სტატია ეძღვნება ვიკინგებს, მათ უნიკალურ და მდიდარ კულტურას. ვიკინგებს, არა როგორც მძარცველებს, რომლებიც აშინებდნენ ევროპის, აზიისა და ჩრდილოეთ აფრიკის მცხოვრებლებს, არამედ როგორც ახალი მიწების აღმომჩენებსა და უნიკალური ცივილიზაციის შემქმნელებს.

სკანდინავიის მკვიდრმა ვიკინგებმა დაარბიეს ბრიტანეთის კუნძულებისა და ჩრდილო-დასავლეთი ევროპის სანაპიროები. დასავლეთ ევროპაში მათ ნორმანებს უწოდებდნენ, ხოლო რუსეთში – ვარანგებს.

ვიკინგები (ნორმანები) ზღვის მძარცველები, ეს გაბედული და უშიშარი ხალხი აღმოსავლეთით სპარსეთის საზღვრებს აღწევდნენ, დასავლეთით კი – ახალ სამყაროს. ვიკინგები იყვნენ ოჯახში მეორე და მესამე ვაჟები, რომლებსაც მამის ქონება მემკვიდრეობით არ ეკუთვნოდათ და იძულებულნი იყვნენ, დაეტოვებინათ სკანდინავიის ნაპირები და ზღვაში ეძებნათ ბედნიერება. სიტყვა „ვიკინგი“ მომდინარეობს ძველსკანდინავიური „ვიკინგრიდან“. მის წარმოშობასთან დაკავშირებით არაერთი ჰიპოთეზა არსებობს, რომელთაგან ყველაზე დამაჯერებელია „ვიკ“ – ფიორდი, ყურე. სიტყვა „ვიკინგი“ (ლიტ. „კაცი ფიორდიდან“) გამოიყენებოდა ყაჩაღების აღსანიშნავად, რომლებიც სანაპირო წყლებში მოქმედებდნენ და ყურეებში იმალებოდნენ. არის ვერსია, რომ ტერმინი ვიკინგი შეიძლება მოდიოდეს სიტყვიდან Vik – გეოგრაფიული სახელწოდება ნორვეგიის ერთ-ერთი ნაწილისა, ან Vig – ბრძოლა. სკანდინავიურ ხელნაწერებში Viking მეკობრეობას ან მეკობრულ თავდასხმას ნიშნავს, ხოლო ადამიანი, ვინც ასეთ რეიდში მონაწილეობს – Vikingr.

სადაც არ უნდა წასულიყვნენ ვიკინგები – ბრიტანეთის კუნძულებზე, საფრანგეთში, ესპანეთში, იტალიასა თუ ჩრდილოეთ აფრიკაში, ისინი უმოწყალოდ ძარცვავდნენ და იპყრობდნენ უცხო მიწებს. ზოგიერთ შემთხვევაში ისინი დაპყრობილ ქვეყნებში სახლდებოდნენ და მათი მმართველი ხდებოდნენ.

ვიკინგები უნდა დაიყოს სამ ჯგუფად: დანიელები, შვედები, ნორვეგიელები. თითოეულ ამ ჯგუფს ჰქონდა საზღვაო მოგზაურობის საკუთარი მარშრუტი.

დანიელმა ვიკინგებმა გარკვეული დროით დაიპყრეს ინგლისი, დასახლდნენ შოტლანდიასა და ირლანდიაში, საფრანგეთის ნაწილში, რომელიც ნორმანდიის სახელით არის ცნობილი.

ნორვეგიელმა ვიკინგებმა და მათმა შთამომავლებმა შექმნეს კოლონიები ჩრდილოატლანტიკური ისლანდიისა და გრენლანდიის კუნძულებზე და დააარსეს დასახლება ჩრდილოეთ ამერიკაში ნიუფაუნდლენდის სანაპიროზე. შვედმა ვიკინგებმა დაიწყეს მმართველობა აღმოსავლეთ ბალტიისპირეთში. ისინი ფართოდ განსახლდნენ რუსეთის ტერიტორიაზე და კონსტანტინოპოლსა და სპარსეთის ზოგიერთ რეგიონსაც კი ემუქრებოდნენ.

საზღვარებს გარეთ ვიკინგები მოქმედებდნენ როგორც მძარცველები, დამპყრობლები და ვაჭრები, მაგრამ სამშობლოში ისინი ძირითადად მიწას ამუშავებდნენ, ნადირობდნენ, თევზაობდნენ და პირუტყვს ზრდიდნენ. ვიკინგების ეპოქის სოციალური სტრუქტურა ყველას თანაბარ შესაძლებლობებს არ აძლევდა. საზოგადოების ყველაზე დაბალი ფენა მონები (Thralls) იყვნენ. მათ ევალებოდათ ციხე-სიმაგრეების, ფორტიფიკაციების (სხვადასხვა სამხედრო-საინჟინრო ნაგებობა) მაგისტრალების, არხების, ბორცვების, გზებისა და სხვა პროექტების მშენებლობა. ტყვეები, მონების ვაჟები და ასულები, ყველაზე ბინძურ საქმეს აკეთებდნენ. მათ ყიდულობდნენ და ყიდდნენ. თუმცა ზოგიერთ შემთხვევაში, მონას შეეძლო თავისუფლების მოპოვება. შემდეგი დონე კარლებს ან თავისუფალ გლეხებს ეკავათ. სწორედ მათ ჩაუყარეს საფუძველი სკანდინავიურ საზოგადოებას. შემდეგ მოდიოდნენ იარლები ან მთავრები. არისტოკრატები და მათი უმცროსი შვილები იყვნენ ნამდვილი ვიკინგები. იარლები დაკავებულნი იყვნენ პოლიტიკით, მმართველობით, ნადირობით, სპორტითა და სხვა იარლებთან სტუმრობით. არქეოლოგიური გათხრების მიხედვით, როცა იარლი მოკვდებოდა და მარხავდნენ, მისი მონები ზოგჯერ მსხვერპლშეწირვის მიზნით უნდა დაეხოცათ და მასთან ერთად დაემარხათ.

ქალები ოჯახში მნიშვნელოვან როლს ასრულებდნენ. ისინი ფლობდნენ ქონებას და შეეძლოთ დამოუკიდებლად გადაეწყვიტათ ქორწინება-განქორწინების საკითხი. მართალია, ოჯახური კერის მიღმა, ქალების მონაწილეობა საზოგადოებრივ ცხოვრებაში უმნიშვნელო იყო. არქეოლოგებმა დაადასტურეს, რომ ქალი ვიკინგი მებრძოლები კაცების მხარდამხარ იბრძოდნენ. არსებობს ვარაუდი, რომ მათ ქალი მმართველიც კი ჰყავდათ – სახელად თირა. დედოფალი თირას მმართველობისას განივრცო დანევირკეს საფორტიფიკაციო ნაგებობები, რამაც წარმატებით შეაკავა გერმანელთა შემოჭრა. მისი ისტორია იდუმალებით არის მოცული. ჯერჯერობით უცნობია, ვინ იყვნენ მისი ოჯახის წევრები, საიდან მოვიდნენ.

დანიური ტრადიციის მიხედვით, რუნულ ქვებს კაშკაშა ფერებში ღებავდნენ და ცენტრალურ ადგილებში აღმართავდნენ, მაგალითად, საფლავის ბორცვებზე, გზაჯვარედინებზე ან გემების მსგავს სამარხებზე. როგორც წესი, ინდივიდის აღსანიშნად მხოლოდ ერთი რუნული ქვა იდგმებოდა და უფრო ხშირად, ეს პიროვნება მამაკაცი იყო. დღემდე ქალებისადმი მიძღვნილი მხოლოდ ათამდე რუნული ქვაა აღმოჩენილი, რომელთაგან ოთხი თირას ეძღვნება.

გლეხთა საცხოვრებლები, როგორც წესი, უბრალო ერთოთახიანი სახლები იყო. მდიდარი ხალხი ჩვეულებრივ ცხოვრობდა დიდ მართკუთხა სახლში, სადაც უამრავი ნათესავი იყო. ძლიერ ტყიან სკანდინავიაში ასეთ სახლებს ხისგან აშენებდნენ, ხშირად თიხასთან ერთად, ხოლო ისლანდიასა და გრენლანდიაში, ხის დეფიციტის პირობებში ფართოდ გამოიყენებოდა ადგილობრივი ქვა. სახურავები, როგორც წესი, ტორფით იყო მოპირკეთებული. სახლის ცენტრალური მისაღები ოთახი დაბალი და ბნელი იყო, შუაში გრძელი ბუხრით. იქ ამზადებდნენ, ჭამდნენ და ეძინათ. ზოგჯერ სახლის შიგნით, კედლების გასწვრივ ზედიზედ დგამდნენ საყრდენებს სახურავის დასამაგრებლად, ხოლო ამ გზით შემოღობილი გვერდითი ოთახები საძინებლად გამოიყენებოდა.

