მოქალაქეობის სწავლება ბევრ სხვადასხვა მეთოდს იცნობს, რაც საგანს საინტერესოს მოსწავლისთვის ხდის. ერთ-ერთი მათგანია – სწავლება მოწმეთა ჩვენებების მიხედვით. ერთი კონკრეტული ადამიანის ნაამბობმა რეალურმა ისტორიამ შეიძლება ბევრად უფრო ღრმად დააფიქროს მოსწავლე, ვიდრე შესაბამისი სამართლებრივი დოკუმენტების არსის გაცნობამ.
რატომ ვიყენებთ მოწმეთა ჩვენებით სწავლების მეთოდს?
მოწმეთა მიერ ნაამბობ ისტორიებში მოსწავლეები ხედავენ გამოცდილებას, ადამიანის ემოციას, მის უფლებათა დარღვევებს ან ბრძოლას მათ დასაცავად, თანადგომისა და მოქალაქეობრივი პოზიციის მნიშვნელობას; იმას, თუ რა მნიშვნელოვანია სამოქალაქო ღირებულებების ქონა; აცნობიერებენ, რას ნიშნავს უსამართლობა, თანაგრძნობა, პასუხისმგებლობა და მოქალაქეობრივი გამბედაობა რეალურ გარემოში.
მოზარდები ხშირად განსაკუთრებით მძაფრად რეაგირებენ იმ ისტორიებზე, რომლებშიც ადამიანი აღწერს საკუთარ შიშს, დაბნეულობას, სიჩუმეს ან პირიქით — გამბედაობას. ამ დროს ისინი საკუთარ თავს წარმოიდგენენ მსგავს სიტუაციაში და იწყებენ ფიქრს: „რას გავაკეთებდი მე ასეთ დროს?“ ჩვენებები ცვლის პერსპექტივას: თეორიული ცოდნა იქცევა ადამიანურ ისტორიად, ხოლო ისტორია – პირად განცდად.
როდესაც გაკვეთილზე ისმის ცოცხალი ხმა, მოსწავლეები მეტად ერთვებიან განხილვაში, იწყებენ საკუთარი პოზიციის ჩამოყალიბებას და უფრო ღრმად აცნობიერებენ სამოქალაქო ღირებულებების მნიშვნელობას.
როგორ ვიმუშაოთ მოწმეთა ჩვენებების გამოყენებით?
მოწმეთა ჩვენებების მიწოდება მოსწავლეებისთვის შესაძლებელია სხვადასხვა გზით: ვიდეო- ან აუდიოჩანაწერის, პირველ პირში დაწერილი ტექსტის საშუალებით.
ყველაზე ეფექტიანია ვიდეო-ჩანაწერის ნახვა. აქ მაქსიმალურად ჩანს მოწმეთა ემოცია, ჩანს სახის გამომეტყველება, ისმის ხმა. აუდიო ჩანაწერიც გადმოსცემს ემოციას. მოსწავლეებს უყვართ „ნამდვილი ისტორიის“ გაცნობა. მათთვის მნიშვნელოვანია ემოციურად დატვირთული გამოცდილება. ამ პროცესში მოსწავლეს უვითარდება ემპათია, ხედავს, რომ ერთი ადამიანის არჩევანს შეუძლია გავლენა მოახდინოს სხვებზე, ის იწყებს ფიქრს საკუთარ, როგორც მოქალაქის, პასუხისმგებლობაზე.
მოწმეთა ისტორიები შეიძლება იქცეს ძლიერ სასწავლო ინსტრუმენტად, თუ მასწავლებელი სწორად წარმართავს პროცესს.
მაგალითად, შესაძლებელია ვიდეოჩვენების, აუდიო-ჩანაწერის მოსმენის ან ტექსტის კითხვის შემდეგ მისი მცირე ჯგუფებში განხილვა.
მასწავლებელს შეუძლია დასვას შეკითხვები, რომლებიც მოსწავლეების აზროვნებას გაააქტიურებს:
- რას გრძნობდა ეს ადამიანი?
- რა პრობლემა ჩანს ამ ისტორიაში?
- რომელი უფლება ან ღირებულება გამოიკვეთა აქ ყველაზე მეტად?
- ვინ შეიძლებოდა დახმარებოდა მას?
- რა შეუძლია ერთ ადამიანს?
- რას გააკეთებდი შენ მის ადგილას?
