გრამატიკის სწავლება ენის სწავლების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი, თუმცა რთული კომპონენტია. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ეს საკითხი მაშინ, როდესაც მოსწავლე სწავლობს ქართულს, როგორც მეორე ენას. დაწყებითი კლასების მოსწავლეებისთვის გრამატიკული წესების მხოლოდ თეორიული განმარტება ხშირად ნაკლებად ეფექტურია, რადგან ბავშვის ასაკობრივი თავისებურებები მოითხოვს მრავალფეროვან, სახალისო და პრაქტიკულ აქტივობებს.
ამ თვალსაზრისით, განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს ზღაპრის გამოყენება გრამატიკის სწავლების პროცესში. ზღაპარი ბავშვისთვის ნაცნობი და საინტერესო ჟანრია. მასში წარმოდგენილია მოქმედი პერსონაჟები, მოვლენები, დიალოგები, ემოციები და განმეორებადი ენობრივი კონსტრუქციები. ამიტომ ზღაპარი ქმნის ბუნებრივ ენობრივ გარემოს, რომელშიც მოსწავლე გრამატიკულ ფორმებს არა იზოლირებულად, არამედ კონკრეტულ კონტექსტში აღიქვამს.
ზღაპარზე დაფუძნებული გრამატიკის სწავლება ხელს უწყობს მოსწავლის მოტივაციის ზრდას, ახალი ფორმების უკეთ დამახსოვრებას, მეტყველების განვითარებასა და გრამატიკული წესების პრაქტიკაში გამოყენებას.
გრამატიკის სწავლების ტრადიციული და კონტექსტური მიდგომა
ტრადიციულად, გრამატიკის სწავლებისას მასწავლებელი მოსწავლეებს აცნობს წესს, შემდეგ აძლევს სავარჯიშოებს და ბოლოს ამოწმებს მიღებულ ცოდნას. ასეთი მიდგომა გარკვეულ შედეგს იძლევა, თუმცა დაწყებით საფეხურზე, განსაკუთრებით მეორე ენის სწავლებისას, შესაძლოა მოსწავლისთვის მოსაწყენი და რთული აღმოჩნდეს.
კონტექსტური სწავლების შემთხვევაში კი გრამატიკული ფორმა წარმოდგენილია რეალურ ან წარმოსახვით სიტუაციაში. მოსწავლე თავდაპირველად ისმენს, კითხულობს ან იყენებს კონკრეტულ ენობრივ კონსტრუქციას, შემდეგ ამჩნევს მის თავისებურებას და ბოლოს აყალიბებს წესს.
ზღაპარი სწორედ ასეთ ბუნებრივ კონტექსტს ქმნის.
მაგალითად, თუ მასწავლებელს სურს, ასწავლოს მოსწავლეებს ზმნის წარსული დრო, შესაძლებელია გამოიყენოს ზღაპრის მოკლე ტექსტი:
„ერთხელ ტყეში პატარა გოგონა ცხოვრობდა. ერთ დღეს მან ტყეში გაიარა. გოგონამ პატარა სახლი დაინახა. მან კარზე დააკაკუნა და სახლში შევიდა“.
ტექსტის მოსმენისა და წაკითხვის შემდეგ მასწავლებელი მოსწავლეებს უსვამს კითხვებს:
- რას აკეთებდა გოგონა?
- სად გაიარა მან?
- რა დაინახა?
- რა გააკეთა გოგონამ?
- სად შევიდა?
მოსწავლეები პასუხებში ბუნებრივად იყენებენ წარსული დროის ზმნებს: ცხოვრობდა, გაიარა, დაინახა, დააკაკუნა, შევიდა.
ამგვარად, გრამატიკული ფორმა მოსწავლისთვის მხოლოდ წესი აღარ არის — ის დაკავშირებულია პერსონაჟთან და მოქმედებასთან.
ზღაპარი როგორც გრამატიკული მასალის კონტექსტი
ზღაპრის გამოყენება შესაძლებელია თითქმის ყველა საბაზისო გრამატიკული საკითხის სწავლებისას. მაგალითად:
- არსებითი სახელის სწავლება;
- მხოლობითი და მრავლობითი რიცხვი;
- ბრუნვები;
- ზედსართავი სახელი;
- ზმნის პირები;
- ზმნის დროები;
- ნაცვალსახელები;
- წინდებულები და თანდებულები;
- კითხვითი და თხრობითი წინადადებები;
- უარყოფითი ფორმები;
- სიტყვათა შეთანხმება;
- მარტივი წინადადების აგება.