ვიკინგები აფასებდნენ ბრძოლაში ოსტატობას, მაგრამ ასევე პატივს სცემდნენ ლიტერატურას, ისტორიასა და ხელოვნებას. ვიკინგების ლიტერატურა არსებობდა ზეპირი ფორმით. მხოლოდ ვიკინგების ხანის დასრულებიდან რამდენიმე ხნის შემდეგ გამოჩნდა პირველი წერილობითი ჩანაწერები. რუნული ანბანი მაშინ მხოლოდ საფლავის ქვებზე წარწერებისთვის, ჯადოსნური შელოცვებისთვის და მოკლე შეტყობინებებისთვის გამოიყენებოდა. ისლანდიური ლიტერატურის საგანძურს შორის არის გრძელი პროზაული ნარატივები, რომლებიც ცნობილია, როგორც საგები.

თავიდან ვიკინგები თაყვანს სცემდნენ წარმართ ღმერთებსა და ქალღმერთებს. მათგან ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო თორი, ოდინი, ფრეი და ქალღმერთი ფრეია; Njord, Ull, Balder და რამდენიმე სხვა საყოფაცხოვრებო ღმერთი ნაკლები მნიშვნელობის იყვნენ. ღმერთებს თაყვანს სცემდნენ ტაძრებში ან წმინდა ტყეებში, კორომებსა და წყაროებში.

ბრძოლაში სიკვდილი საპატიოდ ითვლებოდა არა მხოლოდ რიგითი ვიკინგებისთვის, არამედ ლიდერებისთვისაც.

ვიკინგების იარაღი იყო მშვილდი და ისრები, ასევე სხვადასხვა სახის ხმლები, შუბები და საბრძოლო ცული. ხმლები, შუბისპირები და ისრისპირები ჩვეულებრივ მზადდებოდა რკინის ან ფოლადისგან. ვიკინგები ჩუქურთმებით ამშვენებდნენ ხმლების სახელურებს, ჩაფხუტებს, ჯოხებს და ა.შ. ყველაზე ხშირია ცხოველების გამოსახულებები: ლომები, გველები, მტაცებელი ფრინველები. ვიკინგების ფარებს ჰქონდა მრგვალი ან ოვალური ფორმა. როგორც წესი, ფარებს ამზადებდნენ ცაცხვის ხის მსუბუქი ნაჭრებისგან. დაცვის მიზნით მეომრებს ასევე ეცვათ ლითონის ან ტყავის ჩაფხუტი, ხოლო თავადაზნაურობის მეომრები ხშირად ატარებდნენ ჯაჭვის პერანგს.

რქიანი ჩაფხუტი

ვიკინგებს ხშირად გამოსახავდნენ თავზე რქიანი ჩაფხუტით. სინამდვილეში, სკანდინავიურ გარდერობში მსგავსი არაფერი იყო. აღჭურვილობის ეს ნაწილი არარეალურია. მითი „რქიანი“ ჩრდილოელების შესახებ კათოლიკურ ეკლესიაში წარმოიშვა, რომელიც მათ ეშმაკებთან აიგივებდა. ვიკინგები ხშირად თავს ესხმოდნენ ეკლესია-მონასტრებს და ძარცვავდნენ მას. სავსებით ბუნებრივია, რომ ისინი ეშმაკებად გამოაცხადეს და მეტი ავთენტურობისთვის რქიანი ჩაფხუტებით „აღჭურვეს“. სინამდვილეში, ასეთი არტეფაქტი ვიკინგების ხანის არცერთ სამარხში არ არის ნაპოვნი.

საზღვაო მოგზაურობის მიზეზები არ ეფუძნებოდა მხოლოდ ზღვისპირა ტერიტორიების ძარცვით გამდიდრების სურვილს. საზღვაო მოგზაურობის ძირითად მიზეზად სკანდინავიის კუნძულებზე შიმშილობა და მოსახლეობის მკვეთრი მატება მიიჩნევა. ამ მხრივ, ისედაც ღარიბ სკანდინავიურ მიწაზე საკვების დეფიციტი გაჩნდა და საჭირო გახდა საკვების ალტერნატიული წყაროების ძიება.

გარდა ამისა, სკანდინავიელებს შორის ძალაუფლებისა და მემკვიდრეობისთვის ომი ყოველთვის მძვინვარებდა. აღარ ჰქონდათ არაფერი მშობლიურ მიწაზე, რაც იმას ნიშნავდა, რომ საჭირო იყო ახალი მიწების დალაშქვრა.

ვიკინგებმა გამოიგონეს შესანიშნავი ხომალდები, რომლებსაც შეეძლოთ ცურვა არა მხოლოდ სანაპიროზე და მდინარეების გასწვრივ, არამედ ღია ოკეანეშიც. ამ გემებს დრაკარები უწოდეს. ეს იყო პატარა გემი იალქნებით და მცირე რაოდენობის ნიჩბოსნებით.

ნორმანები საიმედო საზღვაო გემების გარეშე საზღვაო თავდასხმებსა და ხანგრძლივ მოგზაურობებში ვერასოდეს მიაღწევდნენ წარმატებას. ხანგრძლივი მოგზაურობისთვის ვიკინგებს სჭირდებოდათ საიმედო გემები. ვიკინგები ევროპაში საუკეთესო გემთმშენებლები იყვნენ. მეკობრეების დასარბევად მათ ვიწრო გრძელი გემები ააგეს, რომლებზედაც შეეძლოთ ნაპირზე ბურჯის გარეშე დაშვება.

ვიკინგები უნიკალურ გემებს მშვიდობიანი დანიშნულებებისთვისაც აგებდნენ. მათ დაამზადეს სწრაფი და ადვილად სამართავი ხომალდები – knorrs, რომლებიც 30-მდე ადამიანს იტევდა. ეს იყო სავაჭრო გემი. მას იყენებდნენ დიდი რაოდენობით ტვირთის გადასატანად. მას უფრო ფართო და ღრმა კორპუსი და ცოტა ნიჩაბი ჰქონდა, რომლებიც ძირითადად პორტებში მანევრირებისთვის ან მსგავსი სიტუაციებისთვის გამოიყენებოდა. ცხოველები და საქონელი მათ ქვედა ნაწილში ჰყავდათ. გემები დიდი კვადრატული აფრების ქვეშ მოძრაობდნენ, თუმცა ზოგჯერ ნიჩბებსაც იყენებდნენ. ამ გემების მინუსი ის იყო, რომ ისინი არ იყვნენ შესაფერისი ხანგრძლივი მოგზაურობისთვის. ეკიპაჟის წევრებსა და მგზავრებს გემბანზე ტყავის ჩანთებით ეძინათ, ანუ თანამედროვე საძილე ტომრები ვიკინგების გამოგონებაა.

„მზის ხომალდი“ – ძეგლი ვიკინგ დრაკარებისთვის, რომლებმაც დაიპყრეს ისლანდია.

დრაკარების („დრაკონების“) კონსტრუქციის საიდუმლო – ნორმანული გრძივი გემები – დიდი ხნის განმავლობაში დაკარგულად ითვლებოდა. მხოლოდ უძველესი ნახატებიდან და გობელენებიდან ვიცით, რომ გრძელ ხომალდებს ჰქონდათ ბასრი, მაღლა აწეული მშვილდი და ერთი ანძა სწორი აფრით. 1880 წელს ნორვეგიის ფიორდის ნაპირზე, ქალაქ გოკსტადიდან არცთუ ისე შორს ფერმაში, არქეოლოგებმა გათხარეს სამარხი, რომელშიც ვიკინგების ერთ-ერთი უდიდესი გრძივი გემი აღმოაჩინეს. მისი სიგრძეა დაახლოებით 23 მ. და სიგანე 5,1 მ.

დრაკარის მუზეუმი ოსლო, ნორვეგია.

ასეთი გემებით ვიკინგებს შეეძლოთ, წამოეწყოთ ხანგრძლივი ლაშქრობები და ეწარმოებინათ ახლად აღმოჩენილი მიწების კოლონიზაცია. სწორედ ხომალდები იყო ვიკინგთა მთავარი იარაღი ლაშქრობების პერიოდში. მათ მნიშვნელოვანი რელიგიური დატვირთვაც ჰქონდათ. ჩვეულებრივი იყო ბრძოლაში მოკლული ან დაღუპული იარლის დაკრძალვა (როგორც ვიკინგების ლიდერს ეძახდნენ) თავის გრძელ გემთან ერთად.

შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ ვიკინგები ნავიგაციის ისტორიის შემქმნელები არიან.

ვიკინგებზე ინფორმაცია შეგიძლიათ იხილოთ შემდეგ ინტერნეტგვერდებზე: https://www.history.co.uk/shows/vikings/articles/the-history-of-the-viking-age ; https://www.britannica.com/topic/Viking-people ; https://indigoirk.ru/ka/erik-ryzhii-kratkaya-biografiya-eirik-ryzhii-skandinavskii/

სასწავლო პროცესში მშობელთა ჩართულობას ძალიან დიდი მნიშვნელობა აქვს მოსწავლის განვითარებისათვის. თანამედროვე ეპოქაში მშობელი ნაკლებად არის ჩართული სასწავლო პროცესში. ამის სხვადასხვა მიზეზი არსებობს. სასურველია, პედაგოგებმა გადავდგათ მნიშვნელოვანი და პოზიტიური ნაბიჯები მშობლების სასკოლო ცხოვრებაში ჩართულობის გასაზრდელად. სწორედ ამ მიზნით, შეიძლება დაიგეგმოს საინტერესო ღონისძიება. გიზიარებთ, უკვე განხორციელებულ აქტივობებს, რომელთა გამოყენებაც შეგიძლიათ. წარმოდგენილი აქტივობები დაიგეგმა დედის დღის აღსანიშნად.

