დაწყებითი კლასების მოსწავლეებს ხშირად მიაქვთ ენა მასწავლებლებთან, რომ თანაკლასელმა მათ აწყენინა ან, უბრალოდ, არასწორად მოიქცა. პედაგოგები დილემის წინაშე დგებიან: როგორ მოახდინონ რეაგირება იმგვარად, რომ არც მოსწავლის ჩივილი დატოვონ უყურადღებოდ და არც ასეთი ქცევა განუმტკიცონ?

ენის/ამბის მიტანა ქცევის დასწავლილ ტიპს მიეკუთვნება, რომელიც უმთავრესად უფროსი სკოლამდელი და უმცროსი სასკოლო ასაკის ბავშვებისთვის არის დამახასიათებელი. ზოგიერთი მეცნიერის აზრით, თუ უფროსმა ამაზე არასწორი რეაგირება მოახდინა, შესაძლოა, ამგვარი ქცევა უფროს ასაკში ჩამოყალიბდეს სხვისი განკიცხვის, ჭორაობის ჩვევად, რაც აგრესიის ირიბ გამოვლენას წარმოადგენს.

თუ ბავშვს ხშირად მიაქვს ენა, დიდი მნიშვნელობა ენიჭება მოტივს: მას ან სხვა ბავშვს მართლა ემუქრებათ საფრთხე; ბავშვმა არ იცის, როგორ მოიქცეს ამა თუ იმ სიტუაციაში და დახმარებისთვის უფროსს მიმართავს; მიაჩნია, რომ დაბეზღებით გიცავთ თქვენ; გაბრაზებულია ვინმეზე და ენის მიტანით ცდილობს მასზე შურისძიებას; ახდენს ძალაუფლების დემონსტრირებას (სხვისი ვნება სხვისი ხელით კონტროლის მნიშვნელოვანი მექანიზმია); უბრალოდ, უმართებულო ფორმით ცდილობს თქვენი ყურადღების მიპყრობას (მაგ.: „მასწ, დღეს მე შევასრულე დავალება, ლუკამ კი – არა!”)

საგულისხმოა ისიც, რომ დაბეზღება ხელს უშლის ჯგუფში თანამშრომლობითი ატმოსფეროს შექმნას. ამგვარმა ქცევამ შესაძლოა გაამწვაოს ურთიერთობა სიბლინგებს (და-ძმას) შორისაც.

გთავაზობთ სამ ძირითად ნაბიჯს ამ პრობლემის მოსაგვარებლად:

უფროსისთვის იმის შეტყობინება, რომ თანაკლასელმა რაიმე დაიშავა ან შეიძლება დაიშავოს, ენის მიტანა/დაბეზღება არ არის. ეს პასუხისმგებლობიანი ქცევაა. ამ შემთხვევაში ქცევის მიზანი საფრთხის თავიდან აცილება/შემცირებაა და არა სხვისთვის ზიანის მიყენება. ბავშვს მადლობა უნდა გადავუხადოთ იმისთვის, რომ დროულად შეამჩნია საფრთხე და ვითარების გამოსწორება სცადა. სასურველია, ბავშვმა იცოდეს, ვის მიმართოს ამა თუ იმ შემთხვევაში დახმარებისთვის. შეგვიძლია, მას სიტუაციური ამოცანებიც შევთავაზოთ იმის გასაგებად, რომელი ქცევა ემსახურება თავის/სხვის დაცვას და რომელი – სხვისთვის ზიანის მიყენებას, რათა ბავშვმა მათ შორის განსხვავება დაინახოს. მაგ., მაიამ შეამჩნია, რომ ბიჭები კიბის მოაჯირზე სრიალებდნენ და უფროსებს შეატყობინა – ამ შემთხვევაში მაიამ იზრუნა სხვებზე; თანაკლასელი მაიას ეუბნება, რომ აღარ იმეგობრებს მასთან, თუ არ მისწერს მეორე თანაკლასელს შეურაცხმყოფელ წერილს – აქ მაიას დახმარება, დაცვა ან იმის სწავლება სჭირდება, როგორ უნდა განახორციელოს ასერტული ქცევა. ასეთ ვითარებაში კარგია, რომ მოსწავლემ თქვენ მოგმართათ დახმარებისთვის. მაგრამ თუ მაიას სურდა ეჩვენებინა, რომ ის სხვებზე უკეთ ასრულებს დავალებას და განაცხადა, მე ფაქიზად შევასრულე ის, სხვებმა კი ულამაზოდო, ამით მან სხვების მიმართ ინსტრუმენტული აგრესია გამოავლინა – ხაზი გაუსვა საკუთარ უპირატესობას (სიტუაციების შეთხზვისას ამბავი გამოგონილ პერსონაჟებს უნდა ეხებოდეს და არა რეალურ ადამიანებს). 

მას შემდეგ, რაც მოსწავლეები დაინახავენ განსხვავებას ზიანის მიყენების, შურისძიების, საკუთარი უპირატესობის ხაზგასმისკენ მიმართულ ქცევასა და საფრთხის შემცველი სიტუაციის შესახებ გამაფრთხილებელ ქცევას შორის, უნდა შემოვიღოთ წესი: არ ვაბეზღებთ ერთმანეთს! უნდა დავეხმაროთ მოსწავლეებს ერთი რამის გაცნობიერებაში: „თუ ეს არ გავამხილე, ამით მე ან ჩემ გარშემო მყოფები ხომ არ დავზარალდებით? სასარგებლოა თუ უსარგებლო ეს შეტყობინება ჩვენთვის?” ამგვარი კითხვების დასმით თქვენ ხაზს უსვამთ, რომ მოისმენთ მხოლოდ მნიშვნელოვან ინფორმაციას.

უფროსისთვის ამბის მიტანის მიზეზი ხშირად ის არის, რომ ბავშვმა არ იცის, როგორ მოიქცეს ამა თუ იმ სიტუაციაში და თქვენ გთხოვთ მასზე რეაგირებას. ბუნებრივია, უფროსები უნდა დავეხმაროთ ბავშვებს, მაგრამ თუ ყოველთვის ჩვენ მოვუგვარებთ პრობლემებს, ისინი ვერ ისწავლიან სირთულეების დაძლევას და ვერ ირწმუნებენ, რომ ზოგიერთი პრობლემის მოგვარება უკვე დამოუკიდებლადაც შეუძლიათ. თუ ბავშვი ხშირად მოგმართავთ თხოვნით, მოუგვაროთ პრობლემა, თქვენ კი მიგაჩნიათ, რომ ზოგიერთი დაბრკოლების გადალახვა მას უკვე დამოუკიდებლად უნდა შეეძლოს, ხელი შეუწყვეთ აღნიშნული უნარის განვითარებას. ამაში ოთხსაფეხურიანი მოდელი დაგეხმარებათ.

მოდელის სადემონსტრაციოდ გთავაზობთ სიტუაციას, რომელიც და-ძმას – კოტესა და სოფოს ეხება. სოფო 10 წლისაა, კოტე კი 6-ის.

სოფო მიმართავს დედას: „გინდა გითხრა, რას აკეთებს კოტე?”

1. უპირველესად, მნიშვნელოვანია, ერთი რამ: სანამ ამბავს მოგიტანდეთ, ბავშვი დაფიქრდეს, მისი საქმეა თუ არა ეს. სთხოვეთ სოფოს, დაფიქრდეს, ეხება თუ არა მას კოტეს ქცევა.

2. იმის გაანალიზება, რაში მდგომარეობს პრობლემა. მაგ., კოტემ შესაძლოა რამე დაიშავოს – ის კარადიდან ჭიქის აღებას ცდილობს და შესაძლოა ჩამოვარდეს.

აღნიშნული სიტუაციიდან გამომდინარე, პირველი ორი საფეხური რომ გავაანალიზოთ, კოტეს ქცევა საფრთხის შემცველია – ის ჩემი ძმაა და შესაძლოა დაშავდეს, მაშ, ეს ქცევა გვეხება ჩვენ და მისი გამოსწორება უნდა ვცადოთ. მაგრამ თუ კოტე თანაკლასელს ახალი მულტფილმის შესახებ უყვება, ეს უკვე მისი პირადი საქმეა. 

3. რით შეგიძლია პრობლემის მოგვარება? – „მე შემიძლია ჩამოვუღო ჭიქა, ან მივცე სხვა, რომელიც უფრო ხელმისაწვდომ ადგილას დგას”.

4. პრობლემის მოგვარების საუკეთესო გზის არჩევა და მისი განხორციელება. „რა ჯობს, სოფო?” – „ჯობს, სხვა ჭიქა მივცე”. აქ საჭიროა დაზუსტება: „შეგიძლია, თავად მისცე ჭიქა ძმას?” 

ამის შემდეგ აუცილებლად უნდა შევაქოთ სოფო იმისთვის, რომ ძმას დაეხმარა.

ამგვარი მოდელით ბავშვმა უნდა განასხვაოს შეტყობინება მოსალოდნელი საფრთხის შესახებ უბრალო ჭორაობისგან/დაბეზღებისგან. მან უნდა იცოდეს: თუ მიაჩნია, რომ მას ან სხვას საფრთხე ემუქრებათ, აუცილებლად უნდა გაუწყოთ ამის შესახებ; მოგმართოთ მაშინაც, როცა დაბნეულია და არ იცის, როგორ მოიქცეს. ასეთ დროს მას მადლობა უნდა გადაუხადოთ ნდობისთვის და დაეხმაროთ როგორც პრობლემის მოგვარებაში, ისე მის მოსაგვარებლად საჭირო უნარების განვითარებაში.

გორდონ ბრაუნი, გაერთიანებული სამეფოს (დიდი ბრიტანეთი) ყოფილი პრემიერ-მინისტრი, ბრიტანეთის ფინანსთა სამინისტროს კანცლერი, ამჟამად – გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის სპეციალური წარმომადგენელი განათლების გლობალურ ინიციატივაში და გაეროს გენერალური მდივნის პან გი-მუნის წარმომადგენელი განათლებასთან დაკავშირებულ საკითხებში

გორდონ ბრაუნი: საუნივერსიტეტო განათლების თემას დიდხანს უკანასკნელი ადგილი ეკავა მსოფლიო და საერთაშორისო მოძრაობებისა და ინიციატივების რიგში, დღეს კი, გაეროს გენერალური მდივნის პან გი-მუნის ახალი ინიციატივის „უპირატესობა განათლებას” წყალობით, ის მსოფლიოს პრიორიტეტულ პრობლემათა ნუსხაში დაბრუნდა.

უპირველესად, აღსანიშნავია, რომ ახალგაზრდები უნივერსალური განათლების ხელმისაწვდომობის საქმეში თავიანთი თავის მთავარი ადვოკატები გახდნენ. მათ უარი თქვეს დუმილზე, განსაკუთრებით – გოგონებმა, რომლებმაც წამოიწყეს ჩვენი დროის ერთ-ერთი ყველაზე მასშტაბური მოძრაობა თავიანთი სამოქალაქო უფლებების დასაცავად.

ძნელი წარმოსადგენია ადამიანი, რომელზეც არ ემოქმედოს ახალგაზრდა პაკისტანელი გოგონას მალალა იუსაფზაის ისტორიას: 15 წლის მალალას „ტალიბანის” წევრებმა თავში ესროლეს მას შემდეგ, რაც გოგონამ ხმამაღლა განაცხადა ქალთა განათლების უფლების შესახებ. ამ ამბავმა ყველას ყურამდე მიაღწია და მრავალი ჩვენგანი შეძრა.

უკანასკნელ ხანს გახმაურდა აგრეთვე ბანგლადეშელი გოგონების ინიციატივა არასრულწლოვანთა ხშირად იძულებითი ქორწინების წინააღმდეგ. მოძრაობის მიზანია, ხელი შეუწყოს პატარა გოგონების სკოლაში სიარულს, ნაცვლად მათი ნაადრევი, მათივე ნების საწინააღმდეგო გათხოვებისა. ინდოეთში ბავშვთა უფლებების დაცვის კამპანიამ „გლობალური მარში ბავშვთა შრომის წინააღმდეგ”, რომელსაც უფლებადამცველი კაილაშ სატიართი ხელმძღვანელობს, უკვე გამოიღო შედეგი და ათასობით ბიჭსა თუ გოგონას საშუალება მისცა, თავი დაეღწიათ ქარხნებსა თუ ფაბრიკებში მონური შრომისთვის და გაეგრძელებინათ ან დაეწყოთ სკოლაში სიარული.

ამ ახალგაზრდების ბრძოლამ, რომლებიც მათთვის სწავლის უფლების უზრუნველყოფას ითხოვენ, შეუძლებელი გახადა ამ პრობლემის იგნორირება. ამრიგად, ნებისმიერი ქვეყნის მთავრობა მოექცა დიდი ზეწოლის ქვეშ და ვალდებულია, რეალობად აქციოს ათასწლეულის განვითარების ერთ-ერთი მთავარი ამოცანა – უნივერსალური პირველადი განათლების უზრუნველყოფა.

გარდა მსოფლიოს მძლავრი უფლებადაცვითი მოძრაობებისა, განათლების პრობლემატიკის წამოწევა და მსოფლიო პოლიტიკის პრიორიტეტებს შორის მისი მოხვედრა იმ კვლევებმაც გამოიწვია, რომლებმაც შეისწავლა სხვადასხვა ქვეყნის წარმატებისა და წარუმატებლობის მიზეზები. წლების განმავლობაში საერთაშორისო აკადემიურ წრეებში მიმდინარეობდა ცხოველი დისკუსია იმის თაობაზე, რა იწვევს ქვეყნების წინსვლას და მათ ჩამორჩენას: კულტურა, ინსტიტუტები, იდეოლოგია თუ რესურსების ხელმისაწვდომობა. დღეს მწერლების, მკვლევრებისა და პოლიტიკოსების უმეტესობა უკვე ხედავს კრიტიკულ კავშირს განათლებასა და ეროვნულ ეკონომიკურ წარმატებას შორის.

