ინგლისურენოვანი ბესტსელერის „Americanah“-ის აფრიკელი ავტორი ქალი, ჩიმამანდა ნგოზი ადიჩიე, მოგვითხრობს აშშ-ში სწავლის დროს მიღებული შთაბეჭდილებების შესახებ.
მოკლე ცნობა მწერლის შესახებ: ჩიმამანდა ნგოზი ადიჩიე – ნიგერიელი ინგლისურენოვანი მწერალი ქალი, დაიბადა 1977 წლის 15 სექტემბერს, ქ. ენუგუში (ნიგერია). ჩიმამამნდა ადიჩიე ძირითადად პროზას წერს. ის არის ბესტსელერების „მეწამული ჰიბისკუსი” (Purple Hibiscus), „ყვითელი ნახევარმზე“ (Half of a Yellow Sun) ავტორი. მიღებული აქვს მრავალი ლიტერატურული პრიზი, იყო მაკ-არტურის ფონდის „გენიოსების გრანტის“ სტიპენდიანტი, სწავლობდა ნიგერიის სახელმწიფო და აშშ-ის რიგ უნივერსიტეტებში. მაგისტრის წოდება ჯონს ჰოპკინსისა და იელის უნივერსიტეტებში მიიღო.
ახალგაზრდა ნიგერიელმა მწერალმა ქალმა, ჩიმამანდა ნგოზი ადიჩიემ, ნიგერიაში სკოლაში სიარულის დროს არ იცოდა, რას ნიშნავდა ადამიანთა დიფერენციაცია კანის ფერის მიხედვით. ეს აშშ-ში კოლეჯში სწავლისას გაიგო. როგორც აფრიკული წარმოშობის შავკანიანს, მას იმის გაცნობიერებაც მოუხდა, თუ რას ნიშნავს იყო ფერადკანიანი ამერიკაში. რასა იმ თემად იქცა, რომლითაც ცხოვრება და რომლის შესწავლაც მას აშშ-ში მოუწია.
რასის წარმომადგენლად თავის აღქმას გარკვეული დრო დასჭირდა. ეს პროცესი ეპიზოდური აღმოჩნდა. მაგალითად, ადიჩიე იხსენებს, რომ ბაკალავრიატში სწავლისას, ერთხელ საუბარი „საზამთროს“ შეეხო. ერთმა სტუდენტმა რაღაც უთხრა აფროამერიკელ კურსელს და სიტყვა „საზამთრო“ ახსენა. აფროამერიკელმა თავი შეურაცხყოფილად იგრძნო.
“მაშინ ძალიან გამიკვირდა. ნეტავ რა არის ასეთი ცუდი „საზამთროში“? თანაც, საზამთრო ძალიან მიყვარს“.
ადიჩიემ იგრძნო, რომ მისი აფროამერიკელი თანაკურსელი მასზე ნაწყენიც დარჩა, რადგან მას, აფრიკელს, არ ესმოდა, თუ რატომ უნდა გაეზიარებინა მისი აფროამერიკელი კურსელის გაბრაზება[1] – ადიჩიე მიხვდა, რომ მას არ ესმოდა ის კონტექსტი, რამაც მისი მეგობარი გააბრაზა.
ნიგერიაში, პატარა ადიჩიესთვის არავის უსწავლებია ტრანსატლანტიკური მონათა ვაჭრობის ისტორია. მან აღმოაჩინა, რომ აშშ-ის მონათმფლობელობის ისტორია და მისი დღევანდელი გამოძახილი თავიდან ჰქონდა სასწავლი.
„რასა საკმაოდ უცნაური კონცეფციაა“, ამბობს ადიჩიე, „რადგან მე უნდა მესწავლა, თუ რას ნიშნავს იყო შავკანიანი აფრიკელი ამერიკაში. უნდა დაიმახსოვრო, რომ „საზამთროს“ შენთან ხსენება, თურმე შეურაცხმყოფელია“.
