სხვადასხვა ქვეყანაში ზოგადი განათლების მიღება რეგულირდება  სასწავლო გეგმით, რომელზე დაყრდნობითაც მასწავლებლები ქმნიან სასწავლო პროგრამებს კონკრეტული კლასისათვის. სასწავლო პროგრამების დანერგვის პროცესი ინდივიდუალურია. ამ ინდივიდუალობას განსაზღვრავს მასწავლებლისა და კლასის თავისებურებები. სხვადასხვა ქვეყანაში ჩატარებული კვლევის შედეგების  განზოგადების შემდეგ განათლების სპეციალისტებმა გამოყვეს სასწავლო პროგრამების დანერგვის სამი დონე.  ამ სტატიიაში  მიმოვიხილავთ სასწავლო პროგრამების დანერგვის დონეებს, მასწავლებლის ექსპრესიული მიზნების როლს და ლატენტური სასწავლო პროგრამის მნიშვნელობას. 

საკვანძო სიტყვები: იმიტაციური დონე, შუალედური დონე, კოგნიტურ-გენერაციული დონე,  ექსპრესიული მიზნები, ლატენტური სასწავლო პროგრამა.

კარგმა მასწავლებელმა ზუსტად იცის, როგორ შეარჩიოს კონკრეტული თემის სწავლების შესაბამისი მეთოდი; ამაზე დაყრდნობით როგორ გაუმკლავდეს სწავლების პროცესში წარმოქმნილ სიტუაციებსა და პრობლემებს ისე, რომ არ გადაუხვიოს სასწავლო პროგრამას.  სასწავლო პროგრამების შექმნა და დანერგვა ერთნაირად შრომატევადია პრაქტიკოსი მასწავლებლისათვის. სწორად ორგანიზებული მოქმედებები საშუალებას აძლევს მას, განახორციელოს სასწავლო პროგრამით დასახული ექსპრესიული მიზნები და ამოცანები (ეისნერი, 1998). პედაგოგიკა ვითარდება გამოცდილებასთან ერთად. მასწავლებლის განვითარების პროცესში დიდი მნიშვნელობა აქვს მის უნარს,  დამოუკიდებლად და სპონტანურად მიიღოს  გადაწყვეტილება გარკვეული სიტუაციიდან გამომდინარე და ყოველთვის გაითვალისწინოს  მოსწავლისა და სასწავლო პროგრამის ინტერესები და მიზნები.  სასწავლო პროგრამის დანერგვის პროცესის მრავალფეროვნებაზე  მსჯელობისას აუცილებელია გავითვალისწინოთ ამ პროცესში სწავლების დონეებად დაყოფის მიდგომები.

სასწავლო პროგრამის  დანერგვის  პროცესში  სწავლებას  გარკვეულ დონეებად   (ტანერი & ტანერი, 1995) განიხილავენ.  გამოყოფენ სამ ძირითად დონეს.

პირველი დონეა იმიტაციური დონე. იგი მოიცავს რუტინულ, მეთოდურ ქმედებებს. აღნიშნული ქმედებები განპირობებულია კონკრეტული სახელმძღვანელოთი და ინსტრუქტაჟით. 

მეორე დონე, ანუ შუალედური, უფრო მაღალპროფესიულ დონეს შეესაბამება და მოიცავს მეთოდურ და მოდიფიცირებულ სწავლებას. 

მესამე დონე კრეატიულ-გენერაციულია, ყველაზე მაღალი პროფესიონალიზმით ხასიათდება და გულისხმობს ინტერპრეტირებულ სწავლებას, რომელიც მასწავლებლისგან მოითხოვს როგორც სკოლის მიზნების გათვალისწინებას, ისე მოსწავლის საგანმანათლებლო მოთხოვნების დაკმაყოფილებას.

   

მასწავლებელი ძალიან მნიშვნელოვან როლს თამაშობს სასწავლო პროგრამის იმპლემენტაციასა და შედეგის მიღებაში.

იმიტაციური დონე – მასწავლებელი, რომელიც მუშაობს ამ დონეზე, უბრალოდ, ხელმძღვანელობს კლასს. იგი მიმართავს ისეთ რუტინულ ქმედებებს, როგორიცაა ბავშვების მუდმივი დასაქმება სხვადასხვა დავალების მიცემით; ასევე ინარჩუნებს დისციპლინას კლასში. ამ დროს ძირითადად მოსწავლეებს აძლევენ მარტივ პრაქტიკულ სავარჯიშოებს. მასწავლებლებისთვის იდეასა და პრობლემაზე ორიენტირებული სწავლება მეთოდოლოგიური სირთულეა, რადგან იგი სცდება წინასწარ განსაზღვრული გეგმის ფარგლებს და პედაგოგისგან მოითხოვს სწავლების მეთოდის ინტერპრეტირებას, კლასში არსებული მდგომარეობის შესაბამისად. მასწავლებლები ძირითადად ასრულებენ სახელმძღვანელოში მოცემულ ინსტრუქციულ მითითებებს. ამ სახის ინსტრუქტაჟი ხელს უწყობს კლასში მასწავლებლის როლის შესუსტებას და მის დაყვანას რუტინულ ელემენტებამდე. ნათელია, რომ ამ შემთხვევაში მასწავლებლის პედაგოგიური როლი დაკნინებულია. ზოგჯერ მისი ფუნქცია დადის მხოლოდ გარკვეული მოქმედებების ტექნიკურ შესრულებამდე, როგორიცაა: ტესტების და დავალებების დარიგება და შეგროვება, შედეგების დოკუმენტირება, მოსწავლეების დაკავება სავარჯიშოების შესრულებით და ა.შ.

მასწავლებლები უფრო მეტად არიან ორიენტირებულნი ტესტებისთვის მოსწავლეების მომზადებაზე. ისინი მიმართავენ სწავლების ყველაზე ბანალურ მეთოდს, როგორიცაა საგამოცდო საკითხების პირდაპირი სწავლება. ამ დროს არ ხდება სწავლების მეთოდის შერჩევა მოსწავლეების ცოდნის დონის შეფასების საფუძველზე. პედაგოგი არ ცდილობს შეიტანოს გონივრული კორექტივები სასწავლო პროცესში. ასევე არ ხდება მოსწავლეთა სუსტი მხარეების გამოვლენა, რის მიხედვითაც უნდა მოდიფიცირდეს სწავლების მეთოდიკა. 

შუალედურ დონეზე მასწავლებელი ახდენს სწავლების მეთოდის მოდიფიცირებას მოსწავლეთა პროფესიული შეფასების საფუძველზე; ადაპტირდება პირველი დონისთვის დამახასიათებელი სწავლების სტრატეგია კლასში არსებული სიტუაციის მიხედვით. ხშირად პედაგოგები ტოვებენ სასწავლო პროგრამის გარკვეულ ნაწილს, პერიოდულად ამატებენ დამატებით მასალას ან მიმართავენ სწავლების სხვა მიდგომას ბაზისური მეთოდის პარალელურად. მასწავლებლისგან არ უნდა ველოდოთ რაიმე დიდ ინოვაციას – სასწავლო პროგრამაში მას შეაქვს საშუალო დონის მოდიფიკაცია. ზოგჯერ  მასწავლებლებს სასწავლო პროგრამა ხელს უშლის პედაგოგიური კვალიფიკაციის გამომჟღავნებაში. ეს ეხება ისეთ სკოლებში მომუშავე პედაგოგებს, სადაც ხელმძღვანელობა მათგან მოითხოვს სასწავლო პროგრამით გათვალისწინებული მეთოდების ზედმიწევნით ზუსტ გამოყენებას. ამ შემთხვევაში, მასწავლებლები შეზღუდულნი არიან – არ შეუძლიათ შეიტანონ შესწორებები სასწავლო პროგრამაში. მათ მხოლოდ ის შეუძლიათ, რომ შესთავაზონ სკოლის ხელმძღვანელობას ალტერნატიული სასწავლო პროგრამა.

 

კოგნიტურ-გენერაციული დონე, ანუ მესამე დონე წარმოადგენს პედაგოგიური პროფესიონალიზმის უმაღლეს სტანდარტს. აღნიშნულ დონეზე სწავლება ხორციელდება სკოლის ყველაზე ამბიციური მიზნის მისაღწევად. ამიტომ კლასის აქტივობები ძალიან მაღალი ხარისხისაა და კონცენტრირებულია არა მარტო აკადემიურ და ინტელექტუალურ განვითარებაზე, არამედ სოციალური და მოქალაქეობრივი ღირებულებებისა და შეხედულებების ჩამოყალიბებაზეც. სასწავლო პროგრამის განხორციელება ფოკუსირებულია მოსწავლის ინდივიდუალურ ნიჭსა და ინტერესებზე, რაც ხელს უწყობს აზროვნების, კომუნიკაციისა და კვლევის უნარების განვითარებას. იდეასა და პრობლემაზე ორიენტირებული საკლასო აქტივობები იგეგმება და ხორციელდება მასწავლებლის მიერ, მოსწავლის ბუნების, მოთხოვნილებებისა და საზოგადოებრივი ღირებულებების გათვალისწინებით. სასწავლო პროგრამა ორგანიზებულია სხვადასხვანაირად და ყოველთვის შეესაბამება ასაკობრივ ჯგუფსა და ბავშვის განვითარების დონეს. პედაგოგი ჯერ აფასებს კლასის შესაძლებლობებს და შემდეგ ირჩევს სწავლების მეთოდს. შეფასება ძალიან მნიშვნელოვანია, რადგან ამ დროს ყურადღება ექცევა, თუ რამდენად შეესაბამება სწავლების შერჩეული მეთოდი მოსწავლეების განვითარების დონეს, ინტერესებსა და მისწრაფებებს, ასევე, თუ რამდენადაა შესაძლებელი სასურველი შედეგის მიღწევა. როდესაც მასწავლებელი ხვდება, რომ ვერ აღწევს დასახულ მიზანს, მაშინ მას საკუთარ გამოცდილებაზე, თეორიულ ცოდნასა და სხვადასხვა კვლევის შედეგებზე დაყრდნობით, ცვლილებები შეაქვს სწავლების მეთოდში. ამგვარად, პედაგოგს გააჩნია ისეთი მაღალი დონის კვალიფიკაცია, რომ შეუძლია დამოუკიდებლად აირჩიოს სასწავლო მასალა და მეთოდები.

ყველაფერი, რისი გაკეთებაც მიზანშეწონილია სკოლაში, ყოველთვის არ გამომდინარეობს სასწავლო პროგრამის გეგმიდან. ეისნერმა (1998) საკლასო ოთახში მიმდინარე მოვლენებს, რომლებსაც არ გააჩნიათ გამოხატული გეგმა ან მიზანი, ექსპრესიული მიზნები უწოდა. სიტყვა „მიზანი” ამ შემთხვევაში ცოტა დამაბნეველია, რადგან არ იგულისხმება წინასწარ დაგეგმილი მოვლენა. წარმოვიდგინოთ პედაგოგი, რომელიც კლასში ახორციელებს ახალ და დაუგეგმავ მოქმედებას, რომელიც განპირობებულია რაიმე გარემოებით. ცალკეული მოსწავლის ან კლასის გაუთვალისწინებელი სასწავლო მიმართულებით წაყვანა დამოკიდებულია მასწავლებლის ინტუიციაზე, აღებული გეზის შეცვლის აუცილებლობაზე, გაჩენილი პრობლემის გამოსწორების სურვილზე ან მოსწავლეებში ინტერესის გაღრმავების მიზანზე. ექსპრესიული მიზანი – ეს არის სწავლების პროცესში ახალი და ღირებული ელემენტების ჩართვა, რომლებიც წინასწარ არ იყო დაგეგმილი.