ადამიანური კაპიტალი მნიშვნელოვანი ფაქტორი გახდა იმის ასახსნელად, რატომ არის ზოგიერთი ქვეყანა „საშუალო შემოსავლის ხაფანგში”, ხოლო ზოგი თავს ვერ აღწევს „დაბალშემოსავლიანი ქვეყნის” დამამცირებელ სტატუსს. დღეს ქვეყნის ადამიანური კაპიტალის შეფასებისას დიდი ყურადღება ეთმობა საბაზისო უნარების რაოდენობასა და ხარისხს, ზრდასრული კვალიფიციური მშრომელების რაოდენობას და ექსპერტიზას კვლევისა და განვითარების საკითხებში.

განათლების პირველ ადგილზე დაყენება გადაუდებელი საქმეა, რადგან გამოუყენებელი ნიჭი და პოტენციალი მსოფლიო მასშტაბით სერიოზულ შემაფერხებელ ფაქტორად გადაიქცა. დღემდე 57 მილიონი სასკოლო ასაკის ბავშვი არ დადის სკოლაში, 500 მილიონი გოგონა ვერასოდეს დაამთავრებს საშუალო სკოლას და 750 მილიონზე მეტმა სრულწლოვანმა არ იცის წერა-კითხვა.

კავშირი განათლებასა და ეკონომიკურ წარმატებას შორის ბიზნესისთვისაც აუცილებელს ხდის სასკოლო განათლებისა და სხვადასხვა ტიპის სწავლების ხელშეწყობას. 2020 წლისათვის, მაკკინზის გლობალური ინსტიტუტის პროგნოზის თანახმად, მსოფლიო ორმაგი პრობლემის წინაშე დადგება – წარმოიშობა 40 მილიონამდე მაღალი კვალიფიკაციის სპეციალისტის დეფიციტი და იმავდროულად შრომის ბაზარზე არსებული სამუშაო ადგილები არ იკმარებს 95 მილიონამდე დაბალი კვალიფიკაციის მშრომელის დასასაქმებლად. 2030 წელს მსოფლიოს მშრომელთა 3.5-მილიარდიანი არმიიდან მილიარდამდე ადამიანს არ ექნება სრული საშუალო განათლება, რაც მათი ქვეყნების განვითარებას შეაფერხებს.

ამრიგად, თუ დაუყოვნებლივ არ ვიმოქმედეთ, მსოფლიო ბიზნესს ემუქრება აუცილებელი უნარების მქონე ადამიანების მწვავე ნაკლებობა, განსაკუთრებით – ახალ, მზარდ ბაზრებზე და განვითარებად ქვეყნებში, სადაც მალე თავს მოიყრის მსოფლიოს ეკონომიკური აქტივობა. 

მდგომარეობა უდავოდ მძიმეა: სომალიში წერა-კითხვა არ იცის ზრდასრული მოსახლეობის 63%-მა, ნიგერიაში – 39%-მა; სამხრეთ სუდანში მშობიარობისას გარდაცვლილ გოგონათა რიცხვი სკოლადამთავრებული გოგონებისას ჭარბობს.

უმოქმედობამ შეიძლება იქამდე მიგვიყვანოს, რომ მიმდინარე საუკუნის შუა წლებში გლობალურმა ეკონომიკამ მოისაკლისოს ნიჭიერი ადამიანები და ყველგან გაიზარდოს უთანაბრობა. ვიტგენშტაინის ცენტრის უახლესი კვლევის თანახმად, რომელიც 21-ე საუკუნის მსოფლიოს მოსახლეობასა და ადამიანური კაპიტალის საკითხებს ეძღვნება, 2050 წლისთვის მალისა და მოზამბიკის მოსახლეობის მხოლოდ 3%-ს შეეძლება უმაღლესი განათლების მიღება. ეს მაჩვენებელი 4%-ს უახლოვდება ნიგერში, ლიბერიაში, რუანდაში და ჩადში და 5%-ია მადაგასკარსა და მალავიში; მთელი ჩრდილოეთი ამერიკისთვის ის 60%-ია, ხოლო სუბსაჰარულ აფრიკაში მხოლოდ 16%-ს აღწევს.

ეს რიცხვები მოწმობს, რომ მსოფლიო გაყოფილია ჯგუფებად, რომლებსაც განათლების სხვადასხვაგვარი შესაძლებლობა აქვთ, რაც მხოლოდ ეკონომიკურ განვითარებას კი არ უქადის ხიფათს, არამედ სოციალურ სტაბილურობასაც. დღესაც აქტუალურია აშშ-ის უმაღლესი სასამართლოს მოსამართლის ერლ უორენის სიტყვები, წარმოთქმული წინა საუკუნის 60-იან წლებში: „საეჭვოა, რომელიმე ბავშვმა ცხოვრებაში წარმატებას მიაღწიოს, თუ განათლების მიღების საშუალება არ მიეცა… ეს არის უფლება, რომელიც ნებისმიერს თანაბრად უნდა მიენიჭოს”.

გაეროს ინციატივის „უპირატესობა განათლებას” შესასრულებლად ორი წელიღა დაგვრჩა. 2015 წლისთვის საბაზო განათლება პრივილეგიიდან ყველასთვის ხელმისაწვდომ უფლებად უნდა გადაიქცეს. გენერალური მდივანი პანი და მე (გორდონ ბრაუნი – ლ. ა.) მზად ვართ, 2015 წლის ბოლომდე დარჩენილი ყოველი დღე თავდაუზოგავად ვიმუშაოთ და უზრუნველვყოთ ყველა ბავშვის სკოლაში ყოფნა.

***

2012 წლის ივლისში გაეროს გენერალურმა მდივანმა პან-გი მუნმა დიდი ბრიტანეთის ყოფილი პრემიერ-მინისტრი გორდონ ბრაუნი დანიშნა თავის სპეციალურ წარმომადგენლად გლობალური განათლების საკითხებში გლობალური განათლების პირველი ინიციატივის (GEFI) ხელშესაწყობად. ეს ინიციატივა მიზნად ისახავს, 2015 წლისთვის მიღწეულ იქნეს განათლების ხელმისაწვდომობა ყველა ბავშვისთვის მთელ მსოფლიოში. იგი წარმოადგენს გაეროს ათასწლეულის განვითარების მიზნების ნაწილს.

2000 წლიდან, როდესაც დამტკიცდა გაეროს ათსწლეულის პროგრამა, ამ კუთხით ბევრის მიღწევა მოხერხდა, თუმცა 60 მილიონამდე ბავშვი ჯერ კიდევ სკოლის გარეშე იზრდება. მათ შორის 32 მილიონი გოგონაა, რომელთაგან 28 მილიონი კონფლიქტების ზონაში ცხოვრობს. ბ-ნი ბრაუნის სპეციალურ წარმომადგენლად დანიშვნა დიდად წაადგება ამ მიზნის მიღწევას. იგი გახლდათ ბრიტანეთის პარლამენტის ლეიბორისტი წევრი 1983 წლიდან, ათი წელი მსახურობდა ბრიტანეთის ხაზინის კანცლერად, ხოლო 2007-2010 წლებში ეკავა ბრიტანეთის პრემიერ-მინისტრის პოსტი. რამდენიმე ხნის წინ ჰარვარდის უნივერსიტეტის კენედის სახელობის მთავრობის სკოლაში ბატონმა ბრაუნმა დაასრულა მუშაობა გლობალიზაციისა და განათლების კვლევით პროექტზე.

ბ-ნი ბრაუნი მეუღლესთან, სარასთან ერთად მუშაობს ინციატივებზე, რომელთა შორისაა პროექტი-ქსელი „დედამიწა სკოლაში”, „გლობალური ბიზნესის კოალიცია გაეროს გლობალური განათლების ინიციატივის მხარდასაჭერად” და „განათლება საზღვრებს გარეშე”. ამ ინიციატივებით განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა კონფლიქტურ ზონებსა და მყიფე სახელმწიფოებში მცხოვრები ბავშვებისთვის განათლების ხელმისაწვდომობას. 2013 წლის 12 ივლისს გაეროს ახალი ამბების ცენტრი ესაუბრა ბ-ნ ბრაუნს, რომელიც ნიუ-იორკში ჩავიდა გაეროს ახალგაზრდულ ფორუმზე გამოსასვლელად.

გამოსვლა საგანგებოდ დაიგეგმა მთავარი გამომსვლელის, მალალა იუსაფზაის დაბადების დღისთვის. მალალა, მოგეხსენებათ, 15 წლის პაკისტანელი გოგონაა, რომელიც თალიბანის წევრებმა სასიკვდილოდ გაიმეტეს პაკისტანში მისი საგანმანათლებლო უფლებადაცვითი კამპანიის გამო. საუკუნეების განმავლობაში მსოფლიოში ბავშვების მხოლოდ მცირე ნაწილი იღებდა თუნდაც ნაწილობრივ განათლებას. შესაბმისად, ხდებოდა ბავშვების პოტენციალის მხოლოდ ნაწილობრივი გამოყენება. დღეს კი ჩვენი საბაზო მიზანია, ყველა ბავშვის შესაძლებლობები განათლების მეშვეობით სრულფასოვნად განვავითაროთ.

გაეროს ახალი ამბების ცენტრი: ბ-ნო ბრაუნ, გმადლობთ ჩვენთან საუბრისათვის. ხვალ თქვენ აპირებთ, მიმართოთ ახალგაზრდობის ასამბლეას გაეროში მალალა იუსაფზაისთან ერთად. თქვენ იცნობთ მალალას და მასთან ერთად გიმუშავიათ. რა დაინახეთ მასში ისეთი, რამაც ხელი შეუწყო თქვენს შთაგონებას?

გორდონ ბრაუნი: ხვალ მალალა 16 წლისა გახდება. ის თხელი, ნაზი გოგონაა, რომელიც სასტიკად დაჭრეს პაკისტანში. მე თვალს ვადევნებდი მისი გამოჯანმრთელების პროცესს, მაგრამ არ მახსოვს, ფარ-ხმალი დაეყაროს. მისი ბრძოლის მიზანია, ყოველი ბავშვი დადიოდეს სკოლაში. მის უარს, თავი დაენებებინა ბავშვთა განათლების უფლების დასაცავად ბრძოლისთვის, მოჰყვა დაშინება, მუქარა და საბოლოოდ – მძიმე ჭრილობა, მაგრამ ამან მალალას პოზიცია ვერ შეაცვლევინა – მას სწამს, რომ გოგონებსა და ბიჭებს ყველა ქვეყანაში, მსოფლიოს ნებისმიერ ნაწილში, აქვთ სკოლაში სიარულის უფლება. ის ყველაზე მამაცი და უშიშარი გოგონაა, ვინც კი აქამდე შემხვედრია.

ადრე ერთი წიგნი დავწერე სიმამაცესა და მის მიზეზებზე. აღმოჩნდა, რომ სიმამაცე რწმენის ძალისა და ადამიანის ნების შეთანხმებაა. ის, რაც მალალას აქვს, გახლავთ რწმენა საქმისა, რომლისთვისაც იბრძვის. ამავე დროს მალალა უდიდესი ნების პატრონია, რადგან, მიუხედავად იმისა, რომ მისი სიცოცხლე ხელყვეს, აზრი არ შეუცვლია.

როდესაც მას ვეკითხები, რა სურს აკეთოს ან რა სურს აჩუქონ დაბადების დღეზე, იგი მპასუხობს: „მე სკოლების აშენება მინდა”. წარმოუდგენელი ამბავია: ახალგაზრდა გოგონა თავის სიცოცხლეს – როგორც თვითონ ამბობს, „მეორე სიცოცხლეს” – მასზე განხორციელებული თავდასხმის შემდეგ, როდესაც იგი ცოცხალ-მკვდარი იპოვეს ტყვიით თავში – იყენებს სხვა გოგონების დასახმარებლად, იმისთვის, რომ მათ განათლების მიღების შესაძლებლობა მისცეს.

 – რა არის სიცოცხლე?     

– სიცოცხლე სევდა არის, ადამიანად ყოფნის ტკბილი სევდა.

– სიკვდილი?

– სიკვდილიც სევდა არის, ადამიანად არყოფნის სევდა.

გოდერძი ჩოხელი 

დღეს დილით, თვალი რომ გავახილე და მოყინული ცხვირი საბანში ჩავმალე, მივხვდი, რომ მართლა დეკემბერია და „ყველაზე ჩემი” სეზონი სასიკვდილო სარეცელზე წევს. ორიოდე ამოსუნთქვა – რამდენიმე ფოთოლიღა შემორჩა ფანჯრის მინაზე ცხვირმიჭყლეტილ შემოდგომას. გაშიშვლებული ვაზის ტალავერი ქარის ყოველ დაბერვაზე სულ სხვანაირად ცახცახებს, თითქოს ტკივილისგან იკლაკნება. რა ქნას, ძნელია სირცხვილსა და სიცივესთან ერთდროულად ბრძოლა. ხანდახან ბეღურები აკითხავენ, ერთად იბუზებიან… წინ გრძელ გზასავით სევდის სეზონია. სხვა გზა არ არის, როგორმე უნდა გავლიოთ ეს უკიდეგანო სევდა, მცენარეებმაც და ადამიანებმაც.

