|
„წითელი პორნოგრაფი” – ასე უწოდეს კრიტიკოსებმა მწერალს, რომლის მიმართაც მკითხველს იშვიათად რომ ნეიტრალური დამოკიდებულება ჰქონდეს. ის ან უყვართ, ან სძულთ. სძულთ ისეთივე გაშმაგებით, როგორითაც ხოტბას ასხამენ მწერლის ერთი შეხედვით დეპრესიულ პროზას. სძულთ მორალისტებს, ნეოფაშისტებს, ანტიფემინისტებს, მორწმუნეებს, ალბათ კაცებსაც (ზოგიერთს მაინც), სძულთ მათ, ვინც წიგნებისგან ესთეტიკურ ტკბობას, მშვენიერი გამოგონილი სამყაროს აღწერას მოელის.
ავსტრიელი მწერლის ელფრიდე იელინეკის წიგნებში კარგი ამბავი იშვიათად ხდება. „კარგიც” პირობითი ცნებაა. ბრიგიტა პატრონს ჩაბარდა, პაულამ თავი აიშვა… ვერ ვხვდებით, გაგვიხარდეს თუ გვეწყინოს. თუმცა, როგორც არ უნდა იყოს, გაგვეღიმება მაინც და გაგვახსენდება, რომ ერთი ასეთი ამბისთვის ჩვენც მოგვიკრავს ყური – საქართველო ხომ ქვეყანაა, სადაც გათხოვება, კარგ ბედში ჩავარდნა ქალის ცხოვრების მიზნად მიიჩნევა. უცნაური მხოლოდ ის არის, ავსტრიაშიც ასე რომ ყოფილა და ალბათ ასევე იქნება არგენტინასა და უგანდაშიც, ჰომო სავეტიკუსის ფსიქოლოგია არაფერ შუაში ყოფილა. ვაშა!!!
„თუ ვინმეს ბედი ჰქონია, კაცი ყოფილა. თუ ბედი ეღირსა, ქალია”; „სამწუხაროდ, ცხოვრება ხშირად მანქანით ჩაიქროლებს ხოლმე, ველოსიპედით ვერ დაეწევი”, – წერს იელინეკი და მისი ქალებიც ყოველ ღონეს ხმარობენ, ყველა ღირსებას გამოფენენ, რომ კარგ ბედში ჩავარდნენ. არც თავის დამცირებას თაკილობენ. მთავარია, ცხოვრებამ სხვებივით გვერდით არ ჩაუქროლოთ და სანამ ბაზარზე გამოტანილი მათი სხეული ჯერ კიდევ ქორფაა, სანამ ჯერ კიდევ შეუძლიათ სხვებთან კონკურენცია, გასაღდნენ. დრო არ ითმენს – ბაზარზე ხომ სხვა სხეულებიცაა გამოფენილი; ვაითუ ცხოვრებამ გვერდით ჩაუქროლოთ და მათ დაემსგავსონ, ვისთვისაც ბედმა ფაბრიკისა და აზღუდების კერვის მეტი ვერაფერი გამოიმეტა.
მწერალი რომან „საყვარლებში” ამბობს რომ , მამაკაცებს ყოველთვის სჭირდებოდათ ქალი და მოიხმარდნენ კიდეც, მაგრამ თვითონ არაფრით უნდათ უკვე ასეთი ქალის შეძენა და მოხმარება. პროსტიტუცია არ არსებობს, მაგრამ არსებობს უთვალავი უკანონო ბავშვი, რომელთა გაჩენაც არ შეიძლებოდა, ჰოდა, იდგეს ახლა და თვითონ აკეთოს ყველაფერი. ის საქმეც, რაც კაცის გასაკეთებელია – შევედავოთ? ვფიქრობ, გაგვიჭირდება. იელინეკის პროზა ცივ შხაპს ჰგავს, რომელიც მასკულინურ საზოგადოებას საკუთარ სისუსტეებს შეახსენებს.
მწერლის დაუსრულებელ ნეგატივზე აგებულმა რომანებმა შესაძლოა ფსიქოზამდეც კი მიიყვანოს მკითხველი. სუსტი ნერვების პატრონებს და იუმორის გრძნობას მოკლებულებს იელინეკის რომანების კითხვას არ ურჩევენ. მათში მთელი სიმძაფრით წარმოჩნდება ადამიანთა ზიზღი და თვითგადარჩენის ინსტინქტი. თუმცა ამ ყველაფერზე ელფრიდე იელინეკი შესანიშნავად წერს. მწერლის შემოქმედების თაყვანისმცემლებიც და კრიტიკოსებიც ერთხმად აღიარებენ, რომ იელინეკი დიდოსტატია. ის არც მდაბიური ენის გამოყენებას ერიდება – მისი გმირები ასე მეტყველებენ, მაშ, ვის უნდა ვეკეკლუცოთ ლიტერატურული ენის სიწმინდით?
ელფრიდე იელინეკის „საყვარლები” ქართულად ანა კორძაია-სამადაშვილმა თარგმნა. თარგმანი გოეთეს ინსტიტუტის სპეციალური პრიზით დაჯილდოვდა და ერთ-ერთ საუკეთესო ქართულენოვან თარგმანადაც კი შეგვიძლია მივიჩნიოთ. თავად იელინეკი რომანს ასე აფასებს: „ეს პატრიოტული რომანი არაა. არც სასიყვარულო რომანია, თუმცა ჰგავს კია. თუმცა, ერთი შეხედვით, სამშობლოსა და სიყვარულის შესახებ მოგვითხრობს, ის სამშობლოსა და სიყვარულს არ ეხება. ეს არის რომანი საგნის, პაულას შესახებ”. და ბრიგიტას შესახებაც, რომელმაც ერთ დღეს ქალობა გადაწყვიტა, ნამდვილი ქალობა, ერთი ტიპისთვის, რომელსაც ჰაინცი ჰქვია. პაულასაც ჰყავს თავისი კაცი – ერიხი. ბრიგიტაც და პაულაც მთელი რომანის განმავლობაში ძალ-ღონეს არ იშურებენ, რომ თავიანთი კაცები ჰყავდეთ. კაცი როცა გყავს, მერე გასუქებაც შეიძლება და დიდად აღარც მუშაობა გიწევს. სამუშაო ხომ, თუნდაც სიამოვნებით ასრულებდე, განსაცდელია. ამას ის მცდარი ცხოვრებაც სჯობს, დიასახლისობა რომ ჰქვია და მიგიწებებს, თუ გაბრიყვდი და მიეკარე.
„საყვარლები” არ არის კლასიკური რომანი. ის განსხვავებულია – ფორმით, სტრუქტურით, ენით, და თუ ლიტერატურა თქვენთვის კონსერვატიულ სივრცეს არ წარმოადგენს და ეძებთ წიგნს, რომლის კითხვა სიამოვნებას მოგანიჭებთ, უკეთესს ალბათ ვერაფერს გირჩევთ ცხელ ზაფხულში წასაკითხად.
რაც შეეხება თავად მწერალს. ელფრიდე იელინეკს 2004 წელს ლიტერატურაში ნობელის პრემია მიანიჭეს, თუმცა მან ძლიერი სოციალური კლაუსტროფობიის გამო შვედეთში ჩასვლა ვერ შეძლო, სამადლობელი სიტყვა კი ვიდეოჩანაწერის სახით გაგზავნა. კარგი და კეთილი ამბები არც მაშინ მოუყოლია. საჯარო ლექციაზეც დაუზარლად ჩააწერინა ჟურნალისტებს თვითმკვლელობის იდეალური რეცეპტი და დასძინა, ყველა წინა მცდელობა უიღბლო მქონდა, ეს თვალებსაც კი არ დაგისივებთო. მწერალი ქალთა მიმართ ძალადობაზე ყურადღების გასამახვილებლად ხშირად მიმართავს რადიკალურ პროტესტს. პერფორმანსებს მართავს და ამ გზით ცდილობს ქალთა უფლებების დაცვას. იელინეკის შემოქმედების მთავარი თემები ქალთა სექსუალობა და ავსტრიის საზოგადოებაა, რომლისთვისაც ნაცისტური წარსული დღემდე ვერ უპატიებია. 1974-დან 1991 წლამდე ავსტრიის კომუნისტური პარტიის წევრიც იყო, თუმცა დღეს კომუნისტებიც სძულს, ისევე, როგორც მემარჯვენე ექსტრემისტები.
აი, ასეთია „წითელი პორნოგრაფი”, რომლის კიდევ ერთი რომანის, „პიანისტი ქალის” ქართული თარგმანსაც მოიძიებთ წიგნის მაღაზიებში.
|
ცივი შხაპი
სასწავლო შემეცნებითი ვიზიტები ექსკურსიების ნაცვლად
უცხო სიტყვათა ლექსიკონში „ექსკურსია” ასეა განმარტებული: კოლექტიური დათვალიერება რისამე; გამგზავრება, გასეირნება სასწავლო, სამეცნიერო, სპორტული ან გართობის მიზნით.
გასვლითი ღონისძიებები მოსწავლეებს დიდ საგანმანათლებლო გამოცდილებას სძენს. რაოდენ აქტიური, მოსწავლეზე ორიენტირებული, მრავალფეროვანი გარემოც უნდა იყოს საკლასო ოთახში, ფორმალურ გარემოში შეძენილი ცოდნა და აქ განვითარებული უნარები მაინც არ არის საკმარისი, მაინც ლიმიტირებულია. ბუნებრივი ძეგლისა თუ მუზეუმის მონახულებამ მოსწავლეს გეოგრაფიაში შეიძლება უფრო მეტი ცოდნა შესძინოს, ვიდრე მთელი წლის განმავლობაში გავლილმა სახელმძღვანელომ. იგივე შეიძლება ითქვას ისტორიასა და ისტორიულ ობიექტებზე, სახვით და გამოყენებით ხელოვნებასა და გამოფენებზე, ქიმიასა და საწარმოზე, ბიოლოგიასა და მცენარეული საფარით მდიდარ (ან თუნდაც ღარიბ) ობიექტებზე, ქართულ ენასა და ლიტერატურასა და მწერალთა სახლ-მუზეუმებზე…
კლასგარეშე განათლება, რომელსაც მოსწავლე არაფორმალურ გარემოში იღებს, ისევე მნიშვნელოვანია მისი სოციალური და კვლევითი უნარების განვითარებისთვის, როგორც კლასში გამოყენებული სპეციალური მეთოდები. უფრო მეტიც – ამ დროს მოსწავლეები გართობისა და დასვენების დროს გაუცნობიერებლად იძენენ ახალ ცოდნას, განივითარებენ უნარ-ჩვევებს, გამოიმუშავებენ გარემოსადმი სწორ დამოკიდებულებას. თუმცა ყოველივე ეს ვერ მოხერხდება, თუ მასწავლებელმა სწორად არ ჩამოაყალიბა ამ მნიშვნელოვანი ღონისძიების მიზანი.
ვფიქრობ, არავინ შემომედავება, თუ ვიტყვი, რომ გასვლით ღონისძიებებს ჩვენში იშვიათად ჰქონდა სასწავლო დანიშნულება; ექსკურსიებიდან, რომელთა მიზანი ამა თუ იმ კულტურული ან ბუნებრივი ძეგლის მონახულება იყო, მოსწავლეებს უფრო მეტად თანატოლებთან ერთად გართობა ამახსოვრდებოდათ. ხშირად ისინი იმთავითვე გართობასთან იყო გაიგივებული და მასწავლებელი მათ უმეტესად სასწავლო წლის ბოლოს აწყობდა. იყო შემთხვევები, როდესაც „უსაქციელობის” გამო კლასი ისჯებოდა და ექსკურსიაც აღარ იმართებოდა… ამგვარად, იგი იქცეოდა ერთგვარ საშუალებად მოსწავლეთა დასჯისა თუ წახალისებისთვის და, ამგვარად, მასწავლებლები მათ მოსწავლეთა ქცევის ერთგვარ მაკონტროლებელ მექანიზმადაც კი იყენებდნენ.
მოდი,ვიკითხოთ, რამდენად მართებულია ეს.
ექსკურსია შეიძლება ჩატარდეს:
1. სასწავლო წლის დასაწყისში. ამ შემთხვევაში ის ხელს უწყობს მოსწავლეთა და მასწავლებელთა დაახლოებას, აღვივებს ინტერესს ამა თუ იმ საკითხის მიმართ, ზრდის სწავლის მოტივაციას;
2. სასწავლო წლის დასასრულს, როდესაც მოსწავლეებს უკვე აქვთ სათანადო ცოდნა და უნარ-ჩვევები და შეუძლიათ, რეალურ გარემოში დააკვირდნენ ბუნებას, ისტორიულ ძეგლებსა თუ გარკვეულ სამუშაო გარემოს;
3. წლის განმავლობაში, საგნის სპეციფიკიდან და სასწავლო პროცესის საჭიროებიდან გამომდინარე.
პირველ ორ შემთხვევაში ექსკურსიას ნაკლებად აქვს აკადემიური დატვირთვა და უფრო გასართობ ხასიათს ატარებს, ხოლო მესამე საგანმანათლებლო ხასიათისაა. ამ დროს მოსწავლეებს საშუალება ეძლევათ, რეალურ გარემოში დააკვირდნენ ვითარებას და გაეცნონ ამა თუ იმ საკითხთან დაკავშირებულ თავისებურებებს. სწორედ ამგვარ ექსკურსიებს შეიძლება ეწოდოს სასწავლო-შემოქმედებითი ვიზიტები. ეს ვიზიტები მასწავლებელმა სასწავლო გეგმას უნდა დაუკავშიროს და საგანმანათლებლო დატვირთვა მიანიჭოს.
სასწავლო-შემეცნებით ვიზიტს საილუსტრაციო ფუნქცია აქვს. აქ ნანახი და მოსმენილი მოსწავლეებს უკეთ ამახსოვრდებათ, ვიდრე მხოლოდ მოყოლილი ან ფორმალურ გარემოში შესწავლილი მასალა.
სასწავლო-შემეცნებითი ვიზიტის მნიშვნელობა
სასკოლო სასწავლო-შემეცნებითი ვიზიტი მნიშვნელოვანია კლასგარეშე განათლებისთვის. როგორც ვიცით, მოსწავლე სწავლობს როგორც ფორმალურ, ისე არაფორმალურ გარემოში. ასეთ ღონისძიებებზე მოსწავლეებს სოციალური და საკუთარი თავის მართვის უნარ-ჩვევებიც უვითარდებათ. ვიზიტების დროს ისინი არა მხოლოდ სწავლობენ, არამედ ისვენებენ კიდეც, თანაც ამას ორგანიზებული, კოლექტიური ფორმა აქვს.
სასწავლო-შემეცნებითი ვიზიტი წინასწარ უნდა დაიგეგმოს. მხოლოდ ამ შემთხვევაში იქნება ის საინტერესო და საგანმანათლებლო ღირებულების მატარებელი.
სასწავლო-შემეცნებითი ვიზიტის დროს აქტივობები ხშირად რამდენიმე საგნის სასწავლო გეგმის ინტეგრირებას ახდენს (მაგ., ქართულის, ისტორიის, გეოგრაფიის, ბუნებისმეტყველების, ფიზკულტურის, ხელოვნების). ამდენად, ასეთ აქტივობათა დაგეგმვისას სხვადასხვა საგნის მასწავლებელთა ერთობლივი და შეთანხმებული მუშაობა შესაძლოა უფრო მეტად ეფექტიანი იყოს. როდესაც ერთი ვიზიტი იგეგმება რაიმე ობიექტზე, მაგალითად, საწარმოში, შეიძლება მისი განხილვა სხვადასხვა საგნის პერსპექტივიდან. ამ დროს მასწავლებლებმა შეიძლება მოსწავლეებთან ერთად განახორციელონ ერთობლივი დიდი კვლევითი პროექტი, შეისწავლონ საწარმოს ისტორია, განვითარება, გეოგრაფია, საიდან მარაგდება იგი რესურსებით, სად გააქვს პროდუქცია, როგორი ტექნოლოგიები გამოიყენება და რა პროცესები მიმდინარეობს აქ.
ამგვარი ინტეგრირების ღირსება ის არის, რომ ობიექტის შესწავლა ხდება მრავალმხრივი პერსპექტივით და შეძენილი ცოდნა უფრო კომპლექსურია. იმავდროულად, თანხებიც იზოგება, რადგან თითოეული საგნის ფარგლებში არ იგეგმება ცალ-ცალკე გასვლა. გარდა ამისა, ასეთი გასვლები ხელს უწყობს მასწავლებლებს შორის მჭიდრო თანამშრომლობას და, რაც არანაკლებ მნიშვნელოვანია, პასუხისმგებლობის გადანაწილებას.
სკოლის გარეთ სწავლებას შესაძლოა გარკვეული პრობლემები ახლდეს თან, ამიტომ აუცილებელია სასწავლო-შემეცნებითი ვიზიტის დეტალური დაგეგმვა, რათა გაუგებრობები თავიდან ავიცილოთ. მასწავლებელმა უნდა გაითვალისწინოს და დაგეგმოს: სასწავლო-შემეცნებითი ვიზიტის მიზანი, სასწავლო-შემეცნებითი ვიზიტის ზუსტი დრო, მოსწავლეების რაოდენობა.
