შესავლის მაგიერ
დავით ენუქიძე, ალექსანდრე სარაჯიშვილი, ნადეჟდა ელისაბედაშვილი, ლიზა ჩოლოყაშვილი, ჩემთვის უცნობი ხალხის ნაცნობი სახეები – სათუთად ვფურცლავ გვერდებს და მერამდენედ ვათვალიერებ ოდესღაც მწვანე ხავერდგადაკრულ ყდაში ჩასმულ გაცრეცილ ფოტოალბომს. ამ ფოტოებზე ჩემი წინაპრები არიან აღბეჭდილი. ზოგიც ჩემი წინაპრების მეგობარია, ამიტომაც აღმოჩნდა მათი სურათები ამ დროისგან და ხშირი გადაფურცვლისგან გაქუცულ ალბომში. ბედნიერები ჩანან. როგორ მინდა, მათ შესახებ მეტი ვიცოდე. არადა, ვეღარავინ მომიყვება ამ ადამიანთა ისტორიებს. ძალიან ვნანობ, რომ ასეთი ცუდი შვილიშვილი ვიყავი: არასოდეს ვუჩერდებოდი ბებიაჩემს, ტატას, რომელიც ამბებს მიყვებოდა. მე არ მაინტერესებდა ტატას მოყოლილი ისტორიები, ერთი სული მქონდა, ჩემს ოთახში გავქცეულიყავი, რადგან ამ ფოტოებზე აღბეჭდილ ხალხთან, მეგონა, არაფერი მაკავშირებდა. მერე რა, რომ ფოტოზე გამოსახული ეს ქალი ჩემი დიდი ბებია იყო; მერე რა, რომ ლამაზად ჩაცმა ჰყვარებია და ქალიშვილებსაც კოხტად გამოაწყობდა ხოლმე; მერე რა, რომ ელიზავეტოპოლში ცხოვრობდნენ; მერე რა, რომ ჩემი დიდი ბაბუა ქალაქის საკრებულოში იყრიდა კენჭს; მერე რა, რომ იქაურ ქართველებთან დიდი მეგობრობა ჰქონდათ და ნათელმირონობაც აკავშირებდათ; მერე რა, რომ საქართველოში გადმოსულებს რევოლუციამ მოუსწრო _ აქციები დაკარგეს, ბანკში კი ანაბრები გაუფასურდა. ახლანდელი ყაზბეგის ქუჩაზე, ნათესავებთან ახლოს, ძალიან პატარა სახლი შეიძინეს იმ იმედით, რომ მალე ყველაფერს დაიბრუნებდნენ.
ჰო, მართლა, ალბომში 1913 და 1916 წლებით დათარიღებული ბანკის წიგნაკებიც დევს. ტატა ამ საბუთებსაც ძალიან უფრთხილდებოდა, ეგებ ოდესმე წართმეული დაგვიბრუნონო. ფოტოალბომში ბებიაჩემი პაწაწინა რვეულსაც ინახავდა. 1910 წლით დათარიღებულ რვეულში დედამისს, ჩემს დიდ ბებიას, რეცეპტები ჩამოუწიკწიკებია: “ბლომანჟე”, “ნაყინი”… ვერ წარმომედგინა, თუ საუკუნის დასაწყისშიც მიირთმევდნენ ასეთ ნუგბარს. ვერ წარმომედგინა, რომ მათაც უხაროდათ სიცოცხლე. ტატას ეღიმებოდა, დედაჩემი კაბებსაც უცხოეთიდან იწერდაო. ზოგიერთ ფოტოს უკანა მხარეს რუსული წარწერა აქვს, რეცეპტების ნაწილიც რუსულ ენაზეა. რუსულად რატომ წერდა, ქართული არ იცოდა? რუსული… ყველაზე მეტად რუსული მაღიზიანებდა. ითვლებოდა, რომ ცუდად არ ვიცოდი ჩემი ასაკის კვალობაზე. დედამ ტატას უთხრა, ბავშვებს (მე და ჩემს დას) რუსულად ელაპარეკეთო. შეცდომებს რომ მისწორებდნენ, ვერ ვიტანდი და პროტესტის ნიშნად ბებიას აღარ ველაპარაკებოდი. ტატამ დედას შესჩივლა, ბავშვები აღარ მელაპარაკებიანო, მაგრამ დედაჩემი მკაცრი და შეუვალი აღმოჩნდა. ამის გამოც არ ველაპარაკებოდი ტატას _ რუსულად უნდა დავლაპარაკებოდი, მე კი აქცენტის და შეცდომების მრცხვენოდა… არ მახსოვს, ეგებ მაინტერესებდა კიდეც ტატას მოყოლილი ამბები, მაგრამ რუსულის მეშინოდა. ვითომ პატრიოტული მოსაზრებით, არადა, უვიცობით გამოწვეულ პროტესტს ემსხვერპლა ჩემი ურთიერთობა ბებიასთან. ნეტავ ვინმეს სკოლაში მაინც მოეცა დავალება, მომემზადებინა ნარკვევი ჩემი წინაპრების შესახებ, წავსულიყავი არქივში, შემეკრიბა მასალა, ჩამეწერა ინტერვიუები…
***
იცით, რა მომწონს დღევანდელ სასწავლო პროგრამებში? ის, რომ გათვალისწინებული და წახალისებულია მოსწავლეთა მიერ პროექტების მომზადება. დიახ, ასეა წამყვანი უნივერსიტეტების მიერ საუკეთესოდ აღიარებულ პროგრამებში. მოსწავლე ცხოვრებისთვის ემზადება და ადრეული ასაკიდან სწავლობს პროექტების მომზადებას, იქნება ეს საგნობრივი პროექტი თუ უფრო მასშტაბური რამ. თუმცა, საქართველოს სასწავლო გეგმის მიხედვით, სავალდებულო არაა, მაგრამ მაინც წახალისებულია სწავლების პროცესში ამ მეთოდის გამოყენებაც.
