ბედნიერი საკლასო გარემოს შექმნა ბევრი მასწავლებლის საერთო მიზანია. XXI საუკუნის დამდეგს, განსაკუთრებით – 2007-2008 წლიდან, ბრიტანულ და გერმანულ სკოლებში „ბედნიერების გაკვეთილებიც“ კი შემოიღეს. საგანმანათლებლო სისტემის მიმართ ასეთი მიდგომა დღეს უკვე ფართოდ არის გავრცელებული, თუმცა თავის დროზე ის, ფორმატიდან გამომდინარე, საკმაოდ ინოვაციური იყო.

ბედნიერების სწავლების მეთოდს საფუძვლად დაედო პოზიტიური ფსიქოლოგია. ეს არის მიდგომა ადამიანის აზრების, გრძნობებისა და ქცევის კორექციისთვის სისუსტეების ნაცვლად ძლიერ მხარეებზე ფოკუსირებით, ცუდის გამოსწორების ნაცვლად კარგზე აქცენტირებით. ეს არის „მეცნიერული შესწავლა იმისა, თუ რა ხდის ცხოვრებას ყველაზე ღირებულს“. პოზიტიური ფსიქოლოგიის ფუძემდებელია მარტინ სელიგმანი. მისმა „დასწავლილი უმწეობის“ თეორიამ (XX ს-ის 60-70-იანი წლები) დიდი გავლენა მოახდინა განათლების მეცნიერების განვითარებაზე. პოზიტიურმა ფსიქოლოგიამ, რომელიც, თავის მხრივ, ევროპული პედაგოგიკის, ფილოსოფიისა და ფსიქოლოგიის მიღწევებს ეყრდნობა, საფუძველი ჩაუყარა ქოუჩინგს, განსაკუთრებული მნიშვნელობა მიანიჭა სწავლებისა და ურთიერთობის პოზიტიური პრინციპების გამოყენებას ცხოვრების ყველა სხვა სფეროში.

აღნიშნული მეთოდისთვის ექსპერიმენტულ ბაზად შეარჩიეს ბრიტანეთის ერთ-ერთი ყველაზე პრესტიჟული საშუალო სკოლა – ველინგტონის კოლეჯი. კოლეჯი 1853 წელს დაარსდა და სახელი დაერქვა ჰერცოგ ველინგტონის პატივსაცემად, რომელმაც ვატერლოოს ბრძოლაში ნაპოლეონი დაამარცხა. ამ „სასკოლო რევოლუციაში“ მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა კოლეჯის დირექტორმა, ცნობილმა ბრიტანელმა ისტორიკოსმა ენტონი სელდონმა. მალე ერნსტ ფრიც-შუბერტმა (გერმანელი პედაგოგი, მის მიერვე დაარსებული ფრიც-შუბერტის ინსტიტუტის ხელმძღვანელი) სკოლის სასწავლო გეგმაშიც კი შეიტანა საგანი „ბედნიერება“ იმ მოსაზრებით, რომ მოსწავლეებს უნდა უხაროდეთ გაკვეთილები, ისინი მხოლოდ სასწავლო მიზნების მისაღწევად არ უნდა დადიოდნენ სკოლაში, შეიძლება ითქვას, მხოლოდ ამისთვის არ უნდა არსებობდეს სკოლა. „ბედნიერების გაკვეთილებმა“ პოპულარობა მოიპოვა იტალიაში, შვეიცარიაში, ავსტრიაში…

რატომ გახდა ეს საკითხი ასეთი მნიშვნელოვანი თანამედროვე განათლებაში?

• როგორც ცნობილია, მოსწავლეთა ემოციური კეთილდღეობა პირდაპირ გავლენას ახდენს მათ სასწავლო გამოცდილებასა და აკადემიურ წარმატებაზე, რადგან ბედნიერი მოსწავლეები უფრო მოტივირებული არიან, მეტ კითხვას სვამენ, უფრო აქტიურად სწავლობენ, რაც ხელს უწყობს ახალი კონცეფციებისა და იდეების შესწავლას.
• დადებითი ემოციები კოგნიტიური ფუნქციონირების გაუმჯობესებასთანაც არის დაკავშირებული. ბედნიერი მოსწავლის ტვინი უფრო მგრძნობიარეა ინფორმაციის გადამუშავებისა და შენარჩუნების მიმართ, რაც იწვევს უკეთ აღქმასა და დამახსოვრებას.
• ბედნიერების განცდა მეხსიერების ძლიერი სტიმულატორია, რადგან იწვევს ასოციაციური ვიზუალური ხატების შექმნას და ამით ხელს უწყობს მასალის ათვისებას.
• ბედნიერი საკლასო გარემო ხელს უწყობს სტრესის, შფოთვის შემცირებას, მოსწავლეები თავს დაცულად გრძნობენ, რაც მათ საშუალებას აძლევს, უფრო მეტად გაამახვილონ ყურადღება სწავლაზე.
• ბედნიერება ავითარებს შემოქმედებითობას და ხელს უწყობს კრიტიკული და კრეატიული აზროვნების განვითარებას, ინოვაციურ გადაწყვეტილებებს.
• ბედნიერება ააქტიურებს მოსწავლის ემოციურ, სოციალურ და ფსიქოლოგიურ ზრდას, პიროვნულ განვითარებას, პოზიტიური სასკოლო და საკლასო კულტურის ჩამოყალიბებას.
• სწავლაში ბედნიერების განცდა მოსწავლეს უწყვეტი განათლებისკენ უბიძგებს.

მაგრამ როგორ გამოიწვიოს მასწავლებელმა ასეთი განცდები? რა გააკეთოს ამისთვის?

ექსპერიმენტული კვლევების შედეგად გამოიყო მიდგომები, რომლებიც ხელს უწყობს გაკვეთილებზე ბედნიერი ატმოსფეროს შექმნას, მაგალითად:

• მოსწავლესა და მასწავლებელს შორის თანამშრომლობის გაზრდა. რეალური მხარდაჭერის მიღება მოსწავლეს მასალის უკეთ გაგებაში ეხმარება. ამით საკლასო ოთახში იქმნება „ბედნიერების ტერიტორია“ და მოსწავლეები აცნობიერებენ, რომ თქვენთან ყოველთვის შეუძლიათ იპოვონ მხარდაჭერა, რომ თქვენ გვერდით ყოველთვის დაცულები იქნებიან. ჩვენს ცხოვრებაში ისე არაფერი უწყობს ხელს ბედნიერების განცდას, როგორც ადამიანებთან კარგი ურთიერთობა;
• მოსწავლეებისთვის, გარდა სასკოლო დავალებისა, სხვა საკითხებზე საუბრის (ანუ სოციალური ქცევის) საშუალების მიცემა. საჭიროა ყოველდღიურად რამდენიმე წუთი თანაკლასელებთან კომუნიკაციისა და ჯანსაღი ურთიერთობისთვის;
• თვითშემეცნებაზე, საკუთარი თავის გაგებაზე ორიენტირებული გაკვეთილების ჩატარება. შეუძლებელია საკუთარი პოტენციალის რეალიზება, თუ არ იცი, ვინ ხარ;
• ცნობილია, რომ ბედნიერების თანმხლებია სიმშვიდე და წესრიგი. ამის მისაღწევად ეფექტური სტრატეგიაა შუქნიშნის გამოყენება. შუქნიშნის პრინციპს ნებისმიერი სკოლის ნებისმიერი მოსწავლე იცნობს, ამიტომ ადვილად შეიძლება შეთანხმდნენ სიმბოლურ მნიშვნელობებზე: წითელი შუქი – ლაპარაკობს მხოლოდ მასწავლებელი ან სრულდება ინდივიდუალური დავალება; ყვითელი შუქი – კომუნიკაცია და მოსწავლის პასუხი (ამ დროს მასწავლებელს არ აქვს უფლება, შეაჩეროს მოსწავლე); მწვანე შუქი – წყვილებში ან გუნდური მუშაობა. ეს არის კომუნიკაციის რეალური თავისუფლება. დისციპლინის მართვა გაადვილდება, თუ მასწავლებლები თავად არ დავივიწყებთ ამ მიდგომას;
• კომფორტული მუშაობისთვის ეფექტურია „წერილობითი თანხმობა“. შედგენილი სია თვალსაჩინო ადგილზე განთავსდება, წესებს კი არავინ დაარღვევს (მაგალითად, არ დაიყვირებს). ეს გაკვეთილზე კომფორტულ, უსაფრთხო გარემოს შექმნის. წესებში მითითებულია „სასჯელიც“, რომელიც შეიძლება მასწავლებელსაც დაეკისროს და მოსწავლესაც იმ შემთხვევაში, თუ სათანადოდ არ იქნება მომზადებული გაკვეთილისთვის (მაგალითად, თუ მასწავლებელი აღმოჩნდა ასეთ სიტუაციაში, მან მოსწავლეებს უნდა მისცეს საშუალება, თავისუფლად გამოიყენონ საგაკვეთილო დრო);
• დააჯილდოვეთ თუნდაც მცირე წარმატებისთვის, მოუსმინეთ მათ დადებით ემოციებს, როგორ იხსენებენ მეგობრებთან გატარებულ დროს. თქვენიც უამბეთ. ისინი ბაძავენ მასწავლებლებს და მიბაძავენ გახსნილობაში, გულწრფელობასა და კეთილგანწყობაშიც;
• სხვადასხვა ფორმატის, მრავალფეროვანი გაკვეთილები, სათამაშო ტექნოლოგიების, Kahoot, Quizizz და სხვა აპლიკაციების გამოყენება უბიძგებს მოსწავლეებს, მოიძიონ პასუხები მასწავლებლის კითხვებზე ინტერნეტში, წიგნებში, ტექსტებში, სურათებში და ა.შ.
• „ცხოვრებისეული მაგალითების“ მოყვანა, მიზნების დასახვისა და რეფლექსიის სწავლება ძალიან დაეხმარება მოსწავლებს იმის გაგებაში, რაში სჭირდებათ სკოლა. ამისთვის ნებისმიერი თემის გავლის დროს შეიძლება შევარჩიოთ ნათელი და მარტივი მაგალითები, თუნდაც „როგორ აპირებთ კონკურსში გამარჯვებას, თუ მოწინააღმდეგის სტრატეგიაში სუსტი წერტილი ვერ იპოვეთ? მოდი, გავარკვიოთ, როგორ გააკეთა ეს ნაპოლეონმა“ და ა.შ. დააფიქრეთ მოსწავლეები, რა გააკეთეს მიზნის მისაღწევად. აქტიურად ჩართეთ რეფლექსიის ტექნიკაც: ესე, საბორტო ჟურნალი, წერილობითი ინტერვიუ, სინქვეინი, დაასრულე წინადადება, „პლუს-მინუს-საინტერესო“, „კომპლიმენტი“ და სხვ. მნიშვნელოვანია ორმხრივი მრგვალი მაგიდის გამოყენებაც.