მოსწავლეები შეიძლება აქტიურად ჩაებან ვიზიტის დაგეგმვაში, როგორც ადგილის, ისე სატრანსპორტო საშუალების, გასვლისა და ჩამოსვლის დროის, საკვების შერჩევისას; მათ შეიძლება დაევალოთ ამინდის გრძელვადიანი პროგნოზის გაცნობა ჯერ სავარაუდო, შემდეგ კი ზუსტი თარიღის დასაგეგმავად.
დაგეგმვის პროცესში მოსწავლეთა ჩართულობა ზრდის მათ მოტივაციასა და თვითრწმენას.
სასწავლო-შემეცნებითი ვიზიტის დროს ჯგუფში მოსწავლეთა რაოდენობა კლასის სიდიდეზეა დამოკიდებული. სასურველია, 5-6 ბავშვს ერთი უფროსი ახლდეს (პედაგოგი, სკოლის ადმინისტრაციის თანამშრომელი ან მშობელი). მასწავლებელმა უნდა გაითვალისწინოს ისიც, რომ მუზეუმში არსებობს გარკვეული შეზღუდვები – შესაძლოა, ყველა მოსწავლე ერთად არ შეუშვან. ამან შეფერხებები რომ არ გამოიწვიოს, საჭიროა ინფორმაციის წინასწარ მოძიება.
მასწავლებელმა წინასწარ უნდა მიაწოდოს მოსწავლეებს ინფორმაცია სასწავლო-შემეცნებითი ვიზიტის გეგმის შესახებ – რა უნდა ნახონ, რას უნდა მიაქციონ განსაკუთრებული ყურადღება და ა.შ. ვიზიტის დროს მან უნდა წააქეზოს მოსწავლეები კითხვების დასასმელად. შესაძლოა, საჭირო იყოს ჩანიშვნების გაკეთებაც.
თუ სასწავლო-შემეცნებითი ვიზიტი სასწავლო მიზანს ემსახურება, მაშინ:
სასწავლო-შემეცნებით ვიზიტამდე
მასწავლებელი აცნობს მოსწავლეებს მის მიმართულებას, მიზანს, აგრეთვე იმას, რა სასწავლო თემატიკას ეხმიანება ღონისძიება.
მასწავლებელმა წინასწარ უნდა განსაზღვროს ვიზიტის დროს ჩასატარებელი აქტივობები. თუ ის ჩანახატების, ჩანაწერების გაკეთებას ითვალისწინებს, წინასწარ გააფრთხილეთ მოსწავლეები, რა ნივთები წამოიღონ თან. შესაძლოა, ეს იყოს დაკვირვების ანკეტაც, რომელიც წინასწარ დგება.
მოსწავლეებმა უნდა იცოდნენ, რომ საჭიროა, არაფორმალურ გარემოში ყური დაუგდონ და მისდიონ მასწავლებლის ინსტრუქციებს, გამოიჩინონ პასუხისმგებლობა და დაიცვან უსაფრთხოების ზომები (განსაკუთრებით მაშინ, თუ ვიზიტის დროს კონტაქტი ექნებათ ცხოველებთან).
სასწავლო-შემეცნებითი ვიზიტის დროს
მასწავლებელი უნდა ეცადოს, აქტივობები მრავალფეროვანი და სახალისო იყოს, რათა ადვილად შეძლოს კლასის მართვა.
უმჯობესია, აქტივობებს ჯგუფური ხასიათი ჰქონდეს, თუმცა შეჯიბრების ელემენტიც იყოს გათვალისწინებული, მაგალითად, მან, ვინც მეტად გამოიჩენს თავს, ჯილდო მიიღოს.
დრომ, რომელსაც მოსწავლეები გზაში ატარებენ, ფუჭად არ უნდა ჩაიაროს. ურიგო არ იქნება, თუ მოკლე დავალებებს მათ ამ დროსაც მივცემთ. მაგალითად, დროის აღრიცხვას, მიდამოზე დაკვირვებას (ბუნება, დასახლების ტიპი, მანქანების ინტენსივობა გზაზე…). შეიძლება, ეს დრო გამოვიყენოთ ჩასატარებელი აქტივობების თაობაზე ინსტრუქციების მისაცემად, კლასის ჯგუფებად დასაყოფად.
მოსწავლეები აკვირდებიან და შეისწავლიან გარემოს. მათ თან უნდა ჰქონდეთ რვეულები/ ბლოკნოტები, სადაც საკუთარ დაკვირვებებს აღწერენ. დაკვირვების შემდეგ მასწავლებელი მოსწავლეებს შეკრებს და გამართავს მსჯელობას მათ მიერ გამოვლენილი საკითხების შესახებ, რის შემდეგაც მოსწავლეები რვეულში ჩანიშნულ თეზისებს ახალ ინფორმაციას დაამატებენ.
სასწავლო-შემეცნებითი ვიზიტის შემდეგ
ვიზიტის შემდეგ მოსწავლეებს ევალებათ პროექტის დასრულება, რაც საუკეთესო საშუალებაა დამოუკიდებელი კვლევისთვის. პროექტს მოსწავლეები გარკვეული ხნის (მაგალითად, ერთი კვირის) განმავლობაში ამუშავებენ და შემდეგ აუდიტორიას წარუდგენენ.
ახლა კი – კონკრეტული მაგალითი:
სასწავლო-შემეცნებითი ვიზიტი: ტყის ეკოსისტემის კვლევა
მიზანი: გარემოზე დაკვირვების უნარის განვითარება, გეოგრაფიაში, ბიოლოგიაში შეძენილი ცოდნის პრაქტიკული გამოყენება, ინფორმაციის (მასალის) შეგროვება, ჯგუფური მუშაობის უნარების განვითარება, გარემოსადმი პოზიტიური დამოკიდებულების განვითარება; ცხოვრების ჯანსაღი წესის დამკვიდრება.
სასწავლო-შემეცნებით ვიზიტამდე
მოსწავლეები ტყეში გასვლამდე რუკაზე შეისწავლიან ადგილს და ადგენენ რელიეფს, ეცნობიან საკვლევი გარემოს მცენარეების დომინანტ სახეობებს, ცხოველთა სამყაროს. მასწავლებელი მათ შეახსენებს ჰერბარიუმის გაკეთების წესს და ავალებს შესაბამისი მასალების წამოღებას (რამდენიმე ერთჯერადი ჭიქა, მუყაოს კოლოფები, ბლოკნოტები, რვეული ან ფურცლები, ფანქარი და საშლელი). ვინაიდან ექსკურსია გულისხმობს ხანგრძლივ სიარულს, საჭიროა, მოსწავლეებმა წინასწარ განსაზღვრონ აუცილებელი ნივთების ნუსხა. მასწავლებელი მათ ამცნობს, რომ ექსკურსიაზე მიიღებენ დავალებას, რომელიც ექსკურსიის შემდეგ ექნებათ ჩასაბარებელი.
სასწავლო-შემეცნებითი ვიზიტის დროს
მოსწავლეებს ეძლევათ დავალება, რომელიც მოითხოვს ტყის ეკოსისტემის რამდენიმე ხილული პარამეტრის (მაგალითად, ტყის შემადგენელი სახეობების ცვლილება მის განაპირა და შიდა ნაწილში) გამოკვლევას და კანონზომიერების დადგენას (მერქნიანი, ბუჩქოვანი და ბალახოვანი საფარი). თუ სახეობების დადგენა ადგილზე შეუძლებელია, გროვდება მასალა ჰერბარიუმისთვის და სამუშაო სკოლაში სრულდება. თუ გზისპირა ტყეა, მოსწავლეთა ნახევარი, დაყოფილი ჯგუფებად, ატარებს ექსპერიმენტს ტყის გარე და შიდა ნაწილებში ფოთლებზე მტვრიანობის განსასაზღვრად. დანარჩენი ჯგუფები იკვლევენ, არის თუ არა სხვაობა ქვედა, შუა და ზედა იარუსის მცენარეთა დაბინძურების ხარისხში. მოსწავლეები იღებენ ფოთლებს განაპირა და შიდა ხეებიდან, ასევე სხვადასხვა იარუსიდან და მათ სხვადასხვა წყლიან ჭურჭელში ცალ-ცალკე ჩარეცხავენ. წყლის სიმღვრივე გვაჩვენებს დაბინძურების ხარისხს.
შემდეგ მოსწავლეებს ინდივიდუალური დავალება ეძლევათ: დააკვირდნენ ბუნების კომპონენტებს და ივარაუდონ, რა შეიცვლება ტყეში, თუ ერთ-ერთი კომპონენტი განადგურდა, ან დაბინძურების ხარისხმა მოიმატა. მასწავლებელი მათ საკმარის დროს აძლევს, რათა ყველამ მოასწროს სამუშაოს შესრულება. მასწავლებელმა ყურადღება უნდა მიაქციოს, რომ მოსწავლეებმა ერთმანეთს ხელი არ შეუშალონ. მასწავლებელი უხსნის მოსწავლეებს, რომ მათი ნაწერი შესაფასებლად გადაეცემა მეწყვილეს. ექსკურსიის ბოლოს, ავტობუსში, ნაწერს წარუდგენენ გვერდით მჯდომ თანაკლასელს და საჭიროების შემთხვევაში უპასუხებენ მათ მიერ დასმულ დასაზუსტებელ შეკითხვებს.
სასწავლო-შემეცნებითი ვიზიტის შემდეგ
სკოლაში დაბრუნებულები მოსწავლეები მასწავლებლის დახმარებით ახარისხებენ მასალას ჰერბარიუმისთვის და სამუშაოს დასრულების შემდეგ იკვლევენ სახეობებს, ადგენენ მათი გავრცელების არეალს, სამშობლოს. წერენ კვლევის მოკლე შემაჯამებელ ანგარიშს და აფასებენ თანაკლასელების დავალებებს.
სასწავლო-შემეცნებითი ვიზიტის დასრულების შემდეგ მასწავლებელი მოსწავლეებთან ერთად განიხილავს მის შედეგებს – რა ნახეს ან მოისმინეს, რამდენად გასაგები და საინტერესო იყო ინფორმაცია; შესაძლებოა, დაიგეგმოს შემდგომი ვიზიტებიც.
ამრიგად, ჩვენ შევეცადეთ, ექსკურსიისთვის უფრო მეტი ფუნქცია მიგვენიჭებინა და განგვეხილა ის როგორც კარგად დაგეგმილი სასწავლო ღონისძიება, რომელსაც უბრალოდ გასართობ-სალაღობო დატვირთვა აღარ აქვს.
დები პინკუსი – როგორ შევასრულებინოთ ბავშვებს საშინაო დავალება
მშობლებს თავიანთ მოვალეობად მიაჩნიათ, მათი შვილები კარგად სწავლობდნენ. ისინი ზრუნავენ შვილების წარმატებაზე და მზრუნველობის ერთ-ერთი საგანი საშინაო დავალების შესრულებაა.
როცა მშობელი შვილის წარმატებას საკუთარ მოვალეობად მიიჩნევს, ის მკაცრ მოთხოვნებს უყენებს ბავშვს, მათ შორის – საშინაო დავალების შესრულების თაობაზეც, რაც საბოლოო მიზნის მიღწევის ერთ-ერთ კომპონენტად განიხილება. ჩემი რწმენით, ასეთი მიდგომა სუსტ პოზიციაში აყენებს მშობელს, რადგან შვილს მისი მოთხოვნის შესრულება არ სურს. შეიძლება ითქვას, რომ საშინაო დავალების შესრულება-შეუსრულებლობისთვის ბრძოლა რეალურად კონტროლის მოსაპოვებლად ბრძოლას წარმოადგენს. ბავშვი ცდილობს, მისი არჩევანი მისავე ხელთ იყოს, მაგრამ მშობელს მიაჩნია, რომ კონტროლის უფლება მას ეკუთვნის და არა შვილს, და საბოლოოდ მათი დაპირისპირება უკომპრომისო ოჯახურ ომში გადაიზრდება ხოლმე.
წლების მანძილზე მრავალ მშობელთან მისაუბრია, რომელთაც ასეთი ბრძოლა ჰქონიათ შვილებთან და მათი მონაყოლიდან ვიცი, რა ოინებს იგონებენ ბავშვები, როცა საქმე სასკოლო აქტივობას უკავშირდება. მათ შეიძლება „დაავიწყდეთ” საშინაო დავალების შესრულება ან ის ზერელედ, უყურადღებოდ შეასრულონ. ამ გზით ბავშვები საკუთარ ცხოვრებაზე კონტროლის შენარჩუნებას, სხვისი ჩარევისგან მის დაცვას ცდილობენ. როდესაც ბავშვები ასე იქცევიან, მშობლები გრძნობენ, როგორ უჭირთ შვილის მართვა და მათ დასჯას იწყებენ, ხოლო თუ ამანაც ვერ გაჭრა, მაშინ მათ ნაცვლად ასრულებენ საშინაო დავალებას.
რაც უფრო მეტად ღელავს მშობელი, მით უფრო მეტ წინააღმდეგობას უწევს შვილი და ამ ფონზე საშინაო დავალების შესრულებას აზრი ეკარგება; მას არ გამოაქვს ის შედეგი, რაც, წესით, უნდა გამოიღოს.
მწარე სიმართლეა: თქვენ შვილს ვერაფერს აიძულებთ. ნაცვლად ამისა, ჯობს დაუწესოთ საზღვრები, რომელთა ფარგლებშიც პატივს სცემთ მის ინდივიდუალურ არჩევანს. ეს ბავშვის მოტივაციის გაძლიერებას შეუწყობს ხელს.
შესაძლოა, ამაზე მიპასუხოთ: „თქვენ არ იცნობთ ჩემს შვილს! ვერაფით მოვახერხე მისი მოტივირება რამის გასაკეთებლად!” უმჯობესია, დამშვიდდეთ და ყურადღებით დააკვირდეთ ვითარებას. იქნებ თვითონვე უწყობთ ხელს შვილის ჯანყს თქვენ წინააღმდეგ ან მის აპათიას? თუ საშინაო დავალების შესრულების საკითხი თქვენ უფრო მეტად გაღელვებთ, ვიდრე თქვენს შვილს, ჰკითხეთ საკუთარ თავს, რისი ბრალია ეს (გახსოვდეთ: თუ მის გასაკეთებელ საქმეზე თქვენ უფრო მეტად ინერვიულებთ, ბავშვი უფრო ნაკლებად იზრუნებს დავალების შესრულებაზე).
ნუ ეცდებით ბავშვის დამორჩილებას, უბრალოდ, უხელმძღვანელეთ
ბევრი მშობელი მეუბნება, რომ მათი შვილები არ არიან მოტივირებულნი თავიანთი საქმის შესასრულებლად, მე კი დარწმუნებული ვარ, რომ არიან, თუმცაღა, შესაძლოა, არა ისე, როგორც თქვენ გსურთ. გთავაზობთ რამდენიმე რჩევას იმის თაობაზე, როგორ უხელმძღვანელოთ მათ საშინაო დავალების შესრულებისას ყოველგვარი ბრძოლის, მუქარისა და ზეწოლის გარეშე.
. გაიხსენეთ, როგორი მიდგომა ჭრიდა წარსულში. გაიხსენეთ ის დრო, როცა თქვენი შვილი კარგად ასრულებდა საშინაო დავალებებს. რა იყო მაშინ განსხვავებული? როგორ ახერხებდით თანამშრომლობას? ჰკითხეთ ამის შესახებ თქვენს შვილს. შეეცადეთ გაარკვიოთ, რა ზრდის თქვენი შვილის (და არა თქვენს) მოტივაციას.
შეწყვიტეთ ბრძოლა. ყველანაირად ეცადეთ, არ იმოქმედოთ ბრძოლის სცენარით ყოველ საღამოს. ეცადეთ, სხვაგვარად წარმართოთ შვილთან ურთიერთობა. თუ ჩხუბის გარდა მოქმედების სხვა ტაქტიკას არ ცნობთ, ჯობს, საერთოდ არაფერი მოიმოქმედოთ. მიანდეთ საშინაო დავალების შესრულებაზე ზრუნვა მას, ვისი საქმეც არის ეს – მასწავლებელსა და მოსწავლეს. ნუ ჩაერევით ამ სასკოლო დავიდარაბაში, საკუთარ საქმეს მიხედეთ, თქვენი შვილი კი თავის საქმეს გააკეთებს.
შეისვენეთ: თუ ფრუსტრაციას გრძნობთ, თავი დაანებეთ შვილის იძულებას საშინაო დავალების შესასრულებლად. თქვენი წნევის აწევა სარგებლობას არავის მოუტანს. შეისვენეთ თქვენც და დაასვენეთ ბავშვიც, თუ გრძნობთ, რომ ისიც გადაიღალა. დააწესეთ საშინაო დავალების შესასრულებლად საჭირო დროითი ჩარჩო.