დღეს ერთ-ერთ ასეთ პროგრამაზე მოგითხრობთ, რომლის მიხედვითაც სავალდებულოა, მოსწავლემ პროექტი განახორციელოს. ოღონდ ეს პროექტი ცოტათი განსხვავდება ტრადიციული პროექტებისაგან. საერთაშორისო ბაკალავრიატის საბაზისო საფეხური პერსონალური პროექტით სრულდება. მსოფლიოს სხვადასხვა სკოლაში შესრულებული პროექტები მოდერაციისთვის სათავო ოფისში იგზავნება და მხოლოდ შემდეგ გადაწყდება, მიენიჭოს თუ არა მოსწავლეს MYP (Middle Years Programme) დიპლომი.
პერსონალური პროექტის შესრულება ნებისმიერ საგანში შეიძლება. მასზე მოსწავლე 6-9 თვის მანძილზე მუშაობს. მიუხედავად იმისა, რომ ამგვარი პროექტები თავისი არსით პერსონალურია, მოსწავლეს მაინც სჭირდება ხელმძღვანელი, მასწავლებელი, რომელიც ჯერ განსაზღვრავს, რამდენად შეძლებს სკოლა პროექტის განხორციელებისთვის აუცილებელი პირობების შექმნას, შეაფასებს, რამდენად სწორადაა დასახული მიზნები; შემდეგ კი, საჭიროების შემთხვევაში, რჩევებით დაეხმარება მოსწავლეს. რჩევები გულისხმობს ლიტერატურის მითითებას, რეფერირების წესების სწავლებას, პლაგიატზე ნაშრომის შემოწმებას და ბოლოს მოდერაციაზე გასაგზავნი ნაშრომისთვის ქულის დაწერასაც. ქულა შეიძლება შენარჩუნდეს, შეიძლება შეიცვალოს _ გააჩნია, რამდენად ობიექტურია ხელმძღვანელი და რამდენად ზუსტად იცავს კრიტერიუმით განსაზღვრულ პირობებს.
საერთაშორისო ბაკალავრიატის საბაზისო პროგრამის მქონე ყველა სკოლას ჰყავს პერსონალური პროექტების კოორდინატორი. მისი ფუნქციაა, მეცხრე კლასის ბოლოს მოსწავლეებს მიაწოდოს ინფორმაცია პერსონალური პროექტის შესახებ, შექმნას ვადემეკუმი, მოსწავლეებს მისცეს დრო იდეების წარმოსადგენად. რა თქმა უნდა, ამ ეტაპზე მშობლებსაც და მეგობრებსაც შეუძლიათ მონაწილეობის მიღება, რადგან ხშირად იდეა ბუნდოვანია და მას დახვეწა სჭირდება. მოსაფიქრებელი დროის გასვლის შემდეგ კოორდინატორი ეხმარება მოსწავლეებს, რამდენიმე იდეიდან ამოირჩიონ ერთი, შემდეგ კი მათ ხელმძღვანელებთან ანაწილებს. თებერვალში მეათეკლასელებისთვის ეწყობა პროექტების გამოფენა. თუ კოორდინატორი თვლის, რომ პროექტების უკეთ წარმოჩენას ზეპირი პრეზენტაციები შეუწყობს ხელს და აუდიტორიის დასაინტერესებლად ეს მეთოდი უფრო გამართლებულია, მაშინ გამოფენას წინ უძღვის პროექტების დაცვა, რომლის შემდეგაც სტუმრები მიდიან სტენდებსა თუ მაგიდებზე გამოფენილ პროდუქტებთან და კითხვებს უსვამენ მოსწავლეებს. ასეთი გამოფენა კი არ უნდა ძაბავდეს შემსრულებელს, არამედ მისი ინტერესი უნდა იყოს, რაც შეიძლება, მეტმა ადამიანმა იხილოს ნამუშევარი და მეტ შეკითხვას უპასუხოს. შეკითხვა ხომ, პირველ რიგში, დაინტერესებას გამოხატავს.
