაზღვრებიან. ბუტანში მრავალფეროვანი ბუნებაა და მისი ტერიტორიის სიმაღლე ზღვის დონიდან 160-დან 7 500 მეტრამდე იცვლება. ქვეყნის უმაღლესი წერტილია მთა განგჰარ-პუენსუმი/Gangkhar Puensum (7 538 მ), რომელიც ქვეყნის ჩრდილოეთში მდებარეობს. ბუტანში ცხრამეტი მწვერვალის სიმაღლე აჭარბებს 7 000 მეტრს და მათი უმეტესობა ჰიმალაების მაღალმთიან ნაწილში, ქვეყნის ჩრდილოეთით, ჩინეთთან მოსაზღვრე რაიონებში მდებარეობს. აქ მთელი წლის განმავლობაში მაღალი მთის არქტიკული ჰავა არის გაბატონებული და ბუტანის ჰიმალაები მყინვარებისა და მარადი თოვლის სამყაროა. ბუტანის სამხრეთში, ქვეყნის ტერიტორია მდინარე ბრაჰმაპუტრას ხეობას ესაზღვრება და ინდოეთის შტატის, ასამის ტერიტორიის მახლობლად გადის. აქ თბილი, ტენიანი სუბტროპიკული ჰავაა და ტემპერატურა არასდროს ჩამოდის ნულოვან ნიშნულზე ქვევით, ქვეყნის ცენტრალური ნაწილში ზომიერი ჰავაა, ზამთრის ყინვებით, ხოლო ჩრდილოეთი მთიანეთი ცივი, პოლარული ტიპის ამინდით გამოირჩევა.

ბუტანი მნიშვნელოვანი ქვეყანაა ჰიმლაებისათვის, რადგან მასზე გადის რამდენიმე მთავარი გზა, რომელიც სამხრეთ-ჩრდილოეთსა (ინდოეთი-ტიბები-ჩინეთის მიმართულება) და აღმოსავლეთ-დასავლეთ ჰიმალაებს აკავშირებს ერთმანეთთან. ბუტანში კონსტიტუციური მონარქიაა და ქვეყნის უზენაესი ხელისუფალი მეფეა. აღმასრულებელი ხელისუფლება მინისტრთა კაბინეტსა და პრემიერ-მინისტრს ეკუთვნის. ბუტანის მოსახლეობა დაახლოებით 750 000 ადამიანს ითვლის და ქვეყანა ბუდისტურ სამეფოს წარმოადგენს. ქალაქებში მოსახლეობის დაახლოებით 30% ცხოვრობს, სოფელში კი – 70%.

შენიშვნა: ბუტანის სამეფოს1949 და 2007 წლებში ინდოეთთან დადებული აქვს მეგობრობის ხელშეკრულება, რომლის თანახმად, ბუტანის ეროვნული არმიის სწავლება-შეიარაღებაში მონაწილეობენ ინდოეთის შეიარაღებული ძალები. ინდოეთი ბუტანის ერთ-ერთი მთავარი სავაჭრო და პოლიტიკური პარტნიორია და საჭიროების შემთხვევაში, დაიცავს ბუტანის ტერიტორიას, თუმცა ქვეყანა არ წარმოადგენს ინდოეთის პროტექტორატს.