აქვე გთავაზობთ რამდენიმე მითითებას, რომლებიც მრავალი ოჯახისთვის ეფექტური აღმოჩნდა:
. საშინაო დავალება უნდა შესრულდეს ყოველ საღამოს ერთსა და იმავე დროს;
. საშინაო დავალება უნდა შესრულდეს თქვენი სახლის გაშლილ სივრცეში.
. თუ მოსწავლეს დაბალი ნიშნები აქვს, ეცადეთ ყოველგვარი პირობა შეუქმნათ, რათა მან უკეთ მოახერხოს შესასრულებელ სამუშაოზე კონცენტრაცია;
. უქმეებზე გართობა მანამდე აკრძალეთ, სანამ ბავშვი მეცადინეობას არ დაასრულებს.
ამოსავალი ბავშვის პოზიცია უნდა იყოს და არა თქვენი. როცა შვილის სამუშაოზე ფოკუსირებას დაიწყებთ, ცოტა ხანს შეჩერდით და თქვენს მიზანს დაუფიქრდით. რა მიგაჩნიათ ცხოვრების მიზნად და რას მოელით საშინაო დავალებისგან, რით შეუწყობს ეს ხელს მიზნის მიღწევას? სანამ შეუპოვარ ბრძოლაში ჩაებმებით, ვითარებას შვილის თვალითაც შეხედეთ.
მიეცით ბავშვს არჩევანის უფლება – თქვენ მხოლოდ ამ არჩევანის შედეგებთან უნდა გქონდეთ საქმე. დაე, თქვენს შვილს თავისუფალი არჩევანი ჰქონდეს. თქვენ, მშობელმა, უკან დაიხიეთ. წინააღმდეგ შემთხვევაში ვერაფრით დაეხმარებით შვილს თავისი მოვალეობის წარმატებით აღსრულებაში. თუ ეცდებით, სიტუაცია მთლიანად მართოთ, ყოველივე საპირისპიროდ შემოგიბრუნდებათ და ძალაუფლებისთვის ბრძოლა ხელახლა დაიწყება. ბრძოლა კი, მერწმუნეთ, საშინაო დავალების შესასრულებლად ნამდვილად არ არის საჭირო. ბევრი ბავშვი მინახავს, რომლებიც განზრახ ცუდად ასრულებენ საშინაო დავალებას, რათა მშობელს დაანახვონ, „ვინ მართავს რეალურად სიტუაციას”. ისეთი ბავშვებიც ვიცი, რომლებიც მშობლის კონტროლის ფონზე ასე თუ ისე ასრულებენ საშინაო დავალებას, მაგრამ ვერასოდეს სწავლობენ დამოუკიდებლად აზროვნებასა და გადაწყვეტილების მიღებას.
მე მწამს ასეთი მეთოდის ეფექტურობის, როცა საქმე სასკოლო აქტივობას ეხება. იმ სტრუქტურის ფარგლებში, რომელსაც თქვენ ადგენთ, შვილს არჩევანის უფლება უნდა ჰქონდეს. მან თავად უნდა გადაწყვიტოს, შეასრულოს თუ არა საშინაო დავალება, კარგად შეასრულოს ის თუ ცუდად. ყოველგვარ არჩევანს თავისი ლოგიკური შედეგი მოსდევს – თუ ბავშვი დავალების შეუსრულებლობას ამჯობინებს, მისი ნიშნები გაუარესდება, ეს კი დააფიქრებს მას.
როდესაც ასე მოხდება, თქვენ შეგიძლიათ შვილს ჰკითხოთ: „კმაყოფილი ხარ შენი აკადემიური მოსწრებით?”, „თუ არა, რის გაკეთებას აპირებ ამ პრობლემის მოსაგვარებლად?”, „რით შემიძლია დაგეხამრო?”
სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ბავშვი საშინაო დავალებებს თავისი უნარისა და მოტივაციის მიხედვით უნდა ასრულებდეს. თუ ის საერთოდ აღარ იჩენს ძალისხმევას და ხედავთ, რომ მისი ნიშნები უარესდება, ჩაერიეთ და უთხარით: „მე დაგეხმარები. მოდი, მუშაობის გეგმა შევიმუშაოთ, მე კი დროდადრო შევამოწმებ, როგორ მიჰყვები მას”. ამის შემდეგ ერთად იწყებთ გეგმის შედგენას. ის შეიძლება ითვალისწინებდეს საშინაო დავალებების შესრულებას საერთო ოთახში, სანამ ბავშვის ნიშნები არ გამოსწორდება, მასწავლებელთან ერთად შეხვედრას და ერთობლივ კონსულტაციებს. ერთი სიტყვით, თქვენ მხოლოდ ხელს შეუწყობთ შვილს, ჩვეულ კალაპოტს დაუბრუნდეს. როდესაც მდგომარეობის გაუმჯობესებას შეამჩნევთ, შეგიძლიათ უკან დაიხიოთ და ისე აქტიურად აღარ ჩაერიოთ ბავშვის ცხოვრებაში.
კონტროლის ხარისხი ბავშვის ასაკის მიხედვით უნდა განსაზღვროთ. გეგმის შედგენისას ნახევარი საათით მაინც უნდა გაზარდოთ ყველა საგანში მისი მოსწრების შემოწმების დრო. რაც მთავარია, გახსოვდეთ: ამ პრაქტიკულ გეგმას მის დასასჯელად კი არ ადგენთ, არამედ დასახმარებლად.
ბავშვი ამბობს, რომ ცუდი ნიშნები არ აღელვებს
ბევრი მშობელი იტყვის, რომ მათ შვილს უბრალოდ არ ადარდებს მოსწრება, მაგრამ, ჩემი დაკვირვებით, ცუდი ნიშნები ბავშვებს გულის სიღრმეში ძალიანაც აწუხებთ. გამოთქმა „არ მაინტერესებს” ხშირად ძალაუფლებისთვის ბრძოლის ნაწილია. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, თქვენი შვილი აცხადებს: „არ ვაპირებ, ნიშნების გამოსწორებაზე ვიზრუნო; ვერ მაიძულებ ამის გაკეთებას; შენ არ ხარ ჩემი ცხოვრების ბატონ-პატრონი”. სიმართლე ის არის, რომ თქვენ მართლა ვერ აიძულებთ ბავშვს. ნაცვლად ამისა, ჯობს იმის გაცნობიერებაში დაეხმაროთ, რომ ნიშნებზე ზრუნვა სწორედ მის ინტერესებში შედის.
ვფიქრობ, ასევე მნიშვნელოვანია იმის მიხვედრაც, რომ მზრუნველობასა და მოტივაციას ფესვები სწორედ ფლობის შეგრძნებაში უდგას. თქვენ შეგიძლიათ, დაეხმაროთ შვილს იმის გაცნობიერებაში, რომ საკუთარი ცხოვრების ბატონ-პატრონი თვითონ არის. ამ შემთხვევაში ის საკუთარი ნიშნების გამო პასუხისმგებლობასაც გააცნობიერებს. ნუ განიცდით ბავშვის ცუდ ნიშნებს მასზე მეტად. ეცადეთ გაარკვიოთ, რა გაზრდის მის მოტივაციას და ნუ დაისახავთ მიზნად, შვილს თქვენი ეშინოდეს. ეცადეთ, უხელმძღვანელოთ მას, მაგრამ არასწორი არჩევანის შედეგები მან თავად უნდა გააცნობიეროს. უმჯობესია, ამ შედეგებს 10 წლისა შეეჯახოს, ვიდრე 25 წლისა, როდესაც ამის გამო სამსახურს დაკარგავს.
ბავშვს შეზღუდული შესაძლებლობები აქვს
ძალიან მნიშვნელოვანია იმის გარკვევა, რისი ბრალია დავალებების შეუსრულებლობა. თუ ბავშვი თავიდანვე ცუდად სწავლობდა, შეამოწმეთ მისი ყველა უნარი, რათა ყოველგვარი უნარშეზღუდულობა გამოირიცხოს.
თუ ბავშვს რომელიმე უნარი აქვს შეზღუდული, მას მეტი ხელშეწყობა დასჭირდება. რასაკვირველია, ამ შემთხვევაშიც შეგიძლიათ სტრუქტურული საზღვრების დაწესება, მაგრამ აუცილებლად თქვენი შვილის შესაძლებლობების გათვალისწინებით. შეზღუდული შესაძლებლობების ბავშვებს ხშირად ზომაზე მეტად ეხმარებიან და საბოლოოდ გამოდის, რომ ისინი ფაქტობრივად არ მონაწილეობენ დავალებების შესრულებაში, მაშინ როდესაც ასეთი მოსწავლეები მცირე დახმარებითაც თავისუფლად შეასრულებდნენ დავალებებს საკუთარი ძალებით.
განსხვავება ხელმძღვანელობასა და ზედმეტ აქტიურობას შორის
თქვენს შვილს მხოლოდ ხელმძღვანელობა სჭირდება, რაც არ გულისხმობს საშინაო დავალების მის ნაცვლად შესრულებას. როცა თქვენ, მშობელი, ასე იქცევით, მის წილ პასუხისმგებლობას საკუთარ თავზე იღებთ.
თუ ბავშვი დახმარებას გთხოვთ, შეგიძლიათ მხოლოდ კონსულტაცია გაუწიოთ მას. ურჩიეთ, გაურკვეველი საკითხის შესახებ მასწავლებელს გაესაუბროს, ანუ განუვითარეთ მას კომუნიკაციის უნარი. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, მხოლოდ გზა უჩვენეთ, რათა თავის თავს დაეხმაროს. ერთი სიტყვით, შუალედური პოზიცია დაიკავეთ – არც სრული უმოქმედობა და არც ზედმეტი ჩარევა.
ასევე ვურჩევ მშობლებს, ჰქონდეთ საკუთარი შვილების რწმენა. ნუ შეხედავენ შვილს როგორც სუსტ არსებას, რომელსაც თავისი საქმის გაკეთება არ შეუძლია. რატომღაც გვგონია, რომ თუ შვილს არ დავეხმარეთ, ის არაფერს გააკეთებს. სიტყვები „მე მხოლოდ შენს დახმარებას ვცდილობ” ბავშვმა შეიძლება ასე გაიგოს: „შენ სუსტი ხარ”. ნაცვლად ამისა, თქვენი მესიჯი ასეთი უნდა იყოს: „მე ვიცი, რომ შენ შეგიძლია ამის გაკეთება და საკმაოდ მჯერა შენი შესაძლებლობების, რათა თავისუფალი არჩევანის საშუალება მოგცე”.
ინგლისურიდან თარგმნა
დავით თინიკაშვილმა
მოზარდის ასაკი
რა მოგდით პირველად თავში მოზარდის ხსენებისას? აღმოჩნდა, რომ უფროსების უმრავლესობა მათ ზედაპირულებად, ჯიუტებად, ზარმაცებად იხსენიებს, მაგრამ მშობლებმა და გამოცდილმა პედაგოგებმა კარგად იციან, რომ ყველა მოზარდი ერთნაირი არ არის. მრავალი მათგანი მშვიდი ხასიათით, სწავლისადმი ინტერესითა და კარგი დისციპლინით გამოირჩევა. მოსაზრება, რომ ყველა მოზარდი ზარმაცი და უპასუხისმგებლოა, ერთგვარი სტერეოტიპია. ამ სირთულეთა მიზეზი მხოლოდ გარდატეხის ასაკი არ არის, ხოლო კონკრეტული ასაკისთვის დამახასიათებელი კრიზისი ფიზიკური, გონებრივი თუ სოციალური თვალსაზრისით განვითარების ახალ საფეხურზე გადასვლის მაუწყებელია.
მაშ ასე, მოზარდობის ხანა – ეს არის ხიდი ბავშვობასა და მოწიფულობას შორის. მისი ხანგრძლივობა ჩვენს დროში სულ უფრო და უფრო იზრდება, ვინაიდან მოწიფულობამდე ბევრი ცოდნა და უნარ-ჩვევაა დასაუფლებელი.
მოზარდობის ხანა 10-11-დან 15-16 წლამდე ასაკს მოიცავს და უმცროსი და უფროსი მოზარდობის პერიოდებად იყოფა. უმცროსი მოზარდობის პერიოდი 10-11-დან 14 წლამდე გრძელდება, უფროსი კი 14-დან 16 წლამდე, თუმცა ზოგიერთ მეცნიერს მიაჩნია, რომ ეს პერიოდი 19 წლის ასაკში სრულდება (ფ. რაისი. 2000).
გარდამავალ ასაკში მკვეთრ ცვლილებებს განიცდის მოზარდის განვითარების ყველა მხარე – როგორც ანატომიურ-ფიზიოლოგიური, ისე გონებრივი და სოციალურ-პიროვნული.
ფიზიკური განვითარება
გარდამავალ ასაკში მოზარდის ორგანიზმში კარდინალური ცვლილებები ხდება. იწყება ფიზიკური განვითარების ახალი ეტაპი და დგება სქესობრივი მომწიფების პერიოდი. ყველა ამ ცვლილებას მართავს ჰორმონები – შინაგანი სეკრეციის ჯირკვლებში გამომუშავებული ბიოქიმიური ნივთიერებები. მოზარდის ფიზიკური განვითარებისთვის დამახასიათებელია ე.წ. “ზრდის ნახტომი”, რაც სხეულის სიგრძის ინტენსიური ზრდით გამოიხატება. ასეთი ინტენსიური ზრდა (8-10 სმ) აღინიშნება 13-15 წლიდან, მერე კი მისი ტემპი ნელდება.
გარდამავალ ასაკში ინტენსიურად იზრდება მოზარდის ორგანიზმის ყველა ორგანო და ქსოვილი. ასეთი სერიოზული ცვლილებები მხოლოდ მუცლად ყოფნის პერიოდისა და ჩვილი ასაკისთვის არის დამახასიათებელი. მაგრამ, ჩვილისგან განსხვავებით, მოზარდი ამ ცვლილებებს ინტერესით, შიშითა და სიხარულით აკვირდება.
9-10 წლამდე ვაჟებისა და გოგონების ორგანიზმი ერთნაირად ვითარდება. 10 წლიდან გოგონები უფრო ინტენსიურად იზრდებიან და სიმაღლით უსწრებენ ვაჟებს. სქესობრივი მომწიფების პროცესის დასრულების შემდეგ გოგონების ზრდის ტემპი იკლებს, ხოლო ვაჟებისა 18- 20 წლამდე გრძელდება.
ზრდის აჩქარება მოზარდებთან არათანაბრად მიმდინარეობს, რაც ძვლებისა და კუნთების არაპროპორციულ განვითარებას იწვევს. ჯერ ხელის მტევნები და ტერფები იზრდება, შემდეგ – კიდურები. სიმაღლეში ზრდის კვალდაკვალ იმატებს კუნთების მოცულობა. ყველაზე ბოლოს მხრები ვითარდება. ამის გამო მოზარდის მოძრაობები დისჰარმონიული, მოუქნელია, ის ხშირად წამოედება ხოლმე რამეს, უნებურად ტეხს ან აზიანებენ ნივთებს. აუცილებელია, მოზარდმა იცოდეს, რომ ეს მოვლენა დროებითია და ასაკთან ერთად გაივლის (თ. გოგიჩაიშვილი, 2001).
რაც შეეხება ნერვულ სისტემას, გარდამავალ ასაკში აღგზნებისა და შეკავების პროცესები გაუწონასწორებელია – აღგზნება მნიშვნელოვნად სჭარბობს შეკავებას. აღგზნების პროცესი ხშირად ისეთი ძლიერი და ინტენსიურია, რომ მოზარდს ძალა არ ჰყოფნის მის შესაკავებლად. აგზნება ერთბაშად აღმოცენდება, დიდი ენერგიით ვითარდება, მაგრამ მალევე ცხრება.
დიდი ცვლილებები მიმდინარეობს მოზარდის გულ-სისხლძარღვთა სისტემაშიც. გული შესამჩნევად იზრდება, ძლიერდება, ხოლო სისხლძარღვთა დიამეტრი კი ზრდაში ჩამორჩება, ამიტომ მოზარდები ხშირად უჩივიან თავბრუხვევას, თავის ტკივილს, გულისცემის გახშირებას, სისუსტეს, სწრაფად დაღლას. მოზარდების “გაზარმაცება” ხშირად სწორედ გულ-სისხლძარღვთა სისტემაში მიმდინარე ცვლილებებით არის გამოწვეული.
მოზარდის ფიზიკური, ანატომიურ-ფიზიოლოგიური განვითარების ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწილია სქესობრივი მომწიფება. მისი დასაწყისი და ვადები არამცთუ სხვადასხვა, ერთი და იმავე სქესის მოზარდებშიც კი განსხვავებულია.
ვაჟებს ნაადრევი სქესობრივი მომწიფება თავდაჯერებას მატებთ, ისინი პოპულარობით სარგებლობენ თანატოლებს შორის. ნაადრევად მომწიფებული გოგონები კი პირიქით, თავს უხერხულად გრძნობენ, ნაკლებად თავდაჯერებულნი არიან, თანატოლებისთვის ჯერ უცხოა მათი პრობლემები, ამიტომ ასეთი გოგონები უფრო მეტად უფროსი ასაკის ადამიანებთან მეგობრობენ.