საერთაშორისო ბაკალავრიატის საბაზისო პროგრამის პერსონალური პროექტი სამი ნაწილისგან შედგება. პირველი ნაწილია საპროცესო ჟურნალი. მასში თავმოყრილია ჩანაწერები მუშაობის დაწყების დღიდან. მართალია, ეს არ არის დღიური, მაგრამ მასში ასახულია, თუ როგორ განხორციელდა სამუშაო, რა ცვლილებები განიცადა იდეამ, როგორ შეისხა ხორცი, რა დაბრკოლებები შეხვდა მოსწავლეს, აგრეთვე მისი შეხვედრები ხელმძღვანელთან და შეკითხვებზე მიღებული პასუხები, მოკლედ, ყველაფერი, რაც ცხრა თვის განმავლობაში ხდებოდა. ზოგიერთი მოსწავლე საპროცესო ჟურნალს ბლოგის სახეს აძლევს, ზოგი ჩვეულებრივ რვეულს არჩევს. საპროცესო ჟურნალი მართლაც სახალისო დასათვალიერებელია, რადგან ხშირად მოსწავლეები მას ფოტოებით ამდიდრებენ. საპროცესო ჟურნალი საინტერესო ინფორმაციის შემცველია იმდენად, რამდენადაც კარგად ასახავს, თუ როგორ გაიზარდა მოსწავლე, როგორ გაართვა თავი სირთულეებს, როგორ დაიხვეწა იდეა, როგორ მიიღო მან საბოლოო სახე.
პროექტის საბოლოო სახე მისი მეორე ნაწილია, რომელსაც პროდუქტს უწოდებენ. პროდუქტი ყოველთვის განსხვავებულია და იმ საგანზეა დამოკიდებული, რომელშიც სრულდება სამუშაო. პროდუქტად ჩაითვლება გენეალოგიური ხის დაზუსტება, კვლევა, ნარკვევი, ესე, მხატვრული ნაწარმოების შექმნა, ინიციატივა – საქველმოქმედო იქნება ეს თუ შემეცნებითი ხასიათის, სემინარების მოწყობა, კონცერტის ან სხვა ტიპის ღონისძიების ორგანიზება და მასზე საკუთარი ან სხვისი ნაწარმოების შესრულება, კომპიუტერული თამაშის, ვიკიპედიის გვერდის შექმნა, მცირე მეცნიერული გამოგონება ზუსტ და საბუნებისმეტყველო საგნებში. პროექტი იოლი და ადვილად დასაძლევი არ უნდა იყოს. საბოლოო პროდუქტი სერიოზული გამოწვევა უნდა იყოს მოსწავლისთვის, რათა კარგად დაგეგმილი, მოფიქრებული, გააზრებული, ცხრათვიანი მუშაობის შედეგი წარმოჩნდეს, ხოლო საზოგადოებამ მოულოდნელი კუთხით გაიცნოს ავტორი.