ბუტანის დედაქალაქია თჰიმფჰუ (ცხოვრობს 115, 000 ადამიანი, მდებარეობს 2,400 მ-ის სიმაღლეზე ზღვის დონიდან). ბუტანის მოსახლეობა შედგება რამდენიმე ეთნიკური ჯგუფისგან: ბჰოტია/ნგალოპები (ტიბეტური ხალხი) – მთელი მოსახლეობის 54%-ია (განსახლებულნი დასავლეთსა და ჩრდილოეთში) და დრუკპა (სინო-ტებეტური ხალხი) – დაახლოებით 3 500 მ-ის სიმაღლეზე მდებარე დასახლებებში მცხოვრები იაკების მესაქონლეები. მოსახლეობის თითქმის 85% ვაჯრაიანას მიმართულების ბუდისტია, 11% – ინდუისტი (ძირითადად ნეპალური წარმოშობის მოქალაქეები), 3.2% – ადგილობრივი რელიგიის, ბონის მიმდევრები (ანიმისტური რელიგია, შამანიზმის ელემენტებით); ქვეყანაში ცხოვრობენ უმნიშვნელო რაოდენობის ქრისტიანები და მაჰმადიანები. ბუტანის ოფიციალური ენა გახლავთ სინო-ტიბეტური ენა ძონგკჰა, საკუთარი დამწერლობით. ასევე ფართოდ არის გავრცელებული ჩანგლა, ლეპჩა (ტიბეტური ენები) ინდოევრუპული ოჯახის ენა, ნეპალური (სამხრეთსა და სახრეთ-დასავლეთში). ასევე აღსანიშნავია კლასიკური ტიბეტური ძველი ენა ჩოკე (Chöke), რომელსაც ბუტანის ბუდისტურ მონასტრებში სწავლების ძირითადი ენა გახლავთ.

…და მაინც, რით გამოირჩევა ბუტანი? რატომ არის ბუტანი ცნობილი (აზიაში განსაკუთრებით) როგორც „ბედნიერი ქვეყანა“? რა განაპირობებს ბუტანის განსხვავებულ სტატუსს? როგორ მოახერხა ბუტანმა ინდოეთისა და ჩინეთისგან საკუთარი ტერიტორიის დაცვა და შენარჩუნება? შეიძლება ყველა ამ კითხვაზე ვერ გავცეთ პასუხი, მაგრამ შევეცდებით გაგაცნოთ ბუტანი, დაახლოებით დღევანდელი საქართველოს ზომის ქვეყანა შორეულ ჰიმალაებში, მდებარე ტიბეტის ზეგანსა და ჰინდუსტანის ნახევარკუნძულს შორის.

1. 1. განსაკუთრებული, მსოფლიო კლასის არქიტექტურა

ჰუტანში, ნებისმიერ დასახლებაში, ყოველ კუთხეში დაინახავთ ნატიფ, ლამაზ არქიტექტურას – საცხოვრებელი სახლები, მონასტრები და უძველესი ციხე-სიმაგრეები, ყველა ტრადიციულ, ტიბეტურ სტილშია შესრულებული. ტრადიციული არქიტექტურა იმდენად დახვეწილია, რომ შენობები მკაცრად ინარჩუნებს ფორმალურ და შინაარსობრივ მხარეს. მრავალფეროვანი ხის მასალა, მცირე ზომის (მკაცრი კლიმატის გამო, ლ.ა.) თაღოვანი ფანჯრები და სარკმელები და დახრილი, მრავალშრიანი სახურავები ბუტანის არქიტექტურის მკაფიო განმასხვავებელი ნიშნებია. ფაქტობრივად, ქვეყნის რელიგიური და საკულტო შენობების დიდებულმა სტილმა შვა ყველა სხვა შენობის დიზაინი, მიუხედავად მათი ფუნქციური დანიშნულებისა, და სახელი გაუთქვა „ტიბეტურ დიზაინს“ მთელს მსოფლიოში.