• საშინაო დავალება ფიქრისკენ უნდა უბიძგებდეს მოსწავლეს. მაგალითად, ისტორიასა და ლიტერატურაში:
• დიდი ზომის ტექსტების დამუშავებისას აქტიურად შევთავაზოთ ტექსტის რუკა, გეოგრაფიული რუკის დახატვაც კი: სად იყო მთავარი მოქმედი პირი, ვისთან ურთიერთობდა და ა.შ.;
• ძველი ადამიანის შესახებ აბზაცის გამეორების ნაცვლად შევთავაზოთ მასზე ზღაპრის მოფიქრება;
• ვიმუშაოთ „ხუთი პრინციპით“. მაგალითად, შევთავაზოთ ეპოქისთვის დამახასიათებელი სამუშაო და საბრძოლო იარაღების, ცხოვრების წესის აღწერა, ხელოვნების დეტალების გამოყოფა, კაცობრიობის ისტორიაში მათი მნიშვნელობის აღწერა;
• შეადგინეთ ერთი საშინაო დავალება ორივე საგნისთვის, მაგალითად: „როგორ აისახა ისტორიული მოვლენა ლიტერატურულ ნაწარმოებში?“, „რა გავლენა მოახდინა გეოგრაფიულმა აღმოჩენებმა ადამიანის პიროვნულ განვითარებაზე? მოიყვანე მტკიცებულებები“;
• დაარქვით გაკვეთილებს „ისტორია და ბედნიერება“; „ქართული და ბედნიერება“, ინტეგრირებულ გაკვეთილებს – „ისტორია, ლიტერატურა და ბედნიერება“… ასეთი სათაურები შეიძლება სამუშაო ფორმატის ორიენტირებად იქცეს.

შეიძლება ითქვას, რომ ამგვარი მიდგომები, პოზიტიური და საინტერესო სასწავლო გარემოს შექმნა, მოსწავლეებზე გულწრფელი ზრუნვა, მათი ინტერესების გაგება, მათი ძლიერი მხარეების აქცენტირება, სწავლების მრავალფეროვანი მეთოდების გამოყენება, მოსწავლეთა ინდივიდუალური დინამიკის გათვალისწინება, რელევანტური დავალებები, პრაქტიკული პროექტები და ინტერაქციული თამაშები, ინტეგრირებული ტექნოლოგიური ინსტრუმენტები და რესურსები, რომლებიც მოსწავლეთა ინტერესებსა და უნარებს შეესაბამება, მოსწავლეთა აღიარება და ქება, მკაფიო ინსტრუქციები, რომლებიც ამცირებს იმედგაცრუებას და დაბნეულობას, იუმორი, თავისუფალი არჩევანი, დავალებებში მოსწავლეთა ჰობისა და ინტერესების გათვალისწინება, კომფორტული ფიზიკური გარემო, მეგობრული, თანამშრომლობითი სივრცე ნამდვილად უწყობს ხელს ბედნიერი გარემოს შექმნას.

ჩავატაროთ „ბედნიერების მომნიჭებელი გაკვეთილები“, ვასწავლოთ ბავშვებს საქმისადმი სერიოზული მიდგომა და ამ გზით სასკოლო განათლებასაც ხარისხობრივად განსხვავებულ საფეხურზე ავიყვანთ.

სტატია სამყაროს ჰოლისტური აღქმის ფორმირების საჭიროებას ეხება. ბოლო რამდენიმე წელია, მთელი ყურადღება მდგრად განვითარებაზეა გადატანილი. სულ უფრო მეტად მაინტერესებს და ვიძიებ, როგორ შეიძლება ჩამოვუყალიბოთ ჩვენს მოსწავლეებს ჰოლისტური მსოფლმხედველობა, რათა მათ სხვადასხვა გაკვეთილზე მიღებული ცოდნის სინთეზირება მოახდინონ, რაც მსოფლიოს მთლიანობას დაანახებს. რატომ მომინდა ამ საკითხზე წერა? ცოტა ხნის წინ კოლეგებს შორის დისკუსია გაიმართა: რომელი საგნის პედაგოგის პრეროგატივაა არჩევითი საგნის – მდგრადი განვითარების სწავლება? არ გაგიკვირდებათ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა წარმომადგენლები საკუთარ უპირატესობას მხურვალედ ამტკიცებდნენ. დისკუსიაში არ ჩავრეულვარ, თუმცა მოკლედ გამოვხატე ჩემი აზრი. მას შემდეგ ეს საკითხი მოსვენებას არ მაძლევს. აი, რატომ მომინდა, კვლავ ერთად გვეფიქრა მდგრად განვითარებასა და ჰოლისტურ სწავლებაზე. მოსწავლეთა აღზრდაში მასწავლებლის როლი ხომ განუზომელია. მას შეუძლია, წვლილი შეიტანოს ჰოლისტური მსოფლმხედველობის ჩამოყალიბებაში, შემოქმედებითად მიუდგეს სწავლების შინაარსს.

განათლების ერთ-ერთი მთავარი მიზანი ჰოლისტური მიდგომაა, რომელიც აერთიანებს კომპეტენციებს და ინტეგრირებულ, ერთიან, სისტემურ აზროვნებას მოითხოვს.

ჰოლისტური მსოფლმხედველობის ჩამოყალიბება შეესაბამება მეცნიერებისა და სოციალური პრაქტიკის განვითარების დონეს, თანამედროვე სამყაროს სოციალური, კულტურული, ენობრივი, სულიერი მრავალფეროვნების გათვალისწინებით.

ეს ინოვაციური კონცეფცია იან კრისტიან სმუტსმა 1980-იან წლებში შექმნა. თუმცა ეს საგანმანათლებლო მოძრაობა სათავს იღებს ბერძნული ფილოსოფიიდან, რომელსაც სჯერა იმ იდეის, რომ სამყარო „ერთი მთლიანობაა“.

ტერმინი „ჰოლისტური“ მომდინარეობს სიტყვისგან „whole“ – „მთლიანი“ – და გულისხმობს, რომ ადამიანი ურთიერთდამოკიდებული ნაწილების ერთობას წარმოადგენს. ყველა ნაწილს მნიშვნელოვანი როლი აკისრია ჩვენს ცხოვრებაში და რომელიმე მათგანის ხანგრძლივი უგულებელყოფა დანარჩენებზე აუცილებლად უარყოფით გავლენას მოახდენს.

ჰოლისტური განათლება არის მიდგომა, რომელიც ორიენტირებულია ინდივიდის განვითარების ყველა ასპექტზე და არა მხოლოდ მის აკადემიურ ან ინტელექტუალურ განვითარებაზე.