ადიჩიე მაკ-არტურის ფონდის სტიპენდიის მფლობელი და ორი გახმაურებული რომანის, „მეწამული ჰიბისკუსის“ და „ყვითელი ნახევარმზის“ ავტორი გახლავთ. მისი მოთხრობა „ამერიკანაჰ“ იკვლევს ზემოთ ნახსენებ საკითხებს და აღწერს იმ გარემოებებს, რომელიც ასახავს ამერიკაში შავკანიანად ყოფნის თავისებურებებს. მოთხრობა ვითარდება ახალგაზრდა ნიგერიელი წყვილის გარშემო, რომელთაგან ერთი ინგლისში მიემგზავრება, ხოლო მეორე – ამერიკაში.
მოთხრობის სათაური – „ამერიკანაჰ“ – არის ნიგერიული სლენგი იმ ნიგერიელთა დასახასიათებლად, ვინც ამერიკაში ცხოვრობდა და სამშობლოს „გაამერიკელებული“ დაუბრუნდა.
„ამ სიტყვას ნიგერიაში ხშირად გაიგონებთ, – ამბობს მწერალი, – მისი შინაარსი, მსუბუქ დაცინვას შეიცავს“.
რას ნიშნავს იყო აფრიკელი (და არა აფროამერიკელი) ამერიკაში
„ვფიქრობ, აფრიკელები, აფროამერიკელებისგან განსხვავებით, არ არიან დამძიმებულნი ამერიკის რასიზმის საშინელი ისტორიით. ამიტომაც ადამიანები ამერიკაში ხშირად მეუბნებოდნენ: „შენ განსხვავებული ხარ. შენ არ ხარ გაბრაზებული“. ისეთი განცდა გეუფლება, თითქოს სურთ, გაგხადონ იმის მონაწილე, რაში მონაწილეობის მიღება შენ არ გინდა. რადგან რაღაცნაირად გეუბნებიან, რომ „შენ კარგების კატეგორიაში ხარ“. ვფიქრობ, ეს ამერიკის ისტორიის რეალობების იგნორირებას გულისხმობს. მაგალითად, ადამიანები გეუბნებიან: „რა ადვილია შენთან (იგულისხმება შავკანიანთან) ურთიერთობა“. ამ ფრაზას მოაყოლებენ ისტორიას აფროამერიკელ ქალზე, რომელიც ჩემგან განსხვავებულია. ვფიქრობ, ასეთი დამოკიდებულებები არასწორია“.
ამერიკული უმაღლესი განათლების ტრადიციების შესახებ
მე ძალიან მომეწონა ამერიკული უნივერსიტეტების სისტემის ლიბერალური კურსი. განსაკუთრებით ის, რომ შეგიძლია აირჩიო ფილოსოფიის, პოლიტიკური მეცნიერებებისა და კომუნიკაციის კურსები. ბაკალავრიატში სწავლისას სრულიად აღფრთოვანებული ვიყავი. როგორც მახსოვს, მაშინ არავითარი გეგმა არ მქონია. უბრალოდ ვფიქრობდი, რომ სახლში დავბრუნდებოდი, რაც პრინციპში მოვახერხე და ახლა ორივე ადგილას ვცხოვრობ. მაშინ ზუსტი წარმოდგენა არ მქონია, როგორ გავაკეთებდი ამას. უბრალოდ ძალიან აღელვებული ვიყავი იმით, რომ მქონდა კურსები და ლექციები, რომლებსაც არა მხოლოდ კარგად ვაბარებდი, არამედ რომლებზე დასწრებაც ძალიან მაინტერესებდა და მომწონდა.
იმის შესახებ, თუ რატომ სურდა ნიგერიაში ყოფნისას ჰქონოდა სწორი თმები
გოგონადან ქალის სტატუსში გადასვლის ნიშანია, როცა შეგიძლია Relaxer-ის გამოყენება და თმების გასწორება. მახსოვს, როგორ ველოდებოდი სკოლის დამთავრების ბოლო დღეს.