ხშირად მოზარდები დიდ ყურადღებას უთმობენ გარეგნობას, განიცდიან სხეულებრივ ცვლილებებს, წონის მატებას, გამონაყარს. ამიტომაც არის მნიშვნელოვანი მათთან საუბარი მოსალოდნელ ცლილებებზე და პრობლემების დაძლევაში ხელშეწყობა.
შემეცნებითი სფეროს განვითარება
ამ სფეროს ძირითადი ნიშანი აბსტრაქტული აზროვნების ჩამოყალიბებაა. მოზარდებს უკვე შეუძლიათ ჰიპოთეზების ფორმულირება, გადამოწმება და შეფასება. აზროვნებისას ისინი მხოლოდ თვალსაჩინო ნიშნებს ან ნაცნობ ფაქტებს კი არ ეყრდნობიან, არამედ განყენებული იდეებითაც მანიპულირებენ.
ფორმალური ოპერაციების სტადიაზე (11-15 წელი) მოზარდებს შეუძლიათ ინდუქციური (კერძოდან ზოგადისკენ) მსჯელობის საფუძველზე საკუთარი აზრების სისტემაში მოყვანა, კრიტიკულად გაანალიზება, დედუქციურ (ზოგადიდან კერძოსკენ) მსჯელობაზე დაყრდნობით ამა თუ იმ თეორიის გადამოწმება ლოგიკური და მეცნიერული მეთოდების გამოყენებით, კვლევისას სხვადასხვა ცვლადის გათვალისწინება.
ფორმალური ოპერაციების სტადიის თავისებურებათა კვლევისას ჟ. პიაჟემ შემდეგ ექსპერიმენტს მიმართა: ის მოზარდებს სთავაზობდა გაერკვიათ, რა ახდენდა გავლენას ძაფის მოძრაობის სიჩქარეზე. ექსპერიმენტში მონაწილე მოზარდებს უნდა შეემოწმებინათ ოთხი ფაქტორი: ძაფის სიგრძე, მასზე დაკიდებული საგნის სიმძიმე, დაშვების სიმაღლე და მოძრაობის სიმძლვარის ცლილებები. ამოცანის გადაჭრა მოზარდებს ნებისმიერი გზით შეეძლოთ.
მოზარდებმა დავალება ასე შეასრულეს: თავდაპირველად შეადგინეს კვლევის სისტემური გეგმა, მერე კი შეუდგნენ ცვლადების ცვლას იმის შესამოწმებლად, რომელი მათგანი ახდენდა გავლენას ძაფის მოძრაობის სიჩქარეზე. ჯერ ძაფის სიგრძე შეცვალეს, შემდეგ ტვირთის სიმძიმე, ვარდნის სიმაღლე, კვრის ძალა. ყოველი ცვლადის შემოწმების შემდეგ მათ ლოგიკური დასკვნები გამოჰქონდათ.
მოზარდებმა ცდების საფუძველზე დაადგინეს, რომ სიჩქარეზე გავლენას არ ახდენს არც ვარდნის სიმაღლის ცვლილება, არც კვრის ძალა და არც წონა. მათ დაასკნეს, რომ ძაფის მოძრაობის სიჩქარეზე მხოლოდ ძაფის სიგრძის ცვლილება მოქმედებს.
ჟ. პიაჟემ დაასკვნა, რომ მოზარდ ასაკში ჩნდება აზროვნების ურთიერდაკავშირებული თავისებურებები: 1) ორ ან მეტ ცვლადს შორის კავშირის გამოვლენის უნარი; 2) ერთი ცვლადის მეორე ცვლადზე გავლენის დაფიქსირება; 3) ცვლადების დაკავშირება ან გამიჯვნა დედუქციურ დასკვნაზე დაყრდნობით (“თუ ეს მართალია, მაშინ მოხდება ასე…”).
ე. პილი კი კონკრეტული ოპერაციების სტადიაზე მყოფი ბავშვებისა და ფორმალური ოპერაციების სტადიაზე მყოფი მოზარდების აზროვნების შესადარებლად შემდეგ სიტუაციას სთავაზობდა: “მხოლოდ ძალიან მამაც მფრინავებს აძლევენ მაღალმთიან რეგიონებში ფრენის უფლებას. ერთი მფრინავი ალპების თავზე მიფრინავდა. ფრენისას ის საბაგირო გზის ბაგირს შეეჯახა. ბაგირი გაწყდა და რამდენიმე კაბინა ჩამოვარდა. სამწუხაროდ რამდენიმე ადამიანი დაიღუპა”.
მოსწავლეებს ეკითხებოდნენ, რა შეიძლებოდა ყოფილიყო ამის მიზეზი.
კონკრეტული ოპერაციების სტადიაზე მყოფი ბავშვები ასე პასუხობდნენ: “არ ყოფილა კარგი მფრინავი”, ხოლო ფორმალური ოპერაციების სტადიაზე მყოფი მოზარდები – ასე: “შესაძლოა, მან არ იცოდა, იქ რომ საბაგირო გზა იყო და ამიტომ დაბლა მიფრინავდა”, “შესაძლოა, ფრენისას კომპასი გაუფუჭდა და კურსი შეცვალა”, “შესაძლოა ფრენისას ცუდად გახდა”.
ფორმალური ოპერაციების სტადიაზე მყოფი მოზარდი უშვებს სხვადასხვა ჰიპოთეზას და შესაძლებლობას, რომ საჭიროა თითოეული ჰიპოთეზის შემოწმება.
აგრეთვე, მოზარდებს უჩნდებათ უნარი, აზროვნებისას გაითვალისწინონ რეალობა და შესაძლებლობები. ამიტომ ისინი უფრო რეალისტურად იწყებენ ფიქრს მომავალ პროფესიაზე. ლოგიკაზე დამყარებული აბსტრაქტული აზროვნება ხელს უწყობს მათემატიკისა და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებების შესწავლას, დაინტერესებას ფანტასტიკით, ფილოსოფიური საკითხებით. აზროვნების ახალ საფეხურზე ასვლა მოზარდებს უბიძგებს, დაფიქრდნენ ისეთ აბსტრაქტულ ცნებებზე, როგორებიც არის სიყვარული, მეგობრება, ერთგულება, პატიოსნება. კრიტიკული თვალით უწყებენ ყურებას ავტორიტეტებს, მათ შორის – მშობლებსა და პედაგოგებსაც, რომელთაც აქამდე უპირობოდ დადებითად აფასებდნენ. იწყებენ იდეალური ადამიანის შესახებ საკუთარ წარმოდგენის გადახედვას.
ფიზიკურ და შემეცნებით სფეროში მიმდინარე ცვლილებები განსაზღვრული პიროვნული თავისებურებების განვითარებას იწვევს, ისეთებისა, როგორებიც არის წარმოსახვითი აუდიტორია, მითი საკუთარი განუმეორებლობის შესახებ, “თვალთმაქცობა”, კრეატიულობის შემცირება, ფსევდოსისულელე. მოკლედ შევეხებით თითოეულ მათგანს.
მოზარდს, თავისი სხეულებრივი და გონებრივი ცვლილებებიდან გამომდინარე, დიდი ინტერესი უჩნდება საკუთარი თავის მიმართ, ეს კი ორ თავისებურებას იწვევს: წარმოსახვით აუდიტორიას და მითს საკუთარი განუმეორებლობის შესახებ.
მას შემდეგ, რაც მოზარდს საკუთარი აზრების გაანალიზების უნარი უჩნდება, ის ძირითადად საკუთარი თავის ანალიზით არის დაკავებული, მაგრამ იმავდროულად ეუფლება განცდა, რომ სხვებსაც ასევე აინტერესებთ მისი გარეგნობა, საქციელი და გონებრივი შესაძლებლობები. ამ ასაკისთვის დამახასიათებელი მოჭარბებული სიმორცხვე ან ხალხმრავალ გარემოში არაადეკვატური ქცევა სწორედ წარმოსახვითი აუდიტორიით და მასზე შთაბეჭდილების მოხდენის მცდელობით აიხსნება.
იმის გამო, რომ მუდამ “ადევნებს თვალს” წარმოსახვითი აუდიტორია, მოზარდს უჩნდება საკუთარი განუმეორებლობის განცდა. ამან შესაძლოა პრობლემებიც კი გამოიწვიოს, მაგ., მოზარდმა ირწმუნოს, რომ ექსტრემალურმა სპორტმა ან გატაცებებმა სხვებს შეიძლება ავნოს, მას კი – არავითარ შემთხვევაში.
მოზარდს ჰგონია, რომ გარშემო მყოფები გამუდმებით აკვიდებიან, მაგრამ ვერ უგებენ, ამიტომ გარშემო მყოფთაგან საკუთარი “ეგოს” დაცვას იწყებს. ეს შესაძლოა სარკაზმის ან სხვების ხშირი კრიტიკის მიზეზად იქცეს.
მოზარდებისთვის დამახასიათებელი კიდევ ერთი თავისებურებაა “თვალთმაქცობა”. ისინი ხშირად აკრიტიკებენ ისეთ საქციელს, რომელსაც თვითონაც ხშირად სჩადიან. მოზარდი შესაძლოა აღშფოთდეს იმის გამო, რომ მისმა ძმამ დაუკითხავად აიღო მისი დისკი, მაგრამ თვითონ უნებართვოდ აიღოს მშობლების ნივთები. ამ თავისებურებას ფსიქოლოგები ასე ხსნიან: მოზარდმა უკვე იცის, რა არის კარგი და რა – ცუდი, მაგრამ ჯერჯერობით უჭირს ამ ღირებულებების ქცევაში გადატანა.
კრეატიულობის შემცირება. მასწავლებლები ხშირად წუხან იმის გამო, რომ მოსწავლე დაწყებით კლასებში მეტი შემოქმედებითი უნარებით გამოირჩეოდა. მიიჩნევა, რომ მოზარდები გარემოდან დიდ ზეწოლას გრძნობენ. მათთვის ძალზე მნიშვნელოვანია, რას ფიქრობენ მათ შესახებ სხვები (თანატოლები, უფროსები, ვის აზრსაც ისინი პატივს სცემენ და ა.შ.), ამიტომ მოქმედებისას მეტ კონფორმულობას იჩენენ.
“ფსევდოსისულელე”. მოზარდები მარტივ პრობლემას ხშირად ძალზე რთულად უდგებიან. მეცნიერები ამ თავისებურებას ასე ხსნიან: მოზარდებს უჩნდებათ სხვადასხვა ცვლადის გათვალისწინების უნარი, მაგრამ ეს მათთვის სიახლეა, ამიტომ ვერ ახერხებენ საკუთარი სააზროვნო პროცესების კონტროლს (სათანადოდ ვერ იყენებენ მეტაკოგნიტურ სტრატეგიებს). მათ აზროვნებას უჩნდება ახალი თავისებურება, მაგრამ მისი გამოყენების სათანადო გამოცდილება ჯერ არ გააჩნიათ.
პიროვნული და სოციალური განვითარება
გარდამავალი ასაკის მთავარ სირთულედ მიიჩნევენ კონფლიქტს მშობლებსა და სხვა უფროსებთან, რომლებიც მოზარდთა დამოუკიდებლობისა და ავტონომიისკენ სწრაფვას ეწინააღმდეგებიან. როგორც ირკვევა, არც მოზარდთა ემოციური გაუწონასწორებლობა და არც უფროსებთან კონფლიქტი არ წარმოადგენს განვითარების აუცილებელ ატრიბუტს. მოზარდთა დიდი ნაწილი მოზრდილებთან მშვიდობიან და კეთილგანწყობილ ურთიერთობას ინარჩუნებს.
ავტონომიის ცნების განსაზღვრისას ძირითადი აქცენტი კეთდება უფროსების გავლენისგან გათავისუფლებაზე, მაგრამ შეუძლებელია, გარდამავალ ასაკში ადამიანი მათზე არ იყოს დამოკიდებული. სრული თავისუფლება არც მოზარდებისთვის არის ხელსაყრელი, რადგან მათ აფრთხობთ ის პასუხისმგებლობა, დამოუკიდებლობას რომ ახლავს თან. ამასთანავე, მოზარდები ეკონომიურადაც მშობლებზე არიან დამოკიდებულნი. ამიტომ უფრო მართებული იქნება, თუ ავტონომიას განვიხილავთ როგორც თვითრეგულაციას. ამ თვალსაზრისით, დამოუკიდებლობა საკუთარი დასკვნების გამოტანასა და საკუთარი ქცევის რეგულაციას გულისხმობს. სწორედ ამას სწავლობენ მოზარდები. ისინი ოჯახსა თუ სკოლაში ათვისებული წესების, საზღვრებისა და ღირებულებების გადაფასება-გადასინჯვას ახდენენ. ამ პროცესში ზოგჯერ უფროსების წინააღმდეგობას აწყდებიან, რაც კონფლიქტს იწვევს. ხშირია ოჯახური უთანხმოება… მაგრამ ამ კონფლიქტებს დადებითი მხარეც აქვს: მოზარდი უსაფრთხო, ოჯახურ გარემოში ცდის, რა სახის დამოუკიდებლობა შეუძლია მოიპოვოს, რამდენად შეუძლია საკუთარი მოსაზრების დაცვა.
ოჯახის ცხოვრების ამ ეტაპს მეცნიერები მშობლებსა და შვილებს შორის ახალ ურთიერთობებზე გადასვლის პერიოდად მიიჩნევენ. არის ოჯახები, სადაც გადასვლა უკონფლიქტოდ ხდება, რადგან მშობლები არ უპირისპირდებიან მოზარდის დამოუკიდებლობის მოთხოვნილებას. პირიქით, აძლევენ აზრის გამოთქმის უფლებას, მხარს უჭერენ, ეხმარებიან და ანუგეშებენ რთულ სიტუაციებში. ასეთ პირობებში გაზრდილი ადამიანი უფრო თავდაჯერებულია და უკეთაა მომზადებული დამოუკიდებელი ცხოვრებისთვის.
აბსტრაქტული აზროვნების განვითარება საკუთარი აზროვნების ანალიზის საშუალებას იძლევა.
იწყება თვითშემეცნების რთული პროცესი, პასუხის ძიება კითხვებზე: “ვინ ვარ?”, “როგორი ვარ?”, გამუდმებული დაკვირვება საკუთარ თავზე და იდეალთან შედარება. პარალელურად მოზარდები სხვების შეცნობას, მათი აზრის წვდომას ცდილობენ.
პიროვნული დამოუკიდებლობა, პირველ რიგში, იდენტობის ჩამოყალიბებასთან არის დაკავშირებული. იდენტობის ჩამოყალიბება, ანუ თვითგამორკვევა, ხანგრძლივი, რთული და ზოგჯერ არცთუ უმტკივნეულო პროცესია. მოზარდის წინაშე რთული ამოცანა დგება: შეკრიბოს და გააერთიანოს ინფორმაცია საკუთარი თავის შესახებ (როგორი შვილია, როგორი და ან ძმა, მოსწავლე, სპორტსმენი) და მოახდინოს ამ მრავალრიცხვოვანი მეს ხატების ინტეგრაცია პიროვნულ იდენტურობაში.
სოციალური ურთიერთობები
გარდამავალ ასაკში განსაკუთრებით იზრდება თანატოლთა ჯგუფების მნიშვნელობა. ფიზიკური, ემოციური და სოციალური ცვლილებებით გამოწვეულ პრობლემებთან გასამკლავებლად მათ თანაგრძნობა და მხარდაჭერა სჭირდებათ, ამას კი, ბუნებრივია, იმათთან ეძებენ, ვისაც მსგავსი განცდები და პრობლემები აქვს, ანუ თანატოლებთან.
თანატოლთა წრე მნიშვნელოვან როლს ასრულებს მოზარდის სოციალური უნარ-ჩვევების განვითარებაში. ამ წრეში არსებული თანასწორუფლებიანი ურთიერთობები ხელს უწყობს სოციალური კომპეტენციის ჩამოყალიბებას.
მოზარდების იერი (ვარცხნილობა, ჩაცმულობა) უფროსებს ხშირად აღიზიანებს. მაგრამ უნდა გვახსოვდეს, რომ მოზარდები სწორედ უფროსებისგან განსხვავებულ ჩაცმის სტილს ირჩევენ, რითაც პროტესტს უცხადებენ საზოგადოებაში დამკვიდრებულ ნორმებს. იმავე ფუნქციას ასრულებს ლაპარაკის მანერა, მუსიკა, რომელსაც უსმენენ. ეს ყველაფერი მოზარდთა სუბკულტურას წარმოადგენს.
ამ ასაკის ბავშვების ცხოვრებაში მშობლებისა და მასწავლებლების როლი ერთი შეხედვით პარადოქსულია. უფროსები, რომლებიც კარგად ართმევენ თავს თავიანთ ფუნქციებს, ერთი მხრივ, უქმნიან მოზარდებს დაცულობისა და მხარდაჭერის ატმოსფეროს – მოზარდი გრძნობს, რომ ის უყვართ ისეთი, როგორიც არის – და, მეორე მხრივ, იგივე უფროსები ხელს უწყობენ მოზარდის ჩამოყალიბებას დამოუკიდებელ, ქმედობაუნარიან პიროვნებად. სწორედ უსაფრთხო, მზრუნველ გარემოშია შესაძლებელი დამოუკიდებელი, ზრდასრული პიროვნების ჩამოყალიბება და იდენტობის ფორმირება.
