გამოვიდა ჟურნალ “მასწავლებლის” 2017 წლის მეოთხე ნომერი, რომელიც საქართველოს ყველა სკოლას და საგანმანათლებლო რესურსცენტრს საჩუქრად გადაეცემა.

ჟურნალის ამ ნომერში წაიკითხავთ :

სარჩევი

თანამედროვე საგანმანანთლებლო მიზნების მიღწევის ერთ-ერთი ყველაზე ოპტიმალური გზა პრობლემის გადაჭრასა და კრიტიკული აზროვნების განვითარებაზე ორიენტირებული  სწავლებაა. ეყრდნობა რა იდეების შემოქმედებითად გენერირებას, სწორად შერჩეულ რესურსებს, ინფორმაციის ტრანსფორმაციისა და  ცნებებთან მუშაობის სხვადასხვა გზებს, ასეთი  გაკვეთილები მოსწავლეებს საშუალებას აძლევს „დაზეპირების“  გარეშე აითვისონ ვრცელი სასწავლო მასალა.

პრობლემის გადაჭრისა და კრიტიკული აზროვნების განვითარებისკენ მიმართული მრავალი სტრატეგია არსებობს. მათ შორისაა სტრატეგია „იდეალი“ (ავტ. ჯ. ბრემფორდი), რომელიც  საშუალებას გვაძლევს, პრობლემას სხვადასხვა რაკურსით შევხედოთ, გავაანალიზოთ საჭირო ვარიანტები და ამოვირჩიოთ ყველაზე ოპტიმალური.

სტრატეგია „იდეალის“ მუშაობის ეტაპებია:

ი  – „იდენტიფიცირება“ (პრობლემის, სამუშაოს მიზნის)  და საკითხის ფორმულირება;

დ – „დასვლა“  ძირითად აზრამდე, შინაარსში ბოლომდე წვდომა, აღწერა, პრობლემის გააზრება და შეკითხვის ჩამოყალიბება. ის უნდა იყოს ზუსტი, კონკრეტული, უნდა იწყებოდეს კითხვითი სიტყვით – „როგორ?“ და არ უნდა შეიცავდეს  უარყოფას, მაგალითად, ნაწილაკს – „არა“;

ე – „უამრავი  ვარიანტი!“  – ამ ეტაპზე  „გონებრივი იერიშის“ გზით ბევრი იდეა წამოიჭრება. ამ დროს დაუშვებელია  კრიტიკა;

ა – „ყველა ვმუშაობთ!“ – ამ ეტაპზე ირჩევა სათანადო ვარიანტი, ვლინდება „პლიუს-მინუსები“ და დგება სამუშაო გეგმა;

ლ – „ლოგიკური დასკვნების დროა!“ –  ესაა შესრულებული მოქმედების ანალიზის, საჭირო გადაწყვეტილების მიღებისა და  ლოგიკური დასკვნების ეტაპი;

ი – „იხილეთ რაოდენობრივი და თვისებრივი შედეგები!“ –  რეფლექსიის ეტაპი (მიღებული რაოდენობრივი ცოდნისა და ათვისებული უნარების, აღიარების, შეფასების, საკუთარი გამოცდილების დაგროვების ეტაპი).

მოცემული სტრატეგია განსაკუთრებით ეფექტურია ტექსტურ  მასალასთან მუშაობისა და სიტუაციის ანალიზისას.

სტრატეგია  „იდეალი“ –  სამუშაო ფურცელი

კონკრეტულ ეტაპზე შესაძლებელია თითოეულმა მოსწავლემ ან საკითხის  ფორმულირების მისეული გზა აირჩიოს, ან – შეჯერდეს ზოგადად კლასისთვის სამუშაო ერთ ვარიანტზე. სწავლის ზედა საფეხურზე სასურველია პირველი გზის არჩევა, რადგან მათ უკვე აქვთ პრობლემაზე ორიენტირებული დავალებების შესრულების გარკვეულ გამოცდილება (თანაც ისინი პასუხისმგებელი არიან საკუთარ არჩევანზე), ხოლო საბაზო საფეხურზე ეფექტურია ჯგუფური მუშაობის ფორმა.

გთავაზობთ  მაგალითს ჩემი საგაკვეთილო პრაქტიკიდან:

 საგანი: ისტორია;

საფეხური – საშუალო;

თემა – „საქართველო V საუკუნეში. ვახტანგ გორგასალი“;  ისტ. XI.5;

გაკვეთილის ძირითადი ნაწილი –  ნარატივის გაცნობა – ნაწყვეტი  „ვახტანგ გორგასლის ცხოვრებიდან“: „ათი წლისა იქნებოდა ვახტანგი, ქართლს ოსები შემოესივნენ, მოაოხრეს იქაურობა, წაიყვანეს თან უამრავი ტყვე, მათ შორის ვახტანგის სამი წლის და მირანდუხტიც და უკან გაბრუნდნენ. ამავე დროს ბერძენნიც შემოესივნენ აფხაზეთს და დაიპყრეს იგი ეგრისწყლიდან ციხეგოჯამდე. ქართლში გლოვა და მწუხარება გამრავლდა, და ასე იყო ქვეყანა უპატრონოდ, ვიდრე ვახტანგი თხუთმეტი წლისა არ გახდა“.

სტრატეგია  „იდეალის“ ნაბიჯი N1:

მიმართვა მოსწავლეებს: „დაასახელეთ, რა პრობლემას ხედავთ?“

მოსწავლეები  უთითებენ ვახტანგ მეფეზე, ზოგადად ქვეყანაში არსებულ ვითარებაზე და იყენებენ შეკითხვის ფორმულირების ზოგად წესს –  პრობლემის ფორმულირება დაიწყეს კითხვითი სიტყვით: „როგორ…?“,  ამავე დროს ცდილობდნენ, ფორმულირება მაქსიმალურად კონკრეტული ყოფილიყო. პრობლემის ფორმულირებისთვის კიდევ ერთხელ ყურადღებით წაიკითხეს ტექსტი, დაფაზე ჩამოწერეს ყველა იდეა და ამოირჩიეს მათ შორის  ყველაზე მნიშვნელოვნები:

• როგორ უნდა იპოვოს გამოსავალი  ვახტანგმა, როგორ უნდა დაიბრუნოს თავისიანები და როგორ უნდა  გაათავისუფლოს ქვეყანა? როგორ უნდა  მიაღწიოს  მიზანს?
• როგორ უნდა მოიკრიბოს ძალა, შეძლოს სამხედრო ძალის ორგანიზება, მტრის დამარცხება და ქვეყნის პატრონობა?
• როგორ უნდა მოიქცეს არსებულ ვითარებაში, ბერძნებთან და ჩრდილოკავკასიელებთან როგორი ურთიერთობა უნდა დაამყაროს, რომ მიზანსაც მიაღწიოს და ნაკლები ზარალი ნახოს?
• (ყველაზე „სუსტი“  ფორმულირება ასეთი იყო: „როგორ უნდა გადაწყვიტოს ვახტანგმა პრობლემა?“)

მას შემდეგ, რაც განსაზღვრეს პრობლემა, მოსწავლეები გადავიდნენ  შემდეგ ეტაპზე:

ნაბიჯი N2:  მიმართვაზე:  „მოდით, ვივარაუდოთ პრობლემის გადაჭრის რაც შეიძლება ბევრი ვარიანტი!“ –  შევთავაზე  „გონებრივი იერიში“ და მოსწავლეებს საშუალება მივეცი   იდეების მაქსიმალური რაოდენობა წამოეყენებინათ. ყველა იდეა  ჩამოწერეს დაფაზე (დაახლ. 10 წთ.), განსაზღვრეს  იდეების რაოდენობაც – მაქიმალური – 25 იდეა, (იყო ასეთი იდეაც – თითო მოსწავლეს წამოეყენებინა დაახლოებით 2 იდეა).

ასე შეიქმნა კლასში კრიტიკული აზროვნებისათვის სასურველი გარემო,  მას შემდეგ კი, რაც გამოიკვეთა იდეები, დადგა მომდევნო ეტაპიც:

ნაბიჯი N 3 –  პირველადი  შეფასებების პერიოდი –  „წამოჭრილი  ვარიანტებიდან  რომელია ყველაზე უფრო მეტად მისაღები გადაწყვეტილება?“ მოსწავლეებმა დაახასიათეს პრობლემის  გადაწყვეტის ყველა „პლიუსი“ და „მინუსი“.

ნაბიჯი N 4 –  მოსწავლეებმა აირჩიეს პრობლემის ერთი კონკრეტული  ვარიანტი და დაასაბუთეს საკუთარი არჩევანი (განსაკუთრებით რადიკალურად განსხვავებული პოზიციების დროს). ამავე დროს წარმოადგინეს პრობლემის მოგვარების გეგმა.

ძირითადი გადასაჭრელი პრობლემა: „როგორ უნდა  მოიქცეს არსებულ ვითარებაში, როგორი ურთიერთობა უნდა დაამყაროს ბერძნებთან და ჩრდილოკავკასიელებთან, რომ მიზანსაც მიაღწიოს და ნაკლები ზარალი ნახოს?“

პრობლემის მოგვარების გეგმა: „არსებული სამხედრო ძალების მობილიზება, მაქსიმალურად ცოტა ძალებით ძლიერი მოწინააღმდეგის დამარცხებისთვის მომზადება, სასაზღვრო პუნქტების გამაგრება; სათანადო მოკავშირის მოძებნა, რომლის სამხედრო ძალასაც ანგარიშს გაუწევდნენ ქართლის მეფის მოწინააღმდეგენი; ქვეყნის შიგნით მხარდამჭერი ძალების მობილიზება და ეკლესიის საქმეების გადახედვა, რომელიც მეფის ყველაზე დიდ მოკავშირე იდეოლოგიურ მხარეს წარმოადგენდა; შინაური მტრების წინააღმდეგ გადამჭრელი ზომების მიღება, ციხე-ქალაქთა მშენებლობა და ქვეყნის სტრატეგიული მოკავშირეების განსაზღვრა და ა.შ.

მოსწავლეებმა თითოეული მოსაზრება დაასაბუთეს. ამით გაიუმჯობესეს ფაქტობრივი მასალის ცოდნაც და გამოავლინეს არგუმენტირების უნარიც (მაგალითად, „მიუხედავად ბიზანტიის მხრიდან წინააღმდეგობისა, ქართლს აუცილებლად სჭირდებოდა მასთან (წყაროს „საბერძნეთი“) კავშირი, რადგან ტერიტორიული სიახლოვე, ერთმორმწუნეობა და საერთო კულტურული ღირებულებები გაცილებით შორსმიმავალ პერსპექტიულ თანამშრომლობას სთავაზობდა ქართლს, ვიდრე პოლიტიკურად და კულტურულად განსხვავებულ სპარსეთთან ურთიერთობა, ამიტომ სტრატეგიულ მოკავშირედ ქართლს შეიძლებოდა მხოლოდ ბიზანტიაზე (საბერძნეთის) შეეჩერებინა არჩევანი..“)

რეფლექსიის ეტაპზე მოსწავლეებმა მუშაობის საწყის ეტაპზე არსებული რაოდენობრივი და თვისებრივი ცოდნა  შეადარეს  პრობლემის გადაჭრის შედეგად მიღებულ გამოცდლებას და განუმტკიცდათ  ფაქტობრივი ცოდნა და უნარები.

ნაბიჯი N 4 – ის დასრულების შემდეგ  მოსწავლეებს შევთავაზე ტექსტის სრული ვარიანტი (საგაკვეთილო დროის გათვალისწინებით), რითაც საშუალება მიეცათ,  წარმოედგინათ საკუთარი გადაწყვეტილებების რეალურობა:

ნარატივის გაგრძელება:

მართალია, მოსწავლეებმა პრობლემების გადაჭრის იმაზე მეტი ორიგინალური გზა შემოგვთავაზეს, ვიდრე ეს ტექსტშია ნაჩვენები, მაგრამ მთავარია, რომ მათ შეძლეს სტარატეგიის ყველა ეტაპის რეალურად გავლა, ტექსტის ღრმად გააზრება და კრიტიკულად შესწავლა. ძნელი სათქმელია, როგორ მივიდა თავად ვახტანგ მეფე პრობლემების გადაჭრის გზამდე, აზროვნების რა სტრატეგიას  იყენებდა, ინდივიდუალურად უფრო გადაწყვეტდა, თუ მრჩევლებსის აზრს მეტად ითვალისწინებდა, მაგრამ კონკრეტულ შემთხვევაში მოსწავლეებმა მისი ცხოვრების მაგალითზე შეძლეს რთულ სიტუაციებში გადაწყვეტილების მიღების გზების მოძიება და შესაძლო შედეგების განსაზღვრა. მუშაობის პროცესში მათ ჯერ  ინტუიციით იმოქმედეს, შემდეგ კი მიხვდნენ, რომ საკითხის  შესწავლისთვის ამდაგვარი მიდგომები ძალიან პროდუქტიულია და წარსულის რეალური სურათების აღდგენა სავსებით შესაძლებელია.