საბოლოო ქულა რამდენიმე კომპონენტის შეკრებით მიიღება, აქედან ორი კომპონენტი პროდუქტსა და საპროცესო ჟურნალზე მოდის, დანარჩენი კომპონენტების შესრულება კი პირდაპირ უკავშირდება პერსონალური პროქეტის მესამე ნაწილს, ე. წ. რაპორტს. რაპორტი აღწერითი ხასიათის წერილობითი ნაშრომია, რომლის ცალკეული ნაწილები პირდაპირ ეხმიანება კრიტერიუმებს: პროექტის მიზნის განსაზღვრა, მიზნის მიღწევა, მასალის მოძიება, ინფორმაციის მისადაგება, ახალი სასწავლო უნარების შეძენა. რაპორტის მოცულობა 1500-დან 3500 სიტყვამდეა. ამდენად, საბოლოო ქულის დაჯამება-გამოყვანისას ყურადღება შვიდ კომპონენტს ექცევა, თითოეულის მაქსიმალური შედეგი ოთხი ქულაა, შესაბამისად, საუკეთესო პროექტი 28 ქულით ფასდება. ზოგჯერ პერსონალური პროექტი ჯგუფურად სრულდება. ამ შემთხვევაში, ჯგუფის შემადგენლობა სამ კაცს არ უნდა აღემატებოდეს. ასეთ დროს პროდუქტი ერთია, ხოლო საპროცესო ჟურნალებსა და რაპორტებს ჯგუფის წევრები დამოუკიდებლად წერენ. თუ სამუშაო სწორად გადანაწილდება და ჯგუფის თითოეული წევრი ნაკისრ ვალდებულებას თავს გაართმევს, მაშინ ყველა წევრი ერთნაირი ქულით შეფასდება. თუმცა ხანდახან ისეც ხდება, რომ ჯგუფის წევრები განსხვავებულ ქულებს იღებენ. ეს, რა თქმა უნდა, მათ მიერ შესრულებული სამუშაოს ხარისხზეა დამოკიდებული.
ჩამოხრჩობანა
წლევანდელი პერსონალური პროექტების გამოფენიდან ერთს გამოვყოფდი, რომელმაც ერთხმად დაიმსახურა 28 ქულა. ესაა კომპიუტერული თამაშის, “ჩამოხრჩობანას” შექმნა. თურმე პროექტის ავტორის დედას ჩვევად ჰქონია მაცივარზე სტიკერების მიწებება. ამ სტიკერებზე ის ქართულ სიტყვებს წერდა, რადგან ეშინოდა, მისი შვილის ლექსიკა მწირი არ ყოფილიყო. ამ გამოგონების წყალობით, დედას შვილისთვის ადვილად უსწავლებია ცხოველთა და ფრინველთა ნაშიერების სახელები, ფერთა გამა, მრავალი ეპითეტი და სხვ. შემდეგ ქართულ სიტყვებს რუსული და ინგლისური სიტყვები ჩაენაცვლა. მაცივართან მისულ ბავშვს სტიკერებისთვის უნდა შეეხედა და ახალი სიტყვები უნდა დაემახსოვრებინა. მეთოდმა დიდად არ გაამართლა, რადგან ბავშვი ისე მიდიოდა მაცივართან და ისე აღებდა მის კარს, რომ ყურადღებას აღარ აქცევდა ჭრელ ქაღალდებს. ეს ამბავი პერსონალური პროექტის ავტორს არც გაახსენდებოდა, რომ არა მისი მამიდაშვილი. თურმე ავტორის მამიდაშვილს მედიცინის შესწავლა სურს და კარგად ესმის, რომ აუცილებელია უცხოურ ჟურნალებში გამოქვეყნებული უახლესი მიღწევების შესახებ სტატიების კითხვა, თუ უნდა, რომ კარგი სპეციალისტი დადგეს. რა კარგი იქნებოდა, რომ ვინმე უცხო ენასთან ერთად სამედიცინო ტერმინოლოგიასაც შეასწავლიდეს! დედამ ძველი გამოცდილება გაიხსენა და მას ურჩია, სტიკერები გამოეყენებინა. ეს ამბავი დავიწყებას მიეცემოდა, რომ არა კიდევ ერთი დამთხვევა. პროექტის ავტორს ძალიან უყვარს “ჩამოხრჩობანას” თამაში. ამიტომაც, სადაც კი რთულ სიტყვას წააწყდება, მაშინვე იმახსოვრებს. ამ ამბებიდან მალე მას მაგიდაზე ფურცელი შეუმჩნევია – მისი დის დიაგნოზი იყო, მის ზედა ნაწილში კი ისეთი სიტყვა ეწერა, თუ დაიმახსოვრებდი, უთუოდ ყველას ჩაჭრიდი.