დასასრულ, შევჩერდეთ იმაზე, რას აკეთებენ უფროსები, რათა გარდატეხის ასაკი ნაკლებმტივნეულად წარიმართოს როგორც მოზარდისთვის, ისე მის გარშემო მყოფებისთვისაც:
. ესაუბრებიან მოზარდებს მოსალოდნენ ცვლილებებზე, ცვლილებებით გამოწვეული პრობლემების დროებითობასა და მათი მოგვარების გზებზე;
. ხელს უწყობენ აზროვნების მეტაკოგნიტური სტრატეგიების განვითარებას: როგორ დაგეგმონ სასწავლო პროცესი თუ გარკვეული საქმიანობა, როგორ მოახდინონ შესრულების გზაზე მისი მონიტორინგი;
. ხელს უწყობენ დამოუკიდებლად მსჯელობის უნარის განვითარებას, ინტერესდებიან მათი მოსაზრებებით ამა თუ იმ საკითხის შესახებ;
. ცვლიან მათთან ურთიერთობის სტილს, ეპყრობიან თანატოლივით.
სუბიექტური და ობიექტური
ხშირად ამბობენ, რომ ყველაზე სასიცოცხლო და საჭირო პროფესია ექიმობაა, თუმც ფიზიკურად ჯანმრთელი ადამიანის სულიერად ჯანსაღად აღზრდა გარემოს, მშობელსა და მასწავლებელს ევალება. სწორედ ამიტომ, ვფიქრობ, მასწავლებლობა იმაზე მეტ ძალისხმევასა და შინაგან კულტურას მოითხოვს, ვიდრე ეს რომელიმე ჩვენგანს წარმოგვიდგენია.
სულიერი სრულყოფილება, შინაგანი თავისუფლება და პიროვნული ღირსება, ქმნის ადამიანის პორტრეტს, ადამიანად ყოფნა რომ ძალიან რთული და საპასუხისმგებლო საქმეა, ესეც ცხადია. ყველა ვინც ადამიანური სახით იბადება, პიროვნებად როდი ყალიბდება.
ბავშვების ქცევასა და მათ ქმედებებზე ძალიან დიდი გავლენა აქვს სკოლას და მასწავლებელს. ძალზე მნიშვნელოვანია მასწავლებლის დამოკიდებულება და მისი შეფასება, რომელიც ხშირად განსაზღვრავს მოსწავლის სწავლის ხასისხსა და მოტივაციას. ეს უკანასკნელი კი ყველაზე საჭირო ფაქტორია სწავლისა და სწავლების პროცესში. მოზარდებში მოტივაციას განაპირობებს გარემო პირობები. გვახსოვს, ალბათ, აბრაამ მასლოუს მოთხოვნილებათა იერარქიის თეორია, რომელშიც ძალზე კარგად არის ჩამოყალიბებული თუ როდის უჩნდება ადამიანს მაღალი მოთხოვნილებების დაკმაყოფილების სურვილი. საკუთარი თავის ძიება , რეალიზება და საზოგადოებისთვის მიწოდება, მოზარდობის ასაკიდან იწყება. შესაბამისად, შეფასება, რომელსაც მასწავლებელი იყენებს გაკვეთილის მიმდინარეობის ან მისი დასრულების შემდეგ, მოსწავლეებისთვის მეტად საყურადღებო და მნიშვნელოვანია.
არსებობს პროფესიები, რომლებიც განსაკუთრებულად ობიექტურ შეფასებას მოითხოვს. ადამიანი რომ ძალზე სუბიექტური არსებაა, ამაში ყველა დამეთანხმება. პირადი ინტერესებისა და შეხედულებების გამო, ხშირად ობიექტურად ვერ ვაფასებთ გარშემომყოფების ქცევასა და მოვლენებს. სწორედ ამიტომ, ძალიან გვიჭირს სწორი და მიუკერძოებელი გადაწყვეტილებების მიღება. მოსამართლე ვერასდროს გამოიტანს სამართლიან განაჩანს თუ ის აჰყვება გულისთქმას, ემოციას. ასეთივე პასუხუსმგებლობა აქვთ მასწავლებლებს მოსწავლეთა წინაშე.
როგორც ვიცით პედაგოგიკა ერთ-ერთი უძველესი ფილოსოფიური სისტემის ნაწილია, რომელიც ჯერ კიდევ ძვ. წ. V-IV საუკუნეებში გაჩნდა საბერძნეთსა და ძველ აღმოსავლეთში. სიტყვის ეტიმოლოგიაც კარგად გვახსოვს. ბერძნული წარმოშობისაა და ”ბავშვის აღზრდას” ნიშნავს. პედაგოგი უბრალოდ რაღაც საგანს კი არ ასწავლის, არამედ ის მოზარდის სულში წვდომას და მისი შინაგანი ბუნების შესწავლას იწყებს.
გასულ საუკუნეში ვერავინ წარმოიდგენდა თუ ჩვენი საზოგადოება ასე რადიკალურად შეიცვლებოდა. შეიცვლიდა აზროვნების სტილსა და ხარისხს, მენტალურ გადატრიალებას მოაწყობდა და ცივილიზებული მსოფლიოს ბირთვი და არა მარგინალი გახდებოდა. შესაბამისად ყველა ცვლილება, რომელიც საშინაო და საგარეო მიმართულებით განხორციელდა, საზოგადოების დიდმა ნაწილმა მეტად მტკივნეულად და მძაფრად განიცადა. ერთ-ერთი ასეთი რეფორმა იყო განათლების სისტემის რეორგანიზაცია. ახალი გამოწვევების მისაღებად და ასათვისებლად, საჭირო გახდა ძირეული ცვლილებების განხორციელება. საქმე ისაა, რომ თანამედროვე კულტურა ჩვენგან მოითხოვს მომავალი თაობა იყოს უფრო კრეატიული, კრიტიკული, ტოლერანტი და დამოუკიდებელი. განათლების საკითხი და მისი ღირებულება თითოეული მოქალაქისთვის მეტად საჭირბოროტო და მტკივნეული საკითხია.
ნიშანდობლივია ისიც, რომ შეიცვალა საზოგადოების დამოკიდებულება მასწავლებლების მიმართ. კერძოდ, თანამედროვე ადამიანი მასწავლებელს აღარ აღიქვამს მითიურ არსებად, რომელიც ყოფიერებისგან ძალზე შორს დგას და რომლის შეფასებაში ეჭვის შეტანა შეუძლებელია. ყველას ძალიან კარგად გვახსოვს, ხშირად, როგორი რთული და თითქმის შეუძლებელი იყო ქართულ ენასა და ლიტერატურაში წერითი დავალებების დროს ”ფრიადის” მიღება, განსაკუთრებით მისაღებ გამოცდებზე. მოსწავლეებმა იცოდნენ, რომ ეს იყო მიუღწევადი და ეგუებოდნენ რეალობას. ხელოვნურად შექმნილი და მოგონილი შეფასების სისტემა ძალიან უარყოფითად მოქმედებდა მოსწავლეთა მოტივაციაზე. ერთი შეხედვით, პედაგოგობა ძალზე ობიექტური პროფესიაა, მაგრამ , ჩვენდა სამწუხაროდ, უნდა ვაღიაროთ, რომ მასწავლებლები ხშირად სუბიექტურად აფასებენ მოწაფეს და პირადი შეხედულება უფრო ღირებულია, ვიდრე ობიექტური შეფასება.
დღეს, მასწავლებლებს აქვთ მკაცრად შემუშავებული და გაწერილი შეფასების სქემა, რომელიც მორგებულია თითოეული მოსწავლის ცოდნის დონესა და შესაძლებლობას. მნიშვნელოვანია, რომ მასწავლებლის შეფასება იყოს ვალიდური, მოსწავლემ იცოდეს რას მოითხოვენ მისგან კონკრეტულ შემთხვევაში და რას უნდა ელოდეს იგი. თანამედროვე განათლების სისტემა გვკარნახობს, რომ შევაფასოთ მოსწავლის ყოველდღიური ცოდნა, მიღწევა და არ ვიმსჯელოთ მასზე იმის მიხედვით, თუ რა იცოდა მან ერთი თვის, კვირის ან დღის წინ. გვახსოვს, ალბათ, რეზო ინანიშვილის მოთხრობა ”დამრიგებელი”, რომელიც ზემოთ თქმულის კარგი და თვალსაჩინო მაგალითია. სამწუხაროა, მაგრამ როგორც ყველაფერში ამ მიმართულებითაც ბევრი რამ შესაცვლელი და დასახვეწია. ჯერ კიდევ ხშირად გვესმის მოსწავლეთა და მშობელთა შენიშვნები. კვლავ მუშაობს , და თანაც ძალზე ეფექტურად, შეფასების ძველი სისტემა. ზოგიერთი პედაგოგი ფიქრობს, რომ მოსწავლე მის საგანში ვერასდროს დაიმსახურებს უმაღლეს შეფასებას, რადგან ის მოსწავლეა. არსებობს სიტყვა ”წახალისება”, რომელიც ყველა ბავშვისა და მასწავლებლის ლექსიკონში მოიპოვება. რასაკვირველია, მოზარდის ცოდნა სრულყოფილი ვერ იქნება , ყოველთვის შეიძლება იპოვოს მასწავლებელმა ის სუსტი ადგილი, რომელზეც დარტყმას მიაყენებს და გამოიჭერს, მაგრამ ჩვენი მიზანი არც გამოჭერა და არც ჩაჭრაა, პირიქით, ვფიქრობ, სასწავლო გარემო და პროცესი უფრო საინტერესო, ეფექტური და შედეგზე ორიენტირებული რომ იყოს, ზოგიერთ შემთხვევაში საჭიროა მოსწავლის წახალისება.
როგორც ვიცით, შეფასების სხვადასხვა ფორმა არსებობს. ყველაზე მნიშვნელოვანია განმავითარებელი და განმსაზღვრელი შეფასება. კიდევ ერთხელ განვმარტოთ, რა არის განმავითარებელი შეფასება. ეს არის რეკომენდაცია, სიტყვიერი კომენტარი, შეფასება, რომელიც მოსწავლეს ეხმარება ახალი ინფორმაციის მიღებასა და გაანალიზებაში. შესაბამისად, ამ დროს არ იწერება ქულა, მაგრამ წარმოუდგენელია სიტყვიერად ბავშვი წავახალისოთ და ამის პარალელურად დავუწეროთ ძალიან დაბალი ქულა. ვფიქრობ, განმსაზღვრელი და განმავითარებელი შეფასება არ უნდა მოდიოდეს ერთმანეთთან წინააღმდეგობაში. თუ მოსწავლეს ვეუბნებით, რომ მისი ნაშრომი იყო ძალიან კარგი და ვუწერთ ძალიან დაბალ ქულას, სრულიად გაუგებარია რა კრიტერიუმების თანახმად ვახდენთ მის შეფასებას. პედაგოგმა არ უნდა დაივიწყოს, რომ ბავშვები ძალზე მტკივნეულად რეაგირებენ შენიშვნებზე, ამიტომ ლექსიკონი უნდა იყოს რაფინირებული, დახვეწილი და არ უნდა შეეხოს მოზარდის პიროვნებას. დაუშვებელია არაკორექტული და დამცინავი, გამკილავი მიმართვები. შესაძლოა, ზოგიერთ მასწავლებელს ავიწყდება, რომ პროფესიოლალიზმზე უფრო ღირებული, მისი პიროვნული ღირსებაა. მოსწავლემ ჯერ მასწავლებელი უნდა შეიყვაროს და მერე საგანი. თუ ბავშვს დავამცირებთ და არასწორ მეთოდებს გამოვიყენებთ სწავლებისა და შეფასების დროს, ამით საბოლოოდ ჩავუკლავთ მას სწავლის სურვილს. ფრაზები ზოგიერთი მასწავლებლის ლექსიკონიდან: ”ფანტაზია საერთოდ არ გაქვს”, ” შენ ქართულს მაინც ვერ ისწავლი…”. ვფიქრობ, შემაძრწუნებელი და დამაფიქრებელია, როდესაც მასწავლებელი ასეთ სიტყვიერ კომენტარს უკეთებს მოსწავლეს, მაგრამ ისიც უნდა აღვნიშნოთ, რომ ყველა პედაგოგი სრულყოფილი და გაწონასწორებული ვერ იქნება.
ერთ დროს მასწავლებლობა ძალზე პოპულარული პროფესია იყო, ადვილად მისაღწევიც, ვიღაცისთვის ბოლო შანსი. შესაბამისად, ზოგიერთი უპასუხისმგებლოდ, გაუცნონიერებლად ეჭიდებოდა ამ მეტად რთულ საქმეს. ჩემი აზრით, მასწავლებლობა არ არის მარტო საგნების სწავლება. რასაკვირველია, ბავშვებს უჭირთ უარყოფითი შეფასების მიღება და გათავისება, მაგრამ მასწავლებელი ყოველთვის უნდა შეეცადოს დამაჯერებლად აუხსნას შეცდომის არსი, არგუმენტირებულად დაუსაბუთოს, რათა მოწაფეს ნდობა გაუღვივოს. ხშირად ვამბობთ, რომ ბავშვები ყველაზე კარგი შემფასებლები არიან, ობიექტურად აცნობიერებენ მოვლენებს და ადამიანებს. თუ მოსწავლემ შეამჩნია, რომ პედაგოგი ცდება მის შეფასებაში, არის სუბიექტური, ქულას წერს პირადი ინტერესების, სიმპათია-ანტიპათიის მიხედვით, ცხადია მას დაეკარგება სწავლის სურვილი. დაუშვებელია, როდესაც მასწავლებელი ერთნაირი შეცდომის აღმოჩენის დროს, ერთ მოსწავლეს თვალს მოუხუჭავს და არც კი შეიმჩნევს, ხოლო მეორეს – დაუწერს დაბალ ქულას. ამით პედაგოგი არღვევს მოსწავლის უფლებას, თანასწორად არ აფასებს ბავშვებს, რაც შეიძლება საბაბი გახდეს მათ შორის დაძაბულობის და უთანხმოების წარმოქმნისა. გადრა ამისა , ასეთმა მეთოდმა შესაძლოა მოზარდს განუვითაროს კომპლექსები, აგრესია და დაბალი თვითშეფასება. ბავშვები ხომ ჩვენი მომავალია. მათთან ურთიერთობაში განსაკუთრებული სიფრთხილე და ყურადღება გვმართებს. მასწავლებლების, მშობლებისა და საზოგადოების მიზანი, ჯანსაღად მოაზროვნე და ფსიქოლოგიურად გაწონასწორებული ახალი თაობის აღზრდაა.
…ამერიკის იბერიას – გაბრიელა მისტრალი
პატივი მაქვს მოგესალმოთ, თქვენო სამეფო უდიდებულესობავ, პრინცებო, დიპლომატიური კორპუსისწარმომადგენლებო, შვედეთის აკადემიისა და ნობელის ფონდისწევრებო, სახელმწიფო და საზოგადო მოღვაწენო!
დღეს შვედეთმა ყურადღება მიაპყრო შორეულ ამერიკის იბერიას, რათა მისი კულტურის მრავალ მოღვაწეთაგან ერთ-ერთის სახით განადიდოს იგი.
კაცობრიობის კეთილდღეობის მოსურნე ალფრედ ნობელის სულს ეამებოდა, რომ მისი კეთილი ღვაწლი – კულტურული ცხოვრების მფარველობა – გადასწვდა ამერიკის კონტინენტის სამხრეთსაც, რომელსაც ერთხანს ხეირიანად არც იცნობდნენ აქ.
მე, ჩილეს დემოკრატიის შვილი, დიდად ამაღელვა შვედეთის დემოკრატიული ტრადიციების ამ გამოვლენამ. თავისებურებათ ქვენიქვეყნისა – ესაა სოციალურ მიღწევათა წყალობით განუწყვეტელი განახლება.
დრომოჭმულისაგან თავის დაღწევისა და ყველაზე ღირებულის შენარჩუნების გზით ტრადიციათა დახვეწას, აწმყოს გულგახსნილად მიღებას და მომავლის შეგებებას – ამას ყველაფერს ჰქვია შვედეთი, ეს ყველაფერი ევროპის სიამაყეა და მისაბაძ მაგალითად გამოადგება ამერიკის კონტინენტს.
ახალგაზრდა ხალხის შვილი მივესალმები შვედეთს, მივესალმები ამ ქვეყნის სულიერი გზის გამკვალავთ, რომელთაგან არა ერთხელ მიგრძვნია მხარდაჭერა. მინდა, პატივიმივაგო ამ ქვეყნის სწავლულთ, სულიერი და მატერიალური საგანძურით რომ ამდიდრებენ ქვეყანას. მინდა, მოვიგონო ბევრი მასწავლებელი, ჭეშმარიტად სანიმუშო სკოლების შემქმნელნი; გულწრფელი სიყვარულით მივმართავ სხვა პროფესიისა დამიანებს: მშრომელებს, ხელოსნებს, მიწათმოქმედთ.