პრობლემების გადაჭრისა და კრიტიკული აზროვნების განვითარებისკენ  მიმართული სტრატეგია „იდეალი“  ხელს  უწყობს მოსწავლეთა თანამშრომლობას, კომუნიკაციური კულტურის გაზრდას, მოტივაციას, ხალისიანს და საინტერესოს ხდის გაკვეთილს და მისი სისტემატური გამოყენება რეალურად აუმჯობესებს მოსწავლეთა ცოდნასა და უნარებს.

გამოყენებული ლიტერატურა:

1. Problem Solving Strategies., https://media.lanecc.edu/users/kime/Ch7Cproblemsolving.pdf
2. https://prezi.com/bxxpzwg5epec/the-ideal-strategy-of-problem-solving
3. Стратегия решения проблем „Идеал“., https://goroduspeha.com/strategiya-resheniya-problem-ideal/

სკოლაში ერთი ოთახი გვაქვს – თანამედროვე მედიათეკობა დავაკისრეთ, მართალია, ურბანული სივრცისგან სრულიად განსხვავებულ ადგილსა და შენობაშია – ირგვლივ უზარმაზარი მთები აქვს შემორტყმული, ახლოს მდინარე რიონი მოდგაფუნობს, ფანჯრიდან ტყე მოჩანს, მთელი თავისი იდუმალი სამყაროთი, მაგრამ ეს ყოველივე სულაც არ უშლის ხელს, რომ თანამედროვე სტანდარტებს „ეხმიანებოდეს“.

მედიათეკის ოთახზე სხვა დროს გიამბობთ. ამ წერილით ოთახის ჭერში რაც ხდება, ის ამბები უნდა აღვწერო.

შემოდგომაზე ერთ-ერთი ლიტერატურული კაფესთვის ვემზადებოდით. ეს არის დრო, როცა ჩვენი გონება მაქსიმალური დაძაბვით მუშაობს და სიახლეებზე ფიქრობს. მაშინ მომაფიქრდა, დაგვეხატა პერსონაჟები და ჭერში ჩამოგვეკიდა. როგორც კი ეს მშვენიერი იდეა მოფრიალდა, მაშინვე  გავუმხილე ჩემს არაჩვეულებრივ მოსწავლეებს და სამოქმედო გეგმაც გაჩნდა:

1. პერსონაჟების ამორჩევა;
2. მათი დახატვა;
3. ფორმა, რომელზეც გაცოცხლებულ ლიტერატურულ მეგობრებს დავხატავდით;
4. ფერადი ძაფები;
5. საღებავები
6. კიბე.

ჩემი სამწლიანი მასწავლებლობის შედეგად ყველაზე დიდ მიღწევად მიმაჩნია ის, რომ პატარა ადამიანებმა პრობლემების მართვა ისწავლეს. არ არსებობს დაბრკოლება, რომელიც ხელს შეგვიშლის, რადგან წამოიჭრება თუ არა ის, მაშინვე მისი გადაჭრის გზებზე ვიწყებთ ფიქრს. ეს პროცესი კიდევ უფრო საინტერესოა ქალაქისგან მოშორებულ ადგილას, სადაც ყველაფერი ძნელად იშოვება.

პერსონაჟთა გალერეამ კიდევ იმაში დამარწმუნა, რომ პასუხისმგებლობების გადაცემის ეტაპმა წარმატებით მიაღწია განვითარების მწვერვალს. ადრე თუ ყველაფერი ჩემი გასაკეთებელი იყო, ახლა ასე აღარაა – პატარა მითითებები საკმარისია, რომ ბავშვებმა თვითონ გაართვან თავი საკმაოდ რთულ პროცესებს.

ერთი სიტყვით, დავსახეთ თუ არა გეგმა, მოქმედების დრო დადგა.  პერსონაჟთა შერჩევა მათ მივანდე, შეიკრიბნენ სხვადასხვა ასაკის მოსწავლეები და მალევე მომირბენინეს სია, რომელიც ასე გამოიყურება:

• ჯეინ ეარი;
• ჰარი, რონი და ჰერმიონი;
• ელისი საოცრებათა ქვეყნიდან;
• მალალა იუსაფზაი;
• ლოტა აურზაურის ქუჩიდან;
• ჯერუშა და გრძელფეხება მამილო;
• ბიძია თომა;
• პატარა პრინცი;
• ჰოლდენ კოლფილდი
• მეფე მათიუში;
• ოლივერ ტვისტი;
• ზურიკელა, ილიკო და ილარიონი;
• ბიულერბიელი ბავშვები.

საყოველთაოდ აღიარებული ხომ არის ის ფაქტი, რომ მასწავლებლებმა უნდა იარონ სპექტაკლებზე, გამოფენებზე, იკითხონ წიგნები, ერთი სიტყვით, საკუთარ თავზე თუ არ იმუშავე და თუ არ აგროვე შთაბეჭდილებები, რთულდება სწავლების ამბავიო, მე კი დავამატებდი იმას, რომ მასწავლებლებისთვის არაჩვეულებრივი შთაგონების წყაროა ბაზრობები, სადაც ათასნაირი და სხვადასხვა სახეობის ნივთი იყიდება, მაგალითად, ნაჭრებით, ძაფებით, თმისამაგრებით, შპალიერებით, ლურსმნებით, ღილებით, ჭიქებით, ნამცხვრის საცხობი ფორმებით აჭრელებულ დახლებში ბოდიალისას იდეები დაფრინავენ. მთავარია, რაღაცის შექმნისა და გამოგონების  სურვილი წაიყოლო თან, დანარჩენი თავისით მოხდება.