ეზოფაგოგასტროდუოდენოსკოპია – სანამ ამ სიტყვას დაიმახსოვრებდა, პროექტის ავტორს მამიდაშვილის წუხილიც გაახსენდა; გაახსენდა ისიც, რომ სკოლაში პერსონალური პროექტისთვის თემა უნდა მოეფიქრებინა. ეს პატარა ამბები ერთმანეთს დაუკავშირა და აი, ისიც: პროექტის იდეა მზად იყო! ისეთი კომპიუტერული თამაშის შექმნა, რომლითაც ყველა დაინტერესებული პირი უპრობლემოდ ისწავლის სამედიცინო ტერმინოლოგიას. მერე კოორდინატორმა პროექტის ავტორი ხელმძღვანელს მიამაგრა, რომელმაც ურჩია, “ჯავა” შეესწავლა…
ეს თამაში ინტერნეტში არსებული სხვა თამაშებისგან იმით განსხვავდება, რომ მას საბოლოო მომხმარებელი ჰყავს _ მომავალი სტუდენტები, რომლებიც დარგობრივი ტერმინოლოგიის ცოდნით არიან დაინტერესებული. თუმცა პროექტზე მუშაობის პროცესმა წარმოაჩინა, რომ თამაში სხვებისთვისაც აქტუალური გახდებოდა, თუ მას მუდმივი განახლების რეჟიმი ექნებოდა. დღეს ამ პროგრამის გამოყენება ყველა მასწავლებელს შეუძლია, თუ უნდა, რომ თამაშ-თამაშით ასწავლოს მოსწავლეებს ახალი სიტყვები. პროგრამა ეკრანზე გამოგიტანთ ორ ცარიელ ფანჯარას, ერთში ჩაწერთ შესასწავლ სიტყვას, მეორეში კი – განმარტებას. თამაშიც მზადაა! მომხმარებელს შეუძლია, საკუთარი ინტერესების მიხედვით, უსასრულოდ ცვალოს და გაზარდოს ასათვისებელი სიტყვების რაოდენობა.
გამოფენაზე დაწყებითი კლასების მასწავლებლები თავად დარწმუნდნენ პროგრამის სიმარტივეშიც და პრაქტიკულობაშიც. რა ისწავლა მოსწავლემ პროექტზე მუშაობის შედეგად? მისი საპროცესო ჟურნალი იყო ბლოგი, ე.ი. მან ისწავლა ბლოგის შექმნა; თამაშისთვის განკუთვნილი სიტყვების ძიებისას დახვეწა ანატომიური ტერმინოლოგიის ცოდნა, გაიმდიდრა ლექსიკა; თამაში ვერ შეიქმნებოდა კომპიუტერული ენის ცოდნის გარეშე. ავტორმა აგრეთვე ისწავლა დროის სწორად განაწილება, არსებული მასალის დამუშავება და მისი მისადაგება პროექტთან, გაფორმება და ა.შ. დღეს პროექტის ავტორმა იცის, რომ ამ თამაშს დონეების მიხედვით დაანაწილებს და ძალიან მალე მომხმარებლები უფრო დახვეწილ თამაშს მიიღებენ.
რა თქმა უნდა, ყველა პროექტი ერთნაირად საინტერესო არ არის. ზოგი მოსწავლე მიზანს კარგად ვერ აყალიბებს, ზოგი კი მიზნის მიღწევის პროცესში მოიკოჭლებს, ზოგი ზარმაცობს და იოლ გზას ირჩევს, ზოგი კი ზედმეტად რთულ გზაზე მიდის. რთულ გზაზე სიარული კი ყველას არ შეუძლია. ჯეკ ანდრაკამ, 15 წლის მოსწავლემ, პერსონალური პროექტის ფარგლებში, პანკრეასის სიმსივნის დიაგნოსტიკის იაფ და მარტივ გზას მიაგნო. მან 200-მდე კლინიკას მიმართა თხოვნით, დახმარებოდნენ ტესტის ჩატარებაში და მხოლოდ ერთი გამოხმაურება მიიღო. დღეს ჯეკის მიერ აღმოჩენილი მეთოდი ბევრად უფრო იაფი და ხელმისაწვდომია პაციანტებისთვის. თუკი მანამდე პანკრეასის სიმსივნის დადგენა დაავადების ბოლო სტადიაზე ხდებოდა, დღეს ნებისმიერ ადამიანს შეუძლია დიაგნოსტიკური ტესტის ჩატარება მაშინ, როცა ამას თვითონ ან მისი ექიმი გადაწყვეტს.
დასკვნის მაგიერ
სამწუხაროდ, მე რომ 15 წლის ვიყავი, სიტყვა “პროექტიც” არ ვიცოდი. დღეს, ეროვნული სასწავლო გეგმის მიხედვით, სწავლების პროცესში წახალისებულია პროექტების გამოყენება სწავლის ერთ-ერთ მეთოდად. აი, ახლა რომ 15 წლის ვიყო და ჩემი მასწავლებლები რეკომენდებულ მეთოდებს რომ იზიარებდნენ, აუცილებლად გავაკეთებდი ჩემი ოჯახის ორიგინალურ გენეალოგიურ ხეს, საბოლოო პროდუქტს კი ჩემი სანათესავო მოიხმარდა. ნეტავ დავიმსახურებდი მათგან 28 ქულას?