2. 2. ბედნიერი და კმაყოფილი ხალხი

ბუტანის მთავარი და ყველაზე მნიშვნელოვანი უნიკალურობა, ბუტანში მცხოვრები ხალხია. შესაძლოა, სამეფოში გავრცელებული „ბედნიერების“ კონცეფცია მომდინარეობდეს იმ ერთსულოვნებისა თუ შეთანხმებისგან, რომელსაც ბუტანელები ცხოვრებისგან განიცდიან. ეს, რა თქმა უნდა, მომდინარეობს იმ ბუდისტური ღირებულებებისგან, რომლებიც უბრალოებასა და თანაგრძნობას გულისხმობენ. ბუტანელები არასდროს ერიდებიან ღიმილსა თუ სიცილს და ქვეყანაში ძალიან ფასობს იუმორის გრძნობა. ქვეყანაში მოგზაურობისას, ყველგან იგრძნობთ ბუტანელების გულღიაობასა და გახსნილობას. ბევრი მოგზაურისთვის, ბუტანი აღიქმება, როგორც „ყველაზე ბედნიერი ადგილი დედამიწაზე“. ეს შემთხვევითი არ არის, ბუტანში გავრცელებულია „დიდი ეროვნული ბედნიერების ფილოსოფია“ – ნაცვლად ეკონომიკური მონაცემებისა და მთლიანი შიდა პროდუქტის რიცხვების თვლისა, ქვეყნის მთავრობა მთავარ ყურადღებას მოქალაქეთა კეთილდღეობასა და ბედნიერებას უთმობს და მიდგომა ამ კატეგორიებისადმი ჰოლისტურია. ქვეყნის განვითარების წესები, რეგულაციები და კანონები უნდა ეთანხმებოდეს „დიდი ეროვნული ბედნიერების“ კონცეფციის ღირებულებებს.

3. 3. ეროვნული იდენტობა და კულტურა

ბუტანის სამეფოში მოგზაურობისას, აუცილებლად შეამჩნევთ, რომ ბუტანელების უმრავლესობას, ყოველდღიური ცხოვრებისა და საქმიანობისას, ეროვნული სამოსი აცვია. მამაკაცები იცვამენ „გჰოს“, ხოლო ქალები – „კირას“. მიუხედავად იმისა, თუ საით მიემართებიან, ბაზარში, ტაძარში, სახალხო შეკრებაზე თუ სასკოლო კრებაზე, ფორმალურ თუ არაფორმალურ ღონისძიებებზე, ბუტანელების უმეტესობა ეროვნულ ტანსაცმელს ამჯობინებს. ეროვნული სამოსის ტარება აუცილებელი და მიღებულია ფორმალურ ღონისძიებებზე, თუმცა ქვეყნის მცხოვრებთა უმრავლესობისთვის, „გჰოს“ და „კირას“ ტარება, როგორც ჩანს, უფრო მოხერხებულია და ყველგან იცვამენ. ეროვნული, მრავალფეროვანი და მრავალფერიანი ბუტანური სამოსლის ყურება (ბუდიზმისთვის ტრადიციულ ყვითელ-ნარინჯისფერ-წითელ ფერებში) მართლაც სასიამოვნოა და ბუტანელებს ნამდვილად გამოარჩევს სხვებისგან, განსაკუთრებით დღევანდელ, გლობალიზებულ და მეტწილად ფორმალიზებულ ან ხშირად, უნიფორმირებულ სამყაროში.

4. 4. ერთადერთი ქვეყანა დედამიწაზე, რომელსაც ნახშირბადის ემისიის უარყოფითი ბალანსი აქვს!

ბუტანი მსოფლიოს ერთადერთი ქვეყანაა, რომელიც ნახშირბადოვანი ემისიებით ნეგატიურია – ეს ნიშნავს, რომ ქვეყანა უფრო მეტ ნახშირბადს ითვისებს ჰაერიდან (ნახშირბადის სეკვესტრაცია), ვიდრე გაისვრის/გამოყოფს ატმოსფეროში ემისიის სახით! ხაზგასასმელია, რომ ბუტანის კონსტიტუცია ქვეყნის მთავრობას ავალდებულებს, რომ ქვეყნის ტერიტორიის სულ მცირე 60% სავალდებულოა, რომ ტყით იყოს დაფარული! დღევანდელი მონაცემებით, ტყეებს ბუტანის მთლიანი ტერიტორიის დაახლოებით 70% უკავია. შესაბამისად, ჰიმალაური სამეფო მსოფლიოს ყველაზე მწვანე ქვეყანას წარმოადგენს და მისი მცენარეული საფარველი უფრო მეტ გაზებს შთანთქავს, ვიდრე მისი წარმოება და ენერგოსისტემა გაისვრის ატმოსფეროში. ბუტანი ამ კუთხით მსოფლიოს სამოდელო ქვეყანას წარმოადგენს მსოფლიოს კონსერვაციონისტებისა და გარემოსდაცვითი აქტივისტებისათვის.