…სწორედ სკოლის დამთავრების დღეს ძალიან მსურდა თმის გასასწორებელი მქონოდა და სწორი თმებით მევლო…
შემდეგი ამერიკაში ჩემი ჩამოსვლა იყო, და …აღმოჩნდა, რომ ქალთა სალონში Relaxer-ს ვერ ვყიდულობდი, რადგან ის უსაშველოდ ძვირი ღირდა.
ამიტომაც გავემართე აფთიაქში, შევიძინე თმის გასასწორებელი კომპლექტი და გადავწყვიტე პროცედურა ჩემით ჩამეტარებინა… ეს ამბავი მთლად კარგად ვერ დასრულდა…
თავის კანის დამწვრობების შემდეგ დავფიქრდი და თავს ვუთხარი: „რატომ ვაკეთებ ამას?“ იმ დღის შემდეგ, თმის გასასწორებელი საშუალება აღარ გამომიყენებია…
თუმცა რაღაც დრო დამჭირდა იმისთვის, რომ შევგუებოდი ჩემს ბუნებრივ ხუჭუჭ თმას“.
იმის შესახებ, თუ როგორ იმოქმედა მასზე და მის ოჯახზე ომმა ნიგერიაში
„მამაჩემმა ყველაფერი დაკარგა, ყველა მატერიალური საგანი თუ ნივთი, რომელსაც იგი ფლობდა. მან ასევე დაკარგა მამა, რომელიც ლტოლვილთა ბანაკში გარდაიცვალა. მამა დედაჩემმაც დაკარგა. ჩემი მშობლები აშშ-დან სულ რამდენიმე თვის ჩამოსულები იყვნენ, როდესაც ომი დაიწყო… მამაჩემი ჩამოდის ამერიკიდან, იწყებს ლექციებს ნიგერიის უნივერსიტეტში და ცოტა ხანში ომიც იწყება“.
„მახსენდება მამაჩემის ნაამბობი ისტორია ლტოლვილთა ბანაკში მამამისის სიკვდილის შესახებ. ბაბუაჩემი სახელგანთქმული კაცი იყო იგბოს (ერთ-ერთი მრავალრიცხოვანი ერი ნიგერიაში) მხარეში, რაც ნიშნავდა, რომ იგი დიდი პიროვნება გახლდათ. მას ალბათ ერთ-ერთი უმაღლესი ტიტული ჰქონდა თავის ხალხში, რაც შეიძლება მამაკაცმა მოიხვეჭოს.
მაგრამ ომის გამო, მისი მშობლიური ქალაქი დაეცა და იგი იძულებული გახდა, დაეტოვებინა მშობლიური ადგილები და ლტოლვილთა ბანაკისთვის შეეფარებინა თავი. იგი მოკვდა და საერთო საფლავში დაასაფლავეს.
ეს განსაკუთრებით მტკივნეული იქნებოდა მისთვის – მისი სახელის მქონე ადამიანისათვის.
მამა, რომელიც ოჯახში პირველი ვაჟი გახლდათ და რომელიც ყველაფერს დიდი პასუხისმგებლობით ეკიდებოდა, ვერ დაესწრო მამის დასაფლავებას, რადგან შეტაკებების გამო გზა ლტოლვილთა ბანაკამდე დაკეტილი იყო.
იმ დროს მამა ბიაფრას (ნიგერიის სამხრეთ-აღმოსავლეთი მხარე, ერთ დროს დამოუკიდებელი რესპუბლიკა, იგბოს ხალხის სამშობლო) სხვა მხარეში გახლდათ და მას მხოლოდ ერთი წლის შემდეგ მიეცა საშუალება, ლტოლვილთა ბანაკში მამამისის დაკრძალვის ადგილი მოენახულებინა.
… როდესაც მან ლტოლვილთა ბანაკს მიაღწია, იქაურებს სთხოვა: „მაჩვენეთ მამაჩემის საფლავი“. ვიღაცამ ხელები გაასავსავა და უბრალოდ უთხრა: „ო, ჩვენ გვამები აი აქ დავფალით“.