ერთმა გოგომ, ლია ლიქოკელმა, ქარითა და სუსხით დათრთვილული 30 ნოემბრის გაცილება გადაწყვიტა. ამ ამბავს გვერდს გულგრილად ვერ ავუვლიდი, წამოვკრიფე ქუჩაში მოფრიალე ვეღარწითელი-მოშავო ჭადრის ფოთლები და შემოდგომის გასაცილებლად ქალაქის ერთ პატარა, მყუდრო მაღაზიას მივაშურე. აღმოჩნდა, რომ შემოდგომისა და პოეზიის ბევრ მოყვარულს მონდომებია ნოემბრის უკანასკნელი საღამოს პოეზიით დასრულება. ჩემთვის დღემდე ძნელად გადასალახავი ხალხმრავლობის გამო სასწრაფოდ მასპინძლის მშვიდ ხმას და ამბებს შევაფარე თავი, მაგრამ ხმა ხშირად გამირბოდა, კვალი მეკარგებოდა. ბოლოს ასიოდე ქურთუკის, სუნთქვის, მისალმების, ფურცლების შრიალში საბოლოოდ დავკარგე ლექსებისკენ მიმავალი კვალი და წიგნების გადათვალიერება გადავწყვიტე. თან შემოდგომის ბოლო დღეა, სევდიანი ვარ… და თაროებზე სიკვდილს დავუწყე ძებნა (ზამთარს ხომ ძალიან უხდება სიკვდილის მარილით და გლოვის ბინდით შეკაზმული ამბები). დიდხანს არ მიძებნია, ადამიანთა სევდაში შეყუჟულს მივაგენი და წამოვიყვანე.

***

ამ ბოლო დროს საქართველოში პოპულარული გახდა ფენტეზი. ქართველ მკითხველთა დიდ ნაწილს რატომღაც ჰგონია, რომ ამ ჟანრში დაწერილი ლიტერატურა სერიოზულ განხილვას არ იმსახურებს (ზღაპარია) და მხოლოდ დაღლილი გონების „გასანიავებლად” ზღაპრების გავრცობილ, ჩახლართულსიუჟეტიან ვარიანტს წარმოადგენს. იმასაც ამბობენ, ქართული ფენტეზის სალარო ძალიან მწირიაო. 

გოდერძი ჩოხელი პირველად რომ წავიკითხე, სიმართლე გითხრათ, სულაც არ მიფიქრია იმაზე, რა ჟანრს მიეკუთვნებოდა მისი მოთხრობები, მაგრამ ერთხელ ყური მოვკარი, რომ თურმე საქართველოში ფენტეზის ჟანრში წერა ტოლკინის, როულინგის და სხვა, მართლა ძალიან კარგი მწერლების ნამუშევართა თარგმნის შემდეგ დაუწყიათ. არ ვიცი, ლიტერატურის კრიტიკოსები რას ფიქრობენ, მაგრამ მე, როგორც მკითხველი, ვერაფრით დავეთანხმები ამ მოსაზრებას.

ჩემი აზრით, გოდერძი ჩოხელის „წითელი მგელი” ქართული ფენტეზის ერთ-ერთი საუკეთესო ნიმუშია. წარმოიდგინეთ, გოდერძი ჩოხელს რომ ამერიკაში ეცხოვრა, ლუკას და მგელკაცი თევდორეს თავგადასავალი იქ რომ დაეწერა, ადამიანთა სევდა რომ ეგროვებინა… მაგრამ ადამიანი-მოთხრობა აქ დაიბადა, საქართველოში, სადაც დღემდე ამოუხსნელ თავსატეხად დარჩა, სადაც სიკვდილმა კითხვების ყანაში მკით გართულს მოაკითხა. კიდევ ბევრი დარჩა მოსამკელი…

ფენტეზის უამრავი გულშემატკივარი ჰყავს მსოფლიოში და მისი მკითხველი საინტერესო ავტორების ნაკლებობას ნამდვილად არ განიცდის, მაგრამ რადგან დღეს სიკვდილს „ვეძებ”, შორს აღარ წავალ, სიცოცხლის კალოსა და დასასრულის ფერფლის მემკვიდრეს ვესტუმრები. ისიც ხომ ადამიანია, ოღონდ ადამიანად ყოფნა რომ მობეზრებია, ისეთი. ჯობს, იქამდე გავესაუბრო, სანამ ხელისგულებზე ცელი შეეზრდებოდეს, სანამ დედას, ცოლ-შვილს, მეგობრებს მოცელავდეს, თორემ მერე, მისი წილი თავთავის ძებნაში გართულს, ვეღარაფერს გავაგონებ.

სიკვდილი კი აგვიანებს… იქნებ ის მილიონში ერთი წელი დაუდგა, როცა თვითონ უნდა მოკვდეს და თან აუცილებლად ადამიანის ხელით. გოდერძის სახემშვენიერი, სინანულით ქანცგაწყვეტილი ჭაბუკის გახსენებაზე ბრედბერის ის დღისა და ღამის გამსწორებელი მომკელი მახსენდება, თვალებში სიგიჟის თეთრი ცეცხლი რომ უთამაშებს და ამერიკის შორეულ მიწაზე განურჩევლად ავლებს მუსრს მწიფე და ნედლ სიცოცხლის თავთავებს, თავისი ერთი მარცვალი სიცოცხლისთვის კი ვერაფრით მიუგნია. 

„სიკვდილმა ჩამაიარა,

ობოლი დახვდა წინაო:

– მე წამიყვანე, სიკვდილო,

ობლობა მომეწყინაო.

– შენ რად მინდიხარ, ობოლო,

შენი პატრონი ვინაო?

ერთი შორი მამიდა გყავ,

ისიც არ არი შინაო.

მე კახეთისკენ მივდივარ,

კაცი მიმიძღვის წინაო,

ცხრა ძმანი გამდიდრებულან,

უნდა ჩავუხდე შინაო,

ისინი უნდა გავყარო,

თავ-თავად მივცე ბინაო”.

ის გაშეშებული, ნანატრი სიკვდილის წამი, დამოკლეს მახვილივით რომ კიდია ფერფლში გახვეული დრიუ ერიქსონის ოჯახისა და საკუთარი ძვლების შემგროვებელი თიკნის თავზე, ოდესმე აუცილებლად ჩამოწყდება, მეტიც, სიცოცხლესა და სიკვდილს შორის ჩარჩენილებს ისევ დამწუხრებული სიკვდილი თუ გაათავისუფლებს – „თავად მოკვდება მათში”. მაგრამ მანამდე ის ერთადერთი ოცნება უნდა აიხდინოს, მილიონი წელი რომ ითმინა და როგორც იქნა, ეს დღეც გაუთენდა…

ისე, რატომ არ შეიძლება, ერთ დღესაც, მაგალითად, ხატობაზე, „ცოცხალ სიკვდილს” პური და ღვინო ვუწილადოთ, სიცოცხლის გვერდით მისი მარადიულობაც დავლოცოთ… ქართველები ვართ ბოლოს და ბოლოს. ერთი ჯღუნაი ყველგან გვყავს (რას ვიზამთ). სამაგიეროდ, ბერი ძმად გაეფიცება, ფიც-ვერცხლს შეჭამენ.

წარმოიდგინეთ, მოდის თქვენთან „ადამიანი-მოთხრობა”, თქვენი სევდა აინტერესებს. უცნაური ინტერესია, მე და ჩემმა ღმერთმა, ორიოდე წუთის წინ აქ მორიგმა საპროტესტო ტალღამ ჩაიარა, მოსახვევიდან ახლაც ისმის ომახიანი შეძახილები, ბრტყელ-ბრტყელი და სოლიდური დაპირებები, „ქატო – იქა, ფქვილი – აქა”, ანუ „ჩვენთან ერთად ყველაფერი კარგად იქნება” ტიპის სულისკვეთება. და სწორედ ამ დროს მიკროფონით კი არა, ფურცლითა და კალმით ხელში მოდიან და გეკითხებიან, „სიკვდილთან ღრეობაზე” რომ მოხვდეთ, რას შეეკითხებოდითო. ოჰო, ძნელია…

„ – მაინც რატომ გვკლავ?

– იმიტომ რომ სიკეთე მინდა თქვენთვის… სულ ადამიანები ხომ არ იქნებით?

– რატომაც არა…

– არ შაგწყინდებათ?

– რო დავბერდებით, მერე რაც გინდა, ის გვიყავი.

– ყველა რომ დაბერდეთ, მაშინ სიცოცხლეს ფასი აღარ ექნება…” 

სიცოცხლეს ფასი აღარ აქვს იმ თვალუწვდენელ ყანაში, სადაც „ქვეყნის მეუფე” დრიუ ერიქსონს ადამიანად ყოფნის სევდა უმძიმებს სულს, „ცელს არ ასვენებს”, იქნებ როგორმე თავისი წილი დასასრული იპოვოს. 

სევდის დღიურში ესეც წერია: ერთი მეთერთმეტე წელში ჩამდგარი ბიჭისთვისაც უკითხავთ, სიცოცხლე რა არიო? სიცოცხლე ისაა, როცა დასახულ მიზანს აღწევო, – სხაპასხუპით უპასუხია ბიჭს. რა ქნას, ჯერ არ იცის, მიზანს იქით რომ ახალი მიზანია, რომ მიზანს მიაღწევ თუ არა, სამანს გადაცდენილი თიკნის თავივით, შეიძლება ეშმაკის კერძი გახდე. ჯობს, ისევ ყვავილად ქცევა ინატრო, მერე რა, თუ მოგგლეჯენ. „სანამ ცოცხალი ხარ, არ მოკვდები და თუ მოკვდი, მერე, აბა რისიღა უნდა გეშინოდეს. სიკვდილს იქით ხომ კიდევ უფრო დიდი სიცოცხლეა”.

***

ახლა ბუნდოვნად მახსოვს, მაგრამ ბავშვობაში, როგორც ყველა პატარას, მეც ძალიან მეშინოდა სიკვდილის. ამ სიტყვის გაგონებისას შავმოსასხამიანი უსახო ჩრდილი დამეცემოდა და გულს მიკუმშავდა. მერე წამოვიზარდე, „ადამიანთა სევდა” წავიკითხე, მოგვიანებით – „ცელი” და ნელ-ნელა (კარგი წიგნების წყალობით) კენწეროში გატკბილდა, ანუ სიკვდილის შიში სადღაც გაქრა. მას მერე ასეა, ტრადიციასავით – გაილევა თუ არა შემოდგომა, ყველა წიგნში, რომელსაც გამოსაზამთრებლად მოვიმარაგებ, სიკვდილს დავეძებ, რადგან ჯერ კიდევ მჯერა, რომ „ყველაფერი თავიდან იწყება, როგორც ყოველთვის, ჭკნობით”.

ქართული ლიტერატურის სწავლების უმნიშვნელოვანესი მიზანია, შეაყვარო ბავშვებს კონკრეტული  მწერალი. – საოცრად ბანალური ფრაზით დავიწყე ხომ?

არადა, მართლა ესაა ყველაზე მნიშვნელოვანი, შეაყვარო, გააცნო, წარუდგინო ავტორი, როგორც მათნაირი, მათთვის ახლობელი ადამიანი.

ეს ბევრნაირად შეიძლება მოახერხო, მოუყვე ამბებს მწერლის ცხოვრებიდან, გააცნო ბიოგრაფიული დეტალები-ოღონდ  არ დაკმაყოფილდე ცივი და არაფრისმთქმელი თარიღებით- მთავარი მოვლენებია და არა ციფრები.

 უთხარი სად და როგორ ცხოვრობდა, როგორ უყვარდა, როგორ ტკიოდა, როგორი მეზობელი იყო, როგორი მეგობარი, როგორ ეშლებოდა და როგორ ასწორებდა თავის შეცდომებს.

ბიოგრაფიული დეტალები არ გყოფნის? მე გასწავლი კარგ გამოსავალს.

უკვე მისაუბრია შესანიშნავი ელექტრონული რესურსის, ქართული დიალექტური კორპუსის შესახებ. https://www.mygeorgia.ge/gdc/

კორპუსში ყველაფრის პოვნა შეგიძლია, ეძებ სიტყვებს-პოულობ ადამიანებს, ეძებ  მოვლენას-პოულობ ისტორიას, ეძებ ამბავს-პოულობ დრამას…

თუკი კორპუსის საძიებელში ცნობილი ქართველი მწერლების სახელს ჩაწერ, შეიძლება ისეთი ფაქტი  იპოვო, რაც მხოლოდ შენ  კი არა, შეიძლება სხვებმაც არ იცოდნენ.

მაგალითად,  ჩავწეროთ ილია ….

მთქმელი გიორგი ბედუკაძე, საგურამოდან ილია ჭავჭავაძის შესახებ ძალიან საინტერესო ისტორიას გვიყვება:

„ილია სუდათ იყო დუშეთში. ერთმა კაცმა ფული ასესხა მეორესა, მეორემ აღარ მისცა: როდის მომეციო, არ მოგიციაო.

იჩივლა ილიაჲთან: მინდორში მუხაჲ ქვეშ მივეცი ფულიო და აღარ მაძლევსო.

ილიამ უთხრა ფული მიმცემსა: წადი და იმ მუხი ტოტი მაიტანე, რომელთანაც ფული მიეციო, წინ-წინ ნათქომი ჰქონდა: შინ წადი და აღარ მოხვიდეო. ფულის წამღები ალოდინა. მერე უთხრა: ამდენ ხანს იქიდან, სადაც ფული მოქცა, ვერ მოვიდოდაო?

-კი, ბატონო, ორჯერაც უნდა მოსულიყო აქამდეო.

იმით გატეხა. მოწამე არა ჲყოლია და არაფერი უთხრა: ფული მიეციო. იმ კაც ჩააბარეო, თორემ ციხეში ჩაჯდები და ფულსაც გადაიხდიო.

ი კაცმა მისცა ის ფული, გადაიხადა. მეტი გზა აღარა ჲქონდა. გაიგო ილიამ, რო ტყუოდა, ემართა კია და არ აძლევდა…”

აკაკი წერეთლის შესახებ გაინტერესებს რამე?

აბა, ნახეთ, როგორი მხიარული და ონავარი, პატარა ბავშვის ხასიათი შერჩა პოეტს სიცოცხლის ბოლომდე, სხვიტორელი სამსონ ციმაკურიძე გვიამბობს:

„აკაკი მოვიდა ერთ მშვენიერ დღეს თავის რძალთან. დეიწყეს კარტის თამაში. მოუგო შვიდ-თუმან-ნახევარი მარიამს. მეტი ფული იმას აღარ ქონდა და არც ეთამაშა ნისიათ. ერთი ღორი ქვყამდა გასაყიდელი. ვაფასებდით  სამთუმან-ნახევარს. აკაკიმ უთხრა: მეთამაშე მაგ ღორზეო. მოუგო ისიც, მერე დეიწყო სიცილი აკაკიმ: რა ჭყივილით წევიყვან მაგ ღორსაო. გააბრაზა.