5. 5. ქვეყანა, სადაც არა არის შუქნიშნები

ბუტანში ვერ შეხვდებით შუქნიშნებს. ქ. თჰიმფჰუ (დედაქალაქი) ერთადერთია მსოფლიოში, სადაც მოძრაობა შუქნიშნების გარეშე წესრიგდება. ამას ადგილობრივი საგზაო პოლიცია აგვარებს – საავტომობილო მოძრაობის მოსაწესრიგებლად, ქალაქებში, ქუჩების გადაკვეთებზე, შემაღლებულზე მდგარ პოლიციელს დაინახავთ, რომელიც თვითონ აგვარებს ნაკადების მოძრაობას. აქ პრაქტიკულად შეუძლებელია „საცობში“ დგომა – ბუტანში საგზაო საცობები არ არის.

6. 6. ჰიმალაის მთაგრეხილის ქვეყანა

მსოფლიოს ბევრი მშვენიერი მწვერვალი ბუტანში მდებარეობს. ქვეყანაში ტურიზმის ერთ-ერთი მთავარი მიმართულებაა – სამთო სამოგზაურო ტურიზმი. ბუტანის ყველაზე პოპულარული მთის მარშრუტებია ჯომოლჰარის, დაგალას ათასი ტბის, დრუკპატის და ლაია-გასას მარშრუტები. მათ გარდა, ბუტანში მდებარეობს ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი და რთულად გასავლელი მარშრუტი „თოვლის კაცის გზა“. აღსანიშნავია, რომ ბუტანის უმაღლესი მთა, განგკარ-პუნსუმი (7 570 მ), გარდა იმისა, რომ ქვეყნის უმაღლესი წერტილია, ამავე დროს მსოფლიოს უმაღლესი მთაა, რომელზეც ადამიანი არასდროს ასულა – 1994 წელს ქვეყნის მთავრობამ, ადგილობრივი რწმენის პატივსაცემად აკრძალა 6 000 მ-ზე მაღალ მწვერვალებზე ასვლა, ხოლო 2003 წელს ქვეყანაში სრულად აიკრძალა მთებზე ალპინისტური ასვლები. მნიშვნელოვანია, აღვნიშნოთ ახალი, ტრანს-ბუტანური პროექტი, რომელიც აღადგენს ძველ, წინაპრების მიერ გაყვანილ ტრადიციულ გზას, რომელიც ქვეყნის დასავლეთ და აღმოსავლეთ რეგიონებს ერთმანეთთან აკავშირებს.

7. 7. უსაფრთხო ქვეყანა დანაშაულით დაბალი მაჩვენებლით

დანაშაულის მაჩვენებლები ბუტანში მსოფლიოს უმრავლესობასთან შედარებით დაბალია. ზოგადად, ქვეყანაში დანაშაული იშვიათად ხდება. ასევე იშვიათია ძალადობრივი დანაშაული. იმის გათვალისწინებით, რომ ქვეყნის ყველა ტურისტული მარშრუტი კვალიფიციური გიდის თანხლებით მიმდინარეობს, ყველა ტურისტს ფაქტობრივად გარანტირებული აქვს ქვეყანაში უსაფრთხო მოგზაურობა. ბუტანელები, როგორც ამას ყველა აღიარებს და ადასტურებს, განსაკუთრებით მეგობრული და თბილი ხალხია. ისინი განსაკუთრებულად სტუმართმოყვარენი არიან.