აქტივობების დასახელება/აღწერა

• ამოიცანი საკუთარი შვილი

მოსწავლეები წინასწარ ავსებენ ბარათებს საკუთარი დედის შესახებ. მასწავლებელი კითხულობს, მშობელმა უნდა ამოიცნოს ვისი ნააზრევია.

• მოირგე მოსწავლის როლი – „ბუშტებზე ხატვა“

მშობელი მოსწავლის როლს ირგებს და ასრულებს დავალებას, ბუშტებზე ხატავენ და წერენ სურვილებს. მუშაობა მიმდინარეობს ჯგუფურად.

• დაასრულე ფრაზა

ყუთში მოთავსებულია ბარათები, რომლებზეც დაუსრულებელი ფრაზაა. მშობელი იღებს ბარათს და ასრულებს ფრაზას.

მადლობის ბარათის გადაცემა

პოზიტიური დამოკიდებულების გამყარების მიზნით მშობლებს მათთვის დამზადებული მადლობის ბარათები გადაეცემათ.

აქტივობების მიზანი

• მშობლებთან პოზიტიური დამოკიდებულების დამყარება;
• მშობლების ჩართულობის გაზრდის ხელშეწყობა;
• სასიამოვნო ემოციების ურთიერთგაზიარება;
• მოსწავლეებში პატივისცემის გრძნობის გაღვივება;

უნდა აღინიშნოს, რომ

• აქტივობების გამოყენება განსაკუთრებულ რესურსებსა და დიდ ძალისხმევას არ მოითხოვს. მოსწავლეები და მშობლები ერთობლივად გეგმავენ გასართობ, სახალისო აქტივობებს, თამაშებს.

გამოიკვეთა რამდენიმე საინტერესო მიგნება:

• მოსწავლეებმა ემოციურად აღიქვეს მშობლების მიერ მოსწავლის როლი მორგება;
• მშობლებში პასუხისმგებლობა გაზარდა აქტივობაში უშუალოდ მონაწილეობის/ჩართულობის აუცილებლობამ, რაც გამოიხატა იმით, რომ უკლებლივ ყველა მშობელი მოვიდა და იყო შვილის გვერდით, სხვა შემთხვევაში შესაძლოა, ვერ ან არ მოსულიყვნენ;
• პროცესი იყო სახალისო და სასიამოვნო.

შედეგი:

• პროცესმა მშობლებში დადებითი ემოციები გამოიწვია. მათ გამოხატეს შემდგომი თანამშრომლობის მზაობა;
• სხვადასხვა კუთხიდან დაინახეს საკუთარი შვილები;
• მოსწავლეებში გაღვივდა მშობლის მიმართ პატივისცემის გრძნობა;
• მშობლებმა საკუთარი თავი წარმოიდგინეს შვილის როლში და უკეთ გაიაზრეს სწავლასთან დაკავშირებული სირთულეები;
• გაიაზრეს, რომ მშობლის ჩართულობა მნიშვნელოვანია.

 დანართები:

მოსწავლეების წინასწარ შესავსები ბარათები

(აღნიშნული ბარათები აღებულია საგანმანათლებლო მიზნით შექმნილი ერთ-ერთი სოციალური ქსელიდან)

მშობლები – ბუშტებზე ხატვა

დავასრულოთ ფრაზები

მიხარია, როცა……

შვილს ვუბრაზდები, როცა…

არ მომწონს, როცა

მასწავლებელი…..

მომწონს, როცა ჩემი შვილი….

არ მომწონს, როცა ჩემი შვილი…

ვბრაზდები, როცა…

მწყინს, როცა…

მიყვარს, როცა…

არ მიყვარს, როცა…

მომწონს, როცა მასწავლებელი…

არ ვიზიარებ…

ჩემი შვილის კარგი თვისებაა…

ბედნიერი ვარ, რადგან…

ჩემმა შვილმა არ უნდა დაივიწყოს…

მადლობის ბარათი მშობლებისთვის

მიხო მოსულიშვილის შემოქმედება პირველად სტუდენტობაში გავიცანი, როცა მისი რომანი-ბესტსელერი „უჟამო ჟამის რაინდი“ ჩამივარდა ხელში. სულმოუთქმელად წავიკითხე, დიდხანს გამყვა მისი რაინდულ-რომანტიკული სურნელი და რაღაცნაირად უცხო, აქამდე უცნობი სევდა – ამ წიგნის პერსონაჟთა განწირული ბედისწერა…

მას შემდეგ ამ მწერლის მიმართ მუდმივი ინტერესითა და მოლოდინით დავიყურსე. ბევრი დრო გავიდა და ამ დროში მიხო მოსულიშვილმაც არაერთი წიგნი დაწერა – ზოგი რომანი, ზოგიც მოთხრობები და პიესები. აგერ, სულ ცოტა ხნის წინ, პირველი პოეტური კრებულიც გამოსცა და დიდადაც გაახარ-გააოცა ერთგული მკითხველი, რადგან მიუხედავად იმისა, რომ მისი პროზა პოეტური ალუზიებით ისედაც დამუხტულია, მაინც ყველასთვის სიურპრიზი აღმოჩნდა ის, რომ თურმე მთელი ეს წლები, მიხო მოსულიშვილი ლექსებსაც წერდა – კარგ, სევდიან, სალაღობო-სასიმღერო ლექსებს და ბოლოს ადგა და მათაც ერთ წიგნში მოუყარა თავი. „სიჩუმეს ვხედავ“ – ასე ჰქვია ამ პოეტურ კრებულს და მე ასე ვიტყოდი, რომ ის ერთგვარი „თანამოსასმენია“ თავად მწერლის პროზაული შემოქმედებისთვის, გნებავთ – თქვენი პირადი მკითხველური განწყობებისთვის, რადგან ესაა ის „სიმღერები“, რომლებსაც მწერალი მთელი ცხოვრება, ტექსტსა და ტექსტს, ტკივილსა და ტკივილს, ლხენასა და ბედნიერებას შორის ამოიძახებდა ზოგჯერ ბლუზის, ზოგჯერ ჯაზის, როკის ანდაც ეთნოროკის მოტივზე…

თუმცა მე ახლა ისევ პროზაულ კრებულზე მინდა ლაპარაკი. ისიც არცთუ ისე დიდი ხნის წინ (2023-ში) დასტამბა გამომცემლობა „ბაკმმა“ და სხვადასხვა დროს დაწერილ მოთხრობებს, მინიატიურებს, კინოსცენარებს თუ ესეებს აერთიანებს. „დარდისას გეტყვი“ ჰქვია მიხო მოსულიშვილის ამ კრებულს, რომელიც შეუმჩნევლად არაფრით არ უნდა ჩაიკარგოს ამ ჩვენს ზედოზირებულად ინფორმაციულ ჟამში, რადგან ეს არათუ მწერლის, არამედ ბოლო დროის პროზაულ კრებულებს შორის ერთ-ერთი საუკეთესო და ღონიერი კრებულია.

მწერალს დარდს რა გამოულევს და თუ რამე სათქმელი აქვს, ისედაც ხომ დარდში უნდა ამოაწოს, ამაში ჩანს მისი ჰუმანიზმიც, მისი მხატვრული ამოცანაც და ამ ამოცანის ამოხსნის ოსტატობაც, თუმცა მიხო მოსულიშვილის წიგნის შემთხვევაში კიდევ სხვა ამბავთანაც გვაქვს საქმე – ეს მოთხრობები და სცენარები, წერილები და მინიატიურები დარდის ძარღვით რომ შეკრა, მკითხველის ყურადღებაც და განწყობაც ბუნებრივად მიაბა ერთ კონკრეტულ სივრცეს, ერთ კონკრეტულ მხატვრულ-იდეურ სამყაროს (რომელიც, თავის მხრივ, შესაძლოა უსივრცო და უსაზღვროცაა!) – მიხო მოსულიშვილის დარდი ქართული დარდია, თუკი ვიტყვით, რომ დარდს წარმოშობა და ხასიათი აქვს; თუკი ვიტყვით, რომ ამ ქართულ დარდსაც თავისი დიდი ტრადიცია აქვს და ვინ იცის, ეგებ მის შუქზეც ჩამოიქნა და მოინიშნა ეს ჩვენი ეთნო-ეროვნული მენტალური და კულტურული სხეული… ამ დარდის სათავეებთან ის პირველი მექართულე დგას, რომელმაც ამ ენაზე სამყაროს ხედვა ამოკაწრა, ღვთისა და კაცის წინაშე დიალოგი წარმართა, ვინც მოკვდავთა სამყოფელს „წუთისოფელი“ დაარქვა და ამ ხორბლისფერ სიტყვაში ჩაწურა მთელი კაცობრიული სევდა წარმავალისა…

ამ დარდის ტრადიციაში დგანან შოთაც და ვაჟა-ფშაველაც, აქეთ კიდევ – გოდერძი ჩოხელი, რეზო ინანიშვილი, ჯარჯი ფხოველი… ვაჟამ საერთოდაც მწვერვალზე აიყვანა ეს სულისკვეთება – „ნუ დამასვენებ ნურასდროს, მამყოფე შეძრწუნებული, მხოლოდ მაშინ ვარ ბედნიერ, როცა ვარ შეწუხებულიო“, რომ თქვა, ეს წუხილია – ქრისტეს შენგრეული ფერდიდან ნაჟური სისხლით ნაპოხი და მოყვასისთვის ბრძოლის ველზე გაშლილი, როგორც მეწამული ნიავი, სულიწმიდის საცისკრო ჩამოქროლება!.. მიხო მოსულიშვილიც ამ წუხილის მემკვიდრეა, ამ ტრადიციაში დგას, ამიტომაც აირჩია დარდი მხატვრულ საზრისად, ან შესაძლოა პირიქითაც იყოს – დარდმა აირჩია და ატარებს თავის ნებაზე, ატარებს და აწერინებს.