წევიდა იმ ღამეს. მეორე დილას გამოუგზანია ბიჭი და დოუბარებია: ააჭყივლე იქა და გააბრაზე ჩემი რძალიო. თავათ წამოსულა და, ახლოს ვენახი იყო, იქ დამჯდარა.

უყურეფს, როგორ აჭყივლეფს ბიჭი ღორს. აკაკი ჯის და იცინის. გამოუვარდა მარიამი ბიჭსა: რას აყვირეფ მაგ გოჭსაო! წაათრიეო! მაშინ გამოჩთა აკაკი და დოუძახა: მოდი, ახლა კუდალა ხარზე მეთამაშეო! აბრაზებდა ასე. მალა კ'არ წაჩხუბებულან, მარა ახელებდა.”….

ფშაველი პელაგია ზურაბიშვილი ვაჟა-ფშაველას უკანასკნელ დღეებზე გვიყვება

-ნეტავი ერთხელ კიდენაო იმ ფშავ-ჴევსირეთის კლდეებისთვინა შამახედნებინაო და მჟავე წყალი დამელიაო [ვაჟამ თქვა სიკვდილის წინო]. _ ჩემი შვილის მამნათლავი იყო ვაჟა, ძალიან მიჩნეული ვიყვენით ერთმანეთში…”

არიან განსაკუთრებული ადამიანები, რომლებიც სიცოცხლეშიც და  სიკვდილის მერეც ზრუნავენ მოყვასზე, აერთიანებენ, ერთმანეთს აყვარებენ მათ.

აი, საინტერესო ისტორია დიალექტური კორპუსიდან,  სოფელ ქისტაურში მცხოვრები ფირუზ კიკოლოვი „სამშობლო ხევსურისას” ავტორის სიკეთის  ამბავს მოგვითხობს:

„ძალიან ტკბილი კაცი იყო. იმისგან წყეინობა თავი დღეში არ გამოიდოდა.

 

მამრე, რაფიელი რო ქალაქში გარდაიცვალა, მაიტანეს აქა ხელისხელათა. ორი ამფიონი მოჲდევდა ისრე: ერთში იმი რამეები ეწყო- ქუდი და რამეები, ერთშიც იმი მენდლები, თითონა კი ხელისხელ მაიტანეს, აქ დაასაფლავეს. მე აგურემ ვაწოდებდი, იგრე ამააშენეჲ. აი, აქ იყო დასაფლავებული, ყველაწმინდა როა, აქა ჭიდილი იმართებოდა ხომე დროები გასატარებლათ. თითონ ეთქო: აქ დამასაფლავეთო. აი, ხო გაგიგიათ, ლექსი როა: ჩემი სამშობლო ის არიო, საცა გავჩენილვარო. 

ძალიან კარქი კაცი იყო, დანანება იცოდა, მიხედვა ხალხისა. შამწეობაჲ აძლემდა ხალხსა. მუშები რო არ ამაივლიდნენ ზვრიდანა, მზარეულ დაუძახემდა: ღვინო დაალეინეთო! შაბრალება ჲქონდა ხალხისა. მუშა რო დეენახა უქუდოთა, დაუძახემდა და ფულ მიჲცემდა: აჰა, იყიდე ქუდი და დაიხურეო! ეხლა შკოლა რო არი, იქა ცხოვრომდა რაფიელი, მაგრამ თითონ კი არა, იმი შვილები. რაფიელის სახლი კიდენა ქვეით არი, იმაჲ ხის სახლი ედგა. ქვეშა მარანი ჲქონდა და მაღლა კიდენა ხის სახლი.

ჰოდა, რაფიელი რო მოკვდა, დიდმარხვა იყო. მამრე გამააცხადეჲ და სუყველაყა კაცმა თითო ჯამი და ხელადა წაიღეჲ”.

მოკლედ, კიდევ ერთხელ იმოგზაურე ქართული დიალექტური კორპუსის მრავალფეროვან და მდიდარ სამყაროში, იპოვე შენი და შენი მოსწავლეების ცნობილი  ავტორის შესახებ სულ სხვა, უცნობი ისტორია და გახადე საყვარელი ავტორი, კიდევ უფრო ახლობელი.  

მაიკლ ფულანი

მაიკლ ფულანი (Michael Fullan) არის კანადის ონტარიოს პროვინციის ქ. ტორონტოს უნივერსიტეტის განათლების სფეროში კვლევათა ინსტიტუტის ემერიტუსი პროფესორი. ამჟამად ის, როგორც განათლების საგანგებო მრჩეველი, ემსახურება ონტარიოს პროვინციის პრემიერს. აღიარებულია მსოფლიო დონის სპეციალისტად ორგანიზაციული ცვლილებების სფეროში. ჩართულია მთელ მსოფლიოში მიმდინარე სასწავლო, საკონსულტაციო და შეფასების ცვლილათა პროექტებში.

განათლების სისტემის რეფორმის მამოძრავებელი ძალები ის პოლიტიკური და სტრატეგიული ბერკეტებია, რომლებიც მის წინსვლას განაპირობებს, ხოლო მცდარი მამოძრავებელი ძალები – ის გამიზნული პოლიტიკური გადაწყვეტილებები და მოქმედებები, რომლებიც სასურველ შედეგებამდე ვერ მიგვიყვანს. სწორი მამოძრავებელი ძალები საშუალებას აძლევს მოსწავლეს, მაღალ შედეგებს მიაღწიოს.

ჩვენ აქ განვიხილავთ იმ ბერკეტებს, რომლებსაც ჩვეულებრივ ირჩევენ რეფორმების გასატარებლად; დაგისაბუთებთ მათი წარუმატებლობის მიზეზებს; შემოგთავაზებთ ალტერნატიულ გზებს, რომლებიც დასახული მიზნების უფრო იოლად მიღწევის საშუალებას იძლევა.

განათლების რეფორმის ძირითადი მიზანია, აამაღლოს სწავლის დონე ყველასთვის და დაეხმაროს დაბალი მოსწრების მოსწავლეებს იმ მაღალი დონის უნარ-ჩვევებისა და კომპეტენციების შეძენაში, რომლებიც აუცილებელია თანამედროვე სამყაროში წარმატებული ცხოვრებისთვის.

ამა თუ იმ ბერკეტის ეფექტურობის გასაზომავად გამოიყენება ოთხი კრიტერიუმი. აუცილებელია ვიცოდეთ, შეუძლია თუ არა მოცემულ ბერკეტს:

·*გააძლიეროს მოსწავლისა და მასწავლებლის შინაგანი მოტივაცია;

·ჩართოს ისინი სწავლისა და სწავლების გაუმჯობესების უწყვეტ პროცესში;

·*გააძლიეროს კოლექტიური და გუნდური მუშაობა;

·მოიცვას მასწავლებლებისა და მოსწავლეების 100%.

სწორედ შინაგანი მოტივაცია, სწავლების გაუმჯობესება, გუნდური მუშაობა და საყოველთაო ჩართულობაა გადამწყვეტი რეფორმის წარმატებისთვის. მრავალი სისტემის რეფორმირების წარუმატებლობა ამ პრინციპების იგნორირებისა და მცდარი მამოძრავებელი ბერკეტების არჩევის ბრალია.

წარმატების გასაღებია მასწავლებლებისა და მოსწავლეების გაერთიანებული ენერგიის როგორც ცვლილებათა ძირითადი მამოძრავებელი ძალის გამოყენება. ამისთვის აუცილებელია რეფორმის მიზნებისა და მონაწილეთა შინაგანი მოტივაციის გაერთიანება. შინაგანი ენერგია ჩნდება იმის გაცნობიერებით, რომ კარგად აკეთებ იმას, რაც შენ და შენს კოლეგებს მნიშვნელოვნად მიგაჩნიათ. მას შემდეგ, რაც სასიცოცხლო მოთხოვნები დაკმაყოფილებულია, ადამიანთა უმრავლესობას მოტივაციას მატებს იმის გაცნობიერება, რომ ეფექტურად მუშაობ იმაზე, რაც მნიშვნელოვანია შენთვის, ფასეულია სხვებისა და მთელი საზოგადოებისთვის. პერსონალური წვლილი უფრო მეტ სიხარულს განიჭებს, როდესაც ის საერთო ძალისხმევის ნაწილია და აერთიანებს პიროვნულ და საზოგადოებრივ მიზნებს. პოლიტიკა და სტრატეგია, რომელიც ხელს არ უწყობს ძლიერ შინაგან მოტივაციას ყველა დონეზე, მთელ სისტემას ვერ გარდაქმნის. ასევე განწირულნი არიან მარცხისთვის ის ლიდერები, რომლებიც არ მიისწრაფვიან, განავითარონ ადამიანის პოტენციალი. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ძლიერი შინაგანი მოტივაციისა და მზარდი უნარ-ჩვევების აუცილებლობა ძალიან დიდია.

განათლების რეფორმირებისადმი ინტერესმა ბოლო დროს იმატა. ამას ხელი შეუწყო რეფორმის შედეგების ხარისხიანმა ანალიზმა. განათლების საერთაშორისო პროგრამის PISA-სა და კომპანია McKinsey-ს ანგარიშების მიხედვით, საუკეთესო შედეგები წიგნიერებაში, საბუნებისმეტყველო საგნებსა და მათემატიკაში აჩვენა ხუთმა ქვეყანამ: კორეამ, ფინეთმა, ჰონკონგმა, სინგაპურმა და კანადამ. ამ სტატიაში ჩვენ ამერიკასა და ავსტრალიას განვიხილავთ. განათლების სფეროს რეფორმირების კუთხით ბოლო დროს ორივე ქვეყანაში სერიოზული ნაბიჯები გადაიდგა; ორივე ქვეყანა აღიარებს, რომ რეფორმირება მათთვის აუცილებელია. მიუხედავად ამისა, ამერიკა ბოლო წლებში კარგავს რეიტინგს PISA-ს პოზიციებში. ასევე – ავსტრალიაც.

რეფორმის ეფექტური ბერკეტები – ეს გახლავთ პოლიტიკური გადაწყვეტილებები და მოქმედებები, რომლებსაც სასურველ შედეგებამდე მივყავართ. ეფექტური ბერკეტები – ეს ის არ არის, რაც იმედის მომცემად ჟღერს; არც ხმამაღალი ლოზუნგებია და არც დაგროვილი პრობლემების გადასაჭრელად ნაჩქარევად მიღებული ზომები; ეს თანხმობასა და მუდმივ განვითარებაში მყოფი ძალების მოქმედებაა, რომლებიც ხელს უწყობს რეფორმის მიზნებისკენ სვლას.

ოთხი მცდარი ბერკეტი ძალიან მიმზიდველი ეჩვენებათ. პოლიტიკოსები ეჭიდებიან ასეთ ბერკეტებს, რადგან ქვეყნის ლიდერებს შედეგების დაუყოვნებლივ მიღება სურთ, მაგრამ ის, რაც იოლ და მხსნელ გადაწყვეტილებად ეჩვენებათ, საბოლოო ჯამში, ავლენს თავის წარუმატებლობას. მაგრამ მოხდება გარდატეხა და აი, რა მაძლევს ამის რწმენას:

·*არაეფექტური მცდარი ბერკეტები სულ უფრო აშკარა ხდება;

·ჩნდება სულ უფრო მეტი პოზიტიური ალტერნატიული გადაწყვეტილება – გასაგები, ხელმისაწვდომი და შთამაგონებელი;

·*რაც მთავარია, ის, ვინც ჩართულია რეფორმების გატარებაში და ვისაც ყველაზე მეტად აბნევს პროგრესის არარსებობა, სოციალური პრობლემების მიზეზებზე დაფიქრდება.

 დღესდღეობით საინტერესოა ის ბერკეტები:

·*რომლებსაც სისტემის გაუმჯობესებისკენ მივყავართ;

·რომელთა მოქმედება და შედეგები ექვემდებარება გაზომვას;

·რომლებიც შესაძლებელს ხდის ლოგიკური ჯაჭვის აგებას, როდესაც X სტრატეგიას Y შედეგამდე მივყავართ.

მათგან განსხვავებით, მცდარი ბერკეტები:

·*იმედის მომცემად ჟღერს, მაგრამ სასურველ შედეგამდე არ მივყავართ;

·*აუარესებს მდგომარეობას;

·*კარგად დაკვირვებისას აღმოჩნდება, რომ ვერ მოახდინა ის გავლენა, რასაც ელოდნენ.

სწრაფი შედეგის მისაღებად მრავალი ლიდერი ირჩევს მცდარ ბერკეტებს.

აი ოთხი მცდარი ბერკეტი და მათი სწორი ალტერნატივა:

გაზომვადობა: პედაგოგთა ტესტირებისა და ნიშნების შედეგების გამოყენება მასწავლებლებისა და სკოლების წახალისებისა და დასჯისთვის – პოტენციალის შექმნის საპირისპიროდ;

ცალკეული ხელმძღვანელებისა და მასწავლებლების პროფესიული განვითარება – პრობლემის ჯგუფური გადაწყვეტის ნაცვლად;

ტექნოლოგიები: სწავლების თანამედროვე ტექნოლოგიების ინვესტირების უპირატესობა და მათ მიმართ გადაჭარბებული მოლოდინი – სწავლების ხარისხზე ყურადღების გამახვილების ნაცვლად;

ფრაგმენტული სტრატეგიები – სისტემური მიდგომის სანაცვლოდ.