ჰოლისტური განათლება არის მეთოდი, რომელიც კონცენტრირდება მოსწავლეების განვითარებაზე, რათა გაუმკლავდნენ იმ გამოწვევებს, რომლებსაც შეიძლება შეეჯახონ ცხოვრებასა თუ საგანმანათლებლო კარიერაში. ის მნიშვნელოვნად მიიჩნევს საკუთარი თავის შესწავლას, პოზიტიური სოციალური ქცევებისა და ჯანსაღი ურთიერთობების, გამძლეობის, ემოციურ და სოციალურ, სიმართლის შემოწმების, ტრანსცენდენციისა და სილამაზის განცდის უნარების განვითარებას.

ჰოლისტური განათლების ერთ-ერთი ფუნდამენტური პრინციპი ის არის, რომ სწავლა უნდა იყოს მნიშვნელოვანი და შესაბამისი. ეს ნიშნავს, რომ თითოეულ მოსწავლეს უნდა შეეძლოს, ამოიცნოს ნაცნობი კონტექსტი და სწავლის პროცესში ჩაერთოს.

მეთოდი ძლიერ აქცენტს სვამს შემოქმედებითობასა და კრიტიკულ აზროვნებაზე. მოსწავლეებს ეძლევათ საშუალება, თავისუფლად იფიქრონ, ეჭვქვეშ დააყენონ ვარაუდები და ეძებონ ახალი პერსპექტივები. ამასთან, მეთოდი მათ რისკებისა და შეცდომებზე სწავლისკენ უბიძგებს.

აღნიშნული პრაქტიკა ასევე დიდ მნიშვნელობას ანიჭებს საზოგადოებისა და თანამშრომლობის განვითარებას. მოსწავლეებს ხელს უწყობენ, ერთად იმუშაონ და მხარი დაუჭირონ ერთმანეთს ისეთი აქტივობების საშუალებით, როგორიცაა ჯგუფური პროექტები და თანატოლთა სწავლება.

ფიზიკური აღზრდა და გონების ვარჯიში გადამწყვეტია ჰოლისტურ განათლებაში.

ჰოლისტური განათლების მომხრეები არ გამოარჩევდნენ სწავლების რომელიმე მეთოდს ან ტექნიკას. პირიქით, ჰოლისტური განათლება ჩაფიქრებული იყო როგორც გამოწვევა ტრადიციული შეხედულებებისთვის.

ჰოლისტური განათლება ფოკუსირებულია მოსწავლის აკადემიურ და სოციალურ საჭიროებებზე. პედაგოგები ცდილობენ, შეასრულონ აკადემიური მოთხოვნები, ასწავლონ სწორი მეთოდები, რომლებითაც მოსწავლეები შეძლებენ, ცხოვრებისეულ გამოწვევებს გაუმკლავდნენ. ისინი ცდილობენ, ჩაერთონ მოსწავლის განვითარების ყველა ასპექტში. ამ საგანმანათლებლო მიდგომაში აქცენტი დაისმის სკოლების პოზიტიურ გარემოზე, ასევე – მოსწავლის სააზროვნო უნარებზე პოზიტიური სოციალური ქცევით.

მასლოუს მოთხოვნილებათა იერარქია არის თეორია, რომლის გამოყენებაც შეიძლება ჰოლისტურ განათლებაში. ის დაეხმარება მასწავლებლებს, გააცნობიერონ მოსწავლეთა განსხვავებული საჭიროებები და იცოდნენ, როგორ დააკმაყოფილონ ისინი საუკეთესოდ. შესაძლებელია, სკოლებმა მიიღონ ჰოლისტური სასწავლო გეგმა. სკოლა არ არის მხოლოდ სწავლის ადგილი, ის ასევე არის საზოგადოება, რომელიც მოსწავლეს პიროვნებად აყალიბებს.

კვლევამ აჩვენა, რომ ადამიანები, რომლებსაც აქვთ საშუალო IQ (ინტელექტის კოეფიციენტი), მაგრამ მაღალი EI (ემოციური ინტელექტი), უფრო წარმატებულები არიან, ვიდრე მაღალი IQ-ს, მაგრამ დაბალი EI-ს მქონენი, ამიტომ დღეს მასწავლებლებს უწევთ სწავლების პრაქტიკის იმგვარი ინტეგრირება, რომ ის დაეფუძნოს ინდივიდის ყველა ასპექტის –ფიზიკური, ემოციური, ფსიქოლოგიური და სულიერი ასპექტების – განვითარებას.

ეს საუკეთესო მეთოდია ისეთი ადამიანის აღსაზრდელად, რომელსაც აქვს ყოფიერებისა და საზოგადოებისადმი კუთვნილების გრძნობა, რომლის გონება და ხედვაც უფრო მეტია, ვიდრე უბრალოდ სკოლაში სიარული სწავლისთვის და გამოცდების ჩაბარება უნივერსიტეტსა თუ სამსახურში მისაღებად.

გაითვალისწინეთ მოსწავლე-მასწავლებლის როლები კლასში და გამოიყენეთ ისინი განათლების ისეთი სისტემის შესაქმნელად, რომელიც ფოკუსირებულია მოსწავლის გონებაზე, სულსა და სხეულზე როგორც ერთიანობაზე. სკოლა აქცენტს სვამს პოზიტიური გარემოს შექმნაზე, რომელიც, თავის მხრივ, ხელს უწყობს მოსწავლის პოზიტიურ ქცევას.

ეს ვრცელდება ჩვენს საზოგადოებაზეც. ასე რომ, ჩვენც შეგვიძლია შევქმნათ თანაბარი და სამართლიანი გარემო, რომელიც ერთიანობაზეა დაფუძნებული; შევქმნათ საზოგადოება, რომელშიც ყველას შეეძლება საკუთარი თავის შეცნობა.

ჩვენ, მასწავლებლებს, გვაქვს შესაძლებლობა, დავეხმაროთ მოსწავლეებს, გახდნენ მგრძნობიარე, გამძლე, ჰარმონიული ადამიანები, რომლებიც პოზიტიურ ცვლილებებს მოუტანენ ჩვენს საზოგადოებას.

არსებობს მრავალფეროვანი საგანმანათლებლო მოდელები, რომლებიც ჰოლისტური განათლების ფარგლებში გამოიყენება.

ექსპერიმენტული სწავლება

პრაქტიკული მიდგომა, რომლის დროსაც მოსწავლეები წყვეტენ, სწავლის რომელი სტილი შეეფერება მათ და მათ ჯგუფს. ეს ქმნის მეგობრულ კლასს, რომელსაც შეუძლია თანამშრომლობა და აყალიბებს სასწავლო სისტემას, რომელიც ხელს უწყობს პრობლემის გადაჭრას და ინოვაციური იდეების წარმოშობას.

თვითმართვადი სწავლა

მეთოდი, რომლის დროსაც მოსწავლეები იყენებენ მოტივაციას და ინტერესებს, რათა ისწავლონ საკუთარი ტემპით, აფასებენ სწავლის გამოცდილებას და აძლევენ მასწავლებელს სწორ უკუკავშირს.

ორიენტაცია გლობალურ საზოგადოებაზე

ჰოლისტური მიდგომის კიდევ ერთი მახასიათებელია მისი ინკლუზიურობა და მრავალფეროვნების პატივისცემა. ჰოლისტური განათლება აღიარებს საზოგადოების მნიშვნელობას და მიზნად ისახავს, ასწავლოს მოსწავლეებს, დააფასონ და იზრუნონ მის თითოეულ წევრზე. ეს შესაძლოა გულისხმობდეს გარემოსდაცვითი საკითხების მოგვარებას, უთანასწორობის აღმოფხვრას.

გარდა ამისა, ჰოლისტური სისტემა ყურადღებას აქცევს კულტურულ განსხვავებებს. ბავშვებს ასწავლიან, აღიარონ კულტურათა ფართო სპექტრი, რომელსაც პატივი უნდა სცენ. კულტურული მგრძნობელობის განვითარება ხელს უწყობს მოსწავლეთა მომზადებას განსხვავებული წარმოშობის მქონე ადამიანებთან ურთიერთობისთვის.

კომუნიკაციაზე დაფუძნებული სწავლება მოსწავლეებს ეხმარება იმის გააზრებაში, რომ ისინი საზოგადოების ნაწილი არიან. ისინი იზრდებიან როგორც ინდივიდები, იუმჯობესებენ გუნდურად მუშაობის უნარს, იწყებენ არსებული შესაძლებლობების გაცნობიერებას.

გარდა ამისა, ეს აყალიბებს განსაკუთრებულ ურთიერთობებს მასწავლებლებს, მშობლებსა და საზოგადოების სხვა წევრებს შორის; ქმნის მტკიცე სასწავლო გარემოს. ამავე დროს, უფრო არატრადიციულია და მოითხოვს უფრო ინდივიდუალისტურ მენტალიტეტს, რაც უდავოდ აისახება ჩვენს გარემომცველ სამყაროზე.