ამიტომაცაა მისთვის ვაჟა-ფშაველა უმთავრესი ღმერთი. მკითხველმა კარგად იცის მიხო მოსულიშვილის შესანიშნავი მონოგრაფია ვაჟაზე და ამ კრებულშიც არაერთი წერილი და მინიატიურა ვაჟას ეძღვნება, მის შემოქმედებასაც და ბიოგრაფიასაც. ამ რეფლექსიას კი „ვაჟას ფორმულა“ აგვირგვინებს, „გამოყვანილი მისი სამი შედევრიდან: „სტუმარ-მასპინძელი“, „ალუდა ქეთელაური“ და „გველისმჭამელი“: ადამიანი რომ დაიბადება, ამ ერთი ბეწო დედამიწაზე რომ მოვა, უკვე სტუმარია, როგორც ზვიადაური; იმავდროულად მასპინძელიცაა, როგორც ჯოყოლა ალხასტაისძე ანდა უმშვენიერესი აღაზა; და კაცობრიობის წინ წასაწევად ალუდა ქეთელაურის ნაბიჯის გადადგმა ევალება მაღლით – უფლისაგან, რომ შეიყვაროს მტერი თავისი და არა გველისმჭამელი მინდიასი, ბუნების გაგების ნიჭის დამკარგავისა თავისივე ყოფითი პრობლემების გადასაწყვეტად და ამის გამო თავისმკვლელისა…“.

მიხო მოსულიშვილის დარდებში (გოდერძი ჩოხელის „ადამიანთა სევდაც“ გაიხსენე, მკითხველო!) ერთი ღონიერი დარდი საქართველოს ოკუპაციაა, ომი და დაკარგული მხარეები. 2008 წლის აგვისტოს ომს ორი მოთხრობა ეძღვნება – „ზეცას ვიყავ, ზეცა ვნახე“ და „ომის ფარდაგები“. გიორგი ანწუხელიძის შარავანდედიანი აჩრდილი გაკრთება მოთხრობაში „ზეცას ვიყავ, ზეცა ვნახე“ – სოსიპატრე მარიამიძეს, მეფუტკრე ფილიმონას ბიჭს ომში ვაჟი მოუკვდება – ლევანი. შვილმკვდარი და თავადაც სამუდამოდ დახეიბრებული მამა შვილის სახელზე მცირე ჰესს ააგებს და ამ ჰესით მოპოვებულ შუქზე ნათდება ერთი დედათა მონასტერი, ერთი მტკაველი მიწა, ერთი სოფლის ჩამონაჭერი… ასე გარდაისახებიან გმირები სინათლის გამჩენებად, ურწყულის დამრწყულებლებად და სიცოცხლის გამღვივებლებად – ეს მწერლის დაუეჭვებელი რწმენაა და მოთხრობაც ამ შუქითაა განათებული.

„ომის ფარდაგებში“ სტუმარ-მასპინძლობის ამბავია – მოხუცი თეკლა, რომელიც ორიოდე მოხუცთან ერთად შემორჩა დაბომბილ და მიტოვებულ სოფელში, ოდესღაც მისი უბნის ბავშვთა სახლში გაზრდილ და ახლა მტრად მოვლენილ რუს ტყვეს შეიფარებს. ამ ტყვეს არც მაშინ გაწირავს, როცა ბრძოლაში მოკლულ შვილიშვილს მოუსვენებენ და მისი მარტოს დაკრძალვა უწევს, რადგან მიწის მიმყრელიც აღარ დარჩენილა გარშემო… თეკლა გასაოცარ ფარდაგებს ქსოვს. კუბოს რომ ვერ შეკრავს, შვილიშვილს ერთ ფარდაგში გამოახვევს და ისე დაკრძალავს… ამ სახე-ხატში ქრისტიანული მეტაფორაცაა – ხორბლის მარცვალი რომ ჯერ მიწაში უნდა დაიმარხოს, შთაიფლას, რათა მისგან მორჩი გაღივდეს და ბალახად (ახალ სიცოცხლედ) ამოვიდეს/აღდგეს; ხოლო კუბოს ფიცრების ნაცვლად ხელით ნაქსოვი ფარდაგით მიცვალებულის იმქვეყნად გაცილება ადამიანური შემოქმედების უკიდურეს განწირულებასაც ნიშნავს და სიკვდილ-სიცოცხლის ზეიმურ შერწყმასაც – ეს ყველაფერი შემოქმედებას შეუძლია, ამ საკრალურ აქტებს შემოქმედება სწვდება და ალამაზებს!

ომის და საზღვრების თემა მიხო მოსულიშვილისთვის მნიშვნელოვანია, ხშირად უტრიალებს მას აღმოსავლეთითაც და დასავლეთითაც – საზღვრები, როგორც კონფლიქტის ინსპირაციაც და როგორც ეგზისტენციალური სანიშნები. ამ ტრაექტორიაში კი საქართველოს რელიეფი იკვეთება – მთებისა და ზღვის უკიდურესი სამანებით გადატიხრული. ამიტომაცაა, რომ ამ ტექსტებში ორივე ლანდშაფტი თანაბრად საინტერესოდ იშლება. „ტურის ქორწილი, ანუ მზე პირს იბანს“ – ზღვის სანაპიროზე მდებარე ერთ საზღვრისპირა სოფელში მომხდარ ამბავს გვიყვება. მთავარი გმირი მეომარი აბიკა გიგაურია (სამხედრო მეტსახელით „კენვუდი“), რომელიც სპეცოპერაცია „ლარაკვაკვას“ შემდეგ ძებნაშია. სპეცდანიშნულების რაზმის ძებნილი ჯარისკაცის ხიფათითა და ბედისწერით ჯვარდასმული ამბავი ლაზური ატმოსფეროს ფონზე ვითარდება. ლაზური ეთნოგრაფია, ლანდშაფტი, ტოპონიმები, ფელუკების შემქმნელი ბექირიშები და მეთევზე ვანილიშები, საზღვრის გადაღმა ჩამავალი მზის სევდა და სისტემის ბორბალქვეშ მოყოლილი ადამიანის ტრაგიზმი… ეს მოთხრობა, ისევე როგორც მიხო მოსულიშვილის დანარჩენი მოთხრობები (მათ შორის მცირე ნოველებიც კი) შთამბეჭდავი მასალაა კინოსათვის. ასეც იკითხება – კინოკადრებივით მიუყვები და გგონია, რომ შენ წინ თამაშდება კიდეც ის, რაც ტექსტშია.

ამ საკინოე ტემპორიტმს ის მსუბუქი დეტექტივიც ამძაფრებს, გამჭოლ ატმოსფეროდ რომ გასდევს მათ. „მდოგვის მარცვლისა და ანგელოზებისთვის“ ასეთი მოდეტექტივო მოთხრობაა ვაჟა-ფშაველას თონეთის სკოლაში მასწავლებლობის ეპიზოდზე. ქართული ვენდეტა კი მოთხრობაში „le Detective Paysan” (ფრანგულად გლეხურ დეტექტივს ნიშნავს) თამაშდება. ეს ძალიან საინტერესო ტექსტი პედოფილიის თემას ეხება და სულმოუთქმელად წაგაკითხებთ ამბავს ერთი ქართველი გლეხისა, რომელიც საფრანგეთში, თავისი ოჯახის გამამწარებლის საპოვნელად და შურის საძიებლად ჩადის.