მნიშვნელოვანია, რომ გრამატიკული საკითხი ზღაპრის შინაარსიდან ბუნებრივად გამომდინარეობდეს.
პრაქტიკული მაგალითი — „კომბლე“
განსაკუთრებით საინტერესოა ქართული ხალხური ზღაპრის „კომბლეს“ გამოყენება გრამატიკის სწავლებისას. ზღაპარი ბავშვებისთვის მარტივად აღსაქმელია და სხვადასხვა გრამატიკული აქტივობის განხორციელების შესაძლებლობას იძლევა.
მასწავლებელი თავდაპირველად მოსწავლეებს უყვება ან უკითხავს ზღაპრის მოკლე, ადაპტირებულ ვერსიას:
„კომბლე ცხვრებს მწყემსავდა. მას პატარა ფარა ჰყავდა. ერთ დღეს მგელი მოვიდა. მგელმა ცხვრების შეჭმა მოინდომა. კომბლემ მგელს შეხედა და უთხრა:
– აქ რას აკეთებ?
მგელმა უპასუხა:
– ცხვრები მინდა.
კომბლემ ჯოხი აიღო და მგელს გაეკიდა“.
ტექსტის წაკითხვის შემდეგ მასწავლებელი მოსწავლეებს სთხოვს, მოძებნონ მოქმედების აღმნიშვნელი სიტყვები.
მოსწავლეები ტექსტიდან გამოყოფენ:
მწყემსავდა, ჰყავდა, მოვიდა, მოინდომა, შეხედა, უთხრა, უპასუხა, მინდა, აიღო, გაეკიდა.
შემდეგ მასწავლებელი სვამს კითხვას:
„როდის ხდება ეს მოქმედებები?“
მოსწავლეები ამჩნევენ, რომ ზოგი მოქმედება უკვე მოხდა, ზოგი კი პერსონაჟის მიერ აწმყო დროითაა გადმოცემული.
აქტივობა 1 — „იპოვე ზმნა“
მასწავლებელი მოსწავლეებს ურიგებს ბარათებს, რომლებზეც დაწერილია ზღაპრიდან ამოღებული სიტყვები:
კომბლე, ცხვარი, მოვიდა, მგელი, ჯოხი, აიღო, ფარა, გაეკიდა.
მოსწავლეებმა უნდა დააჯგუფონ სიტყვები ორ კატეგორიად:
ვინ/რა? — კომბლე, ცხვარი, მგელი, ჯოხი, ფარა
რას აკეთებს/რა გააკეთა? — მოვიდა, აიღო, გაეკიდა
აქტივობა მოსწავლეებს ეხმარება არსებითი სახელისა და ზმნის ერთმანეთისგან გარჩევაში.
აქტივობა 2 — „შეცვალე დრო“
მასწავლებელი წერს დაფაზე:
მგელი მოვიდა.
შემდეგ სთხოვს მოსწავლეებს, წინადადება შეცვალონ ისე, რომ მოქმედება ახლა ხდებოდეს:
მგელი მოდის.
შემდეგ კი მომავალ დროში:
მგელი მოვა.
ამგვარად, მოსწავლეები ერთსა და იმავე მოქმედებას სამ სხვადასხვა დროში აკვირდებიან:
მოვიდა — მოდის — მოვა.
წესის დაზეპირების ნაცვლად მოსწავლე გრამატიკულ ცვლილებას კონკრეტულ მაგალითზე ხედავს.
აქტივობა 3 — „ვინ რას აკეთებს?“
მასწავლებელი იყენებს პერსონაჟების სურათებს ან ბარათებს: კომბლე, მგელი, ცხვარი.
მოსწავლეებმა უნდა შექმნან წინადადებები:
- კომბლე ცხვრებს მწყემსავს.
- მგელი ცხვარს დასდევს.
- ცხვარი ბალახს ჭამს.
შემდეგ მასწავლებელი ცვლის პერსონაჟს და მოსწავლემ უნდა შეცვალოს ზმნის ფორმაც:
მე ვმწყემსავ
შენ მწყემსავ
ის მწყემსავს
ასეთი სავარჯიშო განსაკუთრებით ეფექტურია ზმნის პირების სწავლებისას.