ინტერდისციპლინური კურსი

ეს ტექნიკა ხელს უწყობს კოგნიტიურ ზრდას მრავალი საგნის შესწავლით, რომლებიც ერთად განიხილება. საგნების პროგრამები ერთიანდება, რათა მასწავლებლებმა ასწავლონ თემატური კურსები, რომლებიც იკვლევს სხვადასხვა საკითხს და მრავალ პერსპექტივას.

ეს შეიძლება მოხდეს დამოუკიდებელი სწავლის, საველე მოგზაურობის, ჯგუფური პროექტების ან სტაჟირების ფორმით.

ზრდაზე დაფუძნებული ეს აქტივობები ეხმარება მოსწავლეებს, შეხედონ მონეტის ორივე მხარეს და უფრო ღრმად შეისწავლონ მასალა, ამასთან, ისწავლონ უფრო ემპათიური და შემეცნებითი მეთოდით, რაც, თავის მხრივ, განუვითარებს მათ სიტუაციების ლოჯისტიკური კუთხით შეფასების უნარს.

ეს ყველაფერი ასევე ხელს უწყობს ლიდერობის უნარების გამომუშავებას და საზოგადოებისთვის მიკუთვნებულობის გრძნობის განვითარებას. აღნიშნული პრინციპი მოქმედებს როგორც კოლეგა მასწავლებლებთან მუშაობის, ისე მშობლებთან ურთიერთობის დროსაც.

გამოყენებული რესურსები:

https://www.teacheracademy.eu/blog/holistic-education/

https://www.educationcorner.com/holistic-education.html

https://ezyschooling.com/parenting/expert/Holistic-development-and-its-benefits

„…საპოხი უნდა, ობოლო, მხედართა გულის კბენასა…“

ვაჟა-ფშაველა

 „…სიტყვები გამწკრივდებიან და ისე მიუყვებიან მათთვის მიჩენილ გზას,  როგორც ნადირი მიუყვება გაკვალულ ბილიკს წყაროსაკენ”…

ჯემალ ქარჩხაძე, „იგი“

როცა მხატვრულ ტექსტებზე, ამბებზე, სიუჟეტებზე, სახეებსა და ხასიათებზე ფიქრი და მსჯელობა გვინდა, ვაჟას პოემებზე უზადო მხოლოდ „ვეფხისტყაოსანი“ არსებობს. გავიხსენოთ „ბახტრიონის“ სცენა: ფშაველ-ხევსურნი შეყრილან და ემზადებიან პანკისის ხეობაში თუშებთან შესაერთებლად, რომ კახეთის ოკუპანტ სპარსელებს ერთობლივი ძალებით შეუტიონ, მტრის თარეშისა და მომაკვდინებელი სირცხვილისგან იხსნან კახეთი. ლუხუმის წინამძღოლობით ფშაველ-ხევსურებმა ჯერ წმინდა გიორგის სალოცავი მოილოცეს, შემდეგ „საღმთო ქნეს… დაკლეს ხარი და ცხვარია, ჩამოსხდნენ ბეღელს, საჯარეს გარს შემოერტყა ჯარია“. თავგანწირული მეომარი კვირია მათურელი საერთო ლხინში მოწყენილია. ლუხუმს კვირიას მოწყენილობა არ გამოჰპარვია და მას ასე მიმართა: „იქნება ცუდ სიზმარ ნახე, გულზე დაგაწვა ისაო?.. რა ჰნახე, ჩემო კვირიავ, აგრემც მიტირებ ბერასა, გვითხარ და ნუ დაგვიმალავ, ლუხუმი მოგხდის წერასა… სთქვი წუხანდელი სიზმარი, მითამ კი ჰხმარობ ენასა, საპოხი უნდა, ობოლო, მხედართა გულის კბენასა”…

„საპოხი უნდა, ობოლო, მხედართა გულის კბენასა!“ – ხშირად მიფიქრია, რა ჯადოქრობა ჩატია ვაჟამ ამ საოცარ ფრაზაში. კვირიას სიზმარი კახეთის აჯანყების ვაჟასეული ეპოსის ინსპირაცია და წინასწარმეტყველებაა. აქ ცოცხლდება კვირია, როგორც ზეკაცი, ამაღლებული მესია-გმირი, მხსნელი და ზვარაკი ერთდროულად. გარდა იმისა, რომ კვირიას როლი გადამწყვეტი აღმოჩნდა კახეთის აჯანყებაში, ის ამავე დროს წინასწარმეტყველი, შემოქმედი, უნიკალური მთხრობელი და ფიქრის კაცია. ლუხუმი განუმეორებელი ლიდერია, ის კარგად იცნობს თავისი ხალხის ყველა ღირსებას, ადამიანის სულში იჭვრიტება, მას ვერაფერს გამოაპარებ. ლუხუმი მიხვდა, რომ კვირიას ნაღველი უბრალო შემთხვევითობა არ იყო, ხოლო მის მიერ მოყოლილი სიზმარი სულის საზრდოდაც გამოადგებოდათ სამშობლოს ბედით „გულდაკბენილ“ მთიელებს. დიახ, კვირიას მონაყოლი იყო საპოხი, მეტაფორულად რომ ვთქვათ, ე.წ. ლუბრიკანტი ფანტაზიორი, მეოცნებე, თავაწყვეტილი მთიელებისთვის. კვირიას სიზმარი „ბახტრიონში“ ან თუნდაც კირილე მღვდლის სიზმარი „ბაში-აჩუკში“ გულის საპოხია არა მხოლოდ ამ ეპოსების გმირების, არამედ – ნებისმიერი ეპოქის მკითხველისთვისაც. ამ სიზმრებში ვაჟამ და აკაკიმ ჩააქსოვეს სამშობლოს ხსნისთვის თავგანწირული გმირების ამაღლებული სულისკვეთება, მკითხველს კი ასწავლეს სამშობლოს წინაშე ადამიანის სულიერი მისიის გააზრება.

ლიტერატურის მოყვარულები დამეთანხმებიან, რომ მხატვრული ტექსტები ჩვენთვის ნამდვილად არის „სულისა და გულის საპოხი“, ნატკენის მკურნალი, ოცნებების სამყაროში მეგზური, მასაზრდოებელი. ვინ არიან მთხრობელები? რასაკვირველია, მთხრობელი ყოველთვის ავტორია, მაგრამ ზოგჯერ ავტორი გვესაუბრება მესამე პირში, ხან პირველი პირით მონოლოგებს გვთავაზობს, ხანაც მეორე პირში მკითხველისკენ მიაქცევს მზერას, როგორც დიდი ილია თავის ტექსტებში თავისი განუმეორებელი მიმართვით „შენ, მკითხველო“… ზოგჯერ კი ავტორს საკუთარი გმირი ენაცვლება მთხრობლად. გავიხსენოთ, როგორ ჰყვება ამბებს „ვეფხისტყაოსნის“ უნიკალური სიუჟეტი. არაბეთის ამბების მთხრობელი რუსთველია, ინდური სამეფო კარის ნარატივებს ტარიელი და ასმათი ჰყვებიან, შიგადაშიგ მთხრობლად ჩნდება ნურადინ-ფრიდონი, ხოლო პოემის მეორე ნახევარში ავტორი აცოცხლებს აღმაფრთოვანებელ სახეს ფატმან-ხათუნისას, რომელიც გარდა საკვირველი პიროვნული ღირსებებისა, საოცარი მთხრობელია და კიდევ უფრო საოცარი თანაგანცდის ადამიანი. საინტერესო მთხრობელები არიან ვაჭრები, რომელთა პორტრეტები რაინდების მანათობელი სახეების ფონზე სხვა მხრივ დაკნინებულია, თუმცა საღად აზროვნებაში, სისხარტესა და ამბის მბობაში მათ ბადალი არა ჰყავთ.