ექსპრესიული მიზნები მნიშვნელოვანია სასწავლო პროგრამის შემუშავების პროცესში, რადგან სასკოლო პროგრამას ანიჭებს მნიშვნელოვან მოქნილობას და აგრეთვე ითვალისწინებს პედაგოგის პროფესიული გადაწყვეტილების მიღების უნარს. ამ გზით მასწავლებელს შეუძლია გაუმკლავდეს კლასში წარმოქმნილ მოულოდნელ სიტუაციებს. ექსპრესიული მიზნებით ასევე შესაძლებელია სასწავლო პროცესის ინდივიდუალიზება მოსწავლეების ინტერესებისა და მოთხოვნილების გათვალისწინებით.

კრეატიულ-გენერაციული პედაგოგიკა ეფუძნება ექსპრესიულ მიზნებს – ამ დროს ხდება კლასში არსებული პრობლემების შეფასება და ამ პრობლემების გადასაჭრელი მოქმედებების განხორციელება. 

მაგალითისთვის განვიხილოთ ისტორიის პედაგოგი, რომელმაც გადაწყვიტა, რომ სწავლების როლური თამაშის მეთოდი გამოიყენოს. მას შემდეგ, რაც მოსწავლეებს დაევალათ სცენარის შექმნა, მასწავლებელმა აღმოაჩინა, რომ მათ ძალიან გაუჭირდათ დიალოგების შეთხზვა. ამ შემთხვევაში პედაგოგს შეუძლია აირჩიოს რამდენიმე მიმართულება: 

1.თავი დაანებოს აღნიშნულ დავალებას და გადავიდეს გეგმით გათვალისწინებულ სხვა საკითხზე; 

2.ყურადღება არ მიაქციოს იმ ფაქტს, რომ მოსწავლეებს უჭირთ დიალოგების დაწერა და მოითხოვოს აღნიშნული დავალების შესრულება;

3.გადავიდეს ექსპრესიულ მიზანზე, ანუ შეეცადოს წარმოქმნილი პრობლემის გადაჭრას სხვადასხვა მეთოდით, მაგალითად, სთხოვოს მშობლიური ენისა და ლიტერატურის პედაგოგს ერთკვირიანი თანამშრომლობა მოსწავლეებში წერის პრობლემის გადასაჭრელად.

ამ შემთხვევაში დიალოგის დაწერა არ წარმოადგენს ისტორიის საგნის მთავარ მიზანს, მაგრამ მასწავლებელს აქვს საშუალება, გამოასწოროს შექმნილი მდგომარეობა. ექსპრესიული მიზნების წარმოშობა საშუალებას აძლევს პედაგოგს, გაუმკლავდეს წარმოქმნილ სირთულეებს. სწავლების პროცესი მიმართულია კონკრეტული მიზნისკენ, მაგრამ იგი თვითონაც განაპირობებს ახალი მიზნების წარმოშობას. სასწავლო პროცესში წარმოქმნილი ექსპრესიული მიზნები ყოველთვის გამომდინარეობს მოსწავლის ინტერესებიდან და აძლევს მას მნიშვნელოვან საგანმანათლებლო შედეგს. აღსანიშნავია, რომ ექსპრესიული მიზნების წარმოშობა არ ანიჭებს პედაგოგს სრულ თავისუფლებას. მას არ აქვს უფლება, რადიკალურად გადაუხვიოს გეგმიდან. არ შეიძლება სასწავლო პროგრამის ნორმატიული განრიგის უარყოფა, თუნდაც ეს გამოწვეული იყოს მოულოდნელად შექმნილი სიტუაციით.

სასწავლო პროგრამის შემუშავების პროცესში მნიშვნელოვანი ყურადღება ექცევა, თუ რამდენად მანიფესტირებადია პროგრამა და რამდენად შეესაბამება იგი დასახულ   მიზანს. ამიტომ სასწავლო პროგრამა უნდა მოიცავდეს ზუსტად განსაზღვრულ მასალასა და ქმედებებს, რომლებიც შეესაბამება საზოგადოებრივ ღირებულებებსა და მოთხოვნებს.

ნებისმიერი სასწავლო პროგრამის განხორციელება დაკავშირებულია ლატენტურ და შეუცნობელ პროცესებთან, რომლებიც ბავშვებს ასწავლის მნიშვნელოვან საკითხებს. მაგალითად, როდესაც მოსწავლეებს ვასწავლით გამრავლების ტაბულას, შეიძლება შევაყვაროთ ან შევაძულოთ მათემატიკა და სწავლის პროცესი, ასევე, შეიძლება  განვუვითაროთ ნებისყოფა და შრომისმოყვარეობა.

სასწავლო პროგრამის შემქმნელები მრავალი წლის განმავლობაში მოხიბლულნი იყვნენ ლატენტური სასწავლო პროგრამის ცნებით. იგი აფართოებს სასწავლო პროცესის მნიშვნელობას, რადგან სცდება მისი მიზნების, შინაარსის, თანმიმდევრობისა და შეფასების სისტემის ტრადიციულ ფარგლებს. განათლების სისტემაში არსებული ადრეული პროგრესული მიმდინარეობა მიმართული იყო სასკოლო პროგრამების გაფართოებისკენ (სხვადასხვა უნარ-ჩვევების, დამოკიდებულებების, მისწრაფებების განვითარებისკენ). ამიტომ ლატენტური სასწავლო პროგრამა გახდა სასწავლო პროგრამების პროგრესულად მოაზროვნე შემქმნელების ძირითადი ორიენტირი.

ამასთანავე, წარმოიშვა შეკითხვები სასწავლო პროგრამის შემუშავებასთან დაკავშირებით. მაგალითად, რა გავლენა აქვს სკოლას მოსწავლის განწყობასა და ცოდნის შეძენის სურვილზე? რას აკეთებს სკოლა იმისათვის, რომ ბავშვებს ჩამოუყალიბოს საკუთარი თავის პატივისცემა, გავლენა მოახდინოს დასვენების ჯანსაღ წესზე, მიმართოს მათი ქმედებები საზოგადოებისა და ქვეყნის საკეთილდღეოდ? ჯონ დიუი ლატენტურ სასწავლო პროგრამას უწოდებდა კოლატერალურ სწავლებას და დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა მას. იგი წერდა: „როცა აღიარებენ, რომ მოსწავლე სწავლობს მხოლოდ გარკვეულ საგანებს სკოლაში, ეს ალბათ ყველაზე დიდი პედაგოგიური შეცდომაა”. კოლატერალური სწავლება – ეს არის შეხედულებების, დამოკიდებულებების, მიდრეკილებებისა და გემოვნების ჩამოყალიბების ერთ-ერთი ლატენტური სასწავლო პროგრამა, რომელიც მეტწილად დამოკიდებულია მასწავლებლის პედაგოგიურ მონაცემებზე.

რა განაპირობებს სასწავლო პროცესის წარმატებას? ამ კითხვაზე ცალსახა პასუხი არ არსებობს.  რაც უნდა სრულყოფილი და დახვეწილი იყოს სასწავლო პროგრამის შინაარსი, მის პრაქტიკულ განხორციელებას განაპირობებს სწავლების მეთოდი და პედაგოგიკა. მარტივად რომ ვთქვათ, პედაგოგიკა – ეს არის ურთიერთობა მასწავლებელსა და მოსწავლეებს შორის, რასაც სასწავლო პროგრამა მოჰყავს მოქმედებაში.

მასწავლებლის კვალიფიკაცია მდგომარეობს მის უნარში, სხვადასხვა კუთხით შეაფასოს კლასისთვის დამახასიათებელი თავისებურებები და ამის საფუძველზე წარმართოს სასწავლო პროცესი. ექსპრესიული მიზნების გაჩენა დამოკიდებულია პედაგოგის გონივრულ გადაწყვეტილებაზე, სწავლების პროცესში ჩართოს დაუგეგმავი ეფექტური მოქმედებები, რომლებიც მოსწავლეების ინტერესებიდან გამომდინარეობს და ემსახურება საგანმანათლებლო  მიზანს.

რადგან სასწავლო პროგრამა უფრო მეტია, ვიდრე დაწერილი ინსტრუქციები, მისი განხორციელება დამოკიდებულია პედაგოგის დამოუკიდებელ გონივრულ გადაწყვეტილებებზე. ასეთი მასწავლებლები მოქმედებენ სასწავლო პროგრამის განხორციელების კრეატიულ-გენერაციულ დონეზე. მათ შესწევთ უნარი, შეაფასონ და გაითვალისწინონ კლასში არსებული პრობლემები და ვითარებები და ამის მიხედვით მიიღონ გადაწყვეტილებები. მათ ასევე კარგად ესმით ლატენტური სასწავლო პროგრამის მნიშვნელობა, რომელიც თან ახლავს სასწავლო პროცესს და შეუცნობლად ახდენს გავლენას მოსწავლის დამოკიდებულებაზე სხვადასხვა საკითხის მიმართ.

1.Eisner, E. (1998). The educational imagination. New York: Macmillan Co.

2.Tanner, D. & Tanner, L. (1995). Curriculum development. New York: Macmillan Co.

გიო ლიტერატურაში სწავლობს “ნარნიის ქრონიკებს”.

პოზიციური სწავლის მოდელს (ნ. ე. ვერაქსა, პოზიციური სწავლების მოდელი, 1994) საფუძვლების მთელი წყება აქვს. მათ შორის გამოიყოფა ლ. ვიგოტსკის კულტურულ-ისტორიული კონცეფცია და, საზოგადოდ, დიალექტიკურ აზროვნებასთან დაკავშირებული მეთოდოლოგია. თუ გავითვალისწინებთ მასწავლებლების დაინტერესებას პედაგოგიური პროცესის ოპტიმალიზაციით და შესაბამისი ინდივიდუალაური გზების შერჩევით, შეიძლება ითქვას, რომ პოზიციური ტექნოლოგია ამ მხრივ ყველაზე მოხერხებულია, რადგან საიმედოდ უზრუნველყოფს ლოგიკური პროცესის წარმართვას, სასწავლო პროცესის შემადგენელი ნაწილების ურთიერთკავშირს, მათ მიზანმიმართულობას, დაგეგმვას და შედეგების კორექციას.

პოზიციური განათლების ტექნოლოგია ემსახურება არა მარტო ცოდნის ათვისებას, არამედ მოსწავლის განვითარებასაც სწავლის პროცესში, ამიტომ საინტერესო და ეფექტურია ნებისმიერი დისციპლინის შესწავლისას. ეს ძალიან მნიშვნელოვანი მომენტია, რადგან, წესისამებრ, ჰუმანიტარული აზროვნების მოსწავლეები არ გამოირჩევიან მათემატიკური ან სხვა (ფორმალური ხასიათით ანალოგიური) სპეციალური უნარების ფლობის მაღალი ხარისხით. სასკოლო სწავლება კი, განსაკუთრებით – მაღალ კლასებში, ტრადიციულად, ფორმალურ აზროვნებას ეფუძნება, რის შედეგადაც წარმოიშობა ურთიერთსაპირისპირო სიტუაცია: მოსწავლეთა განსაზღვრულ ნაწილს (ჰუმანიტარული მიმართულებისას) არ გააჩნია ლოგიკური აზროვნების მაღალი დონე და, ვინაიდან გრძნობს ამას, გაურბის ან ცდილობს გაექცეს იმ დისციპლინებს, რომელთაც სთავაზობენ, არადა რეალური სასწავლო პროცესი პირდაპირ მოითხოვს ლოგიკური აზროვნების გამოყენებას, რაც საშუალებას მისცემს მოსწავლეებს, განაზოგადონ, გააანალიზონ და სისტემაში მოიყვანონ შესწავლილი მასალა.

