სიტყვა „დიზაინერი“ სულ უფრო მტკიცედ იკიდებს ფეხს ჩვენს მეტყველებაში. სამყარო იცვლება და იცვლება პროფესიების შინაარსიც. ჩნდება სრულიად ახალი მიმართულებები, რომლებიც არსებულ გამოწვევებს პასუხობს: ლანდშაფტის დიზაინერი ბუნებრივ გარემოს ესთეტიკურ იერს აძლევს, ინტერიერის დიზაინერი სივრცეს არგებს ადამიანის საჭიროებებს, ხოლო ტანსაცმლის დიზაინერი ქმნის სამოსს, რომელიც ადამიანს იდეალურად ერგება.
დღეს დიზაინი აღარ ნიშნავს მხოლოდ გაფორმებას – ის გულისხმობს გააზრებულ დაგეგმვას, სტრუქტურირებას და, რაც მთავარია, პროცესის მორგებას ადამიანის საჭიროებებისთვის. ამ კონტექსტში სულ უფრო აქტუალური ხდება ცნება – აზროვნების დიზაინერი.
აზროვნების დიზაინერი – ვინ არის ის?
აზროვნების დიზაინერია მასწავლებელი, რომელიც მხოლოდ სასწავლო აქტივობებს კი არ უძღვება, არამედ კლასში აზროვნების განვითარების პირობებსაც ქმნის. სხვა დიზაინერების მსგავსად, ის აპროექტებს პროცესს, თუმცა მისი „მასალა“ სივრცე ან ფორმა კი არა, მოსწავლის აზროვნებაა.
მასწავლებელი დიდხანს ცოდნის მთავარ წყაროდ და გადამცემად აღიქმებოდა. დღეს, როდესაც ინფორმაციის მისაღებად საკმარისია ერთი დაწკაპუნება, მასწავლებლის ფუნქცია ფუნდამენტურად იცვლება: ის ხდება არა მხოლოდ ცოდნის მიმწოდებელი, არამედ აზროვნების არქიტექტორი.
აზროვნების დიზაინერი არ შემოიფარგლება გაკვეთილის გეგმით. ის ქმნის სასწავლო გამოცდილებას, სადაც მოსწავლე მზამზარეულ პასუხებს კი აღარ იღებს, არამედ მკვლევარი ხდება: სვამს კითხვებს, ამყარებს კავშირებს, აყალიბებს ჰიპოთეზებს, ამოწმებს იდეებს და სწავლობს საკუთარი პოზიციის დასაბუთებას.
განათლების მთავარი მიზანი აღარ არის ინფორმაციის დაგროვება. მთავარ ღირებულებად იქცევა უნარი იფიქრო, გააანალიზო, შექმნა და არსებული ცოდნა ახალ მნიშვნელობებად გარდაქმნა. მასწავლებელი აღარ ატარებს უბრალოდ გაკვეთილს – ის ქმნის აზროვნების ეკოსისტემას, სადაც მოსწავლე სწავლობს არა მხოლოდ პასუხებს, არამედ ფიქრს.
ორი მიდგომა
ჩვეულებრივ აქტივობასა და აზროვნების დიზაინერის მიერ შექმნილ აქტივობას შორის განსხვავება ასე შეიძლება გამოითქვას: პირველი მოსწავლეს სთხოვს, იპოვოს უკვე არსებული პასუხი, მეორე კი ქმნის გარემოს, სადაც მოსწავლე თავად აგებს აზრს.
მაგალითად, ლიტერატურის გაკვეთილზე მოსწავლემ შეიძლება უბრალოდ უპასუხოს კითხვას: „რა მოხდა ტექსტში?“ აზროვნების დიზაინერის მიერ დაგეგმილი აქტივობა კი მას სხვა დონეზე გადაიყვანს: „რა გაიფიქრა პერსონაჟმა იმ მომენტში, რასაც ავტორი პირდაპირ არ გვეუბნება?“ ამ დროს მოსწავლე მხოლოდ კი არ კითხულობს ტექსტს, არამედ ქმნის მის უხილავ შრეს – პერსონაჟის შინაგან სამყაროს.
ცხრილში ნაჩვენებია, როგორ იცვლება სწავლების დიზაინი სხვადასხვა საგანში, როდესაც მასწავლებელი ცოდნის გადამცემიდან აზროვნების პროცესის არქიტექტორად გარდაიქმნება.