მე წილად მერგო ბედნიერება, რომ ამ წუთებში მოგაწვდინოთ ჩემი ქვეყნის შემოქმედთა ხმა, ხმა სამხრეთ ამერიკის პოეტებისა, ორი დიდებული ენის – ესპანურისა და პორტუგალიურის – მესაიდუმლეთა! ისინი მოხარულნი არიან ჩრდილოეთის მკვიდრთა ზეიმზე მოპატიჟებისათვის. თქვენი ცხოვრება ხომ, აგერ ათასი წელია, წარმოუდგენელია ხალხური სიტყვისა და პოეზიის გარეშე.
უფალი ღმერთი ფარავდეს თქვენი შესანიშნავი ხალხის ნაღვაწს, მის შემოქმედებას და განამტკიცებდეს აწმყოსთვის თვალის გასწორების უნარს უძლეველი ზღვაოსანი ხალხისას.
ჩემს სამშობლოს, რომლის წარმომადგენლად აქ ბრძანდება დიდად პატივცემული ჩვენი ელჩი გახარდო, შვედეთთან აკავშირებს მოწიწება და სიყვარული.
აქ გახლავართ, რათა მადლობა მოგახსენოთ ჩვენი ქვეყნის მიმართ გამოვლენილი განსაკუთრებული კეთილმოსურნეობისათვის. ჩილე არ დაივიწყებს თქვენს დიდსულოვნებას და მუდამ ექნება ყველაზე ნათელმოსაგონრად.
ევროპული მულტილინგვიზმი ანუ ენობრივი მრავალფეროვნება
უცხოური ენების სწავლებას განსაკუთრებული ადგილი უკავია ევროპის ინტერკულტურული საზოგადოების განვითარებაში, რომელიც ტოლერანტობის, კრეატიულობისა და კულტურული მრავალფეროვნების პრინციპებზეა დაფუძნებული.
უცხოური ენების სწავლება უწყვეტ კავშირშია მულტილინგვიზმის (მრავალენობრიობის), ანუ ენობრივი მრავალფეროვნების პრინციპის განვითარებასთან, ხოლო ენობრივი პოლიტიკა, რომელიც მულტილინგვიზმს ემყარება, ევროპული იდენტობის ქვაკუთხედს წარმოადგენს. შესაბამისად, ერთი უცხოური ენის სწავლა განიხილება როგორც გზა მეორე და მომდევნო უცხოური ენების შესწავლისაკენ. უცხოური ენის ცოდნა ევროპაში ადამიანის კონკურენტუნარიანობის მთავარ ფასეულობადაა მიჩნეული. შესაბამისად, რამდენიმე უცხოური ენის სწავლება ევროპის საგანმანათლებლო სისტემის სტრატეგიულ პროირიტეტს წარმოადგენს.
სასკოლო სისტემა, რომელსაც ევროპელთა 65% უცხოური ენის ათვისების მთავარ წყაროდ მიიჩნევს, გადამწყვეტ როლს ასრულებს მოსწავლეთათვის ენობრივ-საკომუნიკაციო უნარების განვითარებაში. ევროპის სხვადასხვა ქვეყანაში ჩატარებული სასკოლო რეფორმა სწორედ საერთო მიზანს – უცხოური ენების დაუფლებისათვის საჭირო გარემოს გაუმჯობესებას – ემსახურება.
გასული საუკუნის ბოლოს ევროპის საბჭომ მიიღო გამოწვევა, რომელსაც „ძირითადი კომპეტენციების დახვეწა” ეწოდა. გამოწვევის მთავარ იდეად ყოველი ევროპელი მოსწავლისთვის, დაწყებითი სკოლიდან მოყოლებული, სავალდებულო სასკოლო განათლების ფარგლებში სულ ცოტა ორი უცხოური ენის სწავლება მიიჩნიეს. ეს ყოველივე დიად მიზანს – საერთო ევროპული ღია, მობილური სივრცის შექმნას ემსახურება.
რეკომენდაციები უცხოური ენის ადრეულ ეტაპზე სწავლებისათვის
დიდი ხანია აღარავინ დაობს იმ მოსაზრების თაობაზე, რომ უცხოური ენის ეფექტიანი სწავლებისთვის უმნიშვნელოვანესია ადრეულ ასაკშივე სწავლის მიმართ დადებითი დამოკიდებულების შექმნა.
1996 წელს გერმანიაში, ნიურნბერგში, 22 ქვეყნის ექსპერტთა მრავალრიცხოვანმა ჯგუფმა ხანგრძლივი კონსულტაციების შედეგად შეიმუშავა დოკუმენტი, რომელიც მიზნად ისახავდა უცხოური ენების ადრეულ ასაკში სწავლების ზოგადი პრინციპების ერთიან ჩარჩოდ ჩამოყალიბებას. რეკომენდაციების სახით შედგენილი ნიურნბერგის დოკუმენტი (ნიურნბერგის რეკომენდაციები ადრეულ ასაკში უცხოური ენის სწავლებისათვის) გვთავაზობს 4-დან 10 წლამდე ასაკის მოსწავლეთა პოტენციალისა და მოთხოვნილებების რეალიზაციისთვის საუკეთესო გარემოს შესაქმნელად საჭირო ყველა პირობას, რომლებიც ადვილად მოერგება ნებისმიერ სასწავლო გარემოსა თუ საგანმანათლებლო დაწესებულებას.
გთავაზობთ ზემოხსენებული დოკუმენტის მიმოხილვას:
ადრეულ ეტაპზე უცხოური ენის სწავლება ხელს უნდა უწყობდეს:
. მოსწავლისათვის უცხოური ენის შესახებ წარმოდგენის შექმნას;
. მოსწავლისათვის თვალსაწიერის გაფართოებას და სამყაროში უკეთ ორიენტირების მიზნით უცხოური კულტურის შემეცნებას;
. მოსწავლისათვის უცხოური კულტურისა და მასთან დაკავშირებული სოციალიზაციის ფაქტორების გაცნობას, რითაც მას საკუთარი სოციალიზაცია გაუადვილდება;
. საკუთარი და უცხო რეალიების ინტერკულტურულ ჭრილში წარმოჩენას;
. მოსწავლის ზოგად განვითარებას როგორც ემოციური, კრეატიული და სოციალური, ისე ენობრივი თვალსაზრისით;
. უცხოური ენების მიმართ ინტერესის გაღვივებას და ენის სწავლის პროცესში დადებითი ემოციის გამოწვევას;
. მოსწავლის მიერ ისეთი სასწავლო სტრატეგიების ათვისებას, რომლებიც ხელს უწყობს დამოუკიდებლად სწავლის უნარის გამომუშავებას.
სასწავლო მასალა:
. უნდა შეესაბამებოდეს მოსწავლის ასაკობრივ ინტერესებს და ემსახურებოდეს ამ ინტერესთა სფეროს გაფართოებას;
. უნდა შეესაბამებოდეს მოსწავლის გრძნობებს, მის ფანტაზიასა და კრეატიულობას და სიამოვნებას ანიჭებდეს მას;
. აგებული უნდა იყოს საბავშვო კულტურის, ინტერკულტურულ და ქვეყანათმცოდნეობის ელემენტებზე, რომლებიც უშუალო კავშირში იქნება ბავშვის ასაკობრივ ინტერესებთან;
. ორიენტირებული უნდა იყოს თანაკლასელებთან თანამშრომლობასა და კომუნიკაციაზე, რაც მეტწილად ენის შეცნობის, გაგებისა და სახალისო ფორმით გამოყენების პრინციპზეა აგებული;
. პრიორიტეტულად მოსმენასა და ლაპარაკზე უნდა იყოს ორიენტირებული, ხოლო კითხვა და წერა დამხმარე ფუნქციას ასრულებდეს, თუმცა ამ უკანასკნელთა მნიშვნელობა არ დაკნინდეს;
. უნდა ითვალისწინებდეს პარავერბალურ (გამოთქმა, ინტონაცია, სასაუბრო რიტმი) და არავერბალურ (მიმიკა, ჟესტიკულაცია) საკომუნიკაციო საშუალებებს.
სწავლების მეთოდი
. უნდა ემსახურებოდეს მოსწავლისთვის კომფორტული სასწავლო გარემოს შექმნას, რაც სწავლის მიმართ ხალისიანი დამოკიდებულების ჩამოყალიბებას შეუწყობს ხელს;
. უნდა შეესაბამებოდეს მოსწავლის მოთხოვნილებებს, რაც საგაკვეთილო პროცესში მეთოდების მრავალფეროვნებას და მონაცვლეობას გულისხმობს;
. აგებული უნდა იყოს მოსწავლისთვის მისაღებ თამაშის პრინციპზე;
. უნდა გულისხმობდეს საგაკვეთილო პროცესში მოსწავლის მაქსიმალურ ჩართულობას, რაც გამოიხატება სასწავლო პროცესის ცენტრად არა მასწავლებლის, არამედ მოსწავლის ქცევით (მასწავლებელი უმთავრესად დამკვირვებლის, თანაბარ პირობებში მოთამაშის, მრჩევლის და არა ხელმძღვანელის ფუნქციას უნდა ინარჩუნებდეს);
. ორიენტირებული უნდა იყოს როგორც დამოუკიდებლად, ისე წყვილსა და ჯგუფში მუშაობის უნარის განვითარებაზე;
. ორიენტირებული უნდა იყოს გაკვეთილზე შიშისა და რიდის დაძლევის, მიღწევების წახალისებისა და გამჭვირვალობის ატმოსფეროს შექმნაზე.
შეფასება
. უცხოური ენის გაკვეთილზე აქცენტი არა მოსწავლის შეფასებაზე, არამედ მისი მიღწევების დადგენაზე უნდა გაკეთდეს.
. მიღწევების დადგენა მხოლოდ მოსწავლის ზოგად განვითარებას კი არ უნდა ეხებოდეს, არამედ ითვალისწინებდეს მის გადმოცემის უნარს, კრეატიულობას, სოციალურ ქცევას. ფორმალურ ენობრივ ასპექტებს ამ შემთხვევაში მეორეხარისხოვანი მნიშვნელობა ენიჭება
მოსწავლის მიღწევათა გამოკვეთილი ინდიკატორები ასეთია:
მასწავლებელი:
. ახდენს სასწავლო მიზნების დეფინიცირებას;
. აკვირდება მოსწავლის ემოციურ, კრეატიულ, კოგნიტურ და ენობრივ განვითარებას;
. გეგმავს ამა თუ იმ მოსწავლისათვის პრიორიტეტულ აქცენტებს და ინდივიდუალურად მუშაობს მასთან.
მოსწავლე:
. იგებს თავისი მიღწევების შესახებ, რაც მას მოტივაციას მატებს;
. სწავლობს თვითშეფასებას და თანატოლების შეფასებას;
. სწავლობს, საკუთარი მიღწევებიდან გამომდინარე, თანატოლების დახმარებას;
. აქტიურად მონაწილეობს სასწავლო პროცესში.
მოცემულ ეტაპზე სასურველია ნიშნების წერისგან თავის შეკავება. შეფასება, რომელიც მხოლოდ ნიშნების წერაზეა ორიენტირებული, გაუმართლებელია. ამის ნაცვლად წინა პლანზე წამოსაწევია ვერბალური (სიტყვიერი) შეფასება, რაც მოსწავლის ინდივიდუალურ განვითარებას უზრუნველყოფს.
შეცდომები აღიქმება არა როგორც წამგებიანი რამ, არამედ როგორც სწავლის პროცესის ჩვეულებრივი თანამდევი მოვლენა, რომელსაც წარმატება მოსდევს.
მასწავლებლის კომპეტენცია
. უცხოური ენის მასწავლებელი სამიზნე ენას როგორც თეორიული, ისე პრატქიკული ასპექტით თავისუფლად უნდა ფლობდეს.
. მასწავლებლის ენობრივი კომპეტენცია იმ დონისა უნდა იყოს, რომ გაკვეთილის უცხოურ ენაზე ჩატარებას ართმევდეს თავს.
. მასწავლებლის გამოთქმა უნდა იყოს სანიმუშო მოსწავლისათვის: ფონეტიკური თვალსაზრისით გამართული, სისტემური და რიტმული.
. მასწავლებლის ენობრივი რეპერტუარი ხელს უნდა უწყობდეს კლასში თანამშრომლობასა და ინტერკულტურულ განათლებას.
. გარდა ენობრივი შინაარსისა, მასწავლებელი უნდა ფლობდეს ისეთ პარალინგვისტურ საშუალებებს, როგორებიცაა მიმიკა, ჟესტიკულაცია, მუსიკალური და საცეკვაო მოძრაობები, თეატრალური და თამაშის ელემენტები.
. მასწავლებელს უნდა ჰქონდეს უნარი საკუთარი ლინგვისტური, ინტერკულტურული და პროფესიული ცოდნის დამოუკიდებლად გაღრმავებისა.
. გარდა თეორიული ცოდნისა, მას უნდა ჰქონდეს დაწყებით საფეხურზე სწავლების გამოცდილება.
სწავლების პრინციპები და სასწავლო მიზნები
. მოსწავლე საწავლო პროცესის მთავარ კომპონენტს უნდა წარმოადგენდეს.
. სასწავლო მასალა მოსწავლის ინდივიდუალური სენსორულ-მოტორულ საჭიროებებთან შეთანხმებით უნდა შეირჩეს.
. სასწავლო მასალის შინაარსი და თემატიკა მოსწავლის ყოფით სიტუაციებსა და მის ცხოვრებისეულ გამოცდილებას ეხმიანებოდეს.
. წერა-კითხვის სწავლების პროცესი დაწყებითი სკოლის ადრეულ ეტაპზე ნაბიჯ-ნაბიჯ, ნელი ტემპებით უნდა დაიწყოს.
. ენის სწავლების პროცესი სპირალური პროგრესიის გზით უნდა წარიმართოს.
.სასურველია მოსწვალეთა დაყოფა ჯგუფებად/გუნდებად, რაც ხელს უწყობს გუნდური პრონციპების სწავლებასა და ურთიერთდახმარების უნარის ჩამოყალიბებას.
.მოსწავლეთა ინდივიდუალური მიღწევების გამოკვეთა როგორც ჯგუფის, ისე დამოუკიდებელი სამუსაოს ფარგლებშია შესაძლებელი.
.საგაკვეთილო პროცესმა სასურველია მაქსიმალურად მეტი ფაზა მოიცვას, მაგალითად: მოსმენა, კითხვა, მოძრაობა, ცეკვა, სიმღერა, ხატვა, წერა და სხვა.
.სოციალური საგავეთილო ფორმების მონაცვლეობა (ინდივიდუალური, ჯგუფური, გუნდრი სამუშაო; პროექტში მონაწილეობა და სხვა) სწავლის რპოცესისადმი ინტერესის გაღვივებასა და კონცენტრაციის უნარის ჩამოყალიბებას უწყობს ხელს.
.სხვადასხვა მეთოდიკური პრინციპების მონაცვლეობა სასწვალო მიზნების მიხედვით ბევრად ეფექტიანს ხდის სწავლების პროცესს.
.მოსწავლეთა მიერ დაშვებული შეცდომები სასწვლო პროცესის ჩვეულებრივ, რიგით კომპონენტად უნდა მოიაზრებდეს, ხოლო მათი გამოსწორება უკუკავშირის პრინციპით ხდებოდეს.
.ზეპირი კომუნიკაციის დროს დაშვებული შეცდომების გამო საუბრის პროცესის შეწყვეტა მიზანშეუწონლადაა მიჩნეული.
მიუხედავად მას შემდეგ მსოფლიოში მომხდარი სოციალური, ეკონომიკური, სამეცნიერო თუ ტექნოლოგიური ცვლილებებისა, ზემოხსენებული დოკუმენტის პოსტულატები, რომლებიც სასწავლო მასალას, მეთოდიკას, მაასწავლებლის კომპეტენციასა და არაერთ სხვა საკითხს ეხება, დღემდე არ კარგავს აქტუალობას უცხოური ენების სწავლების საწყის ეტაპზე.
.
როგორ იმახსოვრებენ მოლეკულები ჩვენს სახეს
ყოველ ზაფხულს
ცდილობ მოვახერხო 3300-3500 სიმაღლემდე ასვლა
და იქიდან თვალის შევლება სამყაროსადმი. ამ
სიმაღლეზე ჯერ კიდევ სახლობს ფლორა და ფაუნა
– მიუკარებელი, სადღაც მთის წვერზე გამოკერებული და განუმეორებელი.
უცქერ ამ სიმაღლიდან სამყაროს და არ იცი, მზერა რომელ მხარეს შეაჩერო. მთის წვერზე მგდომს მინახავს თუ როგორ
დანავარდობს ლაღი მთის არწივი ჰაერში და როგორ ეთამაშება ჰაერის დინებებს. ის ჰაერში, მაღალ სიმაღლეზე დაფრინავს, შენ დედამიწაზე მყარად დგახარ, მაგრამ ის შენს ქვემოთაა,
შენ კი ზემოდან ჩასცქერი.