ქალაქ ონში ერთი სამეურნეო საქონლის მაღაზიაა. შევდგამ თუ არა ფეხს  ათასი წვრილმანითა და ლითონის სუნით გაჯერებულ ოთახში, გამოსვლა აღარ მინდა ხოლმე. იქ ვყიდულობ შპალიერის უკან გასაკრავ ქაღალდს. აქვე აღმოვაჩინე ბაწარი, რომელსაც თბილისში ვერაფრით მივაგენი. ამ ბაწარს სოფელში ბოჩოლების დასაბმელად იყენებენ, ჩვენ კი ინტერიერის გასაფორმებლად ამოვიჩემეთ.

ასე რომ, ონიდან ამოქროლებული ქაღალდის თოფები დავჭერით შესაბამის ზომებად, სიმყარისთვის რამდენიმე ფენა დავაწებეთ, ფერადი ძაფი გავუყარეთ და ხატვის დროც დადგა.  არც ეს არის რთული, ზოგი პერსონაჟი წიგნის ყდიდან გადმოვხატეთ, ზოგი კი ინტერნეტში მოვძებნეთ. ხატვას რაც შეეხება, პირადი მაგალითის მომნუსხველი ძალის ამღიარებელი მასწავლებელი თავდაპირველად თვითონ შევეჭიდე პერსონაჟების ილუსტრირებას, მაგრამ ბოლომდე არ დამასრულებინეს, პროცესის წარმმართველებად მოსწავლეები გადაიქცნენ და ზოგმა ერთად, ზოგმა კი ინდივიდუალურად დაიწყო ხატვა.  მეორეკლასელი თეკლადან დაწყებული მეათეკლასელი ნინოს (ციყვინას) ჩათვლით ყველამ შეიტანა თავისი წვლილი ამ პროცესში და ასე დაიბადნენ ჩვენი საყვარელი ლიტერატურული მეგობრები, რომელთაც წამსვე ღუმელის ქვეშ მივუჩენდით ხოლმე ბინას გამოსაშუშებლად და გამოსაშრობად.

ამის მერე დადგა დრო მხიარულებისა. სკოლის ალუმინის კიბე ამოვიტანეთ, დახმარება ბიჭებს ვთხოვეთ და მედიათეკის ოთახში ჩვეული ქაოსი შეიქმნა – არეულობის, რჩევების კითხვისა და მიღების, შეკითხვების, წვრილმანებით გახარების, მოლოდინის და სიცილის, ანუ ჩვენი საყვარელი დრო.

თავდაპირველად ფერადი ძაფების ჭერი ჩამოვკიდეთ,  მერე პერსონაჟები ჩამოვამწკრივეთ და სხვადასხვა ქვეყნისა და დროის ადამიანებს ერთმანეთის  მეზობლობა დავაკისრეთ.

ბოლოს დავდექით მათ წინ და ყურებით ვერ ვძღებოდით, ჩემთვის, როგორც მასწავლებლისთვის, კიდევ უფრო სასიხარულო იყო იმის გამო, რომ იდეა ხალისით აიტაცეს  და ამასთანავე დამოუკიდებლად განახორციელეს. ჩავთვალოთ, რომ სიტყვა „დამოუკიდებლობა“  გასულიერებული დალივლივებდა ჩემსა და პერსონაჟებს შორის, თან თვალს მიკრავდა და პატარა ადამიანებზე მიმანიშნებდა.

გარდა იმისა, რომ პერსონაჟთა გალერეამ ოთახი გაალამაზა, შესვლისთანავე ლიტერატურულ სამყაროში მოგზაურობისთვის განაწყობს ყველას, გვიანი შემოდგომის დღეები დაუვიწყრად აქცია, ამასთანავე, არ მასვენებდა სურვილი, რომ ბავშვების ხელით გაკეთებული რესურსისთვის ჭერში ყოფნის გარდა სხვა რამეც მომეფიქრებინა, გამექატიურებინა, გამეცოცხლებინა და ამ სურვილმა სამოდელო გაკვეთილის დაგეგმვა გადამაწყვეტინა, ძალიან ბევრი ვიფიქრე, რჩევებისთვის მეგობრები შევაწუხე, საბოლოოდ, გეგმამ საინტერესო სახე მიიღო და დაუვიწყარი გაკვეთილიც გამოგვივიდა, თუმცა ამ ამბავს სხვა წერილისთვის შემოვინახავ.

ყველაფერი, რაც კი ადამიანის შესახებ ოდესმე ვინმეს უთქვამს,

იყო მხოლოდ სიტყვები – ადამიანური სიტყვები…

ზაზა თვარაძე, „სიტყვები“

„კარი მიხურე, სიტყვები არ გაგვიფრინდნენ“. ამ ფრაზას „ზაზა თვარაძის რომანის, „სიტყვების“, ერთ-ერთი მთავარი პერსონაჟი ლევანი, თავის მეგობარს, პროტაგონისტ ზაზას ეუბნება. მეგობრებმა ეს-ესაა თავი ახადეს  „სანეტარო კანტორაში“ ათი დღით ნაქირავებ სიტყვების „ზარდახშას“ და იქიდან ამოსულ სიტყვებს ისეთი აღტაცებით შესცქერიან, როგორც პატარა ბიჭები „ოქროს თევზებიან აკვარიუმს“. შთაბეჭდილება იმდენად დიდია, რომ ერთი სიტყვის „გაფრენაც“ კი დიდი დანაკლისი და დანაშაული იქნება. თანაც, „კანტორის ნეტარიუსმა“, აფანასოვიჩიმაც გააფრთხილა  მეგობრები, რომ „სიტყვებით სარგებლობა მიზანშეწონილი იყო“ მხოლოდ „დახურულ შენობაში“. ზარდახშის „წიაღებიდან“ ცალობით თუ  მრავალსიტყვედებად წამოსული სიტყვები საოცარ სურნელს გამოსცემდნენ. „რას შეიძლება შევადაროთ ეს სურნელი? – სვამს კითხვას ავტორი და იქვე პასუხობს: ცხადია, „გაზაფხულზე, სოფლად აყვავებულ ხეს, რომლის ყვავილები დილის კრიალა ჰაერს მათრობელა თაფლის სურნელით“ ავსებენ“.  და თუ ერთხელ მაინც – წერისას, ფიქრისას, საუბრისას თუ მოსმენისას, არა აქვს მნიშვნელობა – განუცდია ადამიანს  სიტყვისგან მიღებული სიამოვნება, შეუგრძნია სიტყვის ძალმოსილება, შეუძლებელია არ დაეთანხმოს მას.