ცალკე აღსანიშნავია მინიატიურების ციკლი, რომელიც შთამბეჭდავ მოზაიკას ქმნის ამ პროზაულ კრებულში. აქაა ბრწყინვალე, გულისმომწურავი პორტრეტები მიხო მოსულიშვილის კოლეგებზე, კალმისა და სიტყვის კაცებზე, სამყაროს მეორე მხარეს გარდასულთა მოსაგონარი და მათი საქმის სამადლობელი… „თავისი თავის სტუმარი და თავისივე თავის მასპინძელი“ – ასე დაარქვა მწერალმა ჯარჯი ფხოველს, „გვირილად დანიშნული“ – ომარ თურმანაულს ნიშნავს, „გიგაშა – რომელიღაც მარტოხელა დიდი კატა“ – ეს კი ვაჟა გიგაშვილს ეძღვნება, უმაგრეს მწერალსა და ასეთივე კაცს, კაი ყმას – როგორც მიხო მოსულიშვილის უძვირფასეს მთაში იტყოდნენ… სოსო პაიჭაძე და გურამ დოჩანაშვილი, ერლომ ახვლედიანი და ტატა თვალჭრელიძე – მათი ოსტატურად ჩამოქნილი პორტრეტების გალერეაში დარდიც მანათობელია!

ვის და რას არ გადასწვდება მწერლის ხმა და სიტყვა, ვის და რას არ გაიხსენებს და ხელახლა გაივლებს ფიქრის ხნულში – თუმცა ამ მინიატიურების ციკლში, ამ ერთი ციცქნა ტექსტებში მაინც მთელი თავისი დიდებულებით ამომართულა საქართველოს მთა – მწვერვალებით ცას მიბჯენილი, პირით კი წყალუხვ მდინარეებს დაწაფებული. მთა მიხო მოსულიშვილისთვის ერთგვარი ინიციაციის სივრცეა: „მთაში რომ ავალ, ძალიან ლაღად ვარ, – ეტყობა, იქ მივხვდები ხოლმე, რომ მე მართლა მე ვარ და არა ვიღაცა სხვა…“. ესეც ბუნებრივია, მთა ხომ ყველა ჩვენი ამსოფლიური საწუხარ-საზრუნავის შესაკრებელია, ჩვენი საფიქრალის გვირგვინი, მთაში ლხენაც სხვაგვარია და დარდიც, ამიტომაც აქვს ამ კრებულს აღმავალი ამპლიტუდა – აღდგომას შეგებებული სასაფლაოდან იწყება და მთის შარავანდით მთავრდება – ამ გზას მკითხველიც ისე მიუყვება, როგორც კარგი ფილმის გმირი.

ეს უბრალოდ გმირობა კი არაა, სამუდამო სახსოვარია საკუთარი თავის წინაშე – გაივლი ომებსა და სიხარულებს, დაეცემი და კვლავ წამოდგები, აღტაცება შეგიპყრობს და გეტკინება, იტირებ და გაგეღიმება კიდეც და, რაც მთავარია, ამ გრძნობებს, ამ წამებს, ამ შთაბეჭდილებებს, ზედმიწევნით დაიმახსოვრებ.

და მერე შენც სხვას მიუბრუნდები:

– დარდისას გეტყვი!..

მარტის ბოლოს, ლიტერატურის მუზეუმში, ახლად გამოცემული წიგნი – ივანე მაჩაბლის მიმოწერა და დღიურები მაჩუქეს. ცივი, წვიმიანი დღე იყო, მე კი, მოულოდნელი საჩუქრით გახარებული, მიწას ფეხს არ ვაკარებდი. თითქოს მონატრებული მეგობრის ნახვა მომეხერხებინოს და შეხვედრების, ხანგრძლივი საუბრების შესაძლებლობაც უბრალო რამ გამხდარიყოს.

როგორც კი წიგნის კითხვა დავიწყე, ძველი შეკითხვა გამახსენდა: სწორია იმ წერილების გამოქვეყნება, რომლებიც მხოლოდ დისთვის, ძმისთვის, მეგობრისთვის, ცოლისა თუ შეყვარებულისთვის იწერებოდა? სწორია, ჩემი თვალი რომ თავხედურად დარბის სტრიქონებზე და იმაზე მეტს ხედავს, ვიდრე ავტორს ენდომებოდა? მეორე მხრივ, რა ძალა უნდა იყოს, რომ საკითხავს მომწყვიტოს, თავბრუდამხვევ ხეტიალზე ხელი ამაღებინოს?

ერთი სიამოვნებაა იმაზე დაკვირვება, როგორ განსხვავდება თუნდაც დისთვის, დარია მაჩაბელ-ამირეჯიბისთვის მიწერილი წერილები ძმისთვის, ვასილ მაჩაბლისთვის მიწერილისაგან, როგორ იცვლება საუბრის თემები, მგრძნობელობის ხარისხი, სიტყვების სარკეში მეტ-ნაკლები სიმკვეთრით დასანახი გამოსახულებები, განუწყვეტლივ რომ მოძრაობენ, ნიშანს გვაძლევენ.

1876 წელი. 22 წლის ივანე მაჩაბელი ჰოჰენჰაიმის უნივერსიტეტიდან ძმას სწერს: „ცოტ-ცოტათი ამოვიდგი ენა ნემენცურად. საკვირველია, რომ პროფესორების ენა და ლექციები უფრო კარგად მესმის, სანამ სტუდენტების ერთმანეთში ლაპარაკი. ეს იმისაგან წარმოსდგება, რომ წინაწინ ტეორეტიკულად შესწავლილი მქონდა ნემენცური ენა. მხოლოდ ერთი გარემოება მიშლის ნემენცური ენის სწავლას: სტუდენტებთან ლაპარაკი თითქმის მხოლოდ სადილის დროს შემხვდება ხოლმე. ლექციების დროს სადილზედ ჩემს სტოლზედ სხედან ორი იტალიელი, ერთი ფრანცუზი და მხოლოდ ერთი ნემენცი, ასე რომ, ჩვენი ლაპარაკი სადილათ ნემენცურით, ფრანციცულით და იტალიანურით აჭრელებულია“.

ერთი თვით ადრე დისთვის მიწერილი წერილის ნაწყვეტი: „ვერ წარმოიდგენ, საყვარელო დაო, რა ძნელი ყოფილა ესე უცხო ქვეყანას ჩამოვარდნა, სადაც ერთს სიტყვას ვერ გაიგონებს კაცი, რომელმაც პატარა გული მოულბოს, სადაც სახე და ყოველი სიტყვა უცნობია და ვერაფერი ვერა მოაგონებს რა კაცს თავის სამშობლო ქვეყანას. თუმცა მე აქაც არაფერი მაკლია და ყველანი კარგად მეკიდებიან, მაგრამ მაინც სხვა ყოფილა კაცისთვის სამშობლო ცის ქვეშ ყოფნა და უცხო ქვეყანას გადაკარგვა. ეხლა პატარა გულზედ დარდი მომეშვა, რომ შევიძელ შენთან ქართულად გამოლაპარაკება. ასე მგონია, კიდევ თამარაშენში ვარ და კიდევ შენ გელაპარაკები-მეთქი“.

ენა, რომლითაც ეს წერილები და დღიურებია დაწერილი, ჩემთვის, შიდა ქართლში დაბადებულისთვის, განსაკუთრებით ამაღელვებელია. რამდენი სიტყვა თუ გამოთქმაა, რომელიც მხოლოდ ბებიაჩემის პირიდან გამიგია. დაწუნებული, შეცდომად მიჩნეული ფორმები. უსამართლოდ დავიწყებული ანდაზები. ბარბარიზმებიც, ყურის შეჩვევა რომ უკვე მოვასწარი.

ცხადია, დიდი მნიშვნელობა აქვს ამ წიგნის გამოცემას ივანე მაჩაბლის შემოქმედების მკვლევრებისთვის, მათთვის, ვისაც ეპოქის უფრო მკაფიო სურათის დანახვა სურთ, ან მათთვის, ვისაც მეცხრამეტე საუკუნე შთაგონების წყაროდ გაუხდიათ და ძველი კლიტისთვის ახალ-ახალი გასაღებების მორგებით არ იღლებიან. მასწავლებლებისთვისაც საინტერესო საკითხავი უნდა იყოს – სულ ცოტა, სხვა ივანე მაჩაბელს დაინახავენ, ახალგაზრდობისას „შკოლის კედლებში“ ბავშვებზე მზრუნველსა თუ წლების შემდეგ წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების დღის წესრიგის განმსაზღვრელს. „მალე განხორციელდეს ქალების სკოლის დაარსება“, – ჩაიწერს უბის წიგნაკში 1894 წლის 12 მარტს, მოგვიანებით კი – 9 აპრილს – ასეთ ჩანაწერსაც გააკეთებს: „სასკოლო საზოგადოების აზრის მოუსმენლად ბანკმა არც ერთი გროში არ გაიღოს სწავლისათვის მომავალში“.

ლიტერატურის მუზეუმის ეს გამოცემა ოთხას გვერდამდეა. ჩემი ხარბი თვალი ისევ სიხარულით დარბის სტრიქონებზე და გულმოდგინედ აგროვებს მინიშნებებს – სამშენებლო მასალას, ვინ იცის, რა დრამატული კონსტრუქციის ასაგებად.