მაგალითები: ჩვეულებრივი აქტივობიდან აზროვნების დიზაინამდე
| საგანი | ჩვეულებრივი აქტივობა (ცოდნის გადაცემა) | აზროვნების დიზაინერის აქტივობა (აზროვნების კონსტრუირება) |
ქართული ენა და ლიტერატურა |
მოსწავლე პასუხობს კითხვებს: ვინ არის მთავარი პერსონაჟი? რა მოხდა ტექსტში? რა არის მთავარი იდეა? | „პერსონაჟის უხილავი დღიური“ – მოსწავლე აღწერს პერსონაჟის ფიქრებს იმ ეპიზოდში, სადაც პირდაპირ არ არის ნაჩვენები მისი შინაგან სამყარო: რას გრძნობს, რას მალავს, რატომ იღებს ამა თუ იმ გადაწყვეტილებას. |
ისტორია |
მოსწავლე იმახსოვრებს თარიღებს, მოვლენებს, ისტორიული პირების სახელებს. | „ისტორიული გადაწყვეტილების ლაბორატორია“ – მოსწავლე აანალიზებს ისტორიული პირის არჩევანს, აყალიბებს შესაძლო ალტერნატივებს, აფასებს განსხვავებული გადაწყვეტილებების შედეგებს. |
ბიოლოგია |
მოსწავლე სწავლობს ორგანოს აგებულებასა და ფუნქციებს. | „ორგანიზმის სისტემური დიზაინი“ – მოსწავლე ქმნის მიზეზშედეგობრივ მოდელს იმისა, თუ როგორ იმოქმედებს ერთი ცვლილება მთელ ბიოლოგიურ სისტემაზე. |
გეოგრაფია |
მოსწავლე ასახელებს ქვეყნებს, კლიმატურ სარტყლებსა და რესურსებს. | „მომავლის ქალაქის დიზაინი“ – მოსწავლე აპროექტებს ქალაქის მოდელს კლიმატის, რესურსებისა და მოსახლეობის საჭიროებების გათვალისწინებით. |
მათემატიკა |
მოსწავლე ხსნის მოცემულ ამოცანას ნასწავლი წესის მიხედვით. | „ამოცანის არქიტექტორი“ – მოსწავლე თავად ქმნის ამოცანას, გვთავაზობს ამოხსნის რამდენიმე გზას და აფასებს სტრატეგიების ეფექტიანობას. |
როგორ დაიწყოს მასწავლებელმა
ასეთი აქტივობის დაგეგმვა არ მოითხოვს მთელი გაკვეთილის გადაწერას – საკმარისია ჩანაცვლდეს ერთი, მთავარი კითხვა. მაგალითად, ფაქტობრივი კითხვა („რა მოხდა?“) შეიცვალოს ინტერპრეტაციული ან შემოქმედებითი კითხვით („რატომ? რა მოხდებოდა, რომ..? როგორ დავგეგმავდი..?“).
პრაქტიკაში ეს ხშირად თავად მასწავლებლისთვისაც გამოწვევაა: მოითხოვს მეტ დროს პასუხის მოსასმენად და მზადყოფნას, ერთი „სწორი“ პასუხის ნაცვლად რამდენიმე დასაბუთებული ვერსია მიიღოს. სწორედ ამიტომ ფასდება არა მხოლოდ საბოლოო პასუხი, არამედ მსჯელობის ლოგიკაც: რამდენად დასაბუთებულია მოსწავლის მოსაზრება მოცემულ მასალაზე დაყრდნობით.
არა „რა იცის მოსწავლემ?“ არამედ „როგორ ფიქრობს მოსწავლე?“
მასწავლებელი როგორც აზროვნების დიზაინერი ქმნის არა მხოლოდ გაკვეთილს, არამედ აზროვნების სივრცეს – გარემოს, სადაც მოსწავლე ხდება მკვლევარი, შემოქმედი, ინტერპრეტატორი და საკუთარი ცოდნის კონსტრუქტორი.
როდესაც მოსწავლე აღწერს პერსონაჟის ფარულ ფიქრებს, ქმნის ისტორიული გადაწყვეტილების ალტერნატივებს, აპროექტებს მომავლის ქალაქს ან თავად იგონებს მათემატიკურ ამოცანას, ის მხოლოდ ცოდნის მიმღები კი აღარ არის, არამედ აზრის შემქმნელი ხდება.
მასწავლებელი როგორც აზროვნების დიზაინერი ქმნის დავალების პირობას, სადაც ნებისმიერი შესაძლებლობის მოსწავლეს აქვს საშუალება, აირჩიოს და შეასრულოს სასურველი დავალება სასწავლო მენიუდან.