აღნიშნული წინააღმდეგობის დაძლევა, ჩვეულებისამებრ, ხდება იმით, რომ მასწავლებლები მიმართავენ სპეციალურ მეთოდებს მოსწავლეთა ლოგიკური აზროვნების განსავითარებლად, რათა მათ გაუადვილდეთ ამ აპარატის გამოყენება, მაგალითად, ეცდებიან მასალის სისტემატიზაციის დახვეწას, სქემების სახით (სქემატურად) მათ წარმოსახვას და ა.შ.

ასეთი მიდგომით კი ვიღებთ იმას, რომ მოსწავლეები იმდენს არ ფიქრობენ, რამდენსაც იმახსოვრებენ და საბოლოოდ უყალიბდებათ თვისება, რომელსაც შეიძლება ეწოდოს რიგიდულობა, ანუ რიგიდულები ხდებიან. ამის მიზეზი კი მზა შაბლონებისა და სქემების გამოყენებაა, რაც ავიწროებს მოსწავლის აზროვნებას.

პოზიციური აზროვნების ტექნოლოგია ყველაზე მეტად ეხმარება მოსწავლე/მასწავლებელს აღნიშნული პრობლემის მოგვარებაში, მაგრამ წმინდა სახით მისი გამოყენება მაინც არ შეიძლება. ამისთვის საჭიროა წინასწარი სისტემური მომზადება და მოსწავლეთა ფსიქოლოგიური მზაობის დონის განსაზღვრა.

მოსწავლეთა ფსიქოლოგიური მზადყოფნის დონეებს შორის ძირითადად გამოიყოფა:

▪ მე-5-6 კლასები (ფსიქოლოგები ხშირად ამ საფეხურს მიაკუთვნებენ მე-7 კლასსაც);

▪ მე-8-9 კლასები;

▪ მე-10-12 კლასები.

რაც შეეხება პოციზიური აზროვნების ტექნოლოგიის სტრუქტურას და შესაფერის სააზროვნო საშუალებებს, აქ სამ ძირითად ნაწილს/პოზიციას გამოყოფენ:

● პირველი პოზიცია – ნორმატიული. ის დაკავშირებულია შესაბამისისი საქმიანობის ნორმებისა და წესების ათვისებასთან, ინფორმაციის გადამუშავებასთან;

● მეორე პოზიცია – დიალექტიკური. უკავშირდება პასუხს კითხვაზე, როგორ გარდაიქნება ინფორმაცია და როგორია მისი სისტემატიზაციის საშუალებები;

● მესამე პოზიცია – სიმბოლური. ესაა პასუხი კითხვაზე, რა საჭიროა მოცემულ კითხვაზე პასუხის გაცემა და რისთვის უნდა შევისწავლოთ ეს საკითხი.

ამის შესაბამისად გამოყოფენ პოზიციური აზროვნების ტექნოლოგიის ეტაპებსაც:

● I ეტაპი საინფორმაციო – სააზროვნო – სადემონსტრაციო-დისკუსიური ხასიათისაა და გულისხმობს საკმაო რაოდენობის სასწავლო ტექსტის არსებობას, ტექსტის სიღრმისეულ გააზრებას და დისკუსიისთვის ჯგუფების მომზადებას;

● II ეტაპი ორგანიზაციულია და მოიცავს მოსწავლეთა დაყოფას ჯგუფებად, პოზიციების (პოზიციური როლების) განაწილებას ჯგუფებს შორის.

ჯგუფების პოზიციებია (სავარაუდო):

1. კონცეფცია;

2. სქემა;

3. პოეტები;

4. თეატრი;

5. ასოციაცია;

6. ექსპერტი;

7. თეზისი;

8. პოზიტივი;

9. ნეგატივი;

10. შეკითხვა;

11. პრაქტიკა;

12. რეფლექსია;

13. ოჯახი;

14. მეთოდისტი;

15. ექსპერიმენტატორი;

16. ოპოზიცია;

17. ოპტიმისტი;

18. პესიმისტი;

19. რეალისტი;

20. კრიტიკოსი;

21. დამცველი და ა.შ.

● III ეტაპია პოზიციური კითხვის/წაკითხვის ეტაპი:

◦ ჯგუფები აარჩევენ შესაფერის პოზიციებს, გაიაზრებენ მათ შინაარსს და შეარჩევენ პრეზენტაციისთვის საჭირო საშუალებებს;

◦ წაიკითხავენ ტექსტს თავიანთი პოზიციიდან (ანუ თავიანთი როლის პოზიციიდან);

● IV ეტაპია ჯგუფის მიერ საკუთარი პოზიციის პრეზენტაცია ანუ პოზიციის „დაცვა”. ამ დროს:

▪ მთელი ჯგუფი გამოდის აუდიტორიის წინაშე, წარმოადგენს შესაფერის ილუსტრაციას, ახსნის და დაიცავს თავის პოზიციას, რითაც ჯგუფებს „სქემა” და „სიმბოლო”ეძლევათ საშუალება, გამოავლინონ საკუთარი შესაძლებლობები საკუთარი პოზიციის გაფორმებასთან დაკავშირებით (დაფაზე ან პოსტერით);

▪ ჯგუფი უპასუხებს დანარჩენი მოსწავლეებისა და მასწავლებლის შეკითხვებს.

● V ეტაპი შედეგების შეჯამებაა.

მუშაობის პროცესში ჯგუფების ამოცანაა:

▪ „აპოლოგეტი” – გამოავლინოს და ჩამოაყალიბოს მასალის დადებითი, ორიგინალური, საინტერესო და პერსპექტიული მხარეები;

▪ „ოპოზიცია” – მოახდინოს თემის შესწავლისას გამოვლენილი ყველა „არასაკმარისი” მხარის ფორმულირება;

▪ „კონცეფცია” – თემის შინაარსის უკეთ გასაგებად გამოყოს თემაში მოცემული ბაზისური ცნებები (ძირითადი არსი, კონცეფცია) და განსაზღვროს ისინი;

▪ „სქემა” – წარმოადგინოს სქემა, რომელიც ასახავს თემის ცალკეულ ნაწილებს შორის აზრობრივ კავშირებს და ახსნას ისინი;

▪ „თეზისი” – გადმოსცეს შესასწავლი მასალის შინაარსი ძირითადი თეზისების ან ციტატების სახით;

▪ „შეკითხვა” – ჩამოაყალიბოს კითხვები სასწავლო მასალის შინაარსის მიხედვით და შეადგინოს თემის მარტივი გეგმა;

▪ „რეფლექსია” – განსაზღვროს სავარაუდო სირთულეები, რომლებსაც შესაძლოა შეეჯახონ მოსწავლეები მასალის გამოყენებისას, ახსნან და დაასაბუთონ პოზიცია;

▪ „პრაქტიკა” – მოცემული თემის შესასწავლად გამოიყენოს მხარეთმცოდნეობითი მასალა (პრაქტიკული მასალა);

▪ „ასოციაცია” – დახატოს თემის გაცნობისას მიღებული შთაბეჭდილებები (თემის შინაარსის ვიზუალიზაცია);

▪ „პროგნოზი” – მოცემული თემის საფუძველზე მოვლენათა შემდგომი განვითარების წარმოდგენა;

▪ „ალტერნატივა” – იმსჯელოს და დაასაბუთოს, იყო თუ არა შესაძლებელი ალტერნატიული გზის პოვნა;

▪ „სახელი” – წარმოაჩინოს ისტორიულ მოვლენაზე ისტორიული პირის, ჯგუფის ან პოლიტიკური პარტიის გავლენის დონე;

▪ „ნეგატივი” – ქვეყნის ეკონომიკურ (და ა.შ.) განვითარებაში ნეგატიური მომენტებისა და შედეგების გამოყოფა და ფორმულირება;

▪ „პოზიტივი” – ქვეყნის ეკონომიკურ (და ა.შ.) განვითარებაში პოზიტიური მომენტებისა და შედეგების გამოყოფა და ფორმულირება;

▪ „პოეზია” – სალექსო ფორმით გადმოსცეს მასალაში მითითებული წესები, განსაზღვრებები, ცნებათა შინაარსი;

▪ „რებუსი”, „კროსვორდი” – დაშიფროს მასალის კონცეფცია, ცნება, შინაარსი რებუსის ან კროსვორდის სახით;

▪ „ექსპერტი” – გამოყოს თითოეული ჯგუფის საქმიანობიდან პოზიტიური და ნეგატიური მომენტები და შეაფასოს მუშაობის შედეგი;
და ა.შ.

(ჯგუფების სახელწოდება შეიძლება შეიცვალოს მასალის შინაარსისა და გაკვეთილის მიზნის შესაბამისად).

პოზიციური ტექნოლოგიის გამოყენებისთვის ყოველ ეტაპზე იგეგმება მოსწავლეთა მომზადება. ყურადღება უნდა მიექცეს იმ ფაქტს, რომ თითოეული ჯგუფი მოსწავლეთა განვითარების სხვადასხვა ხარისხს გულისხმობს, ამიტომ, კვლევების თანახმად, უნარ-ჩვევების გასამყარებლად აღნიშნული ტექნოლოგია ყოველ გაკვეთილზე უნდა გამოიყენოს მასწავლებელმა (ასეთი მიდგომა გათვალისწინებულია კიდეც საგნობრივი მასალის შედგენისას). ბუნებრივია, მე-5-7 კლასებში ის მოიცავს გაკვეთილის ნაწილს და პოზიციად შეიძლება შევუფარდოთ 2-5 (მაგალითად, ჯგუფების ოპტიმალური შეფარდებაა ასევე: „პოზიტივი”-„ნეგატივი”, „აპოლოგეტი”-„ოპოზიცია”, „თეზისი”-„პროგნოზი”, „სახელი”-„ექსპერტი” და ა.შ.), მაგრამ, ზოგადად, ყველაფერი კონკრეტულ მასალაზეა დამოკიდებული; მოსწავლეები ამის შემდეგ თანდათან დაეუფლებიან მეტაგეგმის ტექნიკასაც და გამოიყენებენ ინფორმაციის გადამუშავების სხვადასხვა ხერხს. შემდეგ მუშაობა თანდათან გართულდება და გაიზრდება ჯგუფების რაოდენობაც, შედეგად კი მივიღებთ პოზიციურ გაკვეთილს.

წარმოდგენილი მოდელი ითვალისწინებს ორნაწილიან სასწავლო გეგმას: ერთი მხრივ, სასწავლო პროცესი საინტერესოა, მოსწავლე ემოციურად დაცულია და დადებითადაა განწყობილი განსაზღვრული პოზიციის მიმართ (რაც ასევე კარგი მოტივატორია სწავლისთვის), მეორე მხრივ, მასწავლებელი გამოიყენებს სასწავლო პროცესის ორგანიზების ისეთი ფორმას, რომლის დროსაც მასალის ათვისება გაცილებით ეფექტურად მიმდინარეობს (განსაკუთრებით დიდია მასწავლებლის მაორგანიზებელი როლი „პოზიციის დაცვისას” წარმოებული დისკუსიის დროს).