1944 წლის მარტში საფრანგეთის დიდი ქალაქების ქუჩებში, კედლებზე წითელი პლაკატები გამოჩნდა. საგანგებოდ დამზადებულ პროპაგანდისტულ პოსტერზე ათი ადამიანი გახლდათ გამოსახული. ვიშის რეჟიმი და ნაცისტი ოკუპანტები მთელ ქვეყანას ამცნობდნენ, რომ უცხოელებით (არაარიელებით) დაკომპლექტებული, ბოროტმოქმედთა და საშიშ კრიმინალთა ჯგუფი გაანადგურეს. აგიტატორები ჯგუფის წევრებს მხოლოდ დივერსიების დაგეგმვასა და განხორციელებას არ აბრალებდნენ. ჰიტლერის მომხრეები ათ გასამართლებულს არაერთ მხეცურ დანაშაულზეც აკისრებდნენ პასუხისმგებლობას. პლაკატების ყველა კუთხეში გამოკვრას ერთი მიზანი ჰქონდა – ხელისუფლებას ხალხში შიშის დანერგვის სურვილი ამოძრავებდა. კოლაბორაციონისტები თანამოქალაქეებს მიანიშნებდნენ, რომ დაუმორჩილებლობის შემთხვევაში დაკავებულთა მსგავსად სიკვდილით დასჯა ელოდათ.

სისხლისფერ პლაკატზე საფრანგეთის წინააღმდეგობის მოძრაობის წევრთა პორტრეტები იყო დაბეჭდილი. ნაცისტთა მიერ დახვრეტილი ათივე მებრძოლი მოხალისეთა პარტიზანული რაზმის წევრი გახლდათ. მებრძოლებს ერთი განსაკუთრებული ნიშანი გამოარჩევდათ – ისინი ემიგრანტ მუშათა პროფკავშირს წარმოადგენდნენ. ათეული ძირითადად პოლონელი და უნგრელი ებრაელებისგან, ესპანელი და იტალიელი ოპოზიციონერებისგან შედგებოდა. ბანდად გამოცხადებულ რაზმს სათავეში სომეხი – მისაკ მანუჩიანი ედგა, რომელმაც ვიშის მარიონეტული მთავრობისა და ნაცისტური გერმანიის სამხედრო ძალების წინააღმდეგ სამოცზე მეტ თავდასხმას უხელმძღვანელა. მანუჩიანის ჯგუფი ერთ-ერთი ყველაზე კარგად ორგანიზებული რაზმი იყო წინააღმდეგობის მოძრაობის შემადგენლობაში. სომეხმა სისხლი გაუშრო და ათასი მოულოდნელი თავისტკივილი გაუჩინა საფრანგეთის ფაშისტ ლიდერებს.

ვინ იყო მისაკ მანუჩიანი?

მისაკ მანუჩიანის პიროვნებას, ღირებულებათა სისტემას რამდენიმე ფაქტორი განსაზღვრავდა.

უპირველეს ყოვლისა, იგი ტიპური ანატოლიელი სომეხი გახლდათ. მისი ოჯახის წევრები გენოციდს ემსხვერპლნენ. სხვა მრავალი დაობლებული სომხის მსგავსად პატარა ბიჭს მეზობელ სირიაში გაქცევა მოუწია, სადაც დედმამიშვილებთან ერთად სპეციალურ თავშესაფარში იზრდებოდა.

პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ სირია და ლიბანი საფრანგეთის სამანდატო ტერიტორიებად გამოცხადდა. შედეგად, მნიშვნელოვანი სავაჭრო კავშირები ჩამოყალიბდა ლევანტსა და საფრანგეთს შორის, გახშირდა საზღვაო მიმოსვლა მარსელსა და ბეირუთს შორის. მრავალმა სომეხმა სიღარიბის დაძლევის მიზნით ევროპაში გადასვლა გადაწყვიტა. მათ შორის იყო მისაკ მანუჩიანიც. მაშასადამე, გამოდის, რომ სომეხს ორმაგი ემიგრანტის სტატუსი ჰქონდა, მომავალი ანტინაცისტი ჯერ მშობლიური ადიამანიდან გამოაძევეს, შემდეგ კი მან თავადვე ამჯობინა ახლო აღმოსავლეთის დატოვება.

საფრანგეთში გადასახლების შემდეგ ორმაგი ემიგრანტის ცხოვრება მრავალფეროვნებითა და სირთულეებით იყო აღსავსე. მანუჩიანმა ვერ მოახერხა სტაბილური სამუშაოს პოვნა და სიცოცხლის ბოლომდე უწევდა ერთი სამსახურიდან მეორეში გადანაცვლება. ხან დურგალი იყო, ხან ტელეფონის ოპერატორი, ხან ფაბრიკაში ასრულებდა შავ საქმეებს. იყო პერიოდი, როდესაც მხატვართა ჯგუფს ემსახურებოდა, როგორც ბუნებრივი, ცოცხალი ნიმუში (ე.წ. ნატურა). უმძიმეს სოციალურ ყოფას მუშისთვის პროფკავშირულ საქმიანობაში ხელი არ შეუშლია. მანუჩიანი ძალიან აქტიური მოქალაქე და ბრწყინვალე ორგანიზატორი იყო. მის მიერ დაარსებული ასოციაციების წყალობით არაერთმა ღარიბმა მიგრანტმა მოახერხა საკვებისა და საცხოვრებლის, ღირსეული სამუშაო ადგილისა და ნორმალური ანაზღაურების მოპოვება.

მიგრანტი პროფკავშირელის მოღვაწეობის მთავარი სფერო მაინც ლიტერატურა და ჟურნალისტიკა გახლდათ. მეოცე საუკუნის შუა ხანებში ჟურნალისტის პროფესიის დასაუფლებლად მხოლოდ თავზეხელაღებულობა არ კმაროდა. ამ დარგში ულტრაინტელექტუალები შრომობდნენ, რომელთაც საკუთარი პროფესიისადმი ერთგულება გამოარჩევდათ. მანუჩიანი თავისი ხანმოკლე სიცოცხლის განმავლობაში სამ გაზეთს გამოსცემდა – ორი მათგანი ლიტერატურული მიმართულების იყო, ერთი საზოგადოებრივ-პოლიტიკური. იგი სტატიებს სომხურ და ფრანგულ ენებზე აქვეყნებდა, ორ ერს აკავშირებდა ერთმანეთთან და უცხოეთში მყოფ თანამემამულეებს მშობლიური ენის შენარჩუნებაში ეხმარებოდა.

სულ რაღაც 38 წლის განმავლობაში მანუჩიანი ორჯერ იყო დევნილი საკუთარი სახლიდან, მოასწრო ფაბრიკის მუშად, პროფკავშირის ლიდერად, ჟურნალისტად, რედაქტორად მუშაობა; წერდა ლექსებს, მოთხრობებს, დოკუმენტურ ტექსტებს და მაშინ, როდესაც ფრანგების უმრავლესობას ფარ-ხმალი ჰქონდა დაყრილი, სათავეში ედგა ანტინაცისტურ წინააღმდეგობის მოძრაობას. მხოლოდ ეს ერთი წინადადებაც კი მოწმობს, რომ მანუჩიანის სახით სრულიად განსაკუთრებულ ადამიანთან გვაქვს საქმე.

თუმცა, ჩემთვის ყველაზე შთამბეჭდავი მანუჩიანის მიერ სიკვდილის წინ ნათქვამი სიტყვები გახლდათ. მრავალთვიანი წამების მიუხედავად, პატიმარი თავის მეუღლეს ამაყად წერდა: „მე შევუერთდი გამათავისუფლებელ არმიას როგორც მოხალისე ჯარისკაცი და გამარჯვებამდე, მიზნის მიღწევამდე სულ ცოტა ხნით ადრე ვიღუპები… სიკვდილის მომენტში შემიძლია თამამად განვაცხადო, რომ არცერთი ხალხისადმი, არც გერმანელებისადმი ზიზღი არ მამოძრავებს. ყველა მიიღებს დამსახურებულს, სასჯელის ან ჯილდოს სახით. ომის შემდეგ კი, გერმანელი ხალხი და სხვა ერები იცხოვრებენ ძმობისა და მშვიდობის პირობებში… პირადად მე არავისთვის მიმიყენებია ზიანი ან თუ ვინმესთვის რაიმე დამიშავებია, ზიზღი არასდროს მამოძრავებდა… პირადად მე ყველას ვპატიობ, ვინც მატკინა ან ვისაც უნდოდა, რომ მტკენოდა. ვპატიობ ყველას, მოღალატეთა გარდა, რომლებიც გმობდნენ ჩვენს ბრძოლას საკუთარი გვამების გადასარჩენად“.

ერთეულებს, მხოლოდ დიდსულოვან, ღვთის რჩეულ ადამიანებს შეუძლიათ წამების შემდეგ დაუფიქრებლად აპატიონ ჯალათებს ჩადენილი დანაშაული, ძმობისა და მშვიდობის იმედი გამოთქვან და ზიზღის გარეშე გაემგზავრონ იმქვეყნად.