აქტივობა 4 — „დაასრულე ზღაპარი“
მოსწავლეებს ეძლევათ წინადადებების დასაწყისი:
- კომბლემ ჯოხი…
- მგელმა ცხვარი…
- ცხვრები ტყეში…
- კომბლე სახლში…
- მგელი ტყეში…
მოსწავლეებმა უნდა დაასრულონ წინადადებები შესაბამისი დროის ზმნებით.
მაგალითად:
კომბლემ ჯოხი აიღო.
მგელმა ცხვარი დაინახა.
ცხვრები ტყეში გაიქცნენ.
კომბლე სახლში დაბრუნდა.
შემდეგ მოსწავლეებს შეუძლიათ თავად შექმნან ერთი-ორი წინადადება ზღაპრის გაგრძელების შესახებ.
აქტივობა 5 — „გმირი შეიცვალა“
მოსწავლეებს ეძლევათ დავალება, ერთი და იგივე წინადადება სხვადასხვა პირის მიხედვით შეცვალონ.
მაგალითად:
მე ცხვრებს ვმწყემსავ
შენ ცხვრებს მწყემსავ
ის ცხვრებს მწყემსავს
შემდეგ შეიძლება გამოყენებულ იქნეს მრავლობითი რიცხვი:
ჩვენ ცხვრებს ვმწყემსავთ
თქვენ ცხვრებს მწყემსავთ
ისინი ცხვრებს მწყემსავენ
ამ აქტივობით მოსწავლეები ზმნის პირისა და რიცხვის ცვლილებას პრაქტიკაში აკვირდებიან.
თამაში — „ზღაპრის გრამატიკული დეტექტივი“
გრამატიკის სწავლების პროცესში შეიძლება გამოყენებულ იქნეს თამაში „ზღაპრის გრამატიკული დეტექტივი“.
მასწავლებელი მოსწავლეებს ეუბნება:
„კომბლეს ზღაპარში რამდენიმე გრამატიკული საიდუმლო იმალება. თქვენ უნდა იპოვოთ ისინი!“
მოსწავლეები ჯგუფებად მუშაობენ და ტექსტში ეძებენ:
- ხუთ არსებით სახელს;
- ხუთ ზმნას;
- ორ ზედსართავ სახელს;
- ორ მრავლობით რიცხვში მდგომ სიტყვას;
- სამ წარსული დროის ზმნას;
- ერთ კითხვით წინადადებას.
ჯგუფი, რომელიც ყველაზე მეტ სწორ პასუხს იპოვის, ხდება „გრამატიკის დეტექტივი“.
თამაშის ასეთი ფორმა ამცირებს გრამატიკის სწავლასთან დაკავშირებულ შფოთვას და ზრდის მოსწავლის ჩართულობას.
რატომ არის ზღაპარი ეფექტური გრამატიკის სწავლებისას?
ზღაპრის გამოყენებას რამდენიმე მნიშვნელოვანი უპირატესობა აქვს.
პირველი — ემოციური ჩართულობა. ბავშვი უკეთ სწავლობს იმას, რაც მისთვის საინტერესო და ემოციურად მნიშვნელოვანია. ზღაპრის პერსონაჟები და მოვლენები ქმნის სწავლისთვის დადებით გარემოს.
მეორე — განმეორება. ზღაპრებში ხშირად მეორდება სიტყვები, ფრაზები და მოქმედებები. განმეორება კი ენის სწავლების პროცესში ახალი გრამატიკული ფორმების დამკვიდრებას უწყობს ხელს.
მესამე — კონტექსტი. მოსწავლე გრამატიკულ ფორმას ხედავს არა ცალკე წინადადებაში, არამედ მოქმედების, პერსონაჟისა და მოვლენის კონტექსტში.
მეოთხე — მეტყველების განვითარება. ზღაპრის მოსმენა, მოყოლა, პერსონაჟების როლების შესრულება და დიალოგების შექმნა მოსწავლეს აიძულებს, გრამატიკული ფორმები რეალურ კომუნიკაციაში გამოიყენოს.
მეხუთე — შემოქმედებითი აზროვნება. ზღაპრის გაგრძელება, პერსონაჟის შეცვლა ან ახალი დასასრულის მოფიქრება მოსწავლეს შესაძლებლობას აძლევს, თავად შექმნას ენობრივი პროდუქტი.