ვინაიდან კონკრეტული საგნის სწავლებას სპეციფიკური მიდგომებიც სჭირდება (მაგალითად, ისტორიის გაკვეთილზე მასწავლებლის უმთავრესი ამოცანაა, გაითვალისწინოს შესასწავლი მასალის დიდი მოცულობა და ოპტიმალურად გამოიყენოს ინფორმაცია), პოზიციური ტექნოლოგიის გამოყენება მასწავლებელს მასალის სტრუქტურირების საშუალებას აძლევს, რაც უადვილებს მოსწავლეს, საინფორმაციო ბლოკების სახით „დაინახოს” და გადაამუშაოს მასალა.

პოზიციური ტექნოლოგიის სისტემა მთლიანად უნდა მოიცავდეს გაკვეთილს, ის ყველაფერში უნდა იყოს, მათ შორის – მოსწავლეთა ჯგუფური მუშაობის ფორმაშიც (აქ იგულისხმება მოსწავლეთა ინდივიდუალური და წყვილებად მუშაობის შეთავსება/ცვლილება, მოსწავლეთა „ძლიერებად” და „სუსტებად” დაყოფა და ამ უკანასკნელთა გააქტიურება) და, საბოლოოდ, მივიღებთ დამოუკიდებლად შექმნილ ჯგუფებს ინტერპერსონალური ინტერესებით, რომლებიც ჯგუფის წევრთა დიდი აქტიურობით გამოირჩევა.

თუმცა ამ ტექნოლოგიას აქვს ნაკლიც – ჯგუფური მუშაობისას მასწავლებელს უჭირს დაადგინოს თითოეული მოსწავლის ინფორმირების დონე, მაგრამ ეს გამოსწორდება შემოქმედებითი ხასიათის საშინაო დავალების მიცემით: მოსწავლეებს საშუალება ექნებათ, გამოიყენონ თანაკლასელების ჩანაწერები, აირჩიონ ის პოზიცია, რომელმაც უფრო დააინტერესათ (ეს კარგი მოტივატორია სუსტი მოსწავლეებისთვისაც – შეეძლებათ, განსაზღვრული პოზიციის ჩარჩოში მოახდინონ საკუთარი შესაძლებლობების რეალიზება). საშინაო დავალების შემოწმებისას მასწავლებელი მიხვდება, მიაღწია თუ არა მიზანს.

მოვიყვანოთ შესაბამისი მაგალითი ისტორიისა და სამოქალაქო განათლების გაკვეთილებიდან:

საქართველოს სოციალურ-ეკონომიკური განვითარება XX საუკუნის დამდეგს

შესავალი ნაწილი – აქ მთავარია მიზნის გამოკვეთა, რისთვისაც:

● გაკვეთილის ძირითადი ფრაზა დაიწერება დაფაზე: „სამრეწველო და სავაჭრო ურთიერთობების განვითარებით საქართველო მკვეთრად ჩამორჩებოდა მსოფლიოს დიდ სახელმწიფოებს და, მიუხედავად საფაბრიკო-საქარხნო წარმოებისა და სამთო-მომპოვებელი მრეწველობის ზრდისა, მოსახლეობის შემოსავლის ძირითად წყაროდ კვლავ სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის წარმოება მიიჩნეოდა”.

● დაისმება კითხვები: რაზე ვისაუბრებთ გაკვეთილზე? რისგან შედგება ეკონომიკა?

● შედგება სქემა:

● გამოიტანენ დასკვნას: მაშასადამე, დღეს გაკვეთილზე საუბარი იქნება ეკონომიკაზე.

ამის შემდეგ მასწავლებლის სიტყვებიც და გაკვეთილის ტექსტუალური მასალაც მიმართული იქნება XX საუკუნის დამდეგის საქართველოს სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების დახასიათებისკენ.

მომდევნო ეტაპზე წინ წამოიწევს კითხვა, რა განაპირობებდა საქართველოს ეკონომიკის ასეთ ურთიერგამომრიცხავ ხასიათს.

პასუხის გასაცემად განხილულ იქნება საქართველოს ეკონომიკის რამდენიმე ფაქტორი:

1. სახელმწიფო სტრუქტურების გავლენა ეკონომიკაზე;

2. სხვა ქვეყნების დაინტერესება;

3. მონოპოლიზმი;

4. სტრატიფიკაცია;

5. ცენტრის გაღატაკება.

რაც შეეხება ორგანიზაციულ მხარეს:

გამოიკვეთება პასუხის მოძიების სხვადასხვა გზა:

▪ ჯგუფი „კონცეფცია” იმუშავებს სახელმძღვანელოს ტექსტზე და განიხილავს სახელმწიფოს გავლენას ეკონომიკაზე;

▪ ჯგუფი „მხარეთმცოდნე” შეისწავლის ქვეყნის კონკრეტულ მხარეს, გამოკვეთს ეკონომიკის განვითარების კანონზომიერ მომენტებს და მახასიათებლებს;

▪ ჯგუფი „დოკუმენტალისტი” ეკონომიკის მდგომარეობის შესახებ გააკეთებს იმდროინდელი დოკუმენტების (საარქივო ჩანაწერები, პლაკატები, კარიკატურები და ა.შ. – მრავალფეროვანი მასალა) ანალიზს;

▪ „სტატისტიკოსი” განაზოგადებს სტატისტიკურ მონაცემებს აღნიშნულ საკითხზე;

და ყველა მათგანს დასახმარებლად ექნება „სამარშრუტო ფურცლები” (პოსტერები), რომლებიც ძალიან დიდ როლს ასრულებს ინფორმაციის სწორი, სათანადო გზების მოძიებაში.

პოზიციური ტექნოლოგიით მუშაობა მოსწავლეებს უყალიბებს სისტემურ აზროვნებას, არგუმენტირებისა და, საზოგადოდ, კრიტიკული აზროვნების უნარს. დიდია მისი აღმზრდელობითი მნიშვნელობაც (საკუთარი შესაძლებლობების გამომჟღავნება, კომპეტენციისა და კომუნიკაციის მაღალი დონე, სწორი თვითშეფასების უნარის განვითარება), რაც პოზიციური აზროვნების ტექნოლოგიას ცოდნის ხარისხის ამაღლების ეფექტურ საშუალებად აქცევს და ცხადყოფს, რომ სასწავლო პროცესში მისი გამოყენება მისასალმებელია.

1.Veraksa N.E. Model of position training of students. Psychology questions. 1994. N3. PP. 122-129 (in Russian).

2. Vygotsky L.S. The Problem of the Development of Higher Mental Functions // The Collected Works of L.S.Vygotsky. V.4. Edited by Robert W. Rieber. – Plenum Press, New York, 1997. PP. 1-252;

3.Positional method of teaching for university students, Olga Shiyan and Igor Shiyan, PhD in psychology, Professors, University of Moscow (Russia), https://www.educ-revues.fr/DIOTIME/AffichageDocument.aspx?iddoc=39754;

4.https://www.voppsy.ru

ლიდერობის, როგორც ტერმინის, მრავალგვარი განმარტება არსებობს. მენეჯმენტის თეორიებში მას განიხილავენ როგორც იდეების განხორციელებას, მიზნების ჩამოყალიბებაში ჯგუფზე გავლენის მოხდენის უნარს; თვლიან, რომ ლიდერებს ერთმანეთისაგან განასხვავებთ წარმატება და მარცხი. ბევრი კვლევის მიუხედავად, არ არსებობს ზუსტი ჩამონათვალი მახასიათებელი თვისებებისა. მთავარი კითხვა: რა თვისებებს უნდა ატარებდეს ჭეშმარიტი ლიდერი – მაინც პასუხგაუცემელია. როგორი უნდა იყოს სკოლის ლიდერი თანამედროვე გარემოში? კარგი მენეჯერი, თუ უფრო მეტად შემოქმედებითი პიროვნება, რომელიც არ კმაყოფილდება მიღწეულით და მუდმივი განახლებისათვის იბრძვის? 

იმის გასაგებად, როგორი უნდა იყოს სკოლის ლიდერი, თავდაპირველად საჭიროა განვმარტოთ – რა არის თავად სკოლა და მოკლედ ვუპასუხოთ შემდეგ კითხვებს:

• რა არის სკოლის მიზანი?
• როგორია მისი სოციალური დანიშნულება?
• რამდენად მნიშვნელოვანია იგი საზოგადოებისათვის?

სკოლა ღია სოციალური სიტემაა, რომელსაც აქვს 4 მნიშვნელოვანი ელემენტი, ანუ ქვესისტემა :

• სტრუქტურული;
• ინდივიდუალური;
• პოლიტიკური;
• კულტურული.

სწავლა–სწავლების პროცესი კი მისი, როგორც სისტემის, ტექნიკური ბირთვია. სკოლის დანიშნულებაა აღზარდოს საზოგადოების სრულფასოვანი წევრი. ადამიანებს შესძინოს და განუვითაროს სოციალური წარმატებისა და თვითრეალიზაციისათვის საჭირო ცოდნა და უნარები, რათა მათ შეძლონ სწავლა, მუშაობა მრავალფეროვან საზოგადოებაში. განათლების მიზანია, ადამიანს მისცეს შესაძლებლობა, მუდმივად განაგრძოს განვითარება. სწავლის საგანი და სწავლის შედეგად მიღებული ცოდნა კი სწორედ ამის საშუალებას იძლევა.

სკოლა საზოგადოების განუყოფელ და მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენს. იგი ერთგვარი სარკეა ამ უკანასკნელისა, რადგან სწორედ საგანმანათლებლო დაწესებულება ასახავს იმ ღირებულებებსა და მისწრაფებებს, რაც საზოგადოებაში არსებობს. სკოლას, როგორც სოციალურ სისტემას, გააჩნია განვითარების, თვითგანახლების უნარი; პირდაპირ განიცდის ყველა იმ ცვლილებას, რაც საზოგადოებაში ხდება. საზოგადოებამ მკაფიოდ უნდა განსაზღვროს, რას ითხოვს სკოლისაგან და მოვალეობებს აკისრებს მას? სკოლის ძირითადი და უმნიშვნელოვანესი ნაწილი სწავლა–სწავლების პროცესია. სწორედ ესაა ის მთავარი ელემენტი, რაც შემდგომ განვითარებას, განახლებასა და გაუმჯობესებას ექვემდებარება (რაზეც ზემოთ გვქონდა საუბარი). საგანმანათლებლო დაწესებულება, მთელი თავისი შემადგენელი ნაწილებით (მოსწავლეები, პედაგოგები, ადმინისტრაცია) ორიენტირებულნი უნდა იყვნენ მისი სრულყოფისაკენ, გაუმჯობესებისაკენ. გაუმჯობესებაა, როცა ორგანიზაციას შეუძლია აჩვენოს, რომ გარკვეული ნაბიჯების გადადგმის გზით იგი თავის მიზანს მიუახლოვდა. აქედან გამომდინარე, ამ პროცესის მართვისას მთავარი პასუხისმგებლობა სკოლის ლიდერს ეკისრება.