მანუჩიანის ღვაწლი გვიან, მაგრამ სათანადოდ დააფასა საფრანგეთის ხელისუფლებამ. 2024 წლის თებერვალში მისი ნეშტი ომში დაღუპულ გმირთა სასაფლაოზე გადაასვენეს. მანუჩიანი პირველი უცხოელი აღმოჩნდა, ვისაც ეს პატივი ხვდა წილად.

რატომ გაჭიანურდა წინააღმდეგობის მოძრაობის ლიდერის აღიარების პროცესი? რატომ დასჭირდათ ფრანგებს 80 წელი იმისთვის, რომ სომეხი პანთეონში გადაესვენებინათ?

კითხვებზე საპასუხოდ უამრავი არგუმენტის მოხმობაა შესაძლებელი. ვფიქრობ, ერთი ასპექტი განსაკუთრებით საინტერესო შეიძლება აღმოჩნდეს სამოქალაქო განათლების პედაგოგთათვის. მანუჩიანი აფეთქებდა გზებს, ხიდებს, დაუნდობლად ებრძოდა საფრანგეთის მარიონეტულ ხელისუფლებას, მის მოქმედებებს ხანდახან უდანაშაულო ადამიანთა მსხვერპლიც მოჰყვებოდა ხოლმე. ასეთ შემთხვევაში ყოველთვის უკიდურესად ვიწროვდება გამყოფი ხაზი გმირობასა და დანაშაულს შორის. ფრანგებს 80 წელი დასჭირდათ იმისთვის, რომ ეს მქრქალი ხაზი ნამდვილ წყალგამყოფად ექციათ. ალბათ, გაკვეთილს გაამრავალფეროვნებდა მსჯელობა იმის შესახებ, თუ სად გადის ზღვარი დანაშაულსა და გმირობას შორის.

ნებისმიერი საგნის მასწავლებლის მთავარი მიზანი ცოდნის ხარისხი და ინტერდისციპლინარული კავშირებია. ჩვენ მაღალი ხარისხის ცოდნის მიღწევის მრავალი მეთოდი ვიცით, თუმცა თამაშის მეთოდის გამოყენების შედეგები მაინც შეუფასებელია. არა მხოლოდ კომუნიკაციის უნარი და ყველა მოსწავლის აქტიური ჩართულობა, არამედ საგნის თემების შინაარსის გაგება-გააზრება თითქმის ყოველთვის უსწრებს „კლასიკურ“ გაკვეთილს „კლასიკური“ სცენარის მიხედვით: „მოუსმინე – განიხილე – ჩაწერე – გაიმეორე“. ამ დროს მასწავლებელი მხოლოდ ცოდნის წყარო კი არ არის, არამედ კონსულტანტი და ფასილიტატორია მოსწავლეთა შემეცნებითი აქტივობის წარმართვისთვის, რომელიც მიმართულია პრობლემების გადაჭრაზე. მოსწავლე სასწავლო პროცესის აქტიური მონაწილე ხდება. ისინი თავად აყალიბებენ მიზნებს, ამოიცნობენ პრობლემებს, აანალიზებენ ინფორმაციას, შეიმუშავებენ კრიტერიუმებს და პრობლემის გადაჭრის შესაძლო გზებს. მოსწავლე იქცევა სასწავლო პროცესის მთავარ ფიგურად.

სასწავლო თამაშების ფორმა ყველაზე წარმატებული და პერსპექტიული ინოვაციაა. დიდაქტიკური თამაშის პროცესში ვითარდება მიზანდასახულობა, ჩართულობა, აზროვნების დინამიზმი და პროდუქტიულობა, მეხსიერების გაუმჯობესება და ეფექტურობა, სრულყოფილების სურვილი და საკუთარი შესაძლებლობების რწმენა.

სასწავლო თამაშების წყალობით გაკვეთილები უფრო მეტად ნაყოფიერია, მოსწავლეებს არ ერიდებათ მსჯელობა და კითხვების დასმა.

თამაშის მომენტები შეიძლება გამოყენებულ იქნას გაკვეთილის სხვადასხვა ეტაპზე: გაკვეთილის დასაწყისში საშინაო დავალების შემოწმებისას ან მოსწავლეთა მოტივაციის გასააქტიურებლად, ახალი მასალის შესწავლისას სასწავლო მასალის უფრო ღრმა, შინაარსიანი და სწრაფი ათვისებისთვის, ან გაკვეთილის დასასრულს შესასწავლი მასალის განმტკიცებისთვისა და რთული საკლასო სამუშაოს შესრულების შემდეგ სტრესის მოსახსნელად. ყველა თამაშის ფორმას მასწავლებელი ირჩევს გაკვეთილის თემის, მოსწავლეების მზაობისა და ასაკის მიხედვით. გთავაზობთ თამაშის რამდენიმე ვარიანტს:

„ტერმინოლოგიური მარათონი“

როგორც წესი, ეს მეთოდი დიდი თემების შესწავლის შუა პერიოდში გამოიყენება. მაგალითად, „მსოფლიო მოსახლეობა“, „მსოფლიო ეკონომიკა“, „კაცობრიობის გლობალური პრობლემები“ და ა.შ. მთელი კლასი „მსმენელებად“ და „მოსაუბრეებად“ იყოფა. მოსწავლეები, რომლებიც არჩეულ რიგში სხედან მაგიდასთან მარჯვნივ, უსმენენ; მარცხნივ მსხდომნი კი საუბრობენ, ან პირიქით.

დავალება „მოსაუბრეებს“: ერთ წუთში თქვით რაც შეიძლება მეტი სიტყვა შესასწავლ საკითხზე. მსმენელები რვეულში აღნიშნავენ სიტყვების რაოდენობას, რომლებსაც ისმენენ, აფასებენ, რამდენად მიეკუთვნებიან ისინი თემას და შემდეგ ურჩევენ მასწავლებელს „მოსაუბრეთა“ ნამუშევრის ამა თუ იმ შეფასებას, ასახელებენ თავიანთ მოსაზრებას. შემდეგ გაკვეთილზე იცვლება როლები, ვინც იყო „მსმენელი“, ხდება „მოსაუბრე“, და პირიქით.

ამ მეთოდს ბევრი უპირატესობა აქვს. მთავარი უპირატესობაა: მოსწავლეთა ლექსიკა მნიშვნელოვნად მდიდრდება; საშუალო სკოლის მოსწავლეები გეოგრაფიულ ტერმინებს ყოველდღიურ მეტყველებაში თავისუფლად იყენებენ; თქვენ არ გჭირდებათ მუდმივად დაუბრუნდეთ სიტყვების მნიშვნელობების გამეორებას; „მსმენელები“ ​​სწავლობენ ობიექტურობას, შეფასებასა და პასუხისმგებლობას თანაკლასელების წინაშე.

აბრაკადაბრა (აბდაუბდა)

მეთოდის არსი ის გახლავთ, რომ სამი-ოთხი მოსწავლისგან შემდგარ ჯგუფს ეძლევა დავალება, სამ წუთში მოიფიქროს უცნობი ტერმინის საკუთარი განმარტება. დეფინიცია ლოგიკურად უნდა იყოს აგებული. მოსწავლეს შეუძლია თქვას ყველაფერი, რასაც საჭიროდ ჩათვლის; დაამტკიცოს, რომ მართალია; მოიყვანოს მაგალითები და გააანალიზოს სიტყვა ან ფრაზა. ერთი შეხედვით შეიძლება მოგეჩვენოთ, რომ ეს არის ნამდვილი „აბრაკადაბრა“, აბსურდული აქტივობა, მაგრამ ამ თამაშს ბევრი უპირატესობა აქვს. დასაწყისში, თავად დავალება არ გულისხმობს სწორი პასუხის არსებობას, რაც ნიშნავს, რომ არ შეიძლება გაუბედავი იყო, თქვი ყველაფერი, რაც გაგახსენდა, უშიშრად. ამიტომ, „აბრაკადაბრას“ სარგებელი მოსწავლეებისთვის, რომლებიც მორცხვები არიან საჯარო გამოსვლების დროს, შეუფასებელია. სავარჯიშოების მიზანია – ლექსიკის გამდიდრება, პოზიციის დაცვის უნარის განვითარება და აუდიტორიისთვის პასუხის გაცემის უნარის გამომუშავება. ფასდება გეოგრაფიული აზროვნება და თავდაჯერებულობა. პასუხის შემდეგ მასწავლებელი აყალიბებს ტერმინის სწორ განმარტებას.

პოლიტიკური ინფორმაცია

ჩვენ ყველას გვახსოვს ყოველკვირეული პოლიტიკური ინფორმაცია ბავშვობიდან. გეოგრაფიის კურსი 10-11 კლასებისთვის ეხება მსოფლიო პოლიტიკურ, ეკონომიკურ, სოციალურ და გარემოსდაცვით პრობლემებს. გლობალური პრობლემების, საერთაშორისო ბაზრის ყოველდღიური დინამიკის, მსოფლიოსა და საკუთარ ქვეყანაში პოლიტიკურ ცვლილებებზე წარმოდგენის გარეშე შეუძლებელია სკოლის მოსწავლისთვის თანამედროვე მსოფლმხედველობის ჩამოყალიბება. „რკინის ფარდის“ დროს დამახასიათებელი საინფორმაციო „ვაკუუმი“ აღარ არის, დღეს უზღვავი ინფორმაციის წყაროა. მოგეხსენებათ, სკოლის მოსწავლეებს უფრო მეტად აინტერესებთ ის, რასაც ინტერნეტსივრციდან იღებენ. თუმცა ხშირად მათ არ იციან, როგორ გამოიყენონ თეორიული ცოდნა მსოფლიოში მომხდარი მოვლენების გასაანალიზებლად. ამიტომაც, მოსწავლეების აზრით, ცოდნას საერთოდ არ აქვს მნიშვნელობა. ამ რთულ ამოცანას პოლიტიკური ინფორმაცია „გაუმკლავდება“.