სიამოვნებით მივყვებოდი ჩემს საყვარელ ტექსტს და რომანის ყველა იმ ადგილს გავიხსენებდი, სადაც  მეგობრები ზარდახშიდან ამოსული სიტყვებით ნეტარებენ, ხოლო მკითხველი წიგნის წაკითხვით მოგვრილი სიამოვნებისგან ტკბება; ჩავიდოდი ბოლო გვერდებამდე, ანუ ზაზას სიზმრამდე – როდესაც სავარძლებში მოკალათებული ზაზა და ლევანი წარსულ ცხოვრებას, უპირველესად კი „სიტყვების ზარდახშასთან“ დაკავშირებულ პირველ ნაბიჯებს იხსენებენ, „ხარხარებენ“ და ერთმანეთს უსიტყვოდ ეთანხმებიან იმაში, რომ „ფანტასტიკური იყო, ფანტასტიკური იყო ის ყველაფერი!“ მაგრამ წიგნით შთაგონებულმა, მეც მინდა გავბედო და საკუთარი – არც ვიცი რა დავარქვა – გულის? გონების? ხსოვნის – „ზარდახშიდან“ ჩემგან სრულიად დამოუკიდებლად, დაუდგენელი ნიშნით, მიზეზითა და თანმიმდევრობით თავმოყრილი სიტყვებისა თუ მრავალსიტყვედების მცირე ნაწილი „ამოვაფრინო“, რომელთა რაოდენობა და შინაარსიც, ასევე ჩემი ჩარევის გარეშე, ხან მატულობს, ხან კი კლებულობს.

წიგნში ნეტარიუსი აფანასოვიჩი ასე ხსნის გაქირავებული სიტყვების დანიშნულებას: სიტყვებით „ჩვენ უნდა მოვინადიროთ ადამიანთა სულები! განსაკუთრებით – ახალგაზრდების! … ჩვენ უნდა ჯანსაღი საზრდო მივცეთ ახალგაზრდა სულებს! თორემ, ხომ ხედავთ, რას დაემსგავსა ჩვენი ახალგაზრდობა! აბსოლუტური გამოფიტვა!.. აბსოლუტური გამოფიტვა!.. …საჭიროა დააინტერესო ახალგაზრდა! საჭიროა სულიერი საზრდო მისცე მას! ხომ გესმით! სულიერი საზრდო! სულიერი! და აქედან გამომდინარე – სულის განვითარება, სულის წარმართვა იმ გზით, რა გზითაც უმჯობესი იქნება თვითონ მისთვის!“

ვერაფერს იტყვი, კარგი ჩანაფიქრია, თუმცა მთავარი მაინც მისი განხორციელებაა, თორემ, დარწმუნებული ვარ, ასეთი „საზრდო“ არც ერთ ასაკში არ იქნება მაწყინარი. ისიც მნიშვნელოვანია, რომ იმ „პირველი“ და დიადი „სიტყვიდან“ დაწყებული, ადამიანს სწამდეს სიტყვის ძალის, მისი ყოვლისშემძლეობის, რადგან სიტყვა ყველას „საზრდოა“, ის ყველას სჭირდება საკომუნიკაციოდ, სხვებთან დასაახლოებლად, სიყვარულისა და თუნდაც აგრესიის გამოსახატავად;  მისი „სიჯანსაღე“ კი თითოეული ჩვენგანის ცხოვრების წესსა და „გულის თქმაზეა“ დამოკიდებული.

შენი სიტყვები შეიძლება სულაც არ ჰგავდეს „სიტყვების“ ავტორისას, შეიძლება ისინი არც „ზღვის ფსკერზე“ წარმოშობილი“ „რაღაც არსებები იყოს“, რომელთაც „საკუთარი სიმკვრივე, გემო, შეფერილობა აქვთ“ და რომელთაგან „ზოგი ხმალთევზაა, ზოგი მედუზა, ზოგი მარჯანი“;  სიტყვას „ინდივიდუალობა“ ანიჭებს  განსაკუთრებულ მნიშვნელობას და მას  მრავალფეროვან, შენიან „არსებად“ ხდის – შენთვის ძვირფასი წარსულის მემატიანედ, შენი აწმყოს თანამგზავრად და შენი მომავლის მაცნედ. რამდენი ადამიანიცაა, იმდენი წარმოდგენა არსებობს სიტყვაზე – მის შეფერილობაზე, სურნელზე, მის კონსისტენციასა და  წარმოშობაზე. უბრალოდ, ადამიანთა უმეტესობა არასოდეს დაფიქრებულა ამაზე, ხოლო ზოგიერთს, ეს მხოლოდ ხელოვანების და ენათმეცნიერების საქმე ჰგონია. არადა, დარწმუნებული ვარ, თავის „ზარდახშაში“ ყველას მოეძევება არაერთი ისეთი სიტყვა ან მრავალსიტყვედი, რომლებიც, მოძიების შემთხვევაში, ისე, როგორც ზაზა თვარაძის რომანშია,  „მოლუსკივით (ან შეიძლება სულ სხვაგვარადაც) ამოიწვერება“, განწყობისა და შინაარსის შესაბამის ფერს მიიღებს და ხელშესახები გახდება.

არც ის არის აუცილებელი, შენი სიტყვების ზარდახშა სხვათათვისაც თვალსაჩინო და ხილული იყოს. მთავარია, შენ ხედავდე მას, შენ იცოდე მისი არსებობა და მერე, განმარტოებით მყოფმა თუ სასურველი ადამიანებით გარშემორტყმულმა – მასში არსებული სტყვების დახმარებით შენი სამყარო „ააწყო“, შენი სათქმელი მოჰყვე; ყველაზე სასურველ შემთხვევაში კი, ისე შეძლო ამ სიტყვების „მოთვინიერება“, რომ „საჭირო სიტყვა“, მოხმობისთანავე „თვითონ მოდიოდეს შენთან“.