ვინ არის სკოლის ლიდერი? ბევრი თვლის, რომ იგი არის პიროვნება, რომელსაც სწავლების პროცესის გაუმჯობესებისაკენ წარმართვა ხელეწიფება, ვინც ნამდვილად ზრუნავს სწავლებაზე, რომელსაც ისეთი ფართომასშტაბიანი ქმედებების განხორციელება შეუძლია, რომელიც მიმართული იქნება ისევ და ისევ სასწავლო პროცესის პროგრესისკენ.

მოსაზრება, რომლის მიხედვითაც სკოლის კარგად მართვისათვის მხოლოდ მენეჯერული უნარების ქონა იყო საკმარისი, წარსულს ჩაჰბარდა. ფასეულობათა ცვლილებამ, ტექნიკურმა პროგრესმა და სხვა მრავალმა ფაქტორმა განათლების სისტემებიც ახალი გამოწვევების წინაშე დააყენა. სწავლა–სწავლება გახდა მოსწავლის ინდივიდუალურ საჭიროებებზე დაფუძნებული პროცესი. აქედან გამომდინარე, თანამედროვე პირობებში აუცილებელია, სკოლის ლიდერი, პირველ რიგში, სასწავლო პროცესის გაუმჯობესებაზე ორიენტირებული საგანმანათლებლო ლიდერი იყოს, რათა თავიდან აიცილოს რუტინული განათლების საშიშროება, სწავლა გახადოს შინაგან მოთხოვნილებებთან დაკავშირებული პროცესი და შედეგი, არა გარეგნულად თავსმოხვეული თამაშის ნაწილი.

სკოლის ლიდერობა თანამედროვე პირობებში არის უნარი, რომელიც ლიდერს აძლევს სხვა ადამიანის თვალსაწიერის გაფართოების საშუალებას; განაპირობებს მათი მწარმოებლობის მაღალი სტანდარტების მიღწევას. იგი ხელს უწყობს მოსწავლეს წარმატების მიღწევაში, აღნიშნულს კი ახორციელებს სკოლის კულტურის დაცვით, ზრუნვით და თანამშრომლების პროფესიული ზრდისა და მოსწავლეთათვის საგანმანათლებლო პროგრამების ათვისების უზრუნველყოფით.

სკოლის ადმინისტრატორებმა უნდა მართონ თავად სწავლების პროცესები. თუკი ისინი მართავენ სკოლას და არ აკონტროლებენ საგანმანათლებლო პროცესებს, ირიდებენ პასუხისმგებლობებს, ფაქტობრივად, ისინი არ მართავენ სკოლას და მისი ძირითადი ფუნქციების განხორციელების პროცესს. საგანმანათლებლო ლიდერობაში ვგულისხმობთ არა მხოლოდ ტექნიკური პროცესების მართვას, არამედ სწავლა–სწავლებასთან დაკავშირებული საკითხების მოგვარებას, პრობლემების გადაჭრას, სამომავლო გზების დასახვას აკადემიური მოსწრების გაუმჯობესებისათვის, ზრუნვას თანამშრომლების პროფესიულ განვითარებასა და ინოვაციური იდეების წახალისებას, ხელშეწყობას ჯანსაღი სასკოლო კლიმატის შექმნისათვის, თითოეული მოსწავლის ინდივიდუალურ საჭიროებებზე ორიენტირებას და ა.შ.

არსებობს კონკრეტული მითითებები, თუ როგორი უნდა იყოს სკოლის ლიდერი თანამედროვე პირობებში:

• ლიდერობის მიზანს სასწავლო პროცესის ხარისხის გაუმჯობესება უნდა წარმოადგენდეს;
• კოლექტიური სწავლა ყველა დონეზე;
• ლიდერები თავად უნდა იძლეოდნენ ფასეულობებისა და ქცევის მაგალითს;
• სასკოლო კულტურის ცვლილებამ უნდა გამოიწვიოს ის, რომ ადამიანებმა პატივი სცენ ჯანსაღ კრიტიკასა და განსხვავებულ აზრს;
• ლიდერები პასუხისმგებელნი არიან დაეხმარონ ადამიანებს იმის მიღწევაში, რასაც მათგან მოითხოვენ.

დღეს არსებული პირობები დიდ პასუხისმგებლობებს აკისრებენ სკოლის ლიდერებს. რადგან ისინი თავადაც არიან პასუხისმგებელნი საკუთარ დაქვემდებარებაში მყოფ ადამიანებზე. ძირითადი მიზნებისა და ფასეულობების ერთიანი ხედვა ორგანიზაციის მიერ სწავლების გაუმჯობესებისაკენ წინსვლის პირობაა. ლიდერობა მიზნად ისახავს სწავლების პროცესის წარმართვის, ასევე სწავლების შესახებ ცოდნის შეძენის, პროცესებისთვის პასუხისმგებლობებისა და უფლებამოსილების გადანაწილებას.

საგანმანათლებლო ლიდერის ერთ–ერთ მნიშვნელოვან მახასიათებელს ფუნქციების სწორად განაწილება უნდა წარმოადგენდეს. სკოლა მთელი თავისი პერსონალით მოწოდებული უნდა იყოს სასწავლო პროცესის გაუმჯობესებისაკენ. ამისათვის მნიშვნელოვანია შეიქმნას ისეთი სასკოლო კლიმატი, რომელიც მოახდენს პედაგოგების მოტივირებას თანამშრომლობისა და კოლეგიალობისაკენ. ამაში ადმინისტრატორს ნამდვილად დაეხმარება ისეთი ერთეულების ჩამოყალიბება, როგორიც პროფესიული თანამეგობრობა და „კრიტიკულ მეგობართა ჯგუფია”. თავიანთი შინაარსით ისინი მოწოდებული არიან თანამშრომლობით გადაჭრან სასწავლო პროცესთან დაკავშირებული სირთულეები და დასახონ ამ უკანასკნელის გაუმჯობესების გზები. აღნიშნული გაერთიანებები ხელს შეუწყობს საგანმანათლებლო ლიდერს, უკეთ მართოს შიდა და სწავლა–სწავლებასთან დაკავშირებული პროცესები, შექმნას ჯანსაღი სასკოლო კლიმატი. ფუნქციების გადანაწილება გაზრდის თანამშრომელთა პასუხისმგებლობებს, დადებითად იმოქმედებს შინაგანი მოტივაციის გაზრდაზე, რადგან ისინი გააანალიზებენ საკუთარ და კოლეგების პედაგოგიურ გამოცდილებასა და პრაქტიკას. ასე რომ, ეს გაერთიანებები „მომგებიანი სვლა” იქნება ადმინისტრატორისათვის როგორც ადმინისტარციული, ასევე „საგანმანათლებლო მართვის” თვალსაზრისით.

საქართველოში დღეს არსებული მდგომარეობის გათვალისწინებით, ვფიქრობ, რთულია იყო საგანმანათლებლო ლიდერი. ჯერ კიდევ ჩამოუყალიბებელი სისტემა მუდმივ ცვლილებებს განიცდის. რაც არ შეიძლება ყოველთვის დადებითად ისახებოდეს სასწავლო პროცესზე. საგანმანათლებლო ლიდერად ჩამოყალიბებაში გარემო პირობებმაც უნდა ითამაშოს დიდი როლი. ამისათვის კი სკოლების მეტი თავისუფლებაა საჭირო. მოქმედების თავისუფლება სკოლას საშუალებას მისცემს, სასწავლო პროცესი საკუთარ საჭიროებებს მოარგოს. ხოლო კოლექტივს შეეძლება იყოს მეტად შემოქმედებითი და თავისუფალი პრობლემის გადაჭრისა თუ ნებისმიერი საკითხის მოგვარებისას; დასახოს კონკრეტული ქმედებები, რომლებიც უნდა განახორციელოს, სირთულეები, რომლებიც უნდა გადალახოს, და დაამკვიდროს ტექნოლოგიები, რომლებიც უნდა გამოიყენოს ამ სირთულის გადასალახად.

ახლახან ინტერნეტში ერთი ინფორმაცია მომხვდა თვალში – ფინეთის სკოლებში საგნების სწავლება შეწყდება და თემების მიხედვით სწავლება დაიწყებაო. არაფერს ვიტყვი იმის შესახებ, რომ სტატიის დამწერს მკითხველისთვის უფრო დამაჯერებლად უნდა მიეწოდებინა ახალი ამბავი და მკითხველიც საგონებელში აღარ ჩავარდებოდა – აბა, ეს რა პედაგოგიკაა, თუ პირველი კლასიდანვე ადამიანს ერთი განსაზღვრული პროფესიის სამყოფ ცოდნას აძლევენო.

კარგ მთქმელს კარგი გამგონე უნდა.

საგნებით სწავლება საშუალო სკოლის უფროს კლასში თემის მიხედვით სწავლებით შეიცვლება და ამას მხოლოდ ის მიზანი აქვს, რომ ადამიანები ცხოვრებისთვის უკეთ მოამზადონ.

მე იმ სტატიამ „ფინური განათლება” გამახსენა. მაინც რითია ის აღსანიშნავი და მისაბაძი?

იმის გასარკვევად, რომ განათლების ფინური სისტემა მხოლოდ მომხმარებელს არ ამზადებს, სტატისტიკას მოვიშველიებ.

ფინელების 90 პროცენტზე მეტს უმაღლესი განათლება აქვს; ევროპის მასშტაბით საუკეთესო მაჩვენებელია, რომ ახალგაზრდობის 60 პროცენტი უმაღლესი სასწავლებლების სტუდენტია; ქვეყნის პედაგოგიური უნივერსიტეტების კურსდამთავრებულთა საუკეთესო 10 პროცენტი ხდება მასწავლებელი; ყველა მასწავლებელს მაგისტრის ხარისხი აქვს, ხარისხი კი სახელმწიფოს მიერაა სუბსიდირებული; ფინეთში ერთ მასწავლებელზე საშუალოდ უფრო ნაკლები მოსწავლეა, ვიდრე, ვთქვათ, ნიუ-იორკში; 2001 წლის მონაცემებით, ფინელი მოსწავლეები საუკეთესოები იყვნენ მათემატიკაში, ბუნებისმცოდნეობასა და კითხვაში და მაღალ საერთაშორისო რეიტინგს დღემდე ინარჩუნებენ. თავისი ხელფასით ბინა, კვება, მკურნალობა, მოგზაურობა მარტოხელა მასწავლებლისთვისაც ხელმისაწვდომია.

ისე, ფინეთი არა მხოლოდ საგანმანათლებლო, არამედ სხვა სფეროებშიც წარჩინებულია. მაგალითად, 2010 წელს ის საუკეთესო ქვეყნების სიის სათავეში იყო, 2012 წელს კი ამერიკულმა მშვიდობის ფონდმა ყველაზე სტაბილურ ქვეყნად მიიჩნია…

ახლა სტატისტიკას თავი დავანებოთ და ფინური საგანმანათლებლო სისტემის ძირითად პრინციპებზე შევჩერდეთ.

თანასწორობა, პრაქტიკულობა, ინდივიდუალურობა, ნდობა, ნებელობა, დამოუკიდებლობა – მშრალად ესაა ფინური სასკოლო განათლების სისტემის საყრდენი.