წარმოუდგენელია „ვეფხისტყაოსნის“ 65 თავისგან შემდგარი სიუჟეტი ტარიელის მიერ ავთანდილისთვის მოთხრობილი თავგადასავლის ოცი თავის გარეშე. როგორი მთხრობელია ვეფხისტყაოსანი ჭაბუკი? ის იწვის, კვდება, როცა თავის საგმირო-სამიჯნურო თავგადასავლებს ჰყვება, მკითხველს ბოლომდე ჩააკრავს თავისი გრძნობების თონეში, ჩვენც მასთან ერთად გვეკიდება სიყვარულისა და გულშემატკივრობის ალი. ამბის მბობამდე ტარიელი ავთანდილს ეუბნება: „მე თუ ვიტყვი, დამწვავს ცეცხლი ცხელი, შემიქმს ალად, მურად“… მაგრამ ტარიელს არაბი ჭაბუკი ისე მოეწონა, მისთვის თავგანწირვა და ამბის მოყოლა გადაწყვიტა, თან უთხრა: „ღმრთმან ერთი რათ აცხოვნოს, თუ მეორე არ წაწყმიდოს? შენ ისმენდი, მე გიამბობ, რაცა გინდა, წამეკიდოს“… გასაგიჟებელ სცენას ხატავს რუსთველი მოსალოდნელი ცხელი ამბების ტარიელის ბაგეთაგან მოსმენამდე:

„ღილჩახსნილი საამბობლად დაჯდა, მხარნი ამოყარნა,

ვითა მზე ჯდა მოღრუბლებით, დიდხან შუქნი არ ადარნა,

ვერ გაახვნა სასაუბროდ, მან ბაგენი გაამყარნა,

მერმე სულთქვნა, დაიზახნა, ცრემლნი ცხელნი გადმოყარნა“

„ტარიელისაგან თავის ამბის მბობა, ოდეს ავთანდილს უამბო“, „ფრიდონისაგან ნესტან-დარეჯანის ამბის მბობა“, „მბობა ტარიელისაგან ლომ-ვეფხის დახოცვისა“, „ფატმანისაგან ნესტან-დარეჯანის ამბის მბობა“, – ასეა დასათაურებული პოემის თავები. ეს „ამბის მბობა“ სრულიად უნიკალური მოვლენაა. ამბის მბობა, მოსმენა, გააზრება და დამახსოვრება აქცევს ადამიანს სულიერ არსებად. ამბები ჩვენ ჯერ კიდევ გამოქვაბულის ერაში გვწყუროდა, მაშინაც კი, როცა მეტყველება, წერა და კითხვა არ შეგვეძლო. ასე გაჩნდა მითები. საუკუნეების განმავლობაში კაცობრიობას არ შეეძლო ტექსტების ჩაწერა, მაგრამ მილიონობით ადამიანის გული და გონება იწერდა მითებსა და ლეგენდებს, თაობები თაობებს უყვებოდნენ, წმენდდნენ ამ ტექსტებს, ასუფთავებდნენ და ასე მივიღეთ საკრალური, დაწმენდილი, მითოლოგიზებული უნიკალური ნარატივები, რომლებიც დღესაც სიცოცხლით სავსე, შთამაგონებელი და მასაზრდოებელია ჩვენი გულისა თუ გონებისა, ხოლო მხატვრულ ლიტერატურას მითოსური ალუზიები დაუშრეტელ წყაროებად ევლინება. საოცარი ექსპრესიით გადმოსცა უძველესი ადამიანის ეს დაუოკებელი წყურვილი მხატვრულად ჯემალ ქარჩხაძემ თავის შედევრში „იგი“, სადაც მთავარი გმირი რომ ვერ მეტყველებს, ავტორი გამონახავს გზას მეტყველებასთან დაკავშირებით მისი განცდების გადმოსაცემად და დაწერს: „…უხმოდ იკითხა თავის სხეულში“…  ან კიდევ: „…სიტყვები გამწკრივდებიან და ისე მიუყვებიან მათთვის მიჩენილ გზას, როგორც ნადირი მიუყვება გაკვალულ ბილიკს წყაროსაკენ”…

და მაინც: რაში გვჭირდება ეს ამბები? რა გულის საპოხი (ლუბრიკანტია) ამბავი ადამიანისთვის? გარდა იმისა, რომ ადამიანი ცნობისმოყვარე არსებაა, მას სხვათა ამბების მოსმენა ცნობისმოყვარეობის დასაკმაყოფილებლად სასიცოცხლოდ სჭირდება, სხვისი თავგადასავალი მისთვის უნიკალური კომპასი და სარკეა, საკუთარი რეალური სახისა და ცხოვრების გეზის მაჩვენებელი. ყოველ ამბავში ხომ ჩვენ უსათუოდ საკუთარ თავს ვხედავთ? ვაანალიზებთ, ჩვენ რომ ვიყოთ მოსმენილი ან წაკითხული ამბის გმირები, რა და როგორ იქნებოდა? ამბავი სულის საზრდოა. ის გვასწავლის ლოგიკურად აზროვნებასაც და შემოქმედებითობასაც.

„არცერთი ნამდვილი ამბავი არ არის გამოგონილ ამბავზე უფრო ნამდვილი“, – თქვა საუკეთესო მთხრობელმა უილიამ სომერსეტ მოემმა და ამით მე პირადად სამუდამოდ დამარწმუნა, რომ მნიშვნელობა არ აქვს ამბავი გამოგონილია თუ ნამდვილი. თუ ამბავი საინტერესოდ არის მოთხრობილი, ის ნამდვილია, უნივერსალური, უკვდავი და მასაზრდოებელი.

მთავარი, რისთვისაც ამ წერილის იდეა დაიბადა, ლიტერატურის მასწავლებლის მისიის გააზრებაა. მოქმედი მასწავლებელი ვარ და ჩემი ნომერ პირველი ამოცანა, ცხადია, გახლავთ მოსწავლეებში მართლმეტყველებისა და მართლწერის (ორთოეპია-ორთოგრაფიის) სწავლება, რათა მოსწავლემ შეძლოს გამართულად მეტყველება, წერა, თხრობა, შემდეგ კი უკვე ანალიზი, სინთეზი, ლოგიკური აზროვნება, მოვლენათა მიზეზშედეგობრიობისა და თანმიმდევრულობის ყველა კანონის დაუფლება. როცა ადამიანი ასე აზროვნებს, ის ოპერირებს სწორად, საღად, ადეკვატურად. ეს უნარები მას ეხმარება არა მხოლოდ მშობლიური ენა-ლიტერატურის, არამედ უცხოური ენების, ჰუმანიტარული, ტექნიკური თუ საბუნებისმეტყველო დისციპლინების დაუფლებაში.

რას ვაკეთებ საიმისოდ, რომ ჩემს ამ მისიას ხორცი წარმატებით შევასხა და, როგორც თანამედროვე პედაგოგიკაში იტყვიან, შედეგზე ორიენტირებული აქტივობები დავგეგმო? ჩემთვის მთავარია, რომ მოსწავლეს „ამბის მბობის“ ხიბლი, სიუჟეტების „დაგემოვნება“, ნარატივის გემოს გასინჯვა ვასწავლო.

უნიკალური იყო ჩემი საკმაოდ ხანგრძლივი პედაგოგიური პრაქტიკის მანძილზე ერთ ურთულეს კლასში „ვეფხისტყაოსნის“ სწავლების გამოცდილება. კლასი რეალურად უმართავი იყო და მასწავლებლები პანტა-პუნტით გარბოდნენ ამ მრავალრიცხოვანი კოლექტივიდან, მათი მართვა და რამე იდეის გარშემო შეკავშირება ხშირად აბსოლუტურად დაუძლეველი გამოწვევა იყო მასწავლებლისთვის. „ვეფხისტყაოსნის“ ვრცელმა სიუჟეტმა და თეატრალიზებულად მისი მოყოლის ტექნიკამ ყოველგვარ მოსალოდნელ შედეგს გადააჭარბა. დევიაციური ქცევის რამდენიმე მოსწავლე, რომლებიც ამ კლასში გაკვეთილის ჩატარებას შეუძლებელს ხდიდნენ, ისე შეცურდნენ რუსთველის ოკეანეში, იქიდან გამოსვლა არ სურდათ. უმაღლესი იყო ინტერესი პოემის სიუჟეტისა თუ პერსონაჟთა პორტრეტებისადმი. სვამდნენ მილიონ  კითხვას, შედიოდნენ როლში, კინოდ და სპექტაკლად აქციეს ეს სიუჟეტი. გასუსულები სხდებოდნენ მოსასმენად, ოღონდ კი ტექსტზე გვემუშავა და მასთან გამომშვიდობება ძალიან გაუჭირდათ. იმართებოდა ცხელ-ცხელი დისკუსიები. წერდნენ საინტერესოდ, ყველა ისმენდა, აბსოლუტურად არავინ დარჩენილა გულგრილი. ამ კლასთან იმ სასწავლო წელმა როგორც პედაგოგს თავდაჯერება შემმატა.