ასეთი დისკუსიები ეხმარება მოსწავლეებს როგორც საკითხის გააზრებაში, ისე ღირებულებების ჩამოყალიბებაში.
უსაფრთხო გარემოს მნიშვნელობა
მნიშვნელოვანია, რომ ისტორიების განხილვა ხდებოდეს ისეთ გარემოში, სადაც მოსწავლე უსაფრთხოდაა და გრძნობს მხარდაჭერას. მოსწავლეებს უნდა ჰქონდეთ შესაძლებლობა, გამოხატონ აზრი, გააპროტესტონ ის, დასვან კითხვები და არ იგრძნონ შეფასების შიში.
მასწავლებლის როლი აქ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია — ის ქმნის სივრცეს, სადაც განსხვავებული აზრი მისაღებია, ემოციები — დასაშვები, ხოლო დიალოგი — მთავარი ინსტრუმენტი.
სად მოვიძიოთ მოწმეთა ჩვენებები
ზეპირი ისტორიების მოსაძებნად მასწავლებელს შეუძლია გამოიყენოს ვებგვერდი Home | IWitness, რომელიც მოიცავს ჰოლოკოსტის[1] მსხვერპლთა ჩვენებებს, გათვალისწინებულს სასწავლო მიზნებისთვის. სოვლაბი – საბჭოთა წარსულის კვლევის ლაბორატორიის მიერ გამოცემული კრებული „პირისპირ: ზეპირი ისტორიები საბჭოთა ტერორზე“ მრავლად მოიცავს საბჭოთა რეპრესიების მსხვერპლთა ნაამბობს. სოვლაბის youtobe-გვერდზე შესაძლებელია ვიდეო-ჩანაწერების ნახვაც https://www.google.com/search?q=Public+Archive+-+SOVLAB+-+YouTube&oq=Public+Archive+-+SOVLAB+-+YouTube&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyBggAEEUYOTIHCAEQIRigATIHCAIQIRigAdIBCDEyMjlqMGo3qAIAsAIA&sourceid=chrome&ie=UTF-8
რა უნდა იცოდნენ მოსწავლეებმა მოწმეებთან ინტერვიუს დროს?
გარდა იმისა, რომ მოსწავლეებისთვის მასწავლებელი პოულობს შესაბამის ისტორიებს, მოსწავლეებმა, შესაძლოა, თვითონ ჩამოართვან მოწმეს ინტერვიუ. ასეთი ინტერვიუს გამოყენება შესაძლებელია კვლევისთვის, პროექტისთვის. ზემოთ ნახსენებ წყაროებში „მზა“ ზეპირი ისტორიები სხვა ინტერვიუების ნაწილს წარმოადგენენ, რომელთა ეთიკურ და ჩაწერის მეთოდოლოგიურ მხარეზე პასუხისმგებელია ინტერვიუერი. როცა მოსწავლეები თვითონ მუშაობენ რესპონდენტებთან, მათ უნდა ჰქონდეთ გარკვეული ცოდნა და უნარები.
მოსწავლეებმა უნდა იცოდნენ, რომ ზეპირი ისტორია არის ჩაწერილი ინტერვიუ, რომლის მიზანია ისტორიული მოვლენების შესახებ პირველწყაროდან ინფორმაციის მიღება. მოსწავლეებმა თვითონ უნდა მოამზადონ კითხვები. კითხვარის მომზადებამდე მკაფიოდ უნდა განისაზღვროს კვლევის მიზანი. კითხვები უნდა იყოს ღია და არ უნდა ითხოვდეს პასუხებს – „დიახ“ ან „არა“. ამისათვის მოზარდები კარგად უნდა იცნობდნენ კონტექსტს, რომლის ირგვლივაც აგროვებენ ინფორმაციას.
ინტერვიუ შეიძლება იყოს კონკრეტულ კითხვებზე დაფუძნებული ან ნარატიული. თუმცა, აქაც მნიშვნელოვანია კითხვის სწორად დასმა.
ინტერვიუერი აუცილებლად უნდა იყოს ინფორმირებული მასალის ჩაწერის შესახებ და მასთან აუცილებლად უნდა იყოს შეთანხმებული მასალის გამოყენების პირობები. მან უნდა გაითვალისწინოს, რომ მოგონებებმა შეიძლება ტრავმა მიყენოს რესპონდენტს და უნდა შეეცადოს, არ მოახდინოს მისი ხელახალი ტრავმირება. მოსწავლეებმა უნდა გაიაზრონ, რომ რესპონდენტი არ არის კვლევის ობიექტი. ის პროექტის თანამონაწილეა.