ეს მასობრივი, საერთო სასაფლაო აღმოჩნდა. იმ დროს ბევრი ადამიანი გარდაცვლილა. მამაჩემმა შემდგომ მოგვიყვა, რომ იგი მივიდა საერთო სასაფლაოზე და მუჭით აიღო იქაური მიწა. ის ერთი მუჭა მიწა დღესაც შენახული აქვს. ამ ისტორიამ ჩემზე ალბათ ყველაზე მეტად იმოქმედა…“
განათლებასა და ქრისტიანობის გავლენაზე თანამედროვე აფრიკაში
ქრისტიანმა მისიონერებმა აფრიკაში განათლება შემოიტანეს. ეს მხოლოდ განათლება არ იყო, ეს იყო რელიგიაც: ორივე ერთდროულად შემოვიდა ჩვენთან. მამაჩემისთვის, რომელიც აღმოსავლეთ ნიგერიაში დაიბადა და სკოლაში 1936 წელს შევიდა, ეს არ იყო მხოლოდ მათემატიკის, ინგლისურის თუ მეცნიერების გაკვეთილები, მას სკოლაში იესო ქრისტეს მოძღვრებასაც ასწავლიდნენ და თან იმასაც ეუბნებოდნენ, რომ ყველაფერი, რასაც მათი მშობლები სახლში აკეთებდნენ (იგულისხმება ადგილობრივი, აფრიკული რელიგიები) დემონური და ბოროტისა იყო…
დღეს კი გვყავს განათლებული აფრიკელების თაობა, რომლებიც უკვე ქრისტიანებად გაიზარდნენ.
თუმცა ისეთ ქრისტიანებად (ტრადიციული გაგებით), ვინც მათთვის გადაცემული ქრისტიანობის გამო, ხელაღებით უარყოფენ და მეტიც, დემონიზაციას უკეთებენ ყველაფერს, რაც ტრადიციულ რელიგიებს შეეხება. მე მჯერა, რომ შესაძლოა იყო ქრისტიანი, მაგრამ პატივს სცემდე სხვა ტრადიციებსაც.
მამაჩემის თაობაში ძალიან ბევრი ადამიანი ფიქრობს, რომ ის, რაც მათ მშობლებმა, პაპა-ბებიამ და უფრო შორეულმა წინაპრებმა გადასცეს, აბსოლუტური ბოროტება გახლდათ. ისინი ამ დროს იყენებდნენ სიტყვებს: „კერპთაყვანისმცემელი“ და „წარმართი“.
ამერიკაში ჩემი პირველად ჩასვლისას, როდესაც უნივერსიტეტის კურსს ვიწყებდი (ეს ათი წლის წინ ხდებოდა), ჩემი ოთახის მეზობლებს ჩემ მიმართ გარკვეული შიში და გაკვირვება შევნიშნე. უკვირდათ, რომ მეცვა, მათი სიტყვებით, „ამერიკული“ ტანსაცმელი; ვლაპარაკობდი ინგლისურად; რომ ვიცოდი, ვინ იყო მომღერალი მერაია ქერი…მათ გარკვეულწილად უკმაყოფილებაც შევატყვე: ისინი „ნამდვილ“ აფრიკელს ელოდნენ, ხელში კი მე შევრჩი. შემდეგ, მათ ჩემი „აღმოჩენა“ დაიწყეს…“.