მახსოვს, 2015 წელს მასწავლებლის პოზიციაზე შესარჩევი კონკურსი გავიარე თბილისის კლასიკურ გიმნაზიასა და კომაროვის სკოლაში, სადაც მკითხეს, თუ შეგიძლიათ, რომ „ვეფხისტყაოსნით“ მოსწავლე დააინტერესოთო. ღრმად თავდაჯერებულმა ვუპასუხე, დიახ, შემიძლია-მეთქი, რაზეც, არ დავმალავ, კომისიის წევრთა მწარე ირონია და სკეპსისი მივიღე პასუხად. საკუთარ თავში ეჭვი შემეპარა. ამ ეპიზოდმა ძლიერი ემოციები აღძრა ჩემში. რამდენიმე წლის შემდეგ, როცა „ვეფხისტყაოსანს“ ვხსნიდი ზემოხსენებულ კლასთან და ვხედავდი კლასის საოცარ ინტერესსა და ჩართულობას, მომეხსნა ქვეცნობიერში მიძინებული კომპლექსები, იმ კონკურსზე კომისიის წევრთა ირონიამ რომ დალექა ჩემში.

თუკი ლიტერატურის მასწავლებლებმა შევძელით, რომ თუნდაც ერთხელ ბავშვი „მოვწამლოთ“ ამბის მბობის ხელოვნებით, ჩათვალეთ, რომ ჩვენ მკითხველს ვაყალიბებთ თავისი უნიკალური მახასიათებლებით. როცა ამბავი გწყურია, შენ იწყებ მოსმენას, კითხვას, გივითარდება ფანტაზია, შემოქმედებითობა,  თავადაც თხზავ, შემდეგ უკვე ტექსტზე მუშაობის ყველა უნარ-ჩვევა პარალელურად იხვეწება.

დანარჩენი ლიტერატურის მასწავლებლის ოსტატობაზეა. საიდუმლო იმისა, თუ როგორ უნდა დაეუფლოს მოსწავლე ამბის აგებას, სიუჟეტის განვითარების ტექნიკას, ხასიათების ძერწვას, იდეის ჩადებას ტექსტში, დეტალებზე დაკვირვებას, ფილიგრანული ტექნიკით ტექსტის დამუშავებას, ეს ჩვენი პროფესიული „ფირმის საიდუმლოებებია“. ამ საიდუმლოებებზე ბევრი დაწერილა და კიდევ ბევრი დაიწერება, ყველაზე ნაყოფიერი მაინც კათედრაზე კოლეგებს შორის გამოცდილების გაზიარება და თანამშრომლობაა, კონკრეტული ქეისების განხილვა, რაც საუკეთესო გზაა მასწავლებლის განსავითარებლად. ეფექტური სწავლება ხომ უწყვეტი სწავლის გარეშე წარმოუდგენელია?

„ვერანაირი მეხსიერება ვერ დაიცავს დროს, მათ შორის – წარსულ დროს, აწმყო გარემოებათა მიხედვით განსაზღვრულობისგან“.

გაზაფხულის ერთ მშვენიერ დღეს, როდესაც მეექვსეკლასელების დამრიგებლობის ბოლო ორი თვეღა მქონდა დარჩენილი, ისინი ქართულის მასწავლებელთან ერთად ხელნაწერთა ეროვნულ მუზეუმში წავიყვანე. თვრამეტ ცელქ მოსწავლესთან ერთად ნებისმიერი ადგილის მონახულებას დიდი შფოთი ახლავს თან, თუმცა მუზეუმში შესვლისთანავე ძველი და თითქოს მთვლემარე ხელნაწერების გარემოცვამ ჩემზე დამამშვიდებლად იმოქმედა და, ჩემდა გასაკვირად, არც მეექვსეკლასელებს უცელქიათ ჩვეულებისამებრ. ხელნაწერების დათვალიერების შემდეგ სლაიდშოუც გვიჩვენეს ხელნაწერების, მათი ისტორიისა და რესტავრაციის შესახებ, მერე კი ქართული ანბანის ასოებზე შექმნილი ანიმაციაც ვნახეთ. ბოლოს გიდმა ბავშვებს ძალიან საინტერესო კითხვა დაუსვა: რატომ ისმოდა ანიმაციაში მაინცდამაინც „ხორუმის“ მუსიკა. ბავშვების აზრები გაიყო. ზოგი ამტკიცებდა, იმიტომ, რომ ორივე ქართულიაო, ზოგი – ანიმაციის რიტმს უხდებოდაო. გიდმა აგვიხსნა, რომ ეს მუსიკა შეარჩიეს, რადგან საბრძოლოა, ასოები კი სხვა რა არის, თუ არა იარაღი დროსა და დავიწყებასთან საბრძოლველად? ამაზე მეც მიფიქრია, მაგრამ როდესაც გიდის ეს სიტყვები მოვისმინე, მომეჩვენა, რომ რაღაც ახალი და საოცარი შევიტყვე, ხორუმზე მოცეკვავე ანბანი კი დღესაც თვალწინ მიდგას.

შინ დაბრუნებისთანავე გადავწყვიტე, პატარა ექსპერიმენტი ჩამეტარებინა და ჩემი სამი წლის წინანდელი დღიური ამოვქექე. ჩავხედავდი თარიღს და ვცდილობდი, გამეხსენებინა, რა მოხდა იმ დღეს ისეთი, რომ მისი ფურცლებზე გადმოტანა განვიზრახე. გასაოცარია – ამბების ნახევარი არ მახსოვდა, ან მახსოვდა ოდნავ სხვანაირად. ამან დამასევდიანა. თუ სამი წლის წინანდელი ამბები ჩემმა გონებამ სანახევროდ დაივიწყა ან დაამახინჯა, მაშ, რატომ მგონია, რომ სწორად მახსოვს, რა იყო ხუთი, ათი ან თხუთმეტი წლის წინ?

მოგვიანებით ამ ყველაფერზე ბავშვებსაც ვესაუბრე. მათ მითხრეს, რომ ჩვენ ახლა კამერები გვაქვს, რომლებიც ასევე ძალიან კარგი დამხმარეა მოგონებების შემოსანახად. შესაძლოა იფიქროთ, კამერა გარედან აღწერს, სიტყვებისგან განსხვავებით, განცდების გარეთ გამოტანა არ შეუძლიაო, მაგრამ ეს სადავო საკითხია. განა კარგი ფილმი იმდენივეს არ გვიყვება, რამდენსაც კარგი წიგნი? განა ფირებმა არ შემოგვინახა და დავიწყებას გადაარჩინა თუნდაც მხოლოდ ქუჩების ძველი იერსახე? ბავშვების არგუმენტები მომეწონა და სიამოვნებით ვეტყოდი, სამყარომ დავიწყებაზე სამუდამოდ გაიმარჯვა-მეთქი, რომ არა ერთი მავნე ჩვევა, რომელიც სწორედ ყოველდღიურ ცხოვრებაში კამერების შემოჭრამ და სოციალურმა მედიამ მოგვიტანა.

რატომ გვიჩნდება ფოტოების გადაღების სურვილი?! ვფიქრობ, ეს საკითხი ძალიან კომპლექსურია. ერთი ის არის, რომ როცა რაღაც ძალიან აღგვაფრთოვანებს და გვინდა, სამუდამოდ შევინახოთ მისი არსებობის დამამტკიცებელი საბუთი, რასაკვირველია, ყოველ ჯერზე ბლოკნოტსა და კალამს ვერ მოვიმარჯვებთ ჩასაწერად. ეკრანზე თითის დაწკაპუნება და ვიდეოს გადაღება გაცილებით ადვილია. ამიტომ ვიღებთ ყველაფერს, რაც გველამაზება, რაც გვინდა არასოდეს წაიშალოს ჩვენი გონებიდან. თუმცა ისიც სიმართლეა, რომ ფოტოსა თუ ვიდეოს გადაღებით მეხსიერებას არ ვაცდით, ესა თუ ის მომენტი შემოინახოს.

რამდენიმე წლის წინათ, როდესაც ცოცხალი კონცერტების მოყვარული და სანახევროდ უსაქმური სტუდენტი ვიყავი, ხშირად დავდიოდი მუსიკალურ ფესტივალებზე. სცენაზე საყვარელი შემსრულებლის გამოსვლას ზემოთ აწვდილი სმარტფონების ზღვა ეგებება ხოლმე. ბუნებრივია, ყველას სურს გადაიღოს, სამახსოვროდ დაიტოვოს, დაპოსტოს ან იმ დღის სთორიზე ატვირთოს. ერთ-ერთი ლაივის შემდეგ, როდესაც ტელეფონში ჩემ მიერ გადაღებულ ვიდეოებს ვათვალიერებდი, აღმოვაჩინე, რომ ის, რასაც ეკრანზე ვხედავდი, საერთოდ არ მახსოვდა. რადგან გადაღებისას ეკრანს ვუყურებდი და არა იმას, სცენაზე და ჩემ გარშემო ხდებოდა. ახლაც კი, ამდენი წლის შემდეგ, ჩემივე გადაღებული მომენტები მხოლოდ ეკრანის გავლით მახსოვს. სამაგიეროდ, მკაფიოდ ჩამრჩა მეხსიერებაში ყველა ის მომენტი, როდესაც სულაც არ მახსოვდა, ტელეფონი რომელ ჯიბეში მედო და უბრალოდ მოხელთებული წამით ვტკბებოდი. შესაძლოა, დრომ ჩემს მოგონებებს ფერი და ფორმა უცვალა, მაგრამ ამ მოგონებებთან დაკავშირებული ემოციები არასდროს მეცვლება. იმათგან განსხვავებით, რომლებიც ეკრანში დამრჩა.