 

ოთხივე მცდარი სტრატეგია, რასაკვირველია, რეფორმების დროს გამოიყენება, მაგრამ არც ერთი მათგანი არ აღმოჩნდა წარმატებული. ქვეყნები, რომლებიც ამ სტრატეგიებს ირჩევენ, ვერ აღწევენ მიზანს, უფრო მეტიც – ჩამორჩებიან რეფორმების წარმატებით გატარების კუთხით სხვა ქვეყნებს, რომლებმაც სწორი არჩევანი გააკეთეს. არც ერთ ქვეყანას, რომელიც განათლების სფეროში ლიდერობს, არ უხელმძღვანელია ამ სტრატეგიებით.

ოთხი მცდარი სტრატეგია თავისთავად არ არის ცუდი; ისინი ცუდი ხდება მაშინ, როდესაც მთელი რეფორმა მათზე იგება. ჩვენ ამ სტრატეგიებზე უარის თქმას კი არ მოვითხოვთ, არამედ მათ თანმიმდევრულ გამოყენებას. ოთხი სწორი ბერკეტის გამოყენებას მეტი წარმატება მოაქვს და ეს წარმატება უფრო საიმედო, მტკიცე და საფუძვლიანია.

სწორი ბერკეტები – პოტენციალის აგება, გუნდური მუშაობა, პედაგოგიკა და სისტემური გადაწყვეტილებები – ეფექტურია იმიტომ, რომ პირდაპირ გავლენას ახდენს სკოლის სისტემის კულტურაზე, ცვლის მას. მათგან განსხვავებით, მცდარი ბერკეტები ცვლის სტრუქტურას, პროცედურებს და სისტემის შემადგენელ სხვა ფორმალურ ნაწილებს, ამავე დროს არ ეხება მის არსს და მარცხისთვის წირავს მას.

მსოფლმხედველობა, რომელიც საფუძვლად უდევს სისტემის წარმატებულ რეფორმას – ეს ისეთი მსოფლმხედველობაა, რომელიც მუდმივად აჩენს სისტემის ცვლილების იდივიდუალურ და კოლექტიურ მოტივაციას და მათ შესაბამის ცოდნას. ძალზე ნაყოფიერია აქ განხილული რვა მამოძრავებელი ბერკეტის ერთდროული გამოყენება, მაგრამ მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როდესაც ოთხი ნაკლებეფექტური ბერკეტი ასრულებს მეორეხარისხოვან როლს ოთხ სწორთან მიმართებით.

სისტემებს, რომლებიც იყენებენ ოთხ სწორ ბერკეტს, მაგრამ არც ოთხ მცდარს უგულებელყოფენ როგორც მეორეხარისხოვანს, შეუძლიათ წარმატებას მიაღწიონ.

სანამ თითოეული ბერკეტის გამოყენების დეტალურ განხილვაზე გადავიდოდეთ, წარმოგიდგენთ განათლების სისტემის გაუმჯობესების/რეფორმირების ორ მაგალითს:

ობამას ადმინისტრაციამ და განათლების სამინისტრომ დაიწყეს სერიოზული რეფორმების კამპანია, რომლის დევიზია „რბოლა მწვერვალისკენ”. ამერიკელებს იმედი აქვთ, რომ 2020 წლისთვის განათლების სფეროში კვლავ გახდებიან მსოფლიო ლიდერები. „ჩვენი მიზანია, – აცხადებს ობამა, – კარგი მასწავლებელი თითოეულ კლასში, კარგი დირექტორი თითოეულ სკოლაში”. რეფორმას საფუძვლად უდევს ოთხი პრინციპი:

·განათლებისა და შესაბამისი სისტემის შეფასების ახალი მსოფლიო სტანდარტები;

·მოსწავლეთა შეფასებისა და მასწავლებელთა ეფექტურობის კვლევის საიმედო სისტემა;

·მასწავლებელთა და სკოლების დირექტორთა მუშაობის გაუმჯობესება კანდიდატების შერჩევის, კადრების მომზადებისა და სისტემის წახალისების გზით;

·მდგომარეობის გაუმჯობესება 5 000 ჩამორჩენილ სკოლაში (სულ ქვეყანაში 100 000 სკოლაა).

სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, აშშ-ის ოთხი ძირითადი მამოძრავებელი ბერკეტია: განათლების ახალი მსოფლიო სტანდარტები; სათანადო შეფასების სისტემა; უკუკავშირი, მათ შორის – ანაზღაურების მასტიმულირებელი სისტემაც; სწავლების ეფექტურობის შეფასება მოსწავლეთა მიღწევების შესაბამისად. იმის გამო, რომ საფუძვლად აღებულია სტანდარტები, რომლებიც განათლების სფეროში წარმატებულ ქვეყნებში, მაგალითად, სინგაპურში, გამოიყენებოდა, ამერიკული სტანდარტი ფასდება როგორც მაქსიმალურად ზუსტი, რომელიც შეესაბამება მაღალი დონის უნარებს და ეფუძნება კვლევების შედეგებს. 

მიზნები და სტრატეგიები, რომლებსაც მისდევს ავსტრალია განათლების სისტემის რეფორმირებისას, ძალიან ჰგავს ამერიკულს. ყველა განათლების მინისტრმა 2008 წლის ბოლოს მიიღო მელბურნის დეკლარაცია ახალგაზრდა ავსტრალიელთა განათლებისა და მიზნების შესახებ, რომელიც განათლების სისტემის ახალ მიზნებს აყალიბებდა. დეკლარაციაში განსაზღვრულია საკვანძო სტრატეგიები და ინიციატივები, რომლებსაც მთავრობა განახორციელებს. სასკოლო რეფორმის მიმართულება მიმაგრებულია განათლების შესახებ ნაციონალურ შეთანხმებას. პრიორიტეტი ენიჭება ოთხ მიმართულებას:

·სკოლაში სწავლების ნაციონალური ჩარჩოების შემუშავება. ამასთან ერთად, სახელმწიფო დაფინანსება უნდა განაწილდეს თითოეულ შტატში სასკოლო სწავლების წარმატების მაჩვენებლების მიხედვით.

·ანგარიშვალდებულების გაძლიერება და საზოგადოებისთვის მოსწავლეთა წარმატებების შესახებ ინფორმაციაზე ხალმისაწვდომობა.

·სკოლაში მიღწეულ წარმატებაში ავსტრალიელ ბავშვებსა და ემიგრანტების შვილებს შორის განსხვავების შემცირება.

·ნაციონალური სასწავლო გეგმის შემუშავება და დანერგვა ყველა სკოლაში.

·დაბალი სოციალურ-ეკონომიკური სტატუსის მქონე სკოლების დახმარება;

·წიგნიერებასა და მათემატიკაში მოსწავლეთა მიღწევების ასამაღლებლად სპეციალური პროგრამების შემუშავება, განსაკუთრებით ეფექტური ზომების ბაზის შექნის ჩათვლით;

·მასწავლებელთა კვალიფიკაციის ამაღლება, მათ შორის – ნაციონალური სისტემის რეფორმირებისთვის კადრების მომზადების ორგანიზების ჩათვლით – პროფესიული სწავლება, პროფესიული სტანდარტები მასწვლებლებისთვის, ლიცენზირება, პროფესიული სტანდარტები სკოლის ხელმძღვანელებისთვის, სასკოლო მენეჯმენტი. 

ისევე როგორც ამერიკაში, ავსტრალიაშიც რეფორმის ძირითადი სტრატეგიები და მისი მამოძრავებელი ბერკეტებია სტანდარტები, სისტემის შეფასება, მონიტორინგი, მასწავლებელთა დახმარება და ხელშეწყობა. 

მინდა განვაცხადო, რომ ყველა ეს ამბიციური და ლამაზი გეგმა, რომლებიც სახელმწიფო დონეზეა გაცხადებული, ვერ განხორციელდება არსებული სტრატეგიების ჩარჩოებში. განათლების არც ერთი წარმატებული სისტემა არ მართულა იმ ბერკეტებით, რომლებიც ამერიკამ და ავსტრალიამ აირჩიეს: ამ ბერკეტებს არ გააჩნია ენერგია, რომელსაც შეუძლია ისეთი მოტივაციის შექმნა, რომელიც სისტემის მასშტაბურ ცვლილებას გამოიწვევს. რეფორმირებისას მცდარი ბერკეტების არჩევა აუცილებლად გამოიწვევს სკოლის გარდაქმნის ამბიციური გეგმების მარცხს. საუკეთესო შემთხვევაში, ასეთი სტრატეგიები და ბერკეტები მხოლოდ შეაჩერებს სისტემის საბოლოო რღვევას და გამოიწვევს დროებით გაუმჯობესებას, მაგრამ ვერასოდეს შექმნის მთელი სისტემის რეფორმისთვის აუცილებელ პირობებს. მცდარი ბერკეტები არაეფექტურია, რადგან არ შეუძლია შეცვალოს სკოლის ყოველდღიურობის კულტურა. 

„მკაცრი და სამართლიანი” ანგარიშვალდებულება, როგორც რეფორმის ძირითადი მამოძრავებელი, დაკავშირებულია სტანდარტის, შეფასების, წახალისებისა და სასჯელის გამოყენებასთან. მათი მოქმედების შესაბამისად, განათლების პროცესების მონაწილეებმა რეაგირება უნდა მოახდინონ ჩამოთვლილ ფაქტორებზე და შესაბამისად ცვალონ თავიანთი ქმედებები. აქედან გამომდინარე, იგულისხმება, რომ ანგარიშვალდებულებამ უნდა იმუშაოს როგორც მოტივაციამ და ხელი შეუწყოს ცოდნის მიღებას და კომპეტენციის შეძენას, რაც შედეგების გაუმჯობესებას განაპირობებს. რა უცნაურადაც უნდა ჟღერდეს, აქციო ანგარიშვალდებულება რეფორმის მამოძრავებელ ძალად – არცთუ საიმედო საშუალებაა სისტემის გაუმჯობესებისთვის. სწორედ ოთხი სწორი ბერკეტი უწყობს ხელს მოქმედებებსა და შედეგებთან მიმართებით უფრო ღრმა და საიმედო ანგარიშვალდებულების სისტემის ფორმირებას.

პრობლემა სტანდარტებსა და შეფასებებში კი არა, მათ დომინანტურობასა და იმ ფილოსოფიაშია, რომელიც მათ უკან დგას და გვარწმუნებს, რომ გარე ზეწოლის შედეგად გაჩნდება შინაგანი მოტივაცია და ცვლილებისთვის მზადყოფნა. ამის ნაცვლად საჭიროა ახალი ცოდნისა და ღრმა მოტივაციის შექმნა. საკმარისია შეიცვალოს პროფესიის პრესტიჟულობისა და პროფესიული ზრდისადმი დამოკიდებულება, რომ იმავე სტანდარტებით და შეფასების ინსტრუმენტებით სულ სხვა დინამიკა ჩნდება. გარდა ამისა, სტანდარტებსა და შეფასებებზე კონცენტრაცია არ იძლევა საშუალებას, მეტი ყურადღება მიექცეს სწავლების ხარისხს, რომელიც ცვლილების მთავარი განმაპირობებელია. მოსწავლეთა შედეგების ცვლილების ძირითადი მამოძრავებელია კავშირი „სწავლა – სწავლება – შეფასება”.

იმისთვის, რომ რეფორმამ იმუშაოს, ფაქტორებმა, რომლებიც მის მამოძრავებელ ძალას წარმოადგენს, გავლენა უნდა მოახდინოს მოტივაციაზე და ხელი შეუწყოს პედაგოგთა უმრავლესობის კომპეტენციის ზრდას. გამოიყენეთ ტესტები, მაგრამ არა ბევრი და შეფასებას მიუდექით როგორც გაუმჯობესების სტრატეგიას და არა გარეგნული ანგარიშვალდებულების მიღების საშუალებას. გამჭვირვალე გახადეთ სწავლება და შედეგები და ისინი არსობრივად გაუმჯობესდება.

გადამეტებული ტესტირების მიმდევრებს აოცებთ შედეგები: წარმატებული რეფორმის შემდეგ სწრაფი წინსვლის ნაცვლად მასწავლებლები სტანდარტებისა და შეფასების ცუნამის ქვეშ ყვებიან. დრო და ენერგია, რომელიც „სტანდარტი – შეფასების” კავშირზე იხარჯება, იმდენად დიდია, რომ აღარ რჩება მაღალი დონის მიღწევის შანსი, რაც ჩართულობას და ოსტატობას მოითხოვს. ახლა ხდება იმის თაობაზე წარმოდგენების გადახედვა, რომელი მოქმედებაა პროგრესული XXI საუკუნის გამოწვევათა გადასახედიდან. ეჭვი არ შეგეპაროთ, მაღალი დონის ცოდნა – კრიტიკული აზროვნება და პრობლემების გადაწყვეტა, საკუთარი პოზიციის დაცვა, კომუნიკაციური უნარ-ჩვევები (მოსმენის უნარის ჩათვლით), ციფრული ტექნოლოგიების გამოყენება, გუნდური მუშაობა, სამოქალაქო სიმწიფე ამ საუკუნის ბოლომდე ნორმად იქცევა. მცდარი ბერკეტები ბლოკავს სწორი გზით სიარულის ნებისმიერ შესაძლებლობას.

სიტუაციის გაუმჯობესება სკოლების მცირე ნაწილში – ეს არ არის ის გზა, რომელიც მიზნამდე მიგვიყვანს. მთელი განათლების სისტემა უნდა გახდეს უკეთესი და რაც შეიძლება სწრაფად – ექვს ან შვიდ წელიწადში. არ ღირს იმის ლოდინი, რომ ჩამორჩენილი სკოლები მოწინავეებს დაეწევიან, მაშინ როდესაც მთლიანად სისტემა არსაით მიდის. კონკრეტულ გადაწყვეტილებებს მივყავართ კონკრეტულ შედეგებამდე.