არასოდეს გქონდეს იმის იმედი, რომ აუცილებლად ბრძენის, მწერლის ან ფილოსოფოსის ნათქვამი სიტყვა მოხვდება შენს ზარდახშაში; იძულებითაც ნუ მოინდომებ ამის გაკეთებას, რადგან ხშირად, სულისთვის შეიძლება ბევრად „სანეტარო“ იყოს მასში მხოლოდ შენთვის მნიშვნელოვანი, სხვათათვის კი სრულიად უცნობი ადამიანის ნათქვამი „უბრალო სიტყვების“ არსებობა.

წორედ ასეთ, სხვისთვის უმნიშვნელო და ჩემთვის ღირებულ სიტყვებზე ვამბობდი ზემოთ,  რომელთაგან ზოგიერთი, უკვე ფრაზებად დაფრთიანებული, დიდი ხანია იქცა ჩემი ზარდახშის მუდმივ ბინადრად, ზოგი კი სულ ახალთახალია, ჯერ ისევ „დაბინავების“ პროცესში მყოფი და მათი  ბედი გაურკვეველია.

სამამდე ვითვლი და მეც  ვხდი თავს „ზარდახშას“, ხოლო სანამ ამას გავაკეთებ, ლევანს მივბაძავ  – კარს მივხურავ, რომ სიტყვები არ გამიფრინდნენ:

სიტყვები ბავშვობის სიზმრიდან, როგორც ზღაპრიდან (მითხრა გველეშაპმა, რომელიც ჩემს ეზოში, გაშლილი პიონის ძირში იწვა მრგვლად დახვეული): ოდესმე აქ, ამ ადგილას, წყარო გადმოედინება, და ერთხელ, როცა სახლის დედა შინ არ იქნება, ხოლო მამა შორი გზიდან გამოეჩქარება ცუდი წინათგრძნობით სავსე, როცა მოგესმება ბევრი ჩიტის გალობა ერთად, და შენ სათლით მოხვალ წყლის ასავსებად, იცოდე, რომ შენც წყლად იქცევი.

პაპის სიტყვები: ღამღამობით, როცა ცა წითლდება, ანგელოზები გადაიფრენენ ხოლმე.

გულსუნდას სიტყვები (ლამაზ ფეხებზე ხმამაღლა ნატვრის შემდეგ): როცა ამაზე კიდევ იფიქრებ, ყოველთვის გაიხსენე, რომ მაგ ფეხებს დაჰყავხარ და კიდევ დიდხანს უნდა გატარონ. მათ შემცვლელს ვერ იპოვი.

ჩემი მათემატიკის მასწავლებლის სიტყვები (როდესაც გაიგო, რომ მისი ერთ-ერთი  მოსწავლე სკოლიდან გათხოვდა): აბა რად უნდოდა მაგას აკვადრატი-ბეკვადრატი?!

მამაჩემის სიტყვები:(56 წლის გარდაიცვალა, 54 წლისამ თქვა): ახლა მივხვდი, როგორ უნდა მეცხოვრა.

ჩემი ფიზკულტურის მასწავლებლის სიტყვები (სკოლის სტადიონზე დილაობით ჩატარებულ მასობრივ საბჭოთა ვარჯიშებზე): აბა ბავშვებო, ზნექი ჭაღარა კავკასიონის მთებისაა-კენ!

„ორსიტყვედი“ (ჩემი კარის მეზობლის დამარცვლით ნატირალი გარდაცვლილ მამაზე): „ვა-ი-მე მა-მიიიიიიიი!..

იზო ბებოს სიტყვები: გასათხოვარი გოგო დილით ისე უნდა ადგეს ლოგინიდან, რომ გახამებულ თეთრეულს ნაკეცები არ  ეტყობოდეს.

თეიმურაზ მაღლაფერიძის სიტყვები: ისე უნდა მოვკვდე, რომ პარიზი ვერ ვნახო?!

მამიდის დატირება (უგრძესი, დაუსრულებელი, ერთსიტყვიანი, მესამე გარდაცვლილ ძმაზე): ძმა-ვოოოოოოოოოოოოოოოოოოოოოოოოოოოოოო!..

ბებოჩემის სიტყვები: შუბლიდან თმა გადაიწიე.

ბესიკ ხარანაულის სიტყვები (პირად საუბარში): ეკლესია ერთი უნდა იყოს ადამიანის გულივით.

დედის სიტყვები (სახლის გამოგვისას, ქალაქიდან რომ სოფელში გადავბარგდი): ჩამოხვედი და ქალაქური მტვერი ჩამოიტანე.

3 წლის ირაკლის ერთ ასობგერიანი სიტყვა: ბ მინდა, ბ მინდა, ბ ბ ბ ბ ბ ბ… (სტუმრად მისულებს ხილი შემოგვთავაზეს და თურმე ბროწეული უნდოდა).

დეიდაჩემის „მრავალსიტყვედი“ (დანანებით ნათქვამი): მეხუთე კლასში ვიყავი, გო, მამაჩემის გაუთხოვარ დეიდას, შაშხანაანთ ნინას, თეთრეულს რო ვურეცხავდი.

სამი წლის კატოს „სამსიტყვედი“: ცის გოჭი მიყიდეთ.

ჩემი მეგობრის, „სიტყვების“ ავტორის, ზაზა თვარაძის სიტყვები (გარდაცვალებამდე რამდენიმე ხნით ადრე ნათქვამი): შავები არ ჩაიცვა, გადაყარე შავი სამოსი, ფერადები ჩაიცვი, ფერად ფერები…

და კიდევ მრავალი…

თუმცა ეს არ არის წერილის ავტორის ბოლო სათქმელი. მინდა, ის ისევ წიგნის პროტაგონისტის, ზაზას სიტყვებით დავასრულო: „საკვირველია! ამ სიტყვებს ყველაფრის გაცოცხლება შეუძლიათ! ეს ხომ თვითონ სიცოცხლეა!“