8. 8. ახალგაზრდა დემოკრატია ჰიმალაებში

ბუტანი მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე ახალგაზრდა დემოკრატიული ქვეყანაა. ქვეყანა მხოლოდ 2008 წელს გადავიდა აბსოლუტური მონარქიიდან საპარლამენტო მართვაზე (დღეს ქვეყანაში საპარლამენტო მონარქიაა). ქვეყნის მეოთხე მეფე, ჯიგმე სინგიე ვანგჩუკი, აცნობიერებდა სამეფოს დემოკრატიულად მართვის საჭიროებას და მისი შთამომავალი, მეხუთე მეფე ჯიგმე ხესარ ნამგიელ ვანგჩუკი ის მონარქია, რომელმაც შეძლო ბუტანის მშვიდობიანი გადაყვანა საპარლამენტო მონარქიის გზაზე. მეფე ჯიგმე, დედოფალ იეტსუნ პემასთან ერთად, ხშირად მოგზაურობს მსოფლიოს ქვეყნებში მსოფლიოსთვის ბუტანის უკეთ გასაცნობად.

9. 9. სამთავრობო პოლიტიკა ტურიზმისთვის

ბუტანში ტურიზმისთვის მკაცრად განსაზღვრული წესები მოქმედებს და მათი სიმკაცრე ეროვნული იდენტობის შენარჩუნებისკენ არის მიმართული. ბუტანის ტურისტული პოლიტიკის მთავარი მიდგომა ასე ჟღერს: „მაღალი ღირებულება, მცირე მოცულობა“ – ეს ნიშნავს, რომ ტურიზმის პოლიტიკა ცდილობს, შეზღუდოს, ე.წ. „მასს-ტურიზმი“, რამაც შეიძლება ზიანი მიაყენოს მცირე ზომისა და ბუნებრივი მრავალფეროვნებით გამორჩეულ ქვეყანას. ამ პოლიტიკის შედეგია ის, რომ ამ ქვეყნის მონახულების მსურველ ყველა ტურისტს მოეთხოვება, წინასწარ დაჯავშნოს მოგზაურობა, ლიცენზირებული ტურისტული სააგენტოს მეშვეობით და გადაიხადოს ფიქსირებული დღიური ტარიფი. ასეთი ტიპის, პრივატული ტურები, უცხოეთიდან ჩამოსულ მოგზაურებს საშუალებას აძლევს, სრულად ნახონ ბუტანის ხელუხლებელი ბუნება და ბუნებრივი ლანდშაფტები.

10. 10. „ვეფხვის ბუდე“ – ტაკწანგ-ძონგი, ბუდისტების წმინდა ადგილი პაროს ხეობაში

ბუტანის ტაკწანგის მონასტერი, რომელიც ცნობილია როგორც „ვეფხვის ბუდე“, ალბათ ბუტანისა და ბუტანელების სახეს წარმოადგენს, ისევე როგორც, ეიფელის კოშკია პარიზის სახე, და თავისუფლების ქანდაკება – ნიუ-იორკის. ეს ალბათ ისეთი ადგილია, რომელიც ფენტეზის მოთხრობაში გაგრძნობინებთ თავს. 3119 მეტრის სიმაღლეზე მდებარე ბუდისტური მონასტერი, რომელზე ასვლას სულ მცირე 3-5 საათი სჭირდება (ამსვლელის ფიზიკური მომზადებიდან გამომდინარე), ამაყად გადაჰყურებს პაროს ველს და შავი მთების ენდემური ტყეებით დაფარულ ფერდობებს. მონასტერზე ასვლისას, აუცილებლად დაინახავთ ჭრელა-ჭრულა ტანსაცმელში გამოწყობილ ადგილობრივებს, რომლებიც ჩვეულებრივ, წელიწადში რამდენიმეჯერ ასრულებენ ბუდისტი მლოცველების (პილიგრიმების) გზას წმინდა მონასტრისკენ.

11. 11. ბოლო ქვეყანა მსოფლიოში, სადაც ტელევიზია და ინტერნეტი შევიდა

ბუტანი ბოლო ქვეყანა იყო დედამიწაზე, სადაც ინტერნეტი და ტელევიზია შევიდა – ეს 1999 წელს მოხდა და მეფემ დართო მთავრობას ნება, ახალი ტექნოლოგიები შესულიყო ქვეყანაში. დღეს ბუტანელების 87% თავისუფლად სარგებლობს მობილური ტელეფონებითა და ინტერნეტით. ქვეყნის მმართველები, მიუხედავად მათი სათუთი დამოკიდებულებისა ქვეყნისადმი, აცნობიერებენ, რომ მსოფლიო ტენდენციების წინააღმდეგ წასვლას ქვეყნისთვის მეტი ზიანი მოტანა შეუძლია. ტელევიზიამ ხელი შეუწყო ნოვატორული, ახალი საგანმანათლებლო პროგრამებისა და ახალი იდეების გავრცელებას მანამდე ტელევიზიის გარეშე მცხოვრებ ქვეყანაში.