მსოფლიოში ვერც ერთი რეფორმა ვერ მიაღწევს წარმატებას, თუ ცვლილებების დროს აქცენტი ანგარიშგებაზე დაისმის. სწორი ბერკეტების სტიმულირებისთვის შედეგებისა და პრაქტიკული მუშაობის გამჭვირვალობა შესაძლოა საკვანძო ფაქტორი აღმოჩნდეს. ის საშუალებას იძლევა, შენარჩუნდეს საზოგადოების ნდობა განათლებისადმი, აიწიოს პედაგოგის პრესტიჟმა – იმ პირობით, რომ საზოგადოების პრიორიტეტული ფასეულობა იქნება პოტენციალის ზრდა, მასწავლებელთა ჩართულობა, ნდობის გაძლიერება. ამ შემთხვევაში ვერტიკალური ანგარიშგება მნიშვნელოვანია მყარი პროგრესისთვის. გარდა ამისა, გამჭვირვალობა ჩართულობასთან ერთად, პოტენციალის გაძლიერება და ნდობა ხელს უწყობს პასუხისმგებლობის წარმოშობას პარტნიორების დონეზე, რაც არცთუ უმნიშვნელოა სისტემის რეფორმირებისთვის.

 

თარგმანი, ადაპტაცია და რედაქცია კახა ჟღენტისა

1. Выбор ложных движущих сил для реформы целостной системы. Майкл Фуллан Вопросы образования №4 за 2011 год 

2. Choosing the wrong drivers for whole system reform .Michael Fullan . Centre for Strategic Education Seminar Series. 204. 2011

3. An analysis of teachers’ professional development based on the OECD’s Teaching and Learning International Survey (TALIS). European Union, 2010 – წერილების მიხედვით

დღევანდელ მაღალგანვითარებულ სამყაროში მშობლები, განურჩევლად სოციალური სტატუსისა თუ ეკონომიკური მდგომარეობისა, ცდილობენ, რაც შეიძლება მეტი ცოდნა და უნარი მისცენ შვილებს კონკურენტუნარიან გარემოსთან გასამკლავებლად. ზოგი სახსრებს არ იშურებს ძვირად ღირებული კერძო სკოლებისთვის, ზოგიც  რეპეტიტორებთან მომზადებას ამჯობინებს; ბავშვები დადიან სპორტულ წრეებზე, ეუფლებიან მუსიკალურ საკრავებს, მღერიან, ცეკვავენ, ხატავენ, თამაშობენ ჭადრაკს და სხვა. განსაკუთრებული ყურადღება კი უცხო ენების შესწავლას ექცევა. როგორც სკოლაში, ისე მის გარეთაც ბავშვები ხშირად ერთზე მეტ უცხო ენას სწავლობენ. რა თქმა უნდა, ერთი ან მეტი უცხო ენის ცოდნა წარმატებული კარიერის წინა პირობად მიიჩნევა ისეთ სფეროებშიც კი, სადაც ეს სულაც არ არის აუცილებელი, მაგრამ ამ თავქუდმოგლეჯილ ესტაფეტაში მშობლების უდიდესი ნაწილისთვის უცნობია ერთი რამ, რაც ძირეულად ცვლის ბავშვის სააზროვნო უნარებს და უმნიშვნელოვანეს შესაძლებლობებს სძენს მოზარდის ტვინის განვითარებას.

წარმოგიდგენთ ბილინგვიზმის, ანუ ორენოვნების ცნებას. ბილინგვიზმი განიმარტება როგორც ადამიანის მიერ ორი ენის ფლობის უნარი, თუმცა პედაგოგიკის ჭრილში დანახული ეს ცნება ასეთი მარტივი ახსნა-განმარტებით როდი შემოიფარგლება.

საზოგადოებაში ოდითგანვე ჩამოყალიბდა ერთგვარი სტერეოტიპი ბილინგვურობის შესახებ: მიიჩნეოდა, რომ ორენოვანი ადამიანების ცალკეული ენობრივი კომპეტენციები საკმაოდ დაბალია; რომ ადამიანები, რომლებიც ორენოვან გარემოში იზრდებიან (მაგალითად, სხვადასხვა ეროვნების მშობლები ჰყავთ ან ოჯახის რომელიმე წევრთან, ბებიასთან ან ბაბუასთან, სხვა ენაზე უწევთ კომუნიკაცია), ორიდან ვერც ერთ ენაზე ვერ ლაპარაკობენ გამართულად, ვერ აგროვებენ სიტყვათა საჭირო მარაგს და აუცილებელ საკომუნიკაციო კომპეტენციებს; რომ, ამის კვალობაზე, ბილინგვურმა ადამიანმა, საბოლოო ჯამში, არც ერთი ენა იცის სათანადოდ, არც მეორე და ორივეზე მეტყველება „უჭირს”.

ფსიქოლოგიური ლინგვისტიკის განვითარებასთან ერთად ბილინგვიზმის მიმართ დამოკიდებულება ძირეულად შეიცვალა. თანამედროვე მკვლევრები ამტკიცებენ, რომ ბილინგვიზმი უფრო მეტია, ვიდრე ორი ენის ცოდნა: ის, უპირველესად, ბავშვის ზოგად გონებრივ განვითარებას ემსახურება. აღსანიშნავია, რომ, კვლევების თანახმად, რაც უფრო ადრე შეისწავლის ბავშვი უცხოურ (მეორე) ენას, მით უფრო მრავალმხრივადაა იგი განვითარებული. როდესაც ბავშვი ადრეულ ასაკში, მშობლიურთან ერთად, სხვა ენასაც ეუფლება, ის მხოლოდ თვალსაწიერს როდი იფართოებს (რაც, თავის მხრივ, მომავალი ზოგადი განათლების საწინდარია) – ადრეულ ასაკში მეორე ენის შესწავლა მოზარდს უვითარებს განსაკუთრებულ სააზროვნო უნარებს, აუმჯობესებს მის მეხსიერებას, ყურადღებას და ინფორმაციის ათვისების უნარს. ბლინგვიზმი ასტიმულირებს ტვინის კოგნიტურ ფუნქციებს, ხვეწს ე.წ. აღმასრულებელ ფუნქციას, რომელიც, თავის მხრივ, პასუხისმგებელია ისეთ სააზროვნო აქტივობებზე, როგორებიცაა დაგეგმვა, ყურადღების ფოკუსირება, დავალების შესრულება და სხვა. გარდა ამისა, ბილინგვური ბავშვები მეტად კრეატიულები არიან და ინდივიდუალიზმით გამოირჩევიან. მათთვის იოლია პრობლემის გადაჭრის უმოკლესი გზების პოვნა და სხვა. აღსანიშნავია, რომ რაც უფრო ადრეულ ასაკში, უკეთ და სიღრმისეულად ეუფლება მოზარდი უცხოურ (მეორე) ენას, მით უფრო უკეთ აქვს განვითარებული ზემოთ ჩამოთვლილი უნარები.

არსებობს კვლევები, რომელთა თანახმად, ადრეულ ასაკში უცხოური ენის შესწავლა ამცირებს ხანდაზმულობისას დემენციის – მეხსიერების ასაკობრივი დაქვეითების – შანსს. კვლევები გვიჩვენებს, რომ ბილინგვური ადამიანები ალცჰაიმერის დაავადებისგანაც კი უფრო მეტად არიან დაზღვეულნი, ვიდრე რიგითი მონოლინგვები (ერთენოვნები). როგორც ჩანს, ბილინგვიზმი ერთგვარი „ვარჯიშია”, რომლის შედეგადაც ტვინი გამუდმებით ინარჩუნებს „ფორმას”.

რაღა თქმა უნდა, კარგი მეხსიერება წარმატების საწინდარია. ინფორმაციის იმ უდიდეს ნაკადთან გამკლავება, რომელსაც მოზარდი სკოლაში თუ სკოლის გარეთ იღებს, მეხსიერების განსაკუთრებულ სისხარტეს მოითხოვს. კვლევების თანახმად, ბილინგვური ადამიანების მეხსიერება უკეთ ფუნქციობს. ბილინგვიზმი დადებით გავლენას ახდენს როგორც ეპიზოდურ, ისე სემანტიკურ და მუშა მეხსიერებაზე.

ბილინგვური ადამიანის განსაკუთრებული უპირატესობა სამყაროს მრავალფეროვანი და მრავალმხრივი შეცნობის უნარია. სამყაროს შემეცნებისა და ინტერპრეტაციის უნარი მათ მონოლინგვებზე უკეთ აქვთ განვითარებული.

უდავოა ისიც, რომ რაც უფრო მეტი ენა იცის ადამიანმა, მით უფრო მოთხოვნადია ის შრომის ბაზარზე. სწრაფად განვითარებადი ინტერნეტტექნოლოგიებისა და ინოვაციების სამყაროში ხომ კომუნიკაცია წარმატების უმთავრესი პირობაა.

მკითხველს, ალბათ, დაებადება კითხვა: როგორ გავზარდოთ ორენოვანი ბავშვი, თუ ოჯახის ყველა წევრი ერთ ენაზე ლაპარაკობს?

ამ შემთხვევაში სასურველია, ბავშვი სკოლამდელ ასაკშივე ვაზიაროთ უცხოურ ენას. ურიგო არ იქნება, ოჯახის რომელიმე წევრი მას უცხოურ ენაზე ესაუბრებოდეს – ბუნებრივ გარემოში, ძალდაუტანებლად, ვალდებულების გარეშე ბავშვი ყველაზე ადვილად ითვისებს უცხოურ ენას. ენის შესწავლა ხომ ავტომატური უნარია, რომელიც გენეტიკურად გადაეცემა ადამიანს. სწორედ ამ უნარს უნდა ვუმადლოდეთ ადრეულ ბავშვობაში მშობლიური ენის შესწავლას. 

თუ ვერც ჩვენ და ვერც ოჯახის სხვა წევრები ვერ ვახერხებთ პატარასთან უცხოურ ენაზე საუბარს, უმჯობესია შევარჩიოთ ისეთი სკოლამდელი დაწესებულება, სადაც უცხოურ ენასაც ასწავლიან. თუ ბავშვი ბაღში არ დაგვყავს და მისთვის აღმზრდელის ან ძიძის დაქირავება გვიწევს, ვეცადოთ, ისეთი აღმზრდელი მოვიწვიოთ, რომელმაც უცხოური ენა იცის. თუ ეს სკოლამდელ ასაკში ვერ მოვახერხეთ, ვეცადოთ, მაქსიმალურად შევუწყოთ ხელი ბავშვისთვის სკოლის დაწყებითი საფეხურიდანვე უცხოური ენის სწავლებას.

გუშინ  თბილისში      მოთოვა. 

გუშინ მივხვდი, რომ ზღვის გადაღმა მცხოვრებ, თავისუფლების მოყვარე ხალხს, ჩაფხუტიანი სპეცრაზმელებისა და პრეზიდენტის გარდა, სხვა რაღაცებიც აბრკოლებთ. 

გუშინ  თბილისში      მოთოვა. 

გზები გაიჭედა, წყლის მილები დასკდა, ხალხი გაავზნევდა და აწუწუნდა, ტაქსი გაძვირდა, გაზის ქურებს მეტი ცეცხლი მოედო, ზოგრმა ბებიების მოქსოვილი ნაქსოვი წიდები მორგო. თბილისელებმა კარადებში ღრმად შენახული,  ნაფტალინისსუნიანი სვიტრები გამოიღეს.

გუშინ  თბილისში      მოთოვა. 

არადა, რა ჯობია თოვლს. გვიან ღამით მეგობართან ერთად ვარაზის ხევს რომ ჩამოუყვები, თან ბორძიკობ, აქაოდა ფეხი არსად დამიცდესო. მაღლა აიხედავ და თეთრი ვარსკვლავები სახეზე გერეჯგვება. ცინგლი მოგდის – ჯიბეში მოთავსებულ ცხვირსახოცს კი მისწვდი, მაგრამ ამოღება გეზარება. ჰაერს ისრუტავ და ყინვა სასუნთქებს გიწვავს. ზამთარია, ყინავს.

გუშინ  თბილისში      მოთოვა.

ეს თოვლი სულაც არ იყო ისეთი, ჩემს ბავშვობაში რომ ჩამობარდნიდა ხოლმე ვაზისუბნის ნაძვებზე. მაშინ წარმოდგენა არ მქონდა რა ხდებოდა ქალაქის ცენტრში, რამდენი მანქანა შემოეხვეოდა ერთმანეთს, რამდენი გინება გამოიჭედებოდა მძღოლების პირიდან. არც ზღვის გადაღმა მცხოვრები თავუსუფლების მოყვარე ადამიანების ბედი მანაღვლებდა.

გუშინ  თბილისში      მოთოვა.

ახლაღა ვხვდები, ბავშვობაში პირველი თოვლის წამოსვლა არასოდეს მინახავს. ძილის წინ, ფანჯარასთან მდგომი, წარბშეკრულ, მკაცრ  გარემოს ვტოვებდი და დილით მთლად გაჭაღარავებული მხვდებოდა. „თოვლი მოვიდა” – ასე მესალმებოდა ბებია, ჯერ კიდევ ცალთვალგახელილსა და გაუზმორავს. ჯერაც რომ ტკბილ სიზმარზე ხარ მოჭიდებული და სააქაოში გადმოსვლა არ გინდა – აი, ასეთ ბედში მყოფს.  უდავოდ, ეს ყველაზე კარგი დილამშვიდობისა იყო. ეს დილა სკოლაში წასვლად ღირდა.

ისე ხდება, რომ ბავშვები თოვლში სიარულისას მეტს ფიქრობენ, სუფთაზე ბაჯბაჯი ურჩივნიათ და მეტ სიამოვნებასაც იღებენ. სადარბაზოდან რომ გადიან, ფეხშეუხებელ თოვლს აბიჯებენ და სკოლამდე თავიანთი ბილიკი გაჰყავთ. ზრდასრულები კი იოლ გზებს ეძებენ, სხვის ნაფეხურებს მიუყვებიან – ასე რომ უფერო უსაფრთხო და მარტივია, ალბათ იმიტომ. ასეთ გზას ნაკლები თავისტკივილი მოაქვს.  საოცარია, ბავშვები თოვლში სიარულისას აკეთებენ იმას, რაც ადამიანმა მთელი ცხოვრების განმავლობაში უნდა აკეთოს – საკუთარ ნაკვალევებს ტოვებენ. არასწორხაზოვანს, ნაბარბაცებს, მიხვეულ-მოხვეულს, მაგრამ მაინც საკუთარს. ამ ჩვევას, წლების შემდეგ უმეტესობა ღალატობს, გამონაკლისები კი თავიანთ ჩვენებაზე რჩებიან და როგორც წესი, ასეთი ხალხი იოლად იცნობა.