,,დაგლასი წელს უკანასკნელად ატარებდა ღამეს ბებოსა და პაპას სახლის მაღალ მანსარდაში. ძილის წინ თავის ბლოკნოტში ჩაწერა: ,,ყველაფერი უკუღმა დატრიალდა. როგორც კინოში, როდესაც ადამიანები წყლიდან სახტუნაო კოშკურაზე ხტებიან. სექტემბერი მოდის და ზაფხულის დასაწყისში გაღებული ფანჯრების დაკეტვა გიწევს, ბოტასებს იხდი და ივნისში გადაყრილ ტყავის მძიმე ფეხსაცმელს იცვამ. ადამიანები სახლებში ისევე ბრუნდებიან, როგორც საათიდან გადმომხტარი გუგული ბრუნდება შიგნით. სულ რაღაც წუთის წინ პარმაღები ყაყანითა და ხალისით იყო სავსე, მეორე წუთში კი კარებს აჯახუნებენ, ლაპარაკი წყდება და მხოლოდ ფოთლები ცვივიან ძირს გიჟებივით…“– ესაა ნაწყვეტი ზაფხულის სურნელებით, გემოებით, განცდებით, ოცნებებით, აღმოჩენებით ყველაზე მეტად სავსე წიგნიდან ,,ბაბუაწვერას ღვინო“ ( რეი ბრედბერი) და ასე მთავრდება მთავარი პერსონაჟის, დაგლასის, ზაფხული.

ქალაქის არ იყოს, ყველას გვაქვს ჩვენ-ჩვენი ზაფხული და ყველას ზაფხული სხვადასხვანაირად სრულდება, ყველა განსხვავებულად ვეგებებით თუ ვეგუებით სექტემბერს. ბავშვებთან მაინც ყველაფერი განსაკუთრებულია.

დაჩის მეექვსე სექტემბერი რომ დადგა, სკოლაში წასვლას დიდი აღფრთოვანებით არ შეხვედრია, არც ახალი ჩანთით მოხიბლულა, არც ფერად-ფერადი წიგნებითა და რვეულებით. რატომ არ გიხარია – მეთქი და რატომ უნდა მიხაროდეს, აზრზე არ ვარ, იქ რა უნდა ვისწავლოო.

მეორე დღეს ჩანთაც არ მიჰქონდა, რად მინდა, იქ მაინც მხოლოდ იმას გვასწავლიან, როგორ მოვიქცეთო.

მოგვიანებით იმას აპროტესტებდა, რა ამბავია ამდენი სწავლა, ბაღში უკეთესი იყოო.

მოკლედ, დაჩი ერთი რიგითი პრეტენზიული სუბიექტია, რომლის მოხიბვლა ძალიან რთულია.

რომ დავფიქრდები, რამდენი ასეთი პრეტენზიული სუბიექტის მოხიბვლა გვიწევს მასწავლებლებს, ზოგჯერ მეშინია.

მე არ მიყვარს ხოლმე პირველი დღე სკოლაში. სულ მაქვს შეგრძნება, რომ „ჩემებს“ აღარ ვემახსოვრები და „ახლების“ მოხიბვლა ურთულეს საქმედ მეჩვენება.

ბავშვებს ძალიან უყვართ ზაფხული, თავიანთ ზაფხულებზე ლაპარაკიც ეხალისებათ და სჭირდებათ სკოლის გარემოსთან ადაპტაციისთვის,  მაგრამ ვერ იტანენ მასწავლებლების ტრადიციულ კითხვას: აბა, ბავშვებო, როგორ და სად გაატარეთ ზაფხული?

ამიტომ პატარა ხრიკები უნდა მოვიფიქროთ და ისე ავალაპარაკოთ. იქნებ ეს რამდენიმე ხერხი დაგეხმაროთ, მარტივად დაუძვრეთ ამ აბეზარ კითხვას სხვადასხვა ასაკობრივ ჯგუფში და თან ბავშვების ზაფხულების ნამცეცებიც დააგემოვნოთ:

• მოსწავლეებს ვურიგებთ პატარა ფერად-ფერად წებოვან ფურცლებს და ვთხოვთ, ამ ფურცლებზე სიმბოლოების ან მინიმალისტური ნახატების სახით გამოსახონ თავიანთი ზაფხული. როცა ყველა დაასრულებს ხატვას, ჩაამწკრივონ დაფაზე და რიგრიგობით მივყვეთ: ჯერ კლასმა ისაუბროს, როგორ ზაფხულს, ან ზაფხულის რა ამბავს შეიძლება, ასახავდეს თავიანთი მეგობრის ნახატი. კლასის მოკლეხნიანი მსჯელობის შემდეგ, თავად ავტორი ამატებს, ამოიცნეს თუ არა მეგობრებმა მისი ზაფხული.
• უფროსკლასელებთან ნახატები შეგვიძლია მხოლოდ ერთი სიტყვით შევცვალოთ. ანუ ბარათებზე დაწერონ მხოლოდ ერთი სიტყვა, რომელიც მათ ზაფხულს უკავშირდება. ოღონდ ისეთი სიტყვა, რომელიც ძალიან მარტივად ამოსაცნობიც არ იქნება და ორაზროვან ვარაუდებს დაბადებს.მასწავლებელი მოაგროვებს ამ სიტყვებს,მერე ამოაქვს სათითაოდ და კლასი ისევ ცდილობს, გამოიცნოს, რა ისტორია იმალება ერთი სიტყვის უკან. ვერსიების დასახელების შემდეგ, სიტყვის პატრონი ამჟღავნებს თავის ვინაობას და მოკლედ ხსნის თავის სიტყვასა და ზაფხულს.
• ბავშვები პატარა ყუთიდან რიგ-რიგობით იღებენ ფურცლებზე მასწავლებლის მიერ დაწერილ ფრაზეოლოგიზმებს, რომლებიც ემოციას უკავშირდება.მაგალითად: ,,გული ამიჩქროლდა“, ,,ბურთი ყელში მომებჯინა“, ,,ტანში გამცრა“, ,,სული ამიფორიაქდა“, ,,ავფეთქდი“, ,,გულზე ცეცხლი მომეკიდა“, ,,თავი გამისკდა“… მოსწავლეები ჯერ თავად ცდილობენ, განმარტონ ფრაზეოლოგიზმები, შემდეგ მასწავლებელიც ეხმარებათ.მხოლოდ ამის შემდეგ მასწავლებელი აძლევს რამდენიმე წუთს, რათა თავიანთი ზაფხულიდან გაიხსენონ ეპიზოდი,მომენტი,რომელიც იმ ფრაზეოლოგიზმს უკავშირდება, რომელიც შეხვდათ. ეს აქტივობა ერთგვარი ლექსიკური სავარჯიშოცაა და ბავშვებსაც ავალაპარაკებთ თავიანთ თავზე და თავიანთ ზაფხულზე.
• უფრო დაბალ კლასებში შეგვიძლია, ფრაზეოლოგიზმები ჩვეულებრივი, ემოციის გამომხატველი სტიკერებით ჩავანაცვლოთ. დავუკრათ თითოეულ ბავშვს მერხზე. სტიკერების დანახვა გაახალისებთ, მაგრამ დავალების მიცემის შემდეგ, როგორც წესი, აწუწუნდებიან,რომ არაფერი ახსენდებათ. ამიტომ ვთხოვოთ, რამდენიმე წამით დახუჭონ თვალები და გონების თვალი გადაავლონ ზაფხულს. სად იყვნენ, ვინ ნახეს,რა დაათვალიერეს,რა წაიკითხეს,რომელი ფილმები ნახეს და ასე იპოვონ სტიკერის ემოცია თავიანთ პატარა თავგადასავალში.
• წინასწარ მოვიფიქრებული კითხვები დავწეროთ წებოვან ქაღალდებზე და თითოეულს მივუკრათ სკამის ქვეშ. კითხვები უნდა იყოს ძალიან ყოფითი და უშუალო, ისეთი,ადვილად რომ დაუკავშიროს ბავშვმა თავის ზაფხულს. მაგალითად: რატომ აღარ დაასრულე ის წიგნი? რას აკეთებდი შუადღისას იმ სიცხეში? რატომ ურჩიე მაინცდამაინც ის ფილმი ენახა? რატომ გაებუტე მეგობარს? ვისთვის იყიდე ის საჩუქარი? ვინ შეაწუხეთ შენ და შენმა მეგობრებმა თქვენი ხმამაღალი სიცილით? მაშინ რატომ შეგეშინდა ასე ძალიან?.. ჯერ კითხვების აღმოჩენის პროცესი ძალიან ახალისებთ და მერე ასეთი ტიპის კითხვები უჩენს განცდას, რომ თითქოს თქვენ მათ შორიდან უყურებდით ზაფხულის განმავლობაში და ყველაფერი იცით. ზოგს ზუსტად მოერგება კითხვა, ზოგსა არა, მაგრამ ყოველ შემთხვევაში, საბაბი ნამდვილად იქნება, რომ საკუთარ თავზე ალაპარაკდენენ.
• სულ პატარებმა, რომლებმაც ჯერ წერა-კითხვაც არ იციან, რომ არ იგრძნონ,წიგნები არაფერში სჭირდებათ, შეგვიძლია, ასეთი თამაში მოვუწყოთ: ვთხოვოთ, ჩაიხედონ თავიანთ ჩანთებში და ამოიღონ ის წიგნი, რომელიც ყველაზე მეტად მოსწონთ( თუ არჩევანი გაუჭირდათ, ნებისმიერი). აღმოჩნდება, რომ მათი არჩევანი მრავალფეროვანია, ერთნაირი წიგნის ,,პატრონები“ დავაჯგუფოთ და დავავალოთ, რომ გააცოცხლონ ეს წიგნი, გაასულიერონ და ალაპარაკონ თავის გარეგნობაზე, სავარაუდო დანიშნულებაზე, თავის პატრონზე, სამომავლო იმედებზე და ა.შ. ისე უნდა გავანაწილოთ ეს სათქმელი,რომ ყველამ, ვინც ეს წიგნია ამოირჩია, თქვას ორი-სამი წინადადება მაინც.

მნიშვნელოვანია, რომ ჩვენვე მივცეთ მაგალითი. თან წაიღეთ, რომელიმე საინტერესო წიგნი,რომელიც ,,სადიდოც“ იქნება, მაგრამ ილუსტრირებული,საინტერესო გამოცემა და პირველად თქვენ აალაპარაკეთ ის.

ასევე შეგიძლიათ, უთხრათ, რომ ხვალ აალაპარაკებენ ნებისმიერ ერთ ნივთს, რომელიც მათ ჩანთაში ,,ცხოვრობს“. ეს ერთგვარი ,, საფიქრალი საშინაო დავალება“ იქნება, რომელზეც აუცილებლად იფიქრებენ სახლში პატარები და სკოლაშიც ,,მომზადებული“ მოვლენ.

• მოიმარჯვეთ ბურთი და დააყენეთ ბავშვები წრეზე. თამაშის წესი ასეთია: ვისაც ბურთს გადააწოდებენ, მან ძალიან სწრაფად უნდა თქვას რაიმე წინადადება, რომელიც მის ზაფხულს უკავშირდება. ვისაც წინადადებები გამოელევა,ან ვერ მოასწრებს სამის დათვლაში თქმას, ტოვებს წრეს. საბოლოოდ ვინც გაიმარჯვებს, სწორედ მისი ზაფხულის შესახებ იგებს კლასი ყველაზე მეტს.თამაში დასრულების შემდეგ შეგიძლიათ,დასხდეთ და ისაუბროთ, აბა, ვის რა დაამახსოვრდა ერთმანეთის ზაფხულის შესახებ. ბავშვებმა თამაშის დასაწყისიდანვე უნდა იცოდნენ: ტყუილი სასტიკად აკრძალულია! ( თუმცა შემაჯამებელი საუბრისას ამ მოკლეფეხება ტყუილის დაჭერაც არ გაუჭირდება მასწავლებელს.)

,,…დაგლასმა თვალები დახუჭა.

ივნისი რიჟრაჟები, ივლისის შუადღეები, აგვისტოს საღამოები – ყველაფერი დასრულდა და მხოლოდ ამ ყოველივეს განცდა შერჩა გულს და გონებას. გრძელი შემოდგომა, თეთრი ზამთარი და გრილი, მწვანე გაზაფხული გასული ზაფხულის შეჯამებასა და შეფასებას დაეთმობა…“

ჩვენც უნდა დავეხმაროთ ბავშვებს განცდილის შეფასებაში.ეს მათ, ჩვენ რომ გვგონია, იმაზე მეტად სჭირდებათ.