12. 12. განსაკუთრებული ბუტანური სამზარეულო, წიწაკა და ადგილობრივი სურნელი

ბუტანში უყვართ ყველაფერი, რაც ცხარეა! ჩილი-წიწაკა, ბუტანური კერძების ერთ-ერთი მთავარი ნაწილია. მეტიც, როგორც ჩანს, ბუტანელები წიწაკას განიხილავენ, როგორც უბრალო ბოსტნეულს და არა როგორც ცხარე სანელებელს! ყველაზე ცნობილი ეროვნული კერძია ემა დატში. ამ კერძს „წიწაკიანი ყველის შეჭამანდსაც“ ეძახიან. მისი მთავარი ინგრედიენტებია, წიწაკა, იაკის ან თხის ყველი, კარაქი და პომიდვრის პატაწა ნაჭერი. ცხელ ემას დიტშის, თეთრ ან წითელ ბრინჯთან ერთად მიირთმევენ. ბუტანური სამზარეულოს საიდუმლო ალბათ მის სიმარტივეშია – აქ საჭმელში იყენებენ იმას, რაც მათ მიწაზე მოდის. ადგილობრივების საყვარელი სასმელია კარაქიანი ჩაი, სუჯა, რომელიც მწვანე ჩაისა და იაკის რძის კარაქის შერევით მზადდება. ეს ტიბეტელებისთვის ჩვეულებრივი სასმელია და ადგილისა და კლიმატის გათვალისწინებით, საჭირო ენერგეტიკული სასმელიცაა.

13. 13. მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე სახიფათო აეროპორტი

ბუტანის სამეფოში ჩაფრენა არ გეგონოთ ადვილი საქმე! პაროს საერთაშორისო აეროპორტი, რომელიც ქ. თჰიმფჰუდან 55 კმ-ის მანძილზე, 2 235 მ-ის სიმაღლეზე მდებარეობს, მსოფლიოს ერთ-ერთ ყველაზე რთულ აეროპორტად ითვლება და მხოლოდ დღის საათებში მუშაობს. აეროპორტის გარშემო მდებარე მაღალი მთები და მაღალი მთის ცვალებადი ამინდი მფრინავებისთვის სულაც არ არის სახარბიელო. შესაბამისად, ბოლო მონაცემებით, პაროს აეროპორტში დაჯდომისა და ფრენის ლიცენზია დღეს სულ რამდენიმე პილოტსა და ორ საავიაციო კომპანიას აქვს, რომლებიც ემსახურებიან ფრენებს დელის, კალკუტის, კატმანდუს, დაკკასა და რამდენიმე სხვა მიმართულებით.

ბოლოს, ალბათ აუცილებელია იმის თქმაც, რომ არსებობს მკვეთრად კრიტიკული მოსაზრებები და მსჯელობები ბუტანის ეკონომიკაზე, ქვეყანაში არსებულ სოციალურ, ეთნიკურ, რელიგიურ, მედია და გენდერულ პოლიტიკაზე. ბევრს მსჯელობენ ბუტანში მმართველობის არაორდინარულ, ან უფრო რბილად, „მზარდი დემოკრატიისათვის“ არარეგულარულ სტილზეც, თუმცა ეს დღევანდელი სტატიის თემა არ არის და ბუტანის სამეფოს პოლიტიკური და სოციალურ-ეკონომიკური ცხოვრების კრიტიკულ ანალიზს სხვა დროს შემოგთავაზებთ.

სტატია მოამზადა ლევან  ალფაიძემ