გახსოვთ, პირველი თოვლის დროს, დიდი დასვენების გვირგვინი რა არის? – ფანჯრის რაფაზე ჩამოფერფლილი თოვლისგან გუნდის შეკოწიწება და იმ გოგოსთვის სროლა, ვინც ყველაზე მეტად მოგწონს. ხო უაზრობაა? უაზრობაა, მაგრამ ეგრეა. იმ წმინდა და უაზრო ტრადიციაზე აღარაფერს ვამბობ, გაკვეთილების შემდეგ 5 კილო თოვლით რომ უნდა გაუმასპინძლდე შენს რჩეულს. მე ასეთი სახის ეროტიკა არ მიზიდავდა. ალბათ იმიტომ, რომ ქალის წითლად აღაჟღაჟებული ლოყები არასოდეს მომწონდა. ამ ტრადიციის გამო სხვა ბიჭებზე განაწყენებული გოგონების ნუგეში უფრო საჩემო საქმე გახლდათ.

ციგა არ მქონდა.  უფრო სწორად, ჩემი სართულის საშრობში, ჭერთან, შემოდებული იყო რკინის კონსტრუქცია, რომელზეც სახლში ამბობდნენ ციგაა, ოღონდ გაუმართავიო. მთელი ცხოვრების განმავლობაში ისეთი შეგრძნება მქონდა, რომ ის რკინის კონსტრუქცია ჭერში დაიბადა, ჭერში იცხოვრა. მერე კი, ერთ დღესაც, გაქრა და თან წაიღო სრიალის ოცნება. ციგა არა, მაგრამ 14 ლარიანი, რკინისკაუჭიანი ბათინკები მქონდა, რომლებსაც ფეხის დაცურებისგან უნდა დავეცავი. პირველსავე დღეს, როცა ბათინკებით თავის მოწონების სურვილი მტანჯავდა, გოგონების თვალწინ, მე-8 და მე-11 კორპუსებს შორის ისე ამოვყირავდი, რომ ორი კვირის განმავლობაში მხოლოდ  ჩაიში ჩალბობილ ორცხობილას ვჭამდი.

ჩემი პირველი თავბრუდამხვევი სიმთვრალეც პირველი თოვლობისას იყო. კლასელთან შევიკრიბეთ და ბაბუამისის დაწურულ წითელ ღვინოს მივეძალეთ. ამ სიხარბემ შედეგი მალევე გამოიღო – საქართველოს სიყვარულით აღტკინებული ახალგაზრდები თვალსა და ხელ შუა შემოვეფანტეთ ერთმანეთს. ზოგი სააბაზანოში, ზოგი საძინებელში. პირადად მე, ქუჩაში დავიკარგე. რამდენ ნაბიჯსაც ვდგამდი, იმდენჯერ ბრუნავდა დედამიწა. „ოღონდ ეს დასრულდეს და აღარასოდეს დავლევ” – თავს პირობა მივეცი. ბოლოს, სკოლასთან მივათრიე სული და გრძელ სკამზე წამოვწექი. მაღლა საოცრება ხდებოდა. თოვლი ტეტრისის ფიგურებივით მოიწევდა ჩემკენ და ცა რულეტივით ტრიალებდა. ღრმად ვსუნთქავდი და ზამთრის სუსხი ჩემს ფილტვებში ცემენტივით ქვავდებოდა. გამაყრუებელი სიჩუმე იდგა, რომელიც უფრო ღრმა იყო ვიდრე ჯონი კეიჯის კომპოზიცია. ასეთ კადრებს ვერცერთი რეჟისორი დამანახებდა. ცხადია, იმ დღეს, საკუთარი თავისათვის მიცემული პირობა 2 დღის შემდეგ დავარღვიე და სკოლის ბოლო წლები ისე გავლიე, ყველა ჯერზე ამ ერთხელ პატიებას ვთხოვდი ღმერთს.

ჩვენ ყველანი, ეგოისტები ვართ. თოვლი გვიყვარს მანამ, სანამ ის სუფთაა, სანამ მთვრალი მამაკაცები მას არ შეურაცხყოფენ, სანამ არ მობერდება და შავ ფერს არ მოიკიდებს. გიყვარდეს თოვლი და გძულდეს თოვლ-ჭყაპი, ალბათ იგივეა რაც გიყვარდეს შენი ახალგაზრდა ცოლი და შეიძულო ის მაშინ, როცა ნაოჭები გაუჩნდება; ერთ ვეებერთელა მოედანზე იცავდე თავისუფლებას მხოლოდ მანამდე, სანამ გარშემომყოფები არ შემოგეფანტებიან, სანამ ცხელი გული არ გაცივდება.

გუშინ თბილისში მოთოვა. ეს უფრო შემზადება იყო, ვიდრე თოვლი. იმედი მაქვს ხვალ ვაზისუბნის ნაძვებს ჩამობარდნის და ყველანი ჩვენ-ჩვენი გზებით წავალთ. ბარბაცით, მაგრამ ჩვენ-ჩვენი გზებით.

გაუმარჯოს     უკრაინას!

 

 

 

 

 

 

 

ჭკუისკოლოფობა რთული საქმეა. განსაკუთრებით მაშინ, როცა შვიდი წლისას თავი მსოფლიო ლიტერატურით გაქვს გამოტენილი (ვინ იცის, ვინი პუჰის მსუბუქი ნახერხი ინატრო ოცდახუთი წლის ასაკში, საფეთქელზე ლულამიბჯენილმა საკუთარ თაფლობისთვეში). ასეა თუ ისე, სელინჯერი გამუდმებით ჭკუისკოლოფებზე წერს და არცერთი პერსონაჟია ისეთივე პირქუში, როგორც თავად მწერალი. სელინჯერის განდეგილობა და რწმენა, რომ ქალისთვის (მისი ქალისთვის) გზა სამზარეულოდან საძინებლამდე ცხოვრების ყველაზე მნიშვნელოვანი მონაკვეთია (“ქუხნა”- “კრაოტის” ქართული ვერსიის ამერიკული განხორციელება) სრულიად სცდება ფრენის სახეს. “ფრენი” და “ზუი”, ეს ვრცელი მოთხრობები (გია ჭუმბურიძის ახალი, კარგი თარგმანი), ერთი შეხედვით, იმდროინდელი პოპულარული  თემის (თუმცაღა, რაღა თქმა უნდა უკვდავი)- ღვთის სახის, მისი ავატარების არსებობის გამართლება- გაუმართლებლობისა თუ რწმენის, როგორც მიზეზ- შედეგობრივი სისტემის, როგორც სურვილების დათრგუნვის შედეგად მიღწეული განწმენდის, როგორც ცხოვრებისეული კომპრომისის არც ისე მარტივ საკითხებს ეხება. მეორე მხრივ კი, ერთი გრძელი მოთქმა- გოდებაა ადამიანებისა, რომლებმაც ვერაფრით გაარღვიეს ოჯახური, მოჯადოებული წრე და წრის შიგნით მოძრაობის დარეგულირება კი  საკუთარ სურვილებზე, როგორც ყოყლოჩინურ გამოხდომებზე ხელის აღებით გადაწყვიტეს. 

ფრენი, რომელიც ლოგინად ჩავარდნილი იმეორებს ლოცვას და სამაგიეროდ, სწავლისა და სცენის მიტოვება განუზრახავს, არც ფანატიკოსია, არც- გულმართალი მორწმუნე. წიგნი, რომელიც რუსი გლეხის მოგზაურობასა და უწყვეტი ლოცვის საიდუმლოს ამოხსნას ეხება, ფრენის ახალი თავსატეხია. ორსიტყვიანი ლოცვის (უფალო, შეგვიწყალე) ძალა მის შემდგომ, ავტონომიურ მოქმედებაში მდგომარეობს, ისევე, როგორც აღმოსავლური სიბრძნე აღიარებს ადამიანის შვიდ, ასტრალურ ჭიპს  და “მესამე თვალის” გახსნას ჭეშმარიტებასთან ზიარებისას. საკითხავია, რა არის ფრენისთვის ჭეშმარიტება?- საკუთარი ღმერთის ფუნჩულა სახე, ბესი გლასის ბულიონი თუ საკუთარ ოთახში მარტვილობა?! 

ზუის ფინალური მონოლოგი ერთი მხრივ გაკიცხვაა არა მხოლოდ ფრენის, უმეტესწილად- უფროსი ძმების, სეიმურისა და ბადის, მეორე მხრივ- საკუთარ თავთან საუბარი, საკუთარი ეგოს გამართლებაა (რადგან “მეს” მუდმივი დამალვა ვერასდროს ვერაფრის შექმნის გარანტია) და მესამე მხრივ- არაჩვეულებრიობის უზარმაზარი სევდა. სევდიანია პარმაღზე მჯდარი სქელუა დეიდა, ის მარტოა, დარჩენილი რადიოდან მომავალი ხმამაღალი, ძველმოდური მუსიკის პირისპირ: “არავითარი მნიშვნელობა არა აქვს, სად თამაშობს მსახიობი- ღია საზაფხულო თეატრში, ტელევიზიაში, რადიოდადგმაში გამოდის თუ ბროდვეიზე, ნაღები საზოგადოების წინაშე… მაყურებელი ის ერთი დიდი, სქელი დეიდაა, იმ შენი პროფესორი ტაპერის ჩათვლით. დედამიწის ზურგზე არავინაა, სიმორის სქელ დეიდას რომ არ ჰგავდეს- გამიგე? და იცი, სინამდვილეში, ვინაა? მართლა აზრზე არა ხარ? ე- ეჰ, შენც ხარ რა! ეგაა სწორედ ქრისტე ღმერთი! ეგაა ჩვენი მაცხოვარი!” 

ალბათ მხოლოდ ასეთი სიტყვები გაიძულებს, პროფესორი ტაპერის აფუებული ვარცხნილობა  ვერ დაინახო, რადგან ჩვენ ხშირად მძაფრად განვიცდით ყალბ, მხოლოდ მასებზე გათვლილ, ფასადურ ქმედებებს. არადა, ეს ისეთივე უმნიშვნელოა, როგორც ლაქა ჩვენს თეთრ, ფუმფულა სვიტრზე, რომლის ამოყვანაც “ვენიშით” მრავალგზის ვცადეთ და წარუმატებლობამ სვიტერი გადაგვაგდებინა. ამავდროულად, ჩვენ გულგრილად შეგვიძლია ავუაროთ გვერდი ცხოვრებისეულ, ტკბილ და მყუდრო ამბებს. აი, ისეთებს, როგორიც დედის ფუსფუსია სამზარეულოში და მისი მომზადებული ბულიონი, პირი რომ ვერაფრით დაგვაკარებინა: “თუკი რწმენის გზას ადგახარ, იმის დანახვაც უნდა შეგეძლოს, ყოველდღიურად რა ღმრთისმსახურება ხდება შენ ცხვირწინ….. თუკი ნაკურთხი ბულიონის თასსაც კი ვერ ცნობ, რომელ წმინდანს იცნობ მტვრიან ბილიკზე?”- სვმას კითხვას ზუი.

კითხვასა და კითხვას შორის კი სულ გულისწყრომა იგრძნობა სეიმურისადმი, რომელმაც ბავშვობაში და- ძმა საკუთარ რჯულზე მოაქცია, ათასობით საშიში წიგნი მიაჩეჩა, მერე კი ადგა და თავი მოიკლა. მთლიანობაში, ეს ტექსტი სელინჯერის მონანიებაცაა, სინანული პერსონაჟის გამო, რომელიც ზედმეტად ადრე მოკლა. ეს დედების სევდაცაა, რომლებიც ვერასდროს ხვდებიან, რა დაემართათ შვილებს, რომლებიც ბავშვობაში  მხიარულები და გონიერები იყვნენ, ახლა კი საკუთარ თავებში ისე მტკიცედ ჩაიკეტნენ, როგორც საზოგადოებრივ ტუალეტებში. მართლაც, “რა აზრი აქვს ყველაფერი იცოდე ქვეყანაზე და ქვეყანას აოცებდე შენი გამჭრიახობით, თუ კი ამას არავითარი სიხარული არ მოაქვს”.

ამხელა ორომტრიალში, ამდენ ოხვრაში, ამდენ ლაქლაქში, ამდენ ჭკვიანურ დიალოგში კი ყველას ავიწყდება ზუის პირველი სატელევიზიო სცენარი, პირველი ფილმი ბიჭის შესახებ, რომელმაც მამის სიკვდილის შემდეგ ძროხების ფერმა გაყიდა და ქალაქში გადმოვიდა საცხოვრებლად. ერთხელაც, ერთმა მანქანამ ქუჩიდან გადმოუხვია, უცებ ძროხად იქცა და ბიჭი წითელ შუქზე გაედევნა. საბოლოოდ, ჯოგმა გადათელა. ეგაა: საკუთარი პრინციპებიდან და სურვილებიდან დროებით ხელი რომ აიღო, თავი ფრენისავით საკუთარ სახლს შეაფარო ან თუნდაც სულაც ნურაფერს შეეფარო, სქელუა დეიდა აუცილებლად გესტუმრება, შენსავე ოთახში, საწოლზე ჩამოგიჯდება და რადიოს ხმას ბოლომდე აუწევს.