ყველა სკოლას, ათასბავშვიანი იქნება თუ თერთმეტბავშვიანი, ერთნაირი აღჭურვილობა და პროპორციული დაფინანსება აქვს; ყველა საგნის სწავლება თანაბრად მნიშვნელოვანია, მათემატიკა ან ლიტერატურა არ მიიჩნევა „უფრო” საგნებად, ვიდრე მუსიკა და როგორი მათემატიკოსიც არ უნდა იყოს მოსწავლე, ის სხვებთან ერთად პროგრამით გადის ამ საგანს. მშობლის სოციალური სტატუსის შესახებ მასწავლებელი განსაკუთრებულ შემთხვევაში იგებს, საერთოდ კი მსგავსი ინფორმაციის შემცველი ანკეტები მასწავლებლისთვის მიუწვდომელია, მოსწავლეებს არ ყოფენ კლასებად მშობლების კარიერული ღირსებების მიხედვით (არ ვადარებ, მაგრამ მახსენდება ქართული სკოლების რეალობა, არცთუ წარსული!). არ არსებობს კარგი და ცუდი მოსწავლე – მოსწავლეებს ერთმანეთს არ ადარებენ, გენიალურები და გონებრივად თუ ფიზიკურად შეზღუდული შესაძლებლობისანი ერთად სწავლობენ. ჩვეულებრივ სკოლებშია გახსნილი განსაკუთრებული კლასები სმენა- და მხედველობადაქვეითებულებისთვის – სპეციალური სკოლები „განსხვავებული” ბავშვებისთვის არ არსებობს. პრინციპი გასაგებია – ინტეგრირებული საზოგადოება ინტეგრირებული სკოლით იწყება. ფინელებს არც საყვარელი ან საძულველი მასწავლებლები ჰყავთ, არც მასწავლებლებს მოეთხოვებათ მოსწავლეებში „სულისა და გულის ჩადება”, მაგრამ სოციალური ჰარმონიის დამრღვევ მასწავლებელს კონტრაქტი უუქმდება – მასწავლებელი ფინეთში მასწავლებელია, მოძღვრობასა და დამრიგებლობას, სულით ბავშვებთან შედუღაბებას მისგან არ ითხოვენ. თანასწორია მასწავლებლის, მშობლისა და მოსწავლის უფლებებიც. მოსწავლეებს პირველი კლასიდანვე უხსნიან მათ უფლებებს. ეს მშობლებისთვისაც სტიმულის მიმცემია, რათა აკონტროლონ და არ დაარღვიონ ბავშვის უფლებები.

და თუ დაიბადა კითხვა, მაშ, როგორღა აკონტროლებენ ბავშვებსო, გავითვალისწინოთ, რომ უფლებების სწავლებამდე მათ მოვალეობას ასწავლიან – სკოლაში არსებობის მოვალეობას.

უფლება-მოვალეობათა სწავლება სავსებით გამართლებულად და სასიკეთოდ მიმაჩნია, მოსწავლე პასუხისმგებელი უნდა იყოს თავის არსებობაზე სკოლაში და ამას პირველივე კლასიდან აცნობიერებდეს. კარგი იქნებოდა, ეს სკოლაში მიღების ერთ-ერთი პირველი კრიტერიუმი იყოს.

განურჩევლად ყველა მოსწავლისთვის ინდივიდუალური გეგმა იქმნება. იგულისხმება სახელმძღვანელოები, სავარჯიშოები, დავალებები, დასახარჯი დრო, ყველასთვის შესაბამისი სირთულის „მისაწვდომი” მასალა. ერთსა და იმავე კლასში მოსწავლეები სხვადასხვა დავალებას ასრულებენ, პერსონალური დონის გათვალისწინებითვე ფასდებიან და თუ დავალება საუკეთესოდაა შესრულებული, განურჩევლად იმისა, მაღალი დონისაა თუ შედარებით ადვილია, მოსწავლე საუკეთესო შეფასებას იმსახურებს. შემდეგ გაკვეთილზე ის შედარებით მაღალი დონის დავალებას იღებს, მაგრამ თუ თავი ვერ გაართვა, საგანგაშო არაფერია – წინ კიდევ არა ერთი და ორი ცდა ელის.

ფინეთში არჩევანი ორმოცი წლის წინ გააკეთეს: „ჩვენ ვამზადებთ ცხოვრებისთვის და არა გამოცდებისთვის!” გამოცდები ფინურ სკოლაში არ არის. შუალედურ ტესტირებებსა და საკონტროლოებს მასწავლებლები თავიანთი ნებისა და მოსაზრებისამებრ ატარებენ ან არ ატარებენ. არსებობს ერთადერთი სტანდარტული სავალდებულო ტესტი, რომელიც 16 წლის მოსწავლეებს მეცხრე დამამთავრებელ კლასში აქვთ და მასწავლებლები ამ ტესტების გამო არ ღელავენ, ამისთვის ბავშვებს საგანგებოდ არ ამზადებენ.

ფაქტია, რომ მოსწავლეები სკოლას პრაქტიკული ცოდნით ამთავრებენ: ყველას შეუძლია გამოთვალოს მემკვიდრეობაზე დარიცხული გადასახადი, გახსნას საკუთარი სავიზიტო საიტი ან „ქარის ვარდის” პრინციპის გამოყენებით გირჩიოს, ბოსტანში რომელ მხარეს ჯობს ყვავილოვანი კომბოსტოს დარგვა, სახლებისა და ქუჩების დაგეგმარების ცოდნაზე რომ არაფერი ვთქვათ.

ქვეყანაში ერთიანი საგანმანათლებლო პროგრამაა საერთო რეკომენდაციებით და ყველა მასწავლებელი თვითონ ირჩევს იმ მეთოდს, რომელიც მისთვის უფრო მისაღებია. სახელმწიფო მასწავლებელს ენდობა.

სახელმწიფო სისტემა ბავშვებს ენდობა. ბავშვი თავად ირჩევს, მოისმინოს და ნახოს თუ არა ის, რასაც სთავაზობენ და შეუძლია, საკუთარი მოსაზრებისამებრ, გაკვეთილზე ის აკეთოს, რაც უფრო აზრიან საქმედ მიაჩნია, მაგალითად, არ უყუროს ლიტერატურის გაკვეთილზე შეთავაზებულ ფილმს და, ნაცვლად ამისა, იკითხოს წიგნი. ამრიგად, მოსწავლე თავად ირჩევს თავისთვის სასარგებლოს.

ბუნებრივია, იგულისხმება, რომ ხელს არავის უშლის და საერთო მოთხოვნებს, საგნობრივი იქნება თუ დისციპლინური, ემორჩილება.

სწავლის ნება ყველას თანაბრად ეძლევა, მაგრამ სწავლობს ის, ვისაც უნდა სწავლა. ბუნებრივია, მასწავლებელი შეეცდება მოსწავლის ყურადღების მიპყრობას, მაგრამ თუ მოსწავლეს ინტერესი ან უნარი არ გააჩნია, ცუდი ნიშნებით მას არ დაბომბავენ, თუმცა მომავალში მისთვის სასარგებლო და შესაფერისი საქმისთვის გაამწესებენ. ადამიანი, თვითმფრინავის კონსტრუქტორი იქნება თუ სატვირთო მაქანის მძღოლი, სახელმწიფოსთვის ერთნაირად პატივსაცემი და ღირებულია. ფინეთში საშუალო სკოლის ამოცანად ესეც მიიჩნევა – გაიგონ, ღირს თუ არა, ამა თუ იმ მოსწავლემ ლიცეუმში ან პროფესიულ სასწავლებელში გააგრძელოს სწავლა. მოსწავლის მიდრეკილებებისა და შესაძლებლობების გარკვევით დაკავებულია სკოლის საშტატო სპეციალისტი – ე.წ. „მომავლის მასწავლებელი”.

გაცდენილი გაკვეთილების აღდგენა მკაცრად კონტროლდება. მასწავლებელი აუცილებლად გამოძებნის „ფანჯარას” და დასვამს მოსწავლეს სხვა კლასთან ერთად, მისცემს დავალებას ან მარტივ დირექტივას: დაჯექი, იფიქრე ცხოვრებაზე, თუ მოიწყინე, არა უშავს, მაგრამ თუ სხვას ხელს შეუშლი, ეს საათი აღდგენილად არ ჩაგეთვლებაო. მშობლის გამოძახებით და შეურაცხმყოფელი წამოძახებებით არ იმუქრებიან. ასევე, მშვიდად და უდრტვინველად ვერ გადადიან გამცდენი მოსწავლეები მომდევნო კლასში. მეორეწლიანობა ფინეთში სირცხვილად და თავის მოჭრად არ ითვლება. გაგებით ეკიდებიან, რომ „დიდობა-მოზრდილობა” სერიოზული საქმეა და მისთვის მომზადება საპასუხისმგებლო პროცესია. ასეთებისთვის ფინურ სკოლაში ნებაყოფლობითი მეათე კლასიცაა.

მოკლედ, სწავლება ფინურ სკოლაში დელიკატურია, მაგრამ სასკოლო რეჟიმი მკაცრად კონტროლდება.

უმთავრესი დამოუკიდებელი ცხოვრებისთვის მომზადებააო, ფიქრობენ ფინეთში. ასწავლიან აზროვნებას და ცოდნის მიღების დამოუკიდებელ უნარს უვითარებენ. ფინურ სკოლებში ბევრს წერენ, აზრის ლიტერატურული ენით გადმოცემას სწავლობენ. მოსწავლეებს ასწავლიან, როგორ მოძებნონ, ისწავლონ სწავლა. არა ფორმულების დაზეპირება, არამედ ენციკლოპედიებით, ათასნაირი ცნობარით, ინტერნეტითა თუ კალკულატორით სარგებლობა. სკოლა პრობლემის ოსოაგვარებლად საჭირო რესურსებს უჩვენებს.

ფინეთი დიდი ქვეყანა არ არის, ექვსმილიონიან სახელმწიფოში 80 000 მასწავლებელია.

სკოლას მთლიანად აფინანსებს სახელმწიფო -შენობით, აღჭურვილობით, წიგნებით, სწავლებით, რვეულებით, საკანცელარიო ნივთებით, სკოლაში კვებით.

მასწავლებლები დღეში ოთხ გაკვეთილზე მეტს არ ატარებენ და სტანდარტით, კვირაში ორი სამუშაო დღე პროფესიული განვითარებისთვის აქვთ გამოყოფილი. ფინეთის სკოლის მოსწავლეების 30 პროცენტს მასწავლებლები დამატებით, ინდივიდუალურად ეხმარებიან. ამ ქვეყანაში მასწავლებლის სტატუსი ექიმობასა და იურისტობასთან ერთად უმაღლესია. ეს პრესტიჟული პროფესიაა.

მარკესიც კი.

იყო დრო და კედელთან დასახვრეტად მდგომი ბაბუაჩემის ძმა იმას იგონებდა, როგორ წაიყვანა მამამ…არ ვიცი სად, მაგრამ ალბათ, რაიონული ცენტრისათვის არ გაუცილებია, დიდი-დიდი ქუთაისში წაეყვანა ყველაზე შორს, ფეხსაცმელები ეყიდა მისთვის ან რამე ასეთი.

მერე კი უცებ პირდაპირ შუაგულ ევროპაში ამოყო თავი. ოღონდ არც ვან-გოგის ნახატები უნახავს მუზეუმში და არც გონდოლიერთა ნამღერი ბარკაროლათი დამტკბარა, ბუჰენვალდის საკონცენტრაციო ბანაკში კარტოფილის კანებით იცხრობდა შიმშილს.