მოგვიანებით, ეჭვი გამიჩნდა: ამის მიზეზი ალბათ ის იყო, რომ ამერიკელების ცოდნა აფრიკის შესახებ, გარდა „ტარზანზე“ გადაღებული ფილმისა, მხოლოდ ჩინუა აჩებეს[2]ფანტასტიკური მოთხრობით შემოიფარგლებოდა. ამ წიგნს, ამერიკაში მაღალ კლასებში სასკოლო პროგრამის მიხედვით ასწავლიან. მაგრამ, როგორც ჩანს, მასწავლებელს დაავიწყდა, ბავშვებისთვის შეეხსენებინა, რომ რომანის მოქმედება ასი წლის წინანდელ ნიგერიაში ვითარდება…
ამ სიცარიელის შესავსებად ჩემს მეგობრებს განელი მწერლის, ამაატა აიდუს მოთხრობების კრებული – „აქ ტკბილს ვერ იპოვით“ – გადავეცი.
ამ კრებულში საოცარი ოსტატობითა და გულწრფელობითაა აღწერილი გასული საუკუნის 60-იანი წლების მოვლენები განის დამოუკიდებლობის შემდეგ. მოქმედ გმირებს უწევთ ცხოვრება ახლადდამდგარი „ახლისა“ და ჯერ კიდევ არსებული „ძველის“ პირობებში, ქალაქისა და სოფლის გარემოში და უეცრად თავს დატეხილ უცნობ მდგომარეობაში, რომელსაც „დამოუკიდებლობა“ ჰქვია. მის მოთხრობებში ვერ ნახავთ წარსულის რომანტიზაციას თუ ახლის დრამატიზებას.
მოგიტანთ ერთ მაგალითს: განაში, ტრადიციული ქორწილები, როგორც აიდუს მოთხრობის გმირი ამბობს, „ყოველთვის სავსე იყო დაუჯერებელი სისულელით“.
სხვა სიტყვებით, წარსული არაფრით გახლდათ აუცილებლად „უკეთესი“ – და მწერალი თვითონვე ეჭვქვეშ აყენებს „უკეთესისა“ და „უარესის“ კატეგორიებს. წარსულის ანალიზი იმით არის ფასეული, რომ იგი კოლონიალიზმის ეპოქის დადგომამდე აფრიკელების შექმნილი გახლავთ,…
ეს ის დროა, როდესაც ადამიანებს ესმოდათ თავიანთი ცხოვრება და მათ ურთიერთობას გარკვეული აზრი ჰქონდა.
აფრიკის „ვესტერნიზაციამ“ საზოგადოებაში არნახული მასშტაბების მომხმარებლური ჟინი – კონსუმერიზმი[3] წარმოშვა; „დასავლური“ ნივთების შეძენისკენ მიმართული დაუოკებელი სურვილი – ნივთებისა, რომლებიც თვითონ დასავლეთსაც აღარ სჭირდება.
ერთი გმირი ამ მოვლენას ასე აღწერს: „უაზრო ნივთებისადმი სწრაფვა, რომლებიც ვიღაცის ქარხანაშია დამზადებული“; მოთხრობის სხვა გმირი ამას სხვაგვარად ხედავს:”ხალხი ყველანაირ რესურსს ხარჯავს, რომ ნახმარი, მაგრამ ამერიკული ტანსაცმელი შეიძინოს“.
აიდუს მოთხრობების ეს კრებული ძველი სტილის სოციალური რეალიზმია, რომელიც კარგ საქმეს აკეთებს რომანისა და პროზისათვის: გართობს.
აიდუს დამსახურება მისი ხალასი იუმორი და გონებამახვილური სტილია. ის არ გაწუხებს თავზარდამცემი „მესიჯებით“. როდესაც სულმოუთქმელად „ჩაამთავრებ“ მის მორიგ მოთხრობას, დაჯდები და გაიაზრებ, რომ კმაყოფილებასთან ერთად სერიოზული ინტელექტუალური გამოცდილებაც შეიძინე.
ეს წიგნი განსაკუთრებით სასარგებლო აღმოჩნდა ჩემი ამერიკაში ყოფნის პირველ, „გაუცხოების“ თვეებში. ეს წიგნი სასარგებლო აღმოჩნდა ჩემთვის – ზოგადად მისი „აფრიკული“ სიახლოვისა და იდეების წარმოჩენის იმ სტილის გამო, რომლის წარმოჩენა ასე ოსტატურად არასდროს შემეძლო.