მუზეუმში მისვლისთანავე ჩემმა მეექვსეკლასელებმა ტელეფონები მოიმარჯვეს და სათითაოდ გადაიღეს ყველა ხელნაწერი. მაშინვე შენიშვნა მივეცი, ისე დააკვირდით, სურათები რად გინდათ-მეთქი, მაგრამ ბავშვებს, ხომ ჰაერზე მიცემული შენიშვნები არ ესმით, უნდა დაუსაბუთო. ამიტომ მეორე დღეს, როდესაც მოგონებების და მოგონებათა მცველების – ასოებისა და კამერების შესახებ ვმსჯელობდით, ვკითხე მათ; რა საჭირო იყო 50-ზე მეტი ისეთი ფოტოს გადაღება, რომლებსაც ერთხელ დაათვალიერებდნენ, მერე კი, როცა ტელეფონის მეხსიერება გადაევსებოდათ, ერთიანად მონიშნავდნენ და წაშლიდნენ? რასაკვირველია, ამან ბავშვები დააფიქრა.

სიმართლე ის არის, რომ ყველაფერში ზომიერებაა საჭირო. განა ცუდია, როდესაც ჩვენს საყვარელ შემსრულებელს ვიდეოს ვუღებთ? განა ცუდია, რომ გვსურს აღვბეჭდოთ, სად ვართ, რას ვხედავთ, რა მოგვწონს იმ მომენტში? არა! მაგრამ დროთა განმავლობაში ეს ჩვევად გვექცა და ის, რაც მოგონებების შენახვაში უნდა დაგვხმარებოდა, მათ გაუბრალოებაში უფრო გვეხმარება. ამიტომ ვაცადოთ ჩვენს გონებას, დაინახოს, გაიგონოს, შეეხოს, შეიგრძნოს ყველა დამხმარე ინსტრუმეტის წყალობით და მერეღა მოვიმარჯვოთ კამერა. ასე ორივე შემთხვევაში მოგებულები დავრჩებით.

და კიდევ: თუ მაინცდამაინც, თქვენი ემოცია გადაიღეთ ხოლმე. ის ემოცია, რომელიც გადაღებას გაიძულებთ. სხვა ყველაფერი ისედაც დაგხვდებათ ინტერნეტში.

უამბეთ ამაზე ბავშვებს.

ნებისმიერი მშობელი ოცნებობს, რომ საკუთარი შვილის გვერდით ღირსეული მეგობრები იხილოს -ჭკვიანი, კარგად აღზრდილი, ნაკითხი. ამაში გასაკვირი ნამდვილად არაფერია, რადგან მშობელს ყველაფერი საუკეთესო უნდა შვილისთვის და მათ შორის თანატოლთა ის წრე, სადაც ბავშვს ყოველდღიურად უწევს ყოფნა და რომელიც სერიოზულ გავლენას ახდენს მისი პიროვნების ფორმირებაზე. ფრაზა -„მითხარი ვინ არის შენი მეგობარი და გეტყვი ვინ ხარ შენ“ ცარიელ ადგილას არ გაჩენილა და, როგორც ცხოვრება გვიჩვენებს, ჭეშმარიტებისგან ნამდვილად არ არის შორს. გასაგებია, რომ ნებისმიერი მშობელი შფოთავს, ნერვიულობს, როცა მისი შვილი ვისთანაც მოხვდება იმასთან იწყებს მეგობრობას. მასწავლებლები ხშირად ცეცხლს ნავთს ასხამენ: „როგორც კი თქვენი ვაჟი დიტოს დაუმეგობრდა, მაშინვე მიანება სწავლას თავი, დაუქვეითდა აკადემიური მოსწრება“; „თქვენი შვილი სულ ნინის ბაძავს, თავისით ის ამას ვერ მოიფიქრებდა“.

როგორც წესი, მშობელი დარწმუნებულია, რომ მან ყველაზა. ხდება ხოლმე, რომ „ახლადგამომცხვარი“ მეგობარი მშობლების წრიდან არ არის, მისი ოჯახი არ არის მატერიალურად საკმარისად უზრუნველყოფილი, ოჯახის კულტურა და ტრადიციებიც სრულიად განსხვავებულია. ხშირად მშობლებს შვილის ახალი მეგობრის მეტყველება, ტანსაცმელი და მანერებიც ძალიან აღიზიანებს. სწორედ ასეთი მკვეთრი განსხვავება ხდება მისი უარყოფის მიზეზი. როგორც დაკვირვება გვიჩვენეე კარგად იცის, თუ ვისთან უნდა იმეგობროს მისმა შვილმა და ვისთან არ ღირს მეგობრობბს, განსხვავებული ადამიანი ხშირად ჩვენ მიერ აღიქმება არა უბრალოდ როგორც სხვა, არამედ როგორც „ცუდი“ ადამიანი. ამიტომ, როგორც კი ბავშვის გვერდით „საეჭვო“ მოზარდი გამოჩნდება, მშობლები ცდილობენ შვილის დარწმუნებას, რომ ის იმ ადამიანს არ დაუკავშირდა, ვისთანაც ღირს მეგობრობა; თავის მოსაზრებას ისინი შემდეგი სიტყვებით ამტკიცებენ: „შენ არაფერი გესმის არც ცხოვრებაში, არც ადამიანებში…… დამიჯერე!“

მშობლისთვის ადვილი არ არის იმ აზრთან შეგუება, რომ მის შვილს, რომელზეც ამდენი ამაგი აქვს, რომელსაც ამდენი ასწავლა, აღზარდა, ახლა ვიღაც სხვა მართავს, მისი აღზრდილი კი ამ ვიღაცით აღფრთოვანებულია და ცდილობს მისი შეხედულებებით იმოქმედოს, მისი ღირებულებები და ფასეულობები გაიზიაროს. მშობელი გრძნობს, რომ მისი სიტყვა თანდათან ძალას კარგავს, ავტორიტეტი კი სადღაც ქრება; ხვდება, რომ მას გამოუჩნდა მეტოქე, რომელიც თავისი მომხიბვლელობით და ავტორიტეტით უფრო იზიდავს ბავშვს, ვიდრე საკუთარი მშობელი. ასეთ დროს მშობლის მთელი ძალისხმევა იქით არის მიმართული, რომ როგორმე ჩამოაცილოს შვილს ეს ბავშვი.

გასათვალისწინებელია ის ფაქტი, რომ მართალია მეგობრებთან ურთიერთობას დიდი მნიშვნელობა აქვს ბავშვისთვის, მაგრამ მეგობრის როლი და მეგობრული ურთიერთობების სიმტკიცე სხვადასხვა ასაკობრივ საფეხურზე განსხვავებულია. დაახლოებით გარდატეხის ასაკიდან მოზარდის ცხოვრებაში ჩნდებიან „ნამდვილი“ მეგობრები. მანამდე არჩევანი შემთხვევით, უფრო ზუსტად კი სტიქიურ ხასიათს ატარებს. სკოლამდელ პერიოდში, საბავშვო ბაღის ასაკში ბავშვი მეგობრად ისეთ თანატოლს ირჩევს, ვისთანაც მისთვის საინტერესოა თამაში, ვინც მას რაიმეს აჩუქებს, დაუთმობს, ათხოვებს. სასკოლო ასაკში მეგობრის შერჩევის დიაპაზონი უფრო იზრდება. ამ დროს მას ბევრთან  შეიძლება ჰქონდეს ურთიერთობა, მაგრამ ის, თუ ვინ მოხვდება მისი მეგობრების რიცხვში, დამოკიდებულია ბევრ ფაქტორზე: დროზე, საერთო საქმიანობაზე, საერთო ინტერესებზე, გატაცებებზე და ოჯახზეც კი.