გაკვეთილზე კლასი ირჩევს ერთ ან ორ მოსწავლეს, რომლებიც შემდეგი კვირის პირველ გაკვეთილზე წარადგენენ ინფორმაციას. ერთი შეხედვით უბრალო დავალება ეძლევათ: მოუსმინე, წაიკითხე მედია, უყურე ინტერნეტში გასული კვირის სიახლეებს. ამოარჩიე ყველაზე მნიშვნელოვანი, აქტუალური და საინტერესო საკითხები და 5-7 წუთში გააცანით მეგობრებს. ყოველი გაკვეთილი იწყება მსოფლიოს პოლიტიკური სიახლეების გაცნობით.

თავდაპირველად პოლიტიკური ინფორმაცია მასწავლებლისგან კორექტირებას მოითხოვს, რადგან თინეიჯერებს ძირითადად კრიმინალური დანაშაულის თემები, შოუბიზნესის ამბები, ბიუროკრატიული კორუფციის ფაქტები და ა.შ. აინტერესებთ. საჭიროა მკაფიოდ შეიზღუდოს საგნის ინტერესების ფარგლები. ასეთ ინფორმაციას არ უნდა დაეთმოს ერთი წუთი. საჭიროა წინასწარ იქნას განსაზღვრული აქტივობის მიზანი და შედეგი.

როგორც წესი, მოსწავლეები ძალიან სერიოზულად ეკიდებიან დავალებას.

საინტერესოა აღინიშნოს, რომ ამ მეთოდის გამოყენებას გაკვეთილის მხოლოდ 5-7 წუთი სჭირდება და წლის პირველი ნახევრის ბოლოს მთელმა კლასმა უკვე იცის მსოფლიოს მთავარი პოლიტიკური მოღვაწეების სახელები, ინფორმაცია აქვს მსხვილი ინდუსტრიული და ტერიტორიული გაერთიანებების, ასოციაციების მიზნებისა და ამოცანების შესახებ, და აკეთებს „აღმოჩენებს“ აქტიური პოლიტიკური და ეკონომიკური საქმიანობის შესახებ ქვეყანასა და მსოფლიოში. კვირის ინფორმაციები საქაღალდეში ინახება და სემესტრის დასრულებისას ხდება პროცესებისა და მოვლენების გააანალიზება, როგორ განვითარდა ის რამდენიმე თვის განმავლობაში. ამ გადაცემას დავარქვით „პოლიტოლოგის 7 წუთი“ დილის ეთერში.

ბიზნესთამაშები ეხმარება მოსწავლეებს პროფესიული საქმიანობისა და მისი დინამიკის ჰოლისტიკური გაგების ჩამოყალიბებაში, პროფესიულ სფეროში პრობლემური და სოციალური გამოცდილების მიღებაში, თეორიული და პრაქტიკული აზროვნების განვითარებაში.

აქ მოცემულია რამდენიმე მათგანის მაგალითი.

თემა „მსოფლიოს რეგიონული მახასიათებლები“ ​​(გაკვეთილი-სემინარი)

მიზანი: რა გავლენას ახდენს მეცნიერულ-ტექნიკური პროგრესი საერთაშორისო ეკონომიკურ ურთიერთობებზე და ეკონომიკის სტრუქტურაზე?

რესურსები: დავალების ბარათები, ატლასის რუკები, დამატებითი ლიტერატურა, მსოფლიოს პოლიტიკური რუკა, სახელმძღვანელოები.

თამაშის დაწყებამდე კლასი იყოფა ჯგუფებად, ისინი დამოუკიდებლად ირჩევენ მათთვის საინტერესო კითხვებს.

ჯგუფი 1 – პოლიტიკური თემა: ეკონომიკური დაპირისპირების ძირითადი ცენტრების ფორმირება; ქვეყნებს შორის პარტნიორობა და წინააღმდეგობები.

ჯგუფი 2 – შრომის საერთაშორისო დანაწილებასთან დაკავშირებული ეკონომიკური საკითხები, განვითარებული და განვითარებადი ქვეყნების პოზიცია, საერთაშორისო ტრანსეროვნული კომპანიების როლი შრომის საერთაშორისო დანაწილებაში.

ჯგუფი 3 – მეცნიერულ-ტექნიკური რევოლუცია დღევანდელ ეტაპზე; ეკონომიკის დარგობრივი და ტერიტორიული სტრუქტურის ცვლილებები მეცნიერულ-ტექნიკური რევოლუციის დროს; მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების მაღალი დონე თანამედროვე ეტაპზე.

ჯგუფი 4 – გარემოსდაცვით თემაზე, რომელიც მოიცავს გარემოს მდგომარეობის მონიტორინგის თანამედროვე მეთოდებისა და ტექნიკური საშუალებების გათვალისწინებას.

მოსწავლეთა ჯგუფები შედგება 3-5 კაცისგან და თითოეული მონაწილე ირჩევს მხოლოდ ერთ კითხვას და ამზადებს პასუხს.

ამ თამაშის შედეგად მოსწავლეები იძენენ ცოდნას მსოფლიო ეკონომიკური სისტემის შესახებ; ლიტერატურასთან მუშაობის, სხვადასხვა შინაარსის რუკების, თანამოსაუბრის მოსმენისა და საკუთარი თვალსაზრისის დაცვის უნარის გამომუშავების ჩვევას; ჯგუფური მუშაობის, ინფორმაციის გაცვლისა და დასკვნების გამოტანის უნარებს.

თემა: „შრომის საერთაშორისო გეოგრაფიული დანაწილება“ (გაკვეთილი-აუქციონი)

რესურსები: რუკები, ცნობარები, დროშები, ემბლემები, შეფუთვა ან პროდუქტის ნიმუშები, ფერადი ქაღალდი, წებო, მაკრატელი, სახელმძღვანელოები.

მოსამზადებელ ეტაპზე მოსწავლეები აგროვებენ ინფორმაციას „საკუთარი“ ქვეყნის შესახებ: 3-4-კაციანმა ჯგუფმა უნდა მოამზადოს ქვეყნის სავიზიტო ბარათი, განსაზღვროს ქვეყნის იმპორტი და ექსპორტი, მისი ეკონომიკური პარტნიორობა და დაამტკიცოს თავისი ლიდერობა მსოფლიო ბაზარზე. ეცადონ, გაყიდონ რომელიმე პროდუქტი და დადონ სავაჭრო ხელშეკრულება რომელიმე ქვეყანასთან.

თამაშის მიმდინარეობა:

I ტური: რეკლამის მომზადება;

II ტური: მოკლე ინფორმაცია ქვეყნის შესახებ და მისი საექსპორტო პროდუქციის რეკლამა;

III ტური: გაყიდვების ბაზრისა და თქვენი ქვეყნის პროდუქციაზე მოთხოვნის შესწავლა;

IV ტური: ბრიფინგი.

ქვეყნების წარმომადგენლები აცხადებენ, თუ რა სავაჭრო ხელშეკრულებების დადება მოახერხეს თამაშის დროს და რომელ ქვეყანასთან (ტურიზმის, სამეცნიერო და ტექნიკური გაცვლის შესახებ და ა.შ.).

თამაში მთავრდება ექსპერტების (2-3 მოსწავლე და მასწავლებელი) საბოლოო გამოსვლით.

პრაქტიკაში სათამაშო ტექნოლოგიების გამოყენებით მოსწავლეებს:

– ეძლევათ შესაძლებლობა, ისწავლონ პირადი გამოცდილებიდან და არა უბრალოდ მოუსმინონ მასწავლებელს; სწავლობენ, თავად მოაგვარონ რთული პრობლემები და არ იყვნენ მხოლოდ დამკვირვებლები.

– ეძლევათ ცოდნის სასწავლო სიტუაციიდან რეალურში გადატანის შესაძლებლობა, უვითარდებათ ორიენტაციის უნარი სხვადასხვა ცხოვრებისეულ სიტუაციაში; თეორიული ცოდნა უმტკიცდებათ, უვითარდებათ ანალიზისა და პროგნოზირების უნარი; ხდებიან დამოუკიდებელი დავალებების შესრულებისას, თანამშრომლობისას, ურთიერთდახმარებისას.

– უვითარდებათ კომუნიკაბელური და შემოქმედებითი შესაძლებლობები, მრავალფეროვანი ხდება მათი შემეცნებითი აქტივობა და ეზრდებათ საგნის შესწავლის მოტივაცია.