დაწყებითი სასკოლო პერიოდის როლი და მნიშვნელობა სასკოლო ცხოვრების შემდგომ ეტაპებზე წარმატებების მისაღწევად განუზომლად დიდია. საშუალო და უფროს სასკოლო ასაკში მოსწავლის სასკოლო წარმატებებს ძალიან ხშირად განსაზღვრავს ის უნარ-ჩვევები, რომლებიც ჯერ კიდევ ადრეულ სასკოლო პერიოდში უყალიბდება ბავშვს. აქ ჩვენ მოვიაზრებთ არა მხოლოდ სოციალურ, არამედ სააზროვნო უნარ-ჩვევებსაც. ალბათ, დაწყებითი კლასების ნებისმიერი მასწავლებლისთვის საინტერესო იქნება, თუ რა უნარ-ჩვევების განვითარებაზე უნდა ვიყოთ ორიენტირებული ამ ასაკობრივ საფეხურზე იმისათვის, რომ ჩვენი მოსწავლე სასკოლო სწავლების ზედა საფეხურებზე წარმატებებს აღწევდეს და საკუთარი თავის რეალიზებას მაქსიმალურად ახდენდეს. სასწავლო პროცესში წარმატებებს დიდ წილად  აზროვნების განვითარების სათანადო დონე ესაჭიროება. ამდენად, სასკოლო სწავლების პირველივე დღეებიდანვე ბავშვის აზროვნების განვითარებაზე ზრუნვა ერთ-ერთ პრიორიტეტად უნდა ვაქციოთ. 

    სამწუხაროდ, ბევრი ფიქრობს, რომ დაწყებით კლასებში მაღალი დონის სააზროვნო ოპერაციები (ანალიზი, სინთეზი, შეფასება) ბავშვისათვის დაუძლეველია, ამდენად, ამ ასაკში ანალიზის, სინთეზისა  და შეფასების უნარის განვითარებაზე ზრუნვას აზრი არა აქვს და ძირითადად უფრო დაბალი დონის სააზროვნო უნარების (ცოდნის, გაგების, გამოყენების)   განვითარებაზე უნდა ვიფიქროთ. ყურადსაღებია ის ფაქტი, რომ ზემოთ ჩამოთვლილი უნარების განვითარებაზე  ზრუნვა ჯერ კიდევ სკოლამდელ პერიოდშია საჭირო, რადგანაც,  როცა სკოლაში სწავლისათვის ბავშვის ინტელექტუალურ მზაობას იკვლევენ, იმის დადგენასაც ცდილობენ, თუ როგორ აქვს განვითარებული მას ანალიზის უნარი. მაინც რა შეიძლება გავაკეთოთ სასკოლო სწავლების საწყის ეტაპზე მაღალი დონის სააზროვნო უნარების განვითარების ხელშესაწყობად. პირველ კლასში ამის გაკეთება ძალიან ადვილად შეიძლება თუნდაც ანბანის სწავლების პროცესში. ამისათვის საკმარისი იქნება ვთხოვოთ ბავშვს შეადაროს ერთმანეთს შესწავლილი ასოები, მაგ. ვუხსნით ასო ”მ”-ს და ვაძლევთ დავალებას გვითხრას რითი გავს და რითი განსხვავდება ერთმანეთისაგან ასო ”მ” და ასო ”ნ”. შეადაროს ერთმანეთს სიტყვები მაგ. ”მუხა” და ”ხე” – იპოვოს მათ შორის მსგავსება და განსხვავება. ასეთი დავალებები, ერთის მხრივ, ანალიზის უნარის განვითარებას უწყობს ხელს და, მეორეს მხრივ, ისეთი ფსიქიკური პროცესების განვითარების ხელშემწყობიც ხდება, როგორიცაა აღქმა და ყურადღება. ცნობილია, რომ ბავშვის აღქმა, მოზრდილის აღქმისაგან განსხვავებით, უფრო დიფუზურია დ მოკლებულია შინაგან დანაწევრებულობას, რის გამოც ის ხშირად უშვებს შეცდომებს წერა-კითხვის დროს,  ურევს ერთმანეთში მსგავს ასოებს, უჭირს ცალკეული დეტალების აღქმა. ყოველივე აღნიშნული სერიოზულ პრობლემებს უქმნის მას სწავლის პროცესში და საყვედურებსაც ხშირად იღებს უფროსებისაგან.

    მაღალი დონის სააზროვნო უნარების განვითარებისათვის ასევე მნიშვნელოვანია ის, რომ ჩვენს მიერ დასმულ შეკითხვებში ნაკლები იყოს დახურული შეკითხვების ხვედრითი წილი. უფრო ხშირად გამოვიყენოთ ღია შეკითხვები  და კითხვითი სიტყვა ”რატომ?”  მაგ. ”რატომ არ მოდის თოვლი ზაფხულობით?”, ”რატომ მიფრინავენ შემოდგომაზე ფრინველები თბილ ქვეყნებში?” და ა. შ. ასეთ შეკითხვებს ბავშვები ”საინტერესო”  შეკითხვებს უწოდებენ და სწორედ ასეთი შეკითხვები ხდება ანალიზის უნარის განვითარების ხელშემწყობი.

    ბავშვის სააზროვნო უნარების განვითარებაზე ზრუნვა სასკოლო სწავლების  პირველივე დღეებიდანვე იმიტომაც არის მნიშვნელოვანი, რომ ცოტა მოგვიანებით ის გააზრებული კითხვის უნარის განვითარებაშიც დაგვეხმარება. გააზრებული კითხვის  უნარის დეფიციტი ბავშვებში ჩვენი სკოლების ერთ-ერთ სერიოზულ პრობლემას წარმოადგენს. ამიტომ, აღნიშნული უნარის განვითარებაზე ზრუნვა კითხვის დაწყების პირველივე დღეებიდანვე უნდა იქცეს სასწავლო პროცესის პრიორიტეტად  პედაგოგებისათვის. ამისათვის, კარგი იქნება, თუ სწორად შევარჩევთ კითხვის სტრატეგიებს. სამწუხაროდ, ჩვენს სკოლებში დღესაც კითხვის წამყვანი სტრატეგიაა ”გაგრძელებით კითხვა” და ეს იმ დროს, როცა აღნიშნული სტრატეგია ყველაზე ნაკლებ ეფექტიანია გააზრებული კითხვის უნარის განვითარებისათვის. მის ნაკლებ ეფექტიანობას განაპირობებს, უპირველეს ყოვლისა, ის, რომ ერთ კლასში მყოფი ბავშვები ხშირად ძალიან განსხვავდებიან ერთმანეთისაგან ცოდნით, უნარებით, ასევე კითხვის,  მოქმედების, მეტყველების ბუნებრივი ტემპით. არცთუ ისე იშვიათია შემთხვევა, როცა ბავშვი, რომელიც უკვე საკმაოდ თავისუფლად კითხულობს, იძულებულია, გაგრძელებით კითხვის დროს, მოთმინებით დაელოდოს თავის თანაკლასელს, რომელსაც უჭირს კითხვა. ამასთან, ასეთი კითხვის პროცესში ბავშვმა თითი არ უნდა აიღოს ტექსტიდან, როცა სხვა კითხულობს, იმის გამო, რომ ნებისმიერ მომენტში მასწავლებელმა შეიძლება მას გააგრძელებინოს კითხვა. ხშირ შემთხვევაში, ”გაგრძელებით კითხვის” დროს, ბავშვებს ბეზრდებათ ერთმანეთის ლოდინი  და თითს აღარ აყოლებენ ტექსტს, რის გამოც პედაგოგის მხრიდან საყვედურებს იმსახურებენ. გარდა ამისა, მრავალრიცხოვან კლასში, ტექსტის ერთი ნაწილის წაკითხვის შემდეგ ხშირად ბავშვი ეთიშება კითხვის პროცესს, ვინაიდან გრძნობს, რომ ამდენ ბავშვში მას აღარ მოუწევს კითხვის გაგრძელება. ყოველივე აღნიშნულის გამო, უმჯობესია, ”გაგრძელებით კითხვის”  ნაცვლად, ან თუნდაც მის პარალელურად გამოვიყენოთ კითხვის ის სტრატეგიები, რომლებიც გააზრებული კითხვის უნარის უკეთესად განვითარების შესაძლებლობას იძლევა და რომლებსაც ჩვენი სკოლების პედაგოგთა საკმაოდ დიდი ნაწილი, ჯერ კიდევ წლების წინ, ”წიგნიერების” პროგრამის ფარგლებში ტრენინგებზე გაეცნო. განსაკუთრებით მოსწონთ ბავშვებს, როცა მასწავლებელი პატარა ბარათებზე ან დაფაზე დაწერილ კითხვებს წარუდგენს და სთხოვს, რომ მოიძიონ ტექსტში ის ადგილები, სადაც აღნიშნულ შეკითხვებზე პასუხების ამოკითხვა შეიძლება. ამასთან ერთად, სასურველია გაკვეთილის პროცესში გამოყენებული შეკითხვები ისეთნაირი  ფორმულირებით მივაწოდოთ ბავშვებს, რომ მათზე პასუხები ტექსტში  ზედაპირზე არ იყოს მოცემული  და მათ მოფიქრებას წაკითხულის გააზრება ჭირდებოდეს. ხშირ შემთხვევაში, პატარები, სიჩქარის გამო  პასუხებს, ტექსტიდან ამოკითხვის ნაცვლად, ზეპირად ამბობენ. გააზრებული კითხვის უნარის გამომუშავებისათვის სასურველია, რომ მასწავლებელმა ამას ყურადღება მიაქციოს და შეეცადოს ბავშვის ყურადღების კონცენტრაციას ტექსტზე. როცა მასწავლებელი ბავშვების მხრიდან პასუხების ზეპირად გადმოცემით კმაყოფილდება, ის მეხსიერებაზეა ორიენტირებული, მაშინ, როცა ტექსტის გასააზრებლად და გააზრებული კითხვის უნარის გამომუშავებისათვის პედაგოგი  ორიენტაციას მაღალი დონის სააზროვნო ოპერაციებზე უნდა აკეთებდეს.

 

   ამასთან, უნდა გავითვალისწინოთ ისიც, რომ ვინაიდან მასწავლებელს ერთ ჯგუფში სრულიად განსხვავებული შესაძლებლობების ბავშვებთან უწევს მუშაობა, სწავლების პროცესში ინდივიდუალური მიდგომის უზრუნველყოფა სრულიად აუცილებელია თითოეული მოსწავლის შესაძლებლობების მაქსიმალურად რეალიზებისათვის. ინდივიდუალური მიდგომის ერთ-ერთ კარგ საშუალებას წარმოადგენს შეკითხვების, დავალებების დიფერენცირება და ბავშვების შესაძლებლობებზე მათი მორგება. ასეთ შემთხვევაში თითოეულ მათგანს მიეცემა წარმატების განცდის შანსი, ეს,  თავის მხრივ,    გაუძლიერებს მათ საკუთარი ძალების რწმენას და დადებითი განწყობა ჩამოუყალიბდებათ ყველაფერი იმის მიმართ, რასაც საგაკვეთილო პროცესში შესთავაზებს მასწავლებელი.

    სასურველია, რომ მასწავლებელი გაკვეთილის პროცესში იყენებდეს  სწავლების მრავალფეროვან მეთოდებს და აქტივობებს. ერთი და იგივე მეთოდისა და აქტივობის ყოველდღიური გამოყენება, როგორი საინტერესოც არ უნდა იყოს ის, ხშირად მოსაბეზრებელი ხდება ბავშვისთვის. გააზრებული კითხვის უნარის განვითარებაზე მუშაობის პროცესში  ბავშვები დიდი ხალისით ასრულებენ ისეთ დავალებას, რომელიც მოითხოვს მათგან მნიშვნელოვანი სიტყვების, მნიშვნელოვანი წინადადებების მოძიებას. ისეთი წინადადებების ამოკრებას ტექსტიდან, რომლის გარეშეც ტექსტის შინაარსის გაგება გაჭირდებოდა.  უმცროსკლასელებს ასევე  დიდ სიამოვნებას ანიჭებს პატარა  მოთხრობის შედგენა  წინასწარ მიწოდებული სიტყვების გამოყენებით.

 გააზრებული კითხვის უნარის განვითარება დამოუკიდებელი აზროვნების უნარის განვითარების პარალელურად უნდა მიმდინარეობდეს. ცნობილია, რომ დაწყებითი კლასების მოსწავლეები, იმის გამო, რომ მათთვის მასწავლებელი ხელშეუხებელი ავტორიტეტია, იშვიათად გამოთქვამენ ამ უკანასკნელის აზრის საწინააღმდეგო მოსაზრებას. კარგი იქნება, თუ ბავშვებს დამოუკიდებელი აზროვნებისთვის კომფორტულ გარემოს შევუქმნით, ყურადღებით მოვისმენთ მათ მოსაზრებებს ყოველივე ამას ადექვატურად გამოვიყენებთ მუშაობის პროცესში. 

  უმცროსი  სასკოლო ასაკი ძალიან კარგი პერიოდია  გააზრებული კითხვის უნარის განვითარებისათვის. თუ  ჩვენ ამ შესაძლებლობას გავუშვებთ ხელიდან და არ გავაკეთებთ ინას, რისი გაკეთებაც საკმაოდ ადვილად შეიძლება ამ პერიოდში, ცოტა მოგვიანებით ძალიან გაგვიჭირდება იმის შეცვლა, რაც უკვე საკმაოდ მყარად იქნება ჩამოყალიბებული. ცნობილია, რომ გაცილებით ადვილია შეცდომების თავიდან აცილება, ვიდრე   დაშვებული შეცდომების გამოსწორებაზე ზრუნვა. კორექცია საკმაოდ რთულ პროცესად ითვლება და ხშირად არ იძლევა  სასურველ შედეგებს.   ამდენად, უმჯობესია დაწყებით კლასებშივე ჩავუყაროთ საფუძველი იმას, რამაც ზედა კლასებში უბრალოდ შემდგომი განვითარება უნდა ჰპოვოს.