რეკომენდაციები – რა შეიძლება გააკეთოს მშობელმა მოსალოდნელი საფრთხეების თავიდან ასაცილებლად თანატოლებთან შვილის მეგობრულ ურთიერთობებში ზედმეტი ჩარევის გარეშე:

• უპირველეს ყოვლისა, საყვედურების, ჩხუბის, მუქარის გარეშე დავინტერესდეთ რის გამო დაიწყო ბავშვმა მეგობრობა კონკრეტულ თანატოლთან, რა იზიდავს მას ახალ მეგობარში.  შეიძლება ბავშვი ცდილობს შეავსოს საკუთარი „ნაკლოვანებები“ იმ მეგობრების პოვნით, რომლებსაც აქვთ საპირისპირო პიროვნული თვისებები. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, თუ ჩვენი წყნარი, მშვიდი, მორჩილი ბავშვი უცებ იწყებს სწრაფვას თამამ, თავხედ ბიჭებთან ურთიერთობისკენ, სავარაუდოთ მას ქვეცნობიერად სურს გადაიღოს მისი თავდაჯერებულობა და ლიდერის თვისებები. დავფიქრდეთ, იქნებ ჩვენი ბავშვი ზედმეტად მორცხვი და ჩაკეტილია, მაშინ საჭირო იქნება არა მეგობრებთან ბრძოლა, არამედ ამ პრობლემასთან გამკლავება – გამოვუმუშაოთ ბავშვს დამოუკიდებლად მოქმედების უნარი. გავატაროთ მასთან მეტი დრო – პირადი მაგალითით ვუჩვენოთ, თუ რა არის თბილი, მეგობრული ურთიერთობები. შევურჩიოთ  საინტერესო გატაცება, რომლის მეშვეობითაც მას შეეძლება აიმაღლოს თვითშეფასება;
• დავფიქრდეთ, ზედმეტად ხომ არ ვმეურვეობთ საკუთარ ბავშვს. დიდი ალბათობით, ზედმეტმა მეურვეობამ და ჰიპერმზრუნველობამ მოზარდი შეიძლება ცუდ კომპანიაში მოახვედროს. მოწესრიგებულ, ინტელექტუალურ, ინტელიგენტურ ბავშვებს ხშირად იზიდავენ თანატოლები, რომლების ძალიან განსხვავდებიან მისგან. რაც უფრო მეტად შიშობენ, შფოთავენ მშობლები და განიკითხავენ „ცუდად“ აღზრდილი ბავშვების ქცევას, მით უფრო მეტად იზიდავს მოზარდს ასეთი ბავშვები. აჯობებს ცოტა უკან დავიხიოთ და მივცეთ ბავშვს არჩევანის თავისუფლება, ვიყოთ უფრო მომთმენი და ტოლერანტული მათ მიმართ, ვინც არ მოგვწონს და გამოვხატოთ პატივისცემა ბავშვის არჩევანის მიმართ. არ ღირს ნაჩქარევი დასკვნების გაკეთება და ბავშვის ახალი მეგობრის ნეგატიურად შეფასება. შეიძლება მას არც არაფერი სჭირს და ის უბრალოდ „განსხვავებულია“. პირდაპირი ბრალდებები, იარლიყების მიკერება მხოლოდ ამძაფრებს სიტუაციას, პროვოცირებას ვუკეთებთ კონფლიქტს, ვაფუჭებთ ურთიერთობას ბავშვთან და ვადასტურებთ მის აზრს, რომ „ჩვენ არაფერი გვესმის“. ამით კი მხოლოდ განვამტკიცებთ „აკრძალულ“ მეგობრობას, ვაიძულებთ ბავშვს იბრძოლოს თავისი მეგობრისთვის და შესაძლოა ვუბიძგოთ კიდეც რაიმე რადიკალური ქმედებისკენ. ნაცვლად იმისა, რომ ვაკრიტიკოთ და ავუკრძალოთ ახალ მეგობართან ურთიერთობა, შევეცადოთ გავუგოთ მოზარდს – რატომ აირჩია მან მეგობრად კონკრეტული თანატოლი, რას აძლევს მას ეს მეგობრობა, რატომ არ შეგვიძლია, ან არ გვსურს ჩვენ მსგავსი რამის მიცემა; შესაძლოა ჩვენ ვერც კი ვხვდებით, რომ მას ეს ესაჭიროება, მისთვის ეს აუცილებელია;
• შესაძლებელია შვილის მეგობრებით უკმაყოფილების მიზეზი დედობრივი ეჭვიანობაა. ამიტომ, კარგი იქნება უკეთესად გავერკვეთ საკუთარ გრძნობებში და მივიღოთ ის ფაქტი, რომ დედა ყოველთვის ვერ იქნება ყველაზე მთავარი და ავტორიტეტული ადამიანი ბავშვის ცხოვრებაში. მოგვწონს თუ არა ჩვენ ეს, ასაკის მატებასთან ერთად მოზარდი სულ უფრო მეტად ურთიერთობს თანატოლებთან და ჩვენი შესაძლებლობები თვალყური ვადევნოთ მის კავშირებს, თანდათან მცირდება. თუ ჩვენ წინააღმდეგობას არ გავუწევთ მის კონტაქტებს და პირიქით, გამოვავლენთ პატივისცემას, მოთმინებას და შემწყნარებლობას მისი არჩევანის მიმართ, მას არ ექნება მიზეზი დაამყაროს ურთიერთობა „საეჭვო“ მეგობრებთან, დაამტკიცოს რაიმე და გამოიჩინოს სიჯიუტე საღი აზრის საწინააღმდეგოდ. ბავშვის მეგობრობის დაშვებით ჩვენთვის არასასურველ თანატოლთან ჩვენ გავამყარებთ ჩვენს ურთიერთობას მოზარდთან. და, თუ რაიმე „არასასურველი“, მიუღებელი მოხდება, ის თავად ღიად ისაუბრებს ჩვენთან ამაზე, ვინაიდან არ შეეშინდება ჩვენი სარკაზმის, ირონიის, დაცინვის;
• შევეცადოთ გამოვუმუშაოთ ბავშვს თანატოლებთან ურთიერთობისას რთული სიტუაციიდან დამოუკიდებლად გამოსვლის უნარი. ასე განუვითარდება მას სოციალური ინტელექტი და გამოუმუშავდება სოციალური იმუნიტეტი. თუ ჩვენ მიზანმიმართულად შევუქმნით ბავშვს სტერილურ გარემოს, რომელშიც ის გარემოცული იქნება მხოლოდ მშვიდი და კეთილშობილი ბავშვებით, რომლებიც არ გაანაწყენებენ, არაფერს დაუშავებენ მას, ის გაიზრდება ინფანტილურ ადამიანად და არ იქნება ადაპტირებული რეალურ ცხოვრებასთან. საჭიროა ბავშვმა მიიღოს ნეგატიური გამოცდილებაც, გაანალიზოს ის და გააკეთოს დასკვნები. ბავშვი იზრდება და სურს, რომ თავად შეარჩიოს ვისთან იმეგობროს. კარგი იქნება, თუ ჩვენ მას ამის უფლებას მივცემთ.

დაბოლოს, ნუ დავივიწყებთ, რომ ყველაფრის მიუხედავად, მეგობრები მხოლოდ მეორეხარისხოვან გავლენას ახდენენ მოზარდის ქცევასა და ხასიათზე, მაშინ, როცა დამოკიდებულებები, ურთიერთობები ოჯახში ქმნის პირველხარისხოვან საფუძველს. თუ ადრეული ასაკიდანვე ვიზრუნებთ ბავშვში ღირებულებების, ფასეულობების, დამოკიდებულებების ჩამოყალიბების პროცესის სასურველი მიმართულებით წარმართვაზე, მოგვიანებით ის აუცილებლად იმუშავებს და თავის როლს შეასრულებს ბავშვის პიროვნების ფორმირებაში. მნიშვნელოვანია, რომ ჩვენ, უფროსებმა თავად ვუჩვენოთ ჩვენთვის მისაღები, სასურველი ურთიერთობის მაგალითი. თუ რაიმე არ მოგვწონს ბავშვში, მის მეგობრებში, დავფიქრდეთ თავად ჩვენ ხომ არ გავხდით ბავშვის ამა თუ იმ დამოკიდებულების, ამა თუ იმ მოქმედების მაპროვოცირებელი და შევეცადოთ უკვე ამაზე ვიმუშაოთ. მშობელი, რომელიც უკმაყოფილოა თავისი ბავშვით, სინამდვილეში საკუთარი თავით არის უკმაყოფილო. ადრეული ასაკიდანვე ვიზრუნოთ ბავშვთან ნდობით განმსჭვალული ურთიერთობისთვის საფუძვლის შექმნაზე, რომ მომავალში ის სწორედ ჩვენთან მოვიდეს რჩევისთვის და ვიყოთ პირველი, ვინც გაიგებს იმის შესახებ, თუ რა  ხდება მის ცხოვრებაში, მათ შორის მისი ახალი მეგობრების შესახებ. პატივი ვცეთ ბავშვის არჩევანს, ვიყოთ ყურადღებიანი მის მიმართ, ზეწოლას ნუ მოვახდენთ მასზე და ეს ყველაფერი დაგვეხმარება გავხდეთ მისი ცხოვრების თანამგზავრი, რომლის აზრსაც ის აფასებს და უფრთხილდება.