მასწავლებლის როლი
ზღაპარზე დაფუძნებული გრამატიკის სწავლებისას მასწავლებლის მთავარი ამოცანაა, არ გადააქციოს გაკვეთილი მხოლოდ ტექსტის კითხვად. ზღაპარი უნდა იქცეს გრამატიკული აღმოჩენის რესურსად.
მასწავლებელმა სასურველია გამოიყენოს შემდეგი თანმიმდევრობა:
მოსმენა → გაგება → აღმოჩენა → წესის ფორმულირება → პრაქტიკა → კომუნიკაცია → შემოქმედებითი გამოყენება.
მაგალითად, თავდაპირველად მოსწავლე ისმენს ფრაზას „მგელი მოვიდა“. შემდეგ მასწავლებელი ეკითხება: „რა გააკეთა მგელმა?“ მოსწავლე პასუხობს: „მოვიდა“. ამის შემდეგ მასწავლებელი სხვა მაგალითებს სთავაზობს და მოსწავლეები თავად ამჩნევენ, რომ მოქმედება უკვე დასრულებულია. მხოლოდ ამის შემდეგ შეიძლება მასწავლებელმა შემოიტანოს ტერმინი „წარსული დრო“.
ეს მიდგომა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მეორე ენის სწავლებისას, რადგან მოსწავლე ჯერ ენობრივ ფორმას პრაქტიკულად ეცნობა და შემდეგ სწავლობს მის გრამატიკულ დასახელებას.
დასკვნა
გრამატიკის სწავლება ზღაპრის საფუძველზე წარმოადგენს ეფექტურ, მოსწავლეზე ორიენტირებულ მეთოდს, რომელიც აერთიანებს ენის, ლიტერატურის, თამაშისა და კომუნიკაციის ელემენტებს. ზღაპარი ქმნის ბუნებრივ ენობრივ გარემოს, სადაც მოსწავლე გრამატიკულ ფორმებს არა მხოლოდ სწავლობს, არამედ ისმენს, ამოიცნობს, იყენებს და თავად ქმნის.
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი შეიძლება იყოს ამ მეთოდის გამოყენება დაწყებით კლასებში ქართული ენის, როგორც მეორე ენის, სწავლებისას. ასეთ შემთხვევაში ზღაპარი მოსწავლისთვის ხდება ხიდი მშობლიურ და შესასწავლ ენას შორის. ნაცნობი სიუჟეტი და პერსონაჟები ამცირებს ენობრივ ბარიერს, ხოლო განმეორებითი და თამაშზე დაფუძნებული აქტივობები ხელს უწყობს ქართული გრამატიკული ფორმების ეტაპობრივ ათვისებას.
„კომბლეს“ მაგალითი გვიჩვენებს, რომ ერთი ზღაპრის გამოყენებით შესაძლებელია ერთდროულად რამდენიმე გრამატიკული საკითხის სწავლება — არსებითი სახელი, ზმნა, პირი, რიცხვი, დრო და წინადადების აგება. ამასთანავე, მოსწავლე არ რჩება მხოლოდ წესის დამახსოვრების დონეზე; ის იყენებს გრამატიკას საუბრის, თამაშისა და შემოქმედებითი საქმიანობის დროს.
ამგვარად, ზღაპარი შეიძლება განვიხილოთ არა მხოლოდ როგორც კითხვისა და ლიტერატურული ტექსტის რესურსი, არამედ როგორც გრამატიკის სწავლების მრავალფუნქციური პედაგოგიური ინსტრუმენტი, რომელიც სასწავლო პროცესს უფრო საინტერესო, ბუნებრივ და შედეგზე ორიენტირებულს ხდის.
გამოყენებული ლიტერატურა:
საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო. (2011). ეროვნული სასწავლო გეგმა. თბილისი.
საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო. ქართული ენა, როგორც მეორე ენა — დაწყებითი საფეხურის სწავლების მეთოდური რესურსები. თბილისი.
საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო. ქართული ენა — დაწყებითი საფეხურის საგნობრივი სტანდარტი. თბილისი.
საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო. (2015). სამოქალაქო თანასწორობისა და ინტეგრაციის სახელმწიფო სტრატეგია 2015–2020. თბილისი.
UNICEF Georgia. ბავშვზე ორიენტირებული სწავლებისა და განათლების რესურსები. თბილისი.