ეს ამბავი ყურმოკვრით ვიცოდით, თვითონ ამაზე არასოდეს ლაპარაკობდა, მაშინაც კი, როცა საბჭოთა კავშირი დასუსტდა, მაშინაც კი _ როცა მთლიანად დაიშალა და საქართველო დამოუკიდებელ რესპუბლიკად გამოაცხადეს. მხოლოდ 90 წლისამ, ლოგინში ჩავარდნილმა, დაიწყო ომის ამბების მოყოლა, დაიწყო ისე, რომ ვეღარ ვაჩუმებდით, იმის რწმენა არ დაუკარგავს, რომ კარგა ხნის გარდაცვლილი სტალინის მსახვრალი ხელი ამ დროსა და ამ ადგილასაც მისწვდებოდა, უბრალოდ, ისე გაუმართლა, რომ ამდენ ხანს იცოცხლა, უკვე აღარ ენაღვლებოდა, ორიოდე კვირით ადრე მოკვდებოდა თუ გვიან…

ტექსელის აჯანყებაში მონაწილეობისათვის არ მიუყენებიათ კედელთან, არც რომელიმე სხვა გმირობისათვის. ებრაელს მიამსგავსეს, სულო ცოდვილო, გვარიანად ჰგავდა, მაგრამ არ იყო და მაინც საწყენია, უაზროდ რომ კვდები, თუნდაც ომში.

მისი ძმა, ჩემი ღვიძლი ბაბუ, პარტიზანი იყო იტალიაში, პერმთან ახლოს ერთ-ერთ სოფელში მალავდა გლეხის ოჯახი. მასპინძლის ვაჟიშვილის ოთახში აძინებდნენ და სუფრაზე თავისი ადგილი ჰქონდა ოჯახის წევრებს შორის. ერთ დღესაც სოფელს გერმანელები შემოესიენ, ჩხრეკა ჩაატარეს, ბაბუ სახლიდან წავიდა და დაიმალა, სხვა პარტიზანებისაგან განსხვავებით გაუმართლა და ვერ იპოვეს. საღამოს სახლთან რომ მივიდა და ფანჯრიდან შეიხედა სასადილო ოთახში, ვახშმის დრო იყო, სუფრა გაეშალათ, გარს მისხდომოდნენ და არავინ არაფერს ჭამდა. ბაბუს თეფში და დანა-ჩანგალი თავის ადგილას ეწყო და პატრონს ელოდა…

ბაბუ იხსენებდა, რომ ორმა რამემ გადაარჩინა: ცოტა ჭამას იყო მიჩვეული და სიგარეტს არ ეწეოდა…

ორჯერ ჩაიდგეს ტყვედ გერმანელებმა და ერთხელ დაიჭრა. სამშობლოში დაბრუნებული სამი კვირის დაქორწინებული, მათემატიკის გაკვეთილს ატარებდა, უშიშროების ხალხი რომ შეუცვივდა და მალე სამშობლოს ღალატის მუხლით გაასამართლეს. შვიდი წელი იჯდა ციხეში და ბებიაჩემს ხისგან გამოთლილ სასურათე ალბომებს უგზავნიდა ზედ ამოკვეთილი დაფოთლილი ვაზის გრეხილებით, რომლებსაც ნაყოფის ნაცვლად წითლად მოხასხასე გულები ესხა.

ორჯერ დაუნგრია ცხოვრება სტალინმა და ბელადის გარდაცვალების დღეს მაინც მკვდარს ჰგავდა. შეუცნობელი იყო სიმძლავრე კომუნისტური იდეოლოგიისა.

ეს დედის მხრიდან ბაბუებზე მოგახსენეთ. მამის მხრიდან ბაბუ დღესაც ცოცხალია. ომში არ ყოფილა, გავლენიანმა მამამ მოუხერხა და ,,ზურგში” გაგზავნეს, სვანეთის ოქროს საბადოებზე. დეზერტირობაზე რომ ჩამოვუდგე სიტყვა, აღშფოთებულმა მითხრა:

,,რას ამბობ, ბაბუ, ადამიანის შვილს რა მომაკვლევინებდა!”

მე მესმის მისი და ვამაყობ. მეც მასავით პაციფისტი ვარ.

ბებიების ომიც არსებობდა. არანაკლებად დუხჭირი ამბებით.

,,ცხრა დედმამიშვილი ვიყავით, ბებია. საჭმელი არ გვყოფნიდა, მშივრები ვიყავით, მაგრამ სტუმრად რომ მივდიოდით მეზობლებთან და საჭმელს შემოგვთავაზებდნენ, ხელს არაფერს ვახლებდით, ვუარობდით, ახლა ვისადილეთო.”

,,საჭმელი ბევრი გვქონდა სვანეთში, ომის დროსაც _ სამწყემსურიდან ჩამოტანილი ყველის დიდრონ თავებს ნაჯახით ვჭრიდით ხოლმე, მაგრამ ტანსაცმელი გვიჭირდა ძალიან. ელექტრომავთულებისაგან მოქსოვილი კაბა მქონდა და სკოლაში წაღმა მეცვა, სახლში _ უკუღმა.”

ეს ჩემი ოჯახის ომია, მეორე მსოფლიო ომი. შეგვიძლია ჩავთვალოთ, რომ ჩემმა ოჯახმა იგი თითქმის უდანაკარგოდ გადაიტანა, თუკი მხედველობაში არ მივიღებთ ავადმყოფობებსა და შიშებს, რომლებიც ჩემმა ბაბუებმა ევროპიდან ჩამოიტანეს, თუ არ ჩავთვლით სიცივესა და შიმშილს… მაგრამ არსებობდნენ ბევრად უფრო დაზარალებული ოჯახები.

შვიდი წლის წინ ომი საკუთარ თავზე ვიგრძენი, ომის ნატეხი, ომის ნამსხვრევი. არც საჭმელი შემოგვკლებია და გარეთაც აგვისტო ჩახჩახებდა, მაგრამ მივხვდი, რომ მომავლის ყველა გეგმა, რომლებიც მასულდგმულებდა, უცებ გაქრა, თითქოს ექიმმა მითხრა, რომ სასიკვდილო სენი მჭირს და სულ ცოტა ხნის სიცოცხლე დამრჩენია, რომელიც საავადმყოფოს კედლებში გამომწყვდეულმა უნდა გავატარო.

ომი იმას ჰგავს, რომ მთელ ქვეყანას ერთხმად გამოუცხადოს ექიმმა, რომ ავთვისებიანი სიმსივნე დამართნია და ყველაფერი, რაც თავის მომავლად წარმოედგინა, უნდა დაივიწყოს.

მეორე მსოფლიო ომში თითქოს მთელ სამყაროს მოსდებოდა მეტასტაზები.

მე მეორე მსოფლიო ომის შესახებ ჩემი ოჯახის წევრებისაგან ბევრი არაფერი გამიგია, ამაზე ლაპარაკი არ სურდათ. ომის შესახებ რემარკმა მიამბო, ანე ფრანკის დღიურებმა, ,,შინდლერის სიამ”, ,,პიანისტმა”, ,,ბიჭუნამ ზოლიანი პიჟამოთი”…

ეს ადრე იყო, რაც გავიზარდე, ომის შესახებ აღარაფერი წამიკითხავს და არც ფილმი მინახავს. ჩემი გონება ვეღარ ეგუება ომის ცნების არსებობას. აქვს არცთუ გონივრული იმედი კაცობრიობის კეთილშობილებისა, კაცობრიობის კარგი მეხსიერებისა და კაცობრიობის რაციონალურობისა, რომ მეტ მასშტაბურ ომს აღარ დაუშვებს.

მაგრამ ყოველ წელს, წელიწადში ერთხელ, მაინც ვიხსენებ ომს. ყოველ წელს ვაძლევ ჩემს მოსწავლეებს დავალებას, გამიკეთონ პრეზენტაცია ,,ჰოლოკოსტის” თემაზე, მოძებნონ რაც შეიძლება მეტი ინფორმაცია, მეტი სურათი, მეტი ფაქტი. ბავშვები უნდა იცნობდნენ ომს, მის ყველა საშინელებას, უნდა იცნობდნენ ისტორიიდან, გეოგრაფიიდან, ლიტერატურიდან, ბავშვებმა უნდა იცოდნენ, მათ არასოდეს უნდა დაივიწყონ, რა მოაქვს ომებს, რადგან მათ შორის იქნებიან მომავალში ადამიანები, რომლებსაც ომი თავიდან აცილება შეეძლებათ და მათ ეს უნდა გააკეთონ.

ბაბუაჩემის ძმამ კი გერმანელებს უტყუარი საბუთი წარუდგინა თავისი არაებრაელობის დასადასტურებლად _ აჩვენა, რომ წინადაცვეთა არ ჰქონდა ჩატარებული. და მას შემდეგ სამოცდახუთ წელს მოესწრო, ჰყავდა ცოლი და სამი შვილი, მუშაობდა მიწაზე და იცოდა, რომ ქუთაისში ფეხსაცმელების საყიდლად წასვლა ნამდვილად არის დღესასწაული, რომელიც უნდა დააფასოს ადამიანმა.

თეთრია – თოვლი არ არის, წკრიალებს – ზარი არ არის, ძვირფასია – ოქრო არ არის.

აბა, რა არის?

არ იცით? ასე იყოს, წაგეხმარებით. ის დიდი ხნის წინ გაჩნდა ჩინეთში. გავიდა რამდენიმე საუკუნე და მასზე მოთხოვნა საოცრად გაიზარდა. ვერც ახლა მიხვდით? რა გაეწყობა, აი, იმ დალაგებული კუთხისკენ გადავინაცვლებ – ჩაფიქრებული საგანი იქაა. მართალია, ვერ ხედავთ, მაგრამ მენდეთ – მაგიდაზე ქაფქაფა ყავით სავსე ფინჯანი დგას და ახლა სწორედ ამ სასმლის დალევას ვაპირებ. თუმცა გამოცანის პასუხი არც ფინჯანია და არც, მით უმეტეს, ყავა. პასუხი ფაიფურია.

ფაიფურის გამომგონებლის ვინაობასა და მისამართს ნუ მკითხავთ. დანამდვილებით მხოლოდ ერთი რამის თქმა შემიძლია – ჩინეთში ცხოვრობდა მრავალი საუკუნის წინ. თუმცა იმხანად ფაიფურის ნივთები მხოლოდ იმპერატორისა და მისი ოჯახის პრივილეგია იყო. საკმაო ხანი დასჭირდა, რომ ფაიფურით სარგებლობა ყველას შესძლებოდა. მისი მასობრივი წარმოება ჩინეთში მხოლოდ მეექვსე-მეშვიდე საუკუნეებში დაიწყო, ცენტრად კი ქალაქი ძინ დე ჯენი იქცა. მერე ფაიფურმა ევროპაში შეაღწია და მალე ძვირფას ქვებზე მეტად დაფასდა. მდიდარი ფრანგი ქალბატონები გულზე დიდი სიამოვნებით იკიდებდნენ ოქროთი ან პლატინით მოვარაყებულ ფაიფურის ნატეხებს. წარმოება, რა თქმა უნდა, გასაიდუმლოებული იყო, მაგრამ ჩვენ ხომ ვიცით, რომ ბოლოს ყოველგვარი საიდუმლო მჟღავნდება, ამიტომ დღეს მისი შემადგენლობა და დამზადების წესი ცნობილია და ინტერნეტგაზეთში დაწერასაც კი ვერავინ აგვიკრძალავს.