ასეთი სანახაობის
მნახველმა გინდა ფოტოაპარატი მოიმარჯვო, ფოკუსი გაასწორო და სამარადჟამოდ აღბეჭდო შენ
ქვევით ჰაერში მონარნარე არწივი. მაგრამ დროის დაკარგვა გენანება, ვაითუ სანამ აპარატს
მოიმარჯვებ, არწივი თვალს მოეფაროს. ასეთი სანახაობები ხომ არც ისე ხშირად ხდება და
თან ძალიან მცირე დრო გრძლედება. ამიტომ ხშირად
ეს წამიერი ნეტარება მხოლოდ მეხსიერებაში რჩება, რომელსაც დროთა განმავლობაში ჟამთასვლის
მტვერი ედება და ღრმად ილექება მეხსიერებაში.
წამის შეჩერება ადამიანს ყოველთვის დიდ სიამოვნებას გვგვრის
– ალბათ გვგონია, ამით მარადიულობის პრობლემას ვჭრით.
ყველას კარგად
გვახსოვს ი. კრამსკის სურათი “უცნობი”. მის ცნობირებაში ერთი წამით აღბეჭდილი მომენტი საუკუნოდ
აქცია დიდმა მხატვარმა. მაგრამ ხატვის, თან ასეთის, უნარი ბევრს არ გააჩნია. ამიტომ
მოვიგონეთ ფოტოაპარატი (სხვათაშორის რომლიც შექმნაშიც, თუნდაც ციფრულის, ქიმიკოსებმა უდიდესი წვლილი შეიტანეს), რათა ჩვეულებრივ
მოკვდავთაც ჰქონებოდათ საშუალება დაეფიქსირებინათ წამის გაელვება.
მოგვიანებით ქიმიკოსები
კიდევ უფრო შორს წავიდნენ. მათ მიაგნეს მოლეკეულებს, რომელთაც გააჩნდათ _ მეხსიერება.
დიახ, მეხსიერება, რომელიც ცოტა განსხვავებულია ჩვენი დამახსოვრების მექანიზმიდან, თუმცა მათ “საქციელს” მეტს
ვერაფეს დაარქმევ. ამიტომაც პოლიმერების ტექნიკურ კლასიფიკაციაში გაჩნდა ახალი კლასი
“ჭკვიანი პოლიმერები”, ხოლო ტექნიკაში
კი ისეთი აპარატები, როგორიცაა ასლგადამღები მოწყობილობა (რატომღაც ქსეროქს რომ ვეძახით), ლაზერული პრინტერები და ა.შ.
ჭკვიან პოლიმერებს
ქიმიურად „პოლივინილკარბაზოლები” ჰქვიათ და ასე გამოიყურებიან:
მათგან მზადდება
სპეციალური პოლიმერული ფირები, რომელზეც სურათის დასხივებით ინფორმაცია ინახება. მათ
ასევე შეუძლიათ ეს ინფორმაცია სხვას გადასცენ. ამ პრინციპზე შეიქმნა ასლგადამღები მოწყობილობა, რომლის მუშაობის პრინციპი სქემატურად
ქვემოთ მოცემულ სურათზეა ნაჩვენები.
ორიგინალზე (ტექსტის,
ნახატის შემცველი ფურცელი) სინათლის დაშუქებით მიღებული სხივის კონა აირეკლება სარკეზე და გაივლის ლინზას. ლინზიდან გამოსული
ნაკადი მეორე სარკის საშუალებით ნეგატივს, პოზიტივად აქცევს ისევ და მიმართავს
პოლივინილკარბაზოლის ფირისაკენ. ამ უკანასკნელს კი შეუძლია დიამახსოვროს სურათი დასხივების წერტილებითა და
ინტენსიურობით. პოლივინილკარბაზოლის ფირი მბრუნავ დოლს წარმოადგენს, ამიტომ მასზე ასახული
სურათის ადგილი შემობრუნების გარკვეულ სტადიაზე უახლოვდება ტონერის რეზერვუარს, საიდანაც
ელექტროსტატიკური ძალებით მიიზიდება პიგმენტის ფხვნილი და გადავა პოლიმერზე. დოლი კვლვავ
აგრძელებს შემობრუნებას და შემდეგ ეტაპზე ეხება სუფთა ფურცელს, რომელსაც გადასცემს
ტონერის ფხვნილს იმავე ფორმით და იმავე რაოდენობით, როგორც მასზე იყო “განთავსებული”.
შესაბამისად, ორიგინალის სურათი გადადის სუფთა ფურცელზე.
ასლის გადაღებისას
ძირითადად ფიზიკური პროცესები მიმდინარეობს, მაგრამ მათი მუშაობის საფუძველს კი ქიმიკოსების
მიერ მიგნებული და შემდეგ დამზადებული ჭკვიანი პოლიმერი – პოლივინილკარბაზოლი წარმოადგენს.
ალბათ დამეთანხმებით,
რომ მეტად საინტერესო მასალაა ეს პოლიმერი. მაგრამ იგი უკვე წინა საუკუნის მიგნებად
მიიჩნევა. დღევანდელ ეპოქაში ორი განზომილება აღარ გვაკმაყოფილებს. ტელევიზია და კინომატოგრაფია
უკვე სამგანზომილებიან ჩვენებაზე ცდილობს გადასვლას. მიზეზი მარტივია – სამ განზომილებიან
სამყაროში აღქმა უფრო ადვილი და რეალისტურია. გულის ჯიბეში შეიძლება უსაყვარლესი ადამიანის
სურათს ატარებთ, მაგრამ იგი “ორიგინალს” ვერ შეგიცვლით.
ამიტომ დღეისათვის
ქიმიკოსებისა და ფიზიკოსების ერთობლივი ძალისხმებით მუშავდება ტექნოლოგიები, რომელიც
ინფორმაციის (მათ შორის სურათის) სამგანზომილებიან ჩაწერას უზრუნველყოფს. ამ მეთოდს
ჰოლოგრაფიული ჩაწერა ეწოდება და მასზე შემდეგ ბლოგში გვექნება საუბარი…
მითები და ფაქტები მასწავლებლის პროფესიის შესახებ
მასწავლებლის პროფესიამ ჩამოყალიბების გრძელი და რთული, მწვავე კრიტიკითა და დებატებით აღსავსე გზა განვლო. ამ პროფესიის შესახებ ფართოდ გავრცელებული მითებისა და მცდარი წარმოდგენების განხილვამდე აუცილებლად უნდა აღვნიშნოთ, რომ მე-20 საუკუნემდე მასწავლებლობა “ნახევარ” პროფესიად მიიჩნეოდა, ხოლო “სწავლებით დაკავებული პირები არ ასოცირდებოდნენ განსაკუთრებული ინტელექტუალური და სამეცნიერო ცოდნის მატარებლებთან, რომელთაც საზოგადოებაზე დიდი გავლენის მოხდენა შეუძლიათ”. დღეს, ცოდნის თანამედროვე საზოგადოებაში, ყველა თანხმდება იმაზე, რომ მასწავლებლებს უდავოდ შესწევთ უნარი, დიდი გავლენა მოახდინონ მომავალ თაობებზე და, შესაბამისად, მომავალ საზოგადოებაზეც. მიუხედავად ამისა, მრავალი მითი, მასწავლებლის პროფესიის ჩამოყალიბებამდე რომ არსებობდა, დღესაც არსებობს. მინდა, ამ წერილში სწორედ ეს ფართოდ გავრცელებული და საზოგადოების ერთი ნაწილის მიერ გაზიარებული მითები გავიხსენოთ და, ამავე დროს, ფაქტებიც შევაჯეროთ.
მასწავლებლებს, გარდა იმ მითებისა, რომლებსაც ქვემოთ განვიხილავთ, ხშირად განათლების სისტემის ხარვეზებს სდებენ ბრალად. მცდარმა წარმოდგენებმა ისე ღრმად გაიდგა ფესვი საზოგადოებაში, რომ ზოგიერთი მასწავლებელიც კი იზიარებს მათ და ამით საკუთარ პროფესიულ ღირებულებებსა და ვალდებულებებს ეწინააღმდეგება. ვეცდებით, თითოეული მითი კონკრეტული ფაქტებით გავაბათილოთ და მასწავლებლის პროფესიის რეალური სახე გაჩვენოთ.
1. სწავლება საქმე არ არის
XX საუკუნის დასაწყისიდან გავრცელდა ცნობილი ირლანდიელი დრამატურგის, ბერნარდ შოუს ციტატა, რომელიც მასწავლებლობაზე მანამდე არსებულ წარმოდგენებს ამყარებდა. “ვისაც საქმის კეთება შეუძლია, აკეთებს, ვისაც არა, ასწავლის!” – ასეთი იყო შოუს მოსაზრება. ფაქტია, რომ დღეს მასწავლებლის პროფესია დიდი პოპულარობით მართლაც არ სარგებლობს. მასწავლებლობის მსურველი ახალგაზრდებს შორის არც ისე ბევრია. მაღალი აკადემიური მოსწრების მქონე სტუდენტები მასწავლებლობას სხვა პროფესიას ამჯობინებენ. ერთი მხრივ, ზემოთ მოყვანილი მცდარი წარმოდგენა მასწავლებლის პროფესიის არაპოპულარობას განაპირობებს, მეორე მხრივ კი მასწავლებლობის მსურველთა ნაკლებობა ამყარებს ხსენებულ მითს.
ამ აზრს იზიარებს საზოგადოების ის ნაწილიც, რომელსაც მიაჩნია, რომ სწავლება პროფესია არ არის და მხოლოდ საგნის მცოდნე შეიძლება ჩაითვალოს პროფესიონალად, თუმცა, ცხადია, მხოლოდ საგნის ცოდნა ეფექტურ სწავლებას ვერ უზრუნველყოფს. მოსწავლეთა დაინტერესება და მოტივირება, მათი ცნობისმოყვარეობის გაღვიძება, სასწავლო პროცესში თანაბრად ჩართვა, ობიექტურად შეფასება და ა.შ. ის უნარ-ჩვევებია, რომლებიც მხოლოდ გარკვეული მომზადებისა და პრაქტიკის მქონე მასწავლებელს აქვს. ამ უნარ-ჩვევების გამოყენებით მასწავლებლები ზრდიან ადამიანებს, რომლებიც შემდეგ “ქმნიან პროდუქტს და აკეთებენ საქმეს”.
აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ მასწავლებლის პროფესია მოითხოვს მუდმივ პროფესიულ განვითარებას, ლიცენზიის/მასწავლებლის სერტიფიკატის რეგულარულ განახლებას და ფსიქოლოგიის საფუძვლების ცოდნას.
2. მასწავლებელი არასრული განაკვეთით მუშაობს
მასწავლებელი აკადემიური საათებით უმეტესად დღის პირველ ნახევარშია დატვირთული. დაახლოებით დღის 3-4 საათისთვის ის სკოლას ტოვებს. გარდა ამისა, ზაფხულისა და ზამთრის არდადეგებზე სასწავლო პროცესი წყდება და მასწავლებელი საათობრივი დატვირთვისგან თავისუფლდება. ამ ფაქტებზე დაყრდნობით გაჩნდა მოსაზრება, რომ მასწავლებელი არასრული განაკვეთით მუშაობს.
ამავე მოსაზრებას ეხმიანება გავრცელებული აზრი იმის თაობაზე, რომ მასწავლებლებს, მათი საათობრივი დატვირთვის გათვალისწინებით, საკმაოდ სოლიდური ანაზღაურება აქვთ. აღნიშნული საკითხის შესასწავლად ევროკომისიამ 2008 წელს მასშტაბური კვლევა დააფინანსა, რომლის ფარგლებშიც მასწავლებლის საათობრივი ანაზღაურება შეადარეს 12 სხვა პროფესიის მქონე მუშაკების ანაზღაურებას ევროპის 33 ქალაქში. შედარებისთვის ეს პროფესიები შეირჩა: ინჟინერი, ოფისის მენეჯერი, კომპანიის განყოფილების ხელმძღვანელი, ბანკის საკრედიტო ოფიცერი, მზარეული, ტექნიკური პერსონალი, მძღოლი, ქოლცენტრის ოპერატორი, მშენებლობის მუშა, ქარხნის მუშა, მდივანი-რეფერენტი, გამყიდველი. კვლევამ დაადგინა, რომ 33-დან მხოლოდ 4 ქალაქში (დუბლინი, ლუქსემბურგი, ლონდონი, ამსტერდამი) ჰქონდა მასწავლებელს უფრო მაღალი ხელფასი, ვიდრე გამოკვლეული პროფესიის ადამიანების უმრავლესობას.
დასავლეთის ქვეყნებში მოქმედმა მასწავლებელთა პროფესიულმა კავშირებმა კვლევისა და მისი შედეგების ანალიზის საფუძველზე სცადეს გაებათილებინათ მცდარი წარმოდგენა იმის შესახებ, რომ მასწავლებელი არასრული განაკვეთით მუშაობს. გამოკითხულ მასწავლებელთა 70%-მა აღნიშნა, რომ მათ სახლში უწევთ სამუშაოს წაღება, მოსწავლეთა თხზულებების გასწორება, წერითი დავალებებისა და პროექტების გადახედვა და მოსწავლეებისთვის წერილობითი შენიშვნების მომზადება. მაღალ- და საშუალორეიტინგიანი სკოლების უმრავლესობაში ზამთარში _ საზამთრო სკოლები, ხოლო ზაფხულში საზაფხულო ბანაკები ეწყობა, რომელთა დაგეგმვასა და ორგანიზებაში მასწავლებლები აქტიურად მონაწილეობენ.
არასასწავლო პერიოდში მასწავლებელი პროფესიული განვითარებისთვის ზრუნავს: ესწრება ტრენინგებს, სამუშაო შეხვედრებს, მოსამზადებელ კურსებს. კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მოვალეობა, რასაც მასწავლებლები ამ პერიოდში ასრულებენ, არის სილაბუსებსა და სასწავლო გეგემებზე მუშაობა. ამავე პერიოდს იყენებენ ისინი გასული წლის საგაკვეთილო გეგმების გადახედვისა და განახლებისთვის.
3. მასწავლებლის პროფესიული გამოცდილება მოსწავლეების აკადემიური მიღწევების პირდაპირპროპორციულია
მასწავლებლის კომპეტენციის შეფასება და ანაზღაურების სკალის დადგენა, მაგალითად, აშშ-ში მისი აკადემიური ხარისხით და სწავლების გამოცდილებით ხდება, თუმცა არაერთმა გამოკვლევამ აჩვენა, რომ მასწავლებლის პროფესიული გამოცდილება არ უკავშირდება მოსწავლეთა საერთო აკადემიურ მოსწრებას. შესაძლოა, ერთი მასწავლებლის მოსწავლემ საგამოცდო ტესტში 100%-იანი შედეგი მიიღოს, ხოლო მეორე მასწავლებლის მოსწავლეებმა იმავე ტესტში ბევრად დაბალი ქულები დააგროვონ, მაგრამ ეს შედეგი იმის საშუალებას არ მოგვცემს, დავადგინოთ, რომელი მასწავლებელი ასწავლის უფრო ეფექტურად. ტესტისა თუ გამოცდისთვის მზადების დროს მოსწავლეს დამოუკიდებლად მუშაობაც შეუძლია. ამდენად, ეფექტურად მუშაობს ის მასწავლებელი, რომელიც მოსწავლეს თავდაჯერებულობას, წარმატებისკენ სწრაფვის ინსტინქტს გაუღვიძებს, სირთულეებთან გამკლავებასა და მიღებული ცოდნის პრაქტიკულ გამოყენებას ასწავლის.
ამ მხრივ მასწავლებლებისგან მეტისმეტსაც კი ელის საზოგადოება. მშობლებს მიაჩნიათ, რომ მასწავლებელი ვალდებულია, ყველაფერი ასწავლოს მათ შვილებს, გადასცეს ცოდნა მორალური ღირებულებების შესახებ და განუვითაროს კრიტიკული აზროვნება. არაერთი სოციოლოგიური კვლევის შედეგად გამოჩნდა, რომ მოსწავლის წარმატებაზე მრავალი ფაქტორი ახდენს გავლენას. მასწავლებელი, კვალიფიკაციისა და გამოცდილების მიუხედავად, ვერ იქნება სწავლაზე სრულად პასუხისმგებელი. ის ხელს უწყობს მოსწავლეს სწავლის პროცესში. მშობლებს კი განსაკუთრებით დიდი როლის შესრულება შეუძლიათ შვილის აკადემიურ მოსწრებასა და მის მიერ სასიცოცხლო უნარ-ჩვევების ათვისებაში.