უნდა ვთქვა, რომ არ მხიბლავს, როდესაც ლიტერატურას ანთროპოლოგიის იდეით განიხილავენ. თუმცა ნამდვილად მსურდა, რომ ჩემს მეზობლებს (საუნივერსიტეტო კამპუსში) განელი მწერლის წიგნი ანთროპოლოგიურ სახელმძღვანელოსავით წაეკითხათ – როგორც გაგრძელება სკოლაში ნასწავლი ჩინუას წიგნისა; როგორც საშუალება, რომელიც მე მათთვის ნაკლებად უსიამოვნო სიურპრიზად გადამაქცევდა.
რა თქმა უნდა, გარდა ამისა, იმედი მქონდა, რომ მათ აიდუს მოთხრობებიც მოეწონებოდათ. საბოლოოდ ისე მოხდა, რომ ჩემი ამერიკელი მეზობლებიდან აიდუს წიგნი მხოლოდ ერთმა წაიკითხა. იგი ამ საქმეს დიდხანს მოუნდა და როდესაც ვკითხე, რას ფიქრობდა წაკითხულზე, მიპასუხა: „რა ვიცი, ჩემთვის ეს არ იყო ძალიან აფრიკული“.
ყოველთვის მაინტერესებდა რამდენად ახდენს გავლენას ჩვენი კულტურული „ბაგაჟი“ იმაზე, თუ როგორ და რას ვკითხულობთ. ვეჭვობ, რომ ძალიან დიდს. თუმცა გვინდა, რომ ასე არ იყოს. ძალიან მომეწონა ჩემი მეზობლის პასუხი, რადგან გამოვიდა, რომ ამ გადასარევმა აფრიკულმა წიგნმა შეცვალა აფრიკის შესახებ მასში არსებული „ძველი მარაგები“. მიუხედავად იმისა, რომ ასეთი რამ ჩემს მეზობელს არ უთქვამს, დარწმუნებული ვარ, რომ ამ წიგნმა იგი გააცინა და დააფიქრა კიდეც.
გამოყენებული წყარო: https://www.npr.org/2013/06/27/195598496/americanah-author-explains-learning-to-be-black-in-the-u-s
სტატია თარგმნა და მოამზადა ლევან ალფაიძემ, 14.09.2016
[1]აშშ-ის სამოქალაქო ომის შემდეგ, მონობის აკრძალვის შემდეგ რასისტი თეთრკანიანების სუბკულტურაში გაჩნდა ახალი რასისტული ხატი: თავისუფალი აფროამერიკელების ფერმერული მეურნეობა, რომელშიც ისინი საზამთროსა და ნესვს ზრდიდნენ და ამ პროდუქტების გაყიდვით ირჩენდნენ თავს. გარკვეული პერიოდი, საზამთროს ფერმერობა აფროამერიკელებისთვის თავისუფლების ნიშანს წარმოადგენდა, რადგან მონობის პერიოდში სამხრეთის შტატებში საზამთრო ხშირად ერთადერთი საკვები იყო, რომლის ჭამასაც მონათმფლობელები მონებს არ უზღუდავდნენ. რასისტებისთვის კი „საზამთრო“ და მისი „თავისუფალი“ გაზრდა, შავკანიანების უსაქმურობის, სიზარმაცის და უქმად ყოფნის სიმბოლოდ გადაიქცა.
[2]ჩინუა აჩებე – ცნობილი ნიგერიელი მწერალი, ავტორი გახმაურებული რომანისა „Things Fall Apart“ („რღვევა“). მისი წიგნები 50-ზე მეტ ენაზეა ნათარგმნი.
[3]კონსუმერიზმს უწოდებენ სოციალურ და ეკონომიკურ წესრიგსა და იდეოლოგიას, რომელიც ადამიანებს სულ უფრო მეტი საქონლის, პროდუქციისა თუ სერვისის შეძენისკენ უბიძგებს.