ძირითად მასას ე.წ. ფაიფურის ქვისგან ამზადებდნენ. მისი ქიმიური შემადგენლობა ასეთია: SiO2, Al2O3, TiO2, MgO, CaO, Na2O, K2O. ამ ქვას აქუცმაცებდნენ, რეცხავდნენ, შეურევდნენ კირს და მიღებულ მასას ათეულობით წლით მიწაში მარხავდნენ, რათა განსაკუთრებული პლასტიკურობა შეეძინა. თუ მასალა თხელკედლებიანი ჭურჭლისთვის სჭირდებოდათ, ის ერთი საუკუნე მაინც უნდა დარჩენილიყო მიწის ქვეშ. ასე რომ, ბაბუა მარხავდა, შვილიშვილები კი იყენებდნენ. მზა ნივთებს ღუმელში გამოწვავდნენ, ათას გრადუსზე. შედეგად იღებდნენ ფაიფურს, რომელსაც უამრავი ღირსება ჰქონდა: იყო მტკიცე, აირებისა და სითხეებისადმი მდგრადი, მისგან ისეთი თხელკედლებიანი ჭურჭლის დამზადება შეიძლებოდა, თითქოს გამჭვირვალეაო. თუ ამ ჭურჭელს ფრთხილად შემოჰკრავდით წკირს, ზანზალაკივით წკრიალებდა.

ფაიფური ქიმიურადაც მედეგია, ამიტომ ლაბორატორიაში ფაიფურის ჭურჭელს ვიყენებთ: როდინსა და სანაყს, ფინჯანს, ჯამს აორთქლებისთვის, ტიგელს, თავსახურს, შპატელს..

.

იყო მეთვრამეტე საუკუნის დასაწყისში ერთი ალქიმიკოსი – იოჰან ფრიდრიხ ბედგერი. ბერლინში აფთიაქარის ხელობას სწავლობდა, მერე იქ რაღაც ვერ აეწყო და საქსონიის მეფე ავგუსტს შეაფარა თავი. ბუნებრივია, ეძებდა ფილოსოფიურ ქვას, რომელიც სააფთიაქო საქმიანობისთვისაც უნდოდა და ოქროს მისაღებადაც. რით მიიპყრო ავგუსტის ყურადღება, არ ვიცი, მაგრამ ფაქტია, მეფემ უთხრა, დაანებე ახლა თავი არარეალურ ამბებზე ფიქრს და მიდი ერთი, ფაიფურის რეცეპტი მომიძებნე, თანაც ისეთი, რომ ხარისხით ჩინურს არ ჩამოუვარდებოდესო. ეს ჩვენი იოჰან ფრიდრიხი გონიერი კაცი აღმოჩნდა – ფილოსოფიურ ქვას აღარ ჩასცივებია, ადგა და რაც დაუფასდებოდა, იმის ძებნა დაიწყო. სხვადასხვა პროპორციებით ურევდა და ურევდა თეთრ თიხას და კაოლინს, მინდვრის შპატს და კვარცს და ღუმელში წვავდა და წვავდა. და აი, 1707 წლის დეკემბრის ბოლოს შედეგი მიიღო. ეს თარიღი ევროპული ფაიფურის დაბადების დღეა. იმ დღიდან იოჰან ფრიდრიხი გაძლიერებული დაცვით დადიოდა – მეფეს ეშინოდა, ფაიფურის საიდუმლოს არ გაეჟონა. მაგრამ მაინც გაჟონა: აიღეთ 50% კაოლინი, 25% მინდვრის შპატი, 25% კვარცი, ეს ყველაფერი ერთგვაროვანი მასის მიღებამდე დაფქვით, იმდენი წყალი დაამატეთ, რომ ზომიერად დანამოს, კარგად აურიეთ ერთმანეთში და ნარევიდან ზედმეტი ჰაერი გამოდევნეთ. მორჩა, ამ მასისგან ნებისმიერი ჭურჭლის დამზადებაა შესაძლებელი.

მოგვიანებით ინგლისში ფაიფურის მასას კალციუმის ფოსფატი დაამატეს, რომელსაც ძვლების დაწვით იღებდნენ. ამ გზით მიღებული ფაიფურის ნივთები მკვეთრი სითეთრით გამოირჩევა და ძალიან თხელი კედლები აქვს. თავად ფაიფურს კი „ძვლოვანს” უწოდებენ.

ახლა ეს წერილი თუ რომელიმე კირკიტა მოსწავლემ წაიკითხა და ქიმიის გაკვეთილზე ფაიფურის დამზადება განიზრახა, პირდაპირ გეტყვით, არაფერი გამოუვა. საკლასო ოთახში არც სპეციალური ინგრედიენტები გექნებათ და არც გამოსაწვავი ღუმელი. აი, ფაიფურის იმიტირება კი შეიძლება. ასეთ ფაიფურს მეორენაირად ცივ ფაიფურს უწოდებენ. დაგჭირდებათ წებო (3/4) – პოლივინილაცეტატის ემულსია, ნახევარი ჭიქა წყალი, ნებისმიერი ნელსაცხებელი (ან ვაზელინი) – ერთი ჩაის კოვზი, გლიცერინი – ერთი ჩაის კოვზი – და ერთი ჭიქა სიმინდის სახამებელი. ჯერ თხევად ინგრედიენტებს აურევთ ერთმანეთში და გააცხელებთ, მერე ნელ-ნელა დაუმატებთ სახამებელს. კარგად აურევთ და მიიღებთ თეთრ მასას, რომლისგანაც, როგორც პლასტილინისგან, ისე შეიძლება ძერწვა. მერე ის ჰაერზე გამყარდება და თითქმის ფაიფურივით მდგრადი გახდება.

 

დედაჩემს თანამშრომელი ჰყავდა, ორი ვაჟის დედა. სხვაობა ძმებს შორის სულ ერთი-ორი წელი იქნებოდა. ენერგია სად წაეღოთ, არ იცოდნენ და დროდადრო ერთმანეთზე ცდიდნენ ძალას. ერთხელ ეს ქალბატონი სტუმრად გვეწვია და შვილებიც მოიყვანა. დედამ სუფრის გაშლა დაიწყო, მეც დამიხმარა, თან მეგობარს ესაუბრებოდა. უცებ, – რა ვერ გაიყვეს ბიჭებმა, ვერ გეტყვით, – ჩვენს ხალიჩაზე ქარბორბალასავით ჩაეხვივნენ ერთმანეთს. სად რომლის ხელ-ფეხი იყო, ვერ გაარჩევდით. პირდაღებული შევცქეროდი სახელდახელოდ მოწყობილ ტატამს. საქმეში ბიჭების დედა ჩაერია და ორივე დააშოშმინა, მაგრამ მანამდე ამ ჯიკაობა- ჭიდაობას ჩემი ფაიფურის თოჯინის ხელი ემსხვერპლა. დღეს ეს ძმები ცნობილი ხალხია. აი, ჩემი თოჯინა რომ შეიწირეს, ახსოვთ თუ არა, არ ვიცი. რამდენიმე დღის შემდეგ დედამ რაღაც სპეციალური წებოთი ისე ოსტატურად მიაწება თოჯინას ხელი, რომ არც კი ეტყობა, მაგრამ მე ხომ ვიცი, რომ მიწებებულია. მახსოვს, მითხრა, ეს საუკეთესო წებოაო. თუმცა ცნება „საუკეთესო წებო”, ცოტა არ იყოს, საკამათოა. უამრავი წებო არსებობს ამქვეყნად და ყველას თავისი დანიშნულება აქვს.

სწორედ ახლახან, აი, იმ ყუთში ნატრიუმის სილიკატის ტუტე ხსნარი, იგივე სილიკატური წებო ვიპოვე. ქაღალდისთვის ეს წებო არ ვარგა, სამაგიეროდ სამშენებლო საქმეში იყენებენ აქტიურად. წყალგაუმტარობის მისანიჭებლად ცემენტს ამატებენ, ჟღენთენ ხის მასალას, რომ ცეცხლგამძლე გახდეს… თუმცა მე მშენებლობას არ ვაპირებ; სამაგიეროდ, შემიძლია, მისი მეშვეობით სხვადასხვა „წყალმცენარე” გავზარდო.

ავიღოთ ქიმიური ჭიქა და ჩავასხათ სილიკატური წებო, გავაზავოთ ორ-სამჯერ მეტი წყლით და შიგნით რკინის (III) ქლორიდის პატარა ბურთულა ჩავაგდოთ. ბურთულას ჩვენ თვალწინ გამოეზრდება ტოტები, რომლებიც უფრო და უფრო რთულ ფორმას მიიღებს და უცნაურ ტრაექტორიას მოხაზავს. სანახავად მართლაც ლამაზია, მაგრამ ჩვენ ხომ მხოლოდ სილამაზე არ გვაინტერესებს – იმის ცოდნაც გვჭირდება, რა ხდება ჭიქაში.

მაშ ასე, რკინის (III) ქლორიდის ბურთულა სილიკატის ხსნარში ხვდება და გახსნას იწყებს. გახსნის პროცესში ის ნატრიუმის სილიკატთან შედის რეაქციაში. შედეგად წყალში უხსნადი რკინის სილიკატი წარმოიქმნება. რკინის სილიკატი ხსნარში მემბრანას წარმოქმნის, რომელსაც წყლის მოლეკულების გატარება შეუძლია. მემბრანა იბერება, მერე სკდება და ახალი მრგვალი წარმონაქმნი გამოიყოფა, მერე – ისევ ახალი და ამგვარად, იქმნება შთაბეჭდილება, რომ ხსნარში ქიმიური წყალმცენარე იზრდება. შეიძლება, სილიკატურ წებოში მოვათავსოთ სხვა მძიმე მეტალების მარილებიც (კობალტის სულფატი, ნიკელის სულფატი, მანგანუმის ქლორიდი) და ერთ ჭიქაში მთელი ბაღი გავზარდოთ.

ლაბორატორიაში სხვა წებოც მაქვს, ე.წ. „სუპერ წებო”. „მომენტსაც” უწოდებენ. მის საფუძველს ციან აკრილატი შეადგენს, რომელიც, თავის მხრივ, ციანაკრილმჟავას ეთერია. ციანის რადიკალი საკმაოდ მჭიდროდაა დაკავშირებული, ამიტომ ამ მხრივ ეს წებო ნაკლებად საშიშია, ვიდრე, მაგალითად, ციანწყალბადმჟავა ან ციანიდები (ანუ ნივთიერებები, რომლებიც ასევე CN ჯგუფს შეიცავს), თუმცა ასეთი წებოებით ის ნივთები არ უნდა დავაწებოთ, რომლებიც საკვებს ეხება.

ახლა ჯობია, ისევ საქმეს მივხედო, თორემ ასე თუ ვიბაასე, დალაგებას მთელ კვირას მოვანდომებ. ფაიფურის ფინჯნიდან ყავის უკანასკნელ ყლუპსაც მოვსვამ და შევუდგები…

ჰო, მართლა, არ მითქვამს, რომ ჭიქას უცნაური არსება ახატია, სახელად გარუდა. მის შესახებ განსაცვიფრებლად საინტერესო ამბები ვიცი, მომდევნო შესვენებისას მოვყვები…