აუდიო თუ ვიდეო-ჩანაწერის ტრანსკრიპტის შექმნისას ხშირად იკარგება გარკვეული ინფორმაცია (ემოცია, ირონია, პაუზა). ამიტომ მნიშვნელოვანია, რომ ეს გათვალისწინებული იქნას ანალიზისას. ანალიზი არის პირველწყაროზე მუშაობის საბოლოო შედეგი.
ყოველივე ზემოთ ჩამოთვლილს მოსწავლე ერთბაშად ვერ გაითვალისწინებს. ამიტომ საჭიროა, ასეთ უნარებს ის ნელ-ნელა დაეუფლოს კვლევის დაწყებამდე.
რესპონდენტის მონათხრობი ყოველთვის სუბიექტურია, მაგრამ, ხშირად, მოსმენილი ისტორიები დამატებით ინფორმაციას იძლევა კვლევის თემაზე.
რომელ ასპექტებში გამოიხატება პერსონალური ნარატივის როლი?
წყაროების მიხედვით, პერსონალური ნარატივების როლი შემდეგ ძირითად ასპექტებში გამოიხატება:
- ისტორიის ჰუმანიზაცია და კავშირი რეალობასთან: ნარატივები ახდენს ისტორიული ფაქტების „ჰუმანიზაციას“, რაც მოსწავლეს ეხმარება, დაინახოს, რომ ისტორიას ადამიანები ქმნიან და მას პირდაპირი გავლენა აქვს ინდივიდების ყოველდღიურ ცხოვრებაზე. [1]
- ემპათიის განვითარება და ინკლუზიურობა: პერსონალური ისტორიების, განსაკუთრებით კი მარგინალიზებული ჯგუფების ხმის მოსმენა, მოსწავლეებში აღძრავს ემპათიას და ეხმარება მათ სხვადასხვა კულტურისა თუ გამოცდილების მქონე ადამიანების უკეთ გაგებაში. ხელს უწყობს ისეთი ღირებულებების ჩამოყალიბებას, როგორებიცაა – თანასწორობა, სამართლიანობა და ტოლერანტობა. [2]
- კრიტიკული აზროვნება და აკადემიური უნარები: მოწმეთა ჩვენებებზე მუშაობისას მოსწავლეები სწავლობენ პირველადი წყაროს ანალიზს, კითხვების დასმას, მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ მსჯელობასა და ინფორმაციულ წიგნიერებას.
- სამოქალაქო აქტივობა და პასუხისმგებლობა: კვლევები აჩვენებს, რომ ჩვენებების გაცნობის შემდეგ მოსწავლეებს უმტკიცდებათ რწმენა, რომ მნიშვნელოვანია ხმის ამაღლება სტერეოტიპების წინააღმდეგ.
- იდენტობის გაძლიერება და თვითრწმენა: საკუთარი ან სხვისი ნარატივების შექმნა და გაზიარება ეხმარება მოსწავლეს, განსაკუთრებით კი მათ, ვინც თავს მარგინალიზებულად გრძნობს, საკუთარი კულტურული და სოციალური იდენტობის გააზრებაში, ზრდის მის თავდაჯერებულობას და აძლევს მიკუთვნებულობის განცდას. [3]
გარდა ზემოთქმულისა, პერსონალური ნარატივებით სწავლების დადებითი მხარეა ისიც, რომ მისი გამოყენება შეიძლება როგორც ფორმალურ, ისე არაფორმალურ განათლებაში.
ბიბლიოგრაფია
- 5 Standards of Social Studies- LITERACY! https://wvsocialstudies.com/2013/06/03/5-standards-of-social-studies-literacy/
- Ivan Allen Jr. Digital Collection : Civil Rights Activity 3: Oral History Project
https://ivanallen.iac.gatech.edu/legacy/guide/cr/oral-history/
- UNESCO (2015). Global citizenship education: Topics and learning objectives https://www.unesco.at/fileadmin/Redaktion/Publikationen/Publikations-Dokumente/2015_UNESCO_GCED_Topics_and_learning_objectives.pdf
- Sam Wineburg (2001). Historical thinking and other unnatural acts. Temple University Press.
[1] ჰოლოკოსტის შესახებ სწავლების მეთოდური რეკომენდაციები იხ. განათლების ციფრული სახლი