4. მასწავლებელს არ უწევს კონკურენციის პირობებში მუშაობა
ზემოთ უკვე აღვნიშნეთ იმის შესახებ, რომ მასწავლებლის პროფესია დღეს დიდი პოპულარობით არ სარგებლობს. ამდენად, შეიძლება დავუშვათ, რომ მასწავლებლები კონკურენტულ გარემოში არ მოღვაწეობენ. თუმცა ეს ასე ნამდვილად არ არის. თანამედროვე საზოგადოებაში, განათლების მზარდი სტანდარტების პირობებში, კომპეტენტურ მასწავლებელზე დიდი მოთხოვნაა. ვაუჩერული დაფინანსების მქონე განათლების სისტემებში კომპეტენტურ მასწავლებელს, რომელიც მოსწავლეთა დიდ კონტინგენტს იზიდავს, კერძო თუ საჯარო სკოლაში მეტი ანაზღაურება აქვს. საქართველოში ახლად შემოღებული საბაზო დაფინანსების პირობებში ასეთი კონკურენცია უმთავრესად ქალაქის სკოლებში შეიძლება იყოს, ხოლო სოფლად, სადაც მოსწავლეთა გადაადგილება გეოგრაფიული და ინფრასტრუქტურული პირობების გამო გართულებულია, მასწავლებლებისთვის ნაკლებად კონკურენტუნარიანი გარემოა.
რამდენად კონკურენტუნარიან გარემოში უწევთ მასწავლებლებს მუშაობა, დამოკიდებულია ქვეყნის სოციალური და ეკონომიკური განვითარების დონეზე, სახელმწიფო პოლიტიკაზე, პედაგოგიური ინსტიტუტებისა და საუნივერსიტეტო კურსების ხარისხზე, მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების პროგრამების ხელმისაწვდომობაზე, სასკოლო ცხოვრებაში ადგილობრივი თემის ჩართულობაზე.
რამდენიმე მნიშვნელოვანი ფაქტი მასწავლებლის პროფესიის შესახებ
მასწავლებლები ქვეყნის მომავალს ქმნიან. დაწყებითი კლასებისა და საბავშვო ბაღების მასწავლებლები ამ მხრივ განსაკუთრებით დიდ როლს ასრულებენ.
საგნობრივი ცოდნის გარდა, მასწავლებელს უნდა ჰქონდეს კომუნიკაციის გამორჩეული უნარი, შეეძლოს მოსწავლეთა შთაგონება და მოტივირება, მათი ნდობის მოპოვება.
მასწავლებელი აკვირდება და აფასებს თითოეული მოსწავლის როგორც პიროვნულ/ემოციურ, ისე სასწავლო საჭიროებებს.
მასწავლებელი მრავალფეროვან მეთოდიკას იყენებს, რათა ყველა ტიპის მოსწავლემ თანაბრად აითვისოს სასწავლო მასალა და მაღალი აკადემიური შედეგები მიიღოს.
სწავლების მეთოდის შერჩევისას მასწავლებელი ითვალისწინებს სტანდატულ კურიკულუმს, რესურსების ხელმისაწვდომობას, მოსწავლეთა ცოდნის დონეს, სასწავლო მიზნებს.
მასწავლებელი, ინტერაქციული მეთოდების გამოყენებით, მოსწავლეებს სწავლასა და ახალი ცნებების პრაქტიკულ გააზრებაში ეხმარება.
ის ხელს უწყობს მოსწავლეებს, განივითარონ კრიტიკული აზროვნების უნარ-ჩვევა.
მასწავლებლებს მუდმივად უწევთ მოსწავლეთა აკადემიური შეფასება; მათგან შეფასების ახალი, უფრო ობიექტური ფორმების შემუშავებას მოელიან.
არამოტივირებულ მოსწავლეებთან მუშაობისას მასწავლებლის მხრივ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მოთმინებისა და შემოქმედებითი უნარის გამოჩენა.
მასწავლებელი თავის პროფესიულ მოვალეობას ასრულებს ოცდაოთხსაათიან რეჟიმში, როგორც სკოლაში, ისე სკოლის გარეთ, თემში.
რა საერთო შეიძლება იყოს უცნაურ ციხესა და საღებავს შორის?
მორიგი წერილის
თემაზე ვფიქრობდი. რა თქმა უნდა, თემა ქიმიიდან იქნებოდა, მაგრამ ამ წერილების მიზანი ხომ მხოლოდ
ქიმიაზე წერა არ არის. ჩემი აზრით, ქიმია რაღაც ცხოვრებისეულთან უნდა დავაკავშიროთ,
ან თუნდაც რაიმე ისტორიულ ფაქტთან, მოკლედ რაიმე ისეთთან რომ არა მხოლოდ მოსწავლე,
სხვა პროფესიის ადამიანებიც დაინტერესდნენ. რაიმე ცხოვრებისეულთან უნდა იყოს კავშირში
თქო კი ვწერ, მაგრამ აქვე ისიც მინდა აღვნიშნო, რომ ქიმია ისედაც არის ჩვენთან დაკავშირებული,
უბრალოდ ამის დანახვა ჩვენც უნდა შევძლოთ და მოსწავლეებსაც ვაჩვენოთ.
მოკლედ, მორიგ
თემას „ვეძებდი”, როდესაც ტელევიზორი შემთხვევით
„Discovery”-ის
არხზე გადავრთე, სადაც ეგზოტიკურ ციხეებზე იყო ფილმი. დაახლოებით მე-18 საუკუნის ერთმა
ციხემ მიიპრყო ჩემი ყურადღება, სადაც მხოლოდ საშიში, სიკვდილმისჯილი დამნაშავეები იყვნენ. სასტიკი წამებით უნდა მომკვდარიყვნენ.
„აღმასრულებლების” როლს კი ბიოგენური ამინები თამაშობდნენ და მეთოდათ მათი ჩვეულებრივი ბიოქიმიური მეტაბოლიზმი გამოიყენებოდა.
დაინტერესდით?
სანამ გავაგრძელებ,
ორი სიტყვით ჯერ ამინებზე, შემდეგ კი ბიოგენურ
ამინებზე დავწერ.
ამინები შეიძლება
განვიხილოთ, როგორც ამიაკის ნაწარმები, რომლის მოლეკულაშიც ერთი ან რამდენიმე წყალბად
ატომი ჩანაცვლებულია ნახშირწყალბადური რადიკალით. მეთილამინი, დიმეთილამინი, ტრიმეთილამინი-გაზებია.
ამინების საშუალო წევრები სითხეებია, მაღალი კი-მყარი ნივთიერებებია. თევზის ლპობის
შედეგად ტრიმეთილამინი წარმოიქმნება, რომელიც თევზს სპეციფიურ სუნს ანიჭებს. თევზის
სუნის მქონე ამინები გამოიყენებიან, როგორც სატყუარა მღრღნელებისთვის. ყველა ამინი
ტოკსიკურია.
ქიმიურად ამინები
ორგანული ფუძეებია, უფრო ძლიერი, ვიდრე ამონიუმის ჰიდროქსიდი. ამიტომ მათ ორგანული
ფუძეები ეწოდათ.
რაც შეეხება ბიოგენურ
ამინებს, ისინი ადამიანის ორგანიზმის განუყოფელ
ნაწილს წარმოადგენენ და ამინომჟავების გარდაქმნებით წარმოიქმნებიან. კერძოდ, ამინომჟავა
განიცდის დეკარბოქსილირებას, ანუ კარგავს კარბოქსილის ჯგუფს, რომელიც CO2-ის სახით გამოიყოფა. შედეგად, ბიოგენური ამინი მიიღება:
ბიოგენური ამინები
ძლიერ გავლენას ახდენენ ორგანიზმის ფიზიოლოგიურ ფუნქციებზე, თუმცა უჯრედში მათი მაღალი
კონცენტრაციით დაგროვება უკვე სახიფათო ხდება. ცხოველური ორგანიზმის უჯრედები (მათ
შორის, რა თქმა უნდა, ადამიანის ორგანიზმიც) შეიცავენ ფერმენტს- მონოამინოოქსიდაზას, რომელიც ბიოგენურ ამინებს დაჟანგვით აუვნებელყოფს.
ორგანიზმში სამი
ამინომჟავასგან განსაკუთრებით საშიში ამინები, ანუ პტომაინები წარმოიქმნებიან. არგინინისგანწარმოიქმნება აგმატინი; ლიზინისგან–კადავერინი; ორნითინისგან–პუტრესცინი.
კადავერინი (CADAVRE ფრ. გვამი) იგივე-გვამის შხამი– ჯანმრთელი ადამიანის ორგანიზმში
ძალიან მცირე რაოდენობით მოიპოვება და მოქნილი დამცავი სისტემის მეშვეობით ხდება მისი
გაუვნებელყოფება. გარდაცვლილი ადამიანის და ცხოველის ორგანიზმში კი ეს ამინი დიდი რაოდენობით
გროვდება. განსაკუთრებით მაღალია მისი კონცენტრაცია უჯრედშორის სითხეში.
ეკატერინე მედიჩის
პერიოდის საფგრანგეთში (ეს პერიოდი სისასტიკით გამოირჩეოდა) კადავერინს ხშირად მიმართავდნენ
არასასურველი მეტოქეების თავიდან მოსაცილებლად. კადავერინისგან სხვადასხვა საწამლავების
დამზადებაში თურმე ბადალი არ ჰყავდა ეკატერინეს პირად პარფიუმერს და აფთიაქარს – რენე
ფლორენციელს.
ახლა კვლავ ზემოთ
ხსენებულ უცნაურ ციხეს დავუბრუნდები. განსაკუთრებული სისასტიკით და წამებით უნდა დასჯილიყო
საშიში დამნაშავე. როგორ ფიქრობთ, რა შეიძლებოდა გამოეყენებინათ? – ახალი, მოხარშული
დეკეულის ხორცი. დიახ, მხოლოდ ეს იყო მათი
საკვები. დაახლოებით ერთ თევეში პატიმრებს ღვიძლთან დაკავშირებით პრობლემები ეწყებოდათ. სიკვდილის დრო კი პატიმრის
ორგანიზმის სიძლიერეზე იყო დამოკიდებული, რადგან მათ არ მკურნალობდნენ.
რა თქმა უნდა
მიხვდით, რაშიც იყო საქმე.
ხორცი ცილაა,
ცილა კი ამინომჟავებისგან შედგება. ცილა ორგანიზმში მოინელებოდა, იშლებოდა ამინომჟავებად,
ამინოჟავები კი თავის მეტაბოლიზმსს განაგრძობდნენ და ჩაერთვებოდნენ ზემოთ მოცემულ დეკარბოქსილირების
რეაქციაში. სხვა ბიოგენურ ამინებთან ერთად პტომაინებიც წარმოიქმნებოდა. თუ ნორმალური
რაოდენობით ბიოგენური ამინი აუცილებელია ორგანიზმისთვის (მაგ. ამინომჟავა ჰისტიდინისგან
წარმოიქმნება ბიოგენური ამინი-ჰისტამინი, რომელსაც ვაზოკონსტრიქტული (სისხლძაღვების
შევიწროვებაში მონაწილეობას) მოქმედება ახასიათებს), მათი გადაჭარბებული რაოდენობა
უკვე სახიფათოა, რადგან თავდაცვის სისტემა ვეღარ ასწრებს მათ დაშლას. რადგან მათი გაუვნებელყოფა
ძირითადად ღვიძლში მიმდინარეობს, სწორედ ამ ორგანოს დაშლით ანუ ცეროზით იღუპებოდნენ
პატიმრები და საშინლად იტანჯებოდნენ, რადგან მათ არავინ არ მკურნალობდა. ხორცის მიღება
ყოველდღიურად კი (ციხის წესებიდან გამომდინარე) უბრალოდ სავალდებულო იყო.
იმავე არხზე შემდეგი
გადაცემა უკვე საღებავების აღმოჩენის ისტორიას ეხებოდა და ე.წ. „იისფერ ათწლეულზე” იყო საუბარი. გაგიკვირდებათ
(არა, ქიმიკოსებს ნამდვილად არ ვგულისხმობ!) აქაც ამინებზე მოგვიწევს საუბარი. კერძოდ-ანილინზე. ანილინი წყალში მცირედ ხსნადი,
უფერო ზეთისებრი სქელი სითხეა, ჰაერზე ნაწილობრივი დაჟანგვის გამო ღია ყავისფერ შეფერილობას
ღებულობს. ანილინი ფუძე თვისებების მქონე არომატული ამინია. მისი ფუძე თვისებები სუსტადაა
გამოხატული. არ ვცლის ლაკმუსის ფერს, მაგრამ მჟავებთან მარილებს წარმოქმნის. ანილინზე
ძლიერი მჟანგავების მოქმედებით (მაგ. ბიქრომატისა და გოგირდმჟავას ნარევი) სხვადასხვა
ფერის მღებავი ნივთიერებები მიიღება. უფრო ძლიერი მჟანგავით კი მიიღება შავი ფერის
ანილინი, რომელიც გამოიყენება, როგორც მდგრადი შავი საღებავი.
სხვათა შორის
(საღებავების თემას არ ეხება, მაგრამ ცნობისთვის) ანილინის და კონცენტრირებული მარილმჟავას
ნარევი პრიდუქტში ვიტამინ D-ს ძალიან კარგი აღმომჩენია. ანილინის და მარილმჟავას შერევა
ფრთხილად უნდა განვახორციელოთ, რადგან შეიძლება წვეთები ამოაშხიფოს და დავზიანდეთ.
გარდა ამისა, გვახსოვდეს, რომ ისევე როგორც ნებისმიერი ამინი, ანილინიც ტოქსიკურია
და ჯობს მასთან ამწოვ კარადაში ვიმუშავოთ. საკვლევ პროდუქტს, მაგ. რძეს ან თევზის ქონს
ვამატებთ ზემოთ ხსენებულ ნარევს, რომელიც ყვითელ ფერს მიიღებს. ვიტამინის არსებობის შემთხვევაში ყვითელი მასა ჯერ
მწვანედ შეიფერება, შემდეგ კი წითლად. 1-2 წუთის შემდეგ ემულსია ორ ფენად დაიყოფა,
რომლის ქვედა ფენა ინტენსიური წითელი ფერისაა.
ეხლა რაც შეეხება,
საღებავების ისტორიას.
მე-19-ე საუკუნის
პირველ ნახევარში სინთეზურ ორგანულ ქიმიას
ჩაეყარა საფუძველი. ბერტლოს, რომელმაც სინთეზური გზით ცხიმი მიიღო, მიბაძეს სხვა ქიმიკოსებმაც
და დაიწყეს სხვადასხვა ორგანული მოლეკულების შეერთება. თუმცა, მოლეკულური სტრუქტურის
არასრულად ცოდნა მათ ხელს უშლიდა სასურველი შედეგის მიღებაში.
40-იან წლებში
ინგლისში არ იყვნენ ძლიერი ქიმიკოს-ორგანიკოსები, ამიტომ გერმანიიდან მიიწვიეს ლიბიხის მოსწავლე ავგუსტ ვილჰელმ ჰოფმანი. რამდენიმე წლის შემდეგ ჰოფმანმა თანაშემწედ აიყვანა
სრულიად ახალგაზრდა უილიამ პერკინი; იმ დროისთვის ჰოფმანი ქვანახშირს სწავლობდა. ერთხელ,
პერკინის თანდასწრებით დაუწყია ხმამაღლა ფიქრი ქინინის სინთეზის თაობაზე. პერკინი ისე
აფორიაქდა ამ იდეით, რომ სახლში თავის ლაბორატორიაში იმავე ღამეს დაიწყო მუშაობა. მან
დაამუშავა ანილინი კალიუმის ბიქრომატით და შედეგით იმედგაცრუებულმა ის-ის იყო დააპირა
მიღებული მასის გადაგდება, რომ შეამჩნია, მასამ
როგორ მიიღო მოწითალო შეფერილობა. დაამატა
სპირტი, რომელმაც გამოყო მოწითალო ნივთიერება სარექციო არიდან. პერკინი მიხვდა, რომ ეფექტური საღებავი მიიღო.
ამის შემდეგ სწავლა
მიატოვა და თავისი ოჯახის სახსრებით ფაბრიკა
ააგო. ექვსი თვის შემდეგ კი ფაბრიკამ დაიწყო “ანილინის მეწამულის” გამოშვება.
ფრანგ მღებავებს
ძალიან მოეწონათ ახალი საღებავი და იისფერი უწოდეს მას. ეს ფერი იმდენად პოპულარული გახდა, რომ დროის ამ
პერიოდმა ისტორიაში “იისფერი ათწლეულის” სახელი მიიღო.
პერკინი 35 წლის
ასაკში უკვე ძალიან მდიდარი იყო და შეეძლო ფაბრიკების მართვა სხვებისთვის დაევალებინა,
თვითონ კი ცხოვრებით დამტკბარიყო.
1867 წელს ადოლფ
ბაიერმა ინდიგოს სინთეზი განახორციელა.
1868 წელს ბაიერის
მოსწავლემ კარლ გრებემ სინთეზით მიიღო ალიზარინი.
ვიდეობლოგი
მასწავლებლის ბიბლიოთეკას ახალი წიგნი შეემატა- სტატიები განათლების საკითხებზე
ჟურნალ „მასწავლებლის“ თითოეული ნომრის მომზადებისას, ცხადია, ვფიქრობთ მასწავლებელზე და იმ საჭიროებებზე,რომელთა წინაშეც ის ახლა დგას.
ვფიქრობთ მასწავლებელზე, რომელიც ჩვენგან დამოუკიდებლადაც ფიქრობს, როგორ მოემზადოს გაკვეთილისთვის, რა...