დიფერენცირებული სასწავლო მენიუ და განმავითარებელი შეფასების კრიტერიუმები
საგანი |
ვარიანტი A (ანალიტიკური) |
ვარიანტი B (შემოქმედებითი) |
ვარიანტი C (პრაქტიკული/კვლევითი) |
ქართული ლიტერატურა |
ესე პერსონაჟის მოტივაციის შესახებ |
პერსონაჟის „ემოციური რუკის“ შექმნა |
პერსონაჟთან ინტერვიუს ჩაწერა |
ისტორია |
მოვლენის გამომწვევი მიზეზების ანალიზი |
მოვლენის სცენარის ან კომიქსის შექმნა |
ისტორიული დებატების მოდელირება |
ბიოლოგია |
კვებითი ჯაჭვის დიაგრამა |
ეკოსისტემის ცვლილების ანიმაცია/მოდელი |
სასკოლო ეზოს ბიომრავალფეროვნების კვლევა |
მათემატიკა |
ფართობისა და პერიმეტრის ამოცანების სერია |
ოთახის პროექტირება გეომეტრიული ფიგურებით |
რეალური ობიექტების გაზომვა და ანალიზი |
რეკომენდაცია განმავითარებელი კომენტარებისთვის
როდესაც მასწავლებელი იყენებს ამ მენიუს, მისი კომენტარი ორიენტირებული უნდა იყოს არა მხოლოდ შედეგზე, არამედ აზროვნების პროცესზეც.
* მსჯელობის ლოგიკა: „შენ ძალიან საინტერესოდ დაასაბუთე პერსონაჟის ეს ქმედება, მაგრამ რას იტყვი, ტექსტში სხვა ალტერნატივაც რომ განვიხილოთ?“
* არჩევანის დასაბუთება: „საინტერესო სტრატეგია აირჩიე ამ მათემატიკური ამოცანის ამოსახსნელად. როგორ ფიქრობ, სხვა გზით თუ მივიდოდით ამავე შედეგამდე?“
* მტკიცებულებების გამოყენება: „კარგია, რომ კვლევისას დაეყრდენი კონკრეტულ ფაქტებს. რა გაკლია ჰიპოთეზის განსამტკიცებლად?“
ეს მიდგომა მასწავლებელს საშუალებას აძლევს, შეცვალოს ფოკუსი „რა იცის მოსწავლემ?“ კითხვიდან „როგორ ფიქრობს მოსწავლე?“ კითხვამდე, რაც აზროვნების დიზაინის არსია.
სწორედ ეს არის თანამედროვე მასწავლებლის მთავარი მისია: არა მხოლოდ ასწავლოს პასუხები, არამედ დააპროექტოს გარემო, სადაც მოსწავლეები სწავლობენ ფიქრს, რადგან ძლიერი განათლება იწყება იქ, სადაც მასწავლებელი აღარ არის მხოლოდ ცოდნის გამცემი – ის აზროვნების არქიტექტორი ხდება.
აზროვნების დიზაინერობა არ ნიშნავს სრულყოფილებას; ეს ნიშნავს მოქნილობას და ორიენტირებას მთავარზე – მოსწავლის ინტელექტუალურ განვითარებაზე. იმისთვის, რომ ეს ხედვა პრაქტიკაში განვახორციელოთ, შემოგთავაზებთ დამხმარე ინსტრუმენტს – გაკვეთილის შეფასების ჩექლისტს.
ამ ჩექლისტის გამოყენება დაგეხმარებათ, გაკვეთილის დაგეგმვისას ობიექტურად შეაფასოთ თქვენი მიდგომა და ნაბიჯ-ნაბიჯ აამაღლოთ სწავლების ხარისხი. ეს ინსტრუმენტი არ არის მკაცრი მსაჯი; ის თქვენს ყოველდღიურ რუტინას აზროვნების დიზაინის პრაქტიკად გარდაქმნის.
გაკვეთილზე აზროვნების დიზაინის შეფასების ჩექლისტი
გთხოვთ, შეაფასოთ თქვენი გაკვეთილის აქტივობები 1-დან 5-მდე ქულით (1 = ტრადიციული მოდელი / 5 = სრული აზროვნების დიზაინი)
| კრიტერიუმი | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 1. კითხვების ტიპი: კითხვები ფოკუსირებულია “რატომ”-ზე (1) თუ “როგორ”-ზე (5)? | ☐ | ☐ | ☐ | ☐ | ☐ |
| 2. მოსწავლის როლი: მოსწავლე “ინფორმაციის მიმღებია” (1) თუ “მნიშვნელობის შემქმნელი” (5)? | ☐ | ☐ | ☐ | ☐ | ☐ |
| 3. შემოქმედებითი კომპონენტი: რამდენად უწევს მოსწავლეს ახალი იდეის ან მოდელის შექმნა? | ☐ | ☐ | ☐ | ☐ | ☐ |
| 4. არგუმენტაცია: რამდენად არის აგებული აქტივობა პოზიციის ლოგიკურ დასაბუთებაზე? | ☐ | ☐ | ☐ | ☐ | ☐ |
| 5. შეცდომის მართვა: რამდენად უსაფრთხო გარემოს უქმნით მოსწავლეს ჰიპოთეზების შესამოწმებლად? | ☐ | ☐ | ☐ | ☐ | ☐ |
როგორ შევაჯამოთ შედეგები?
5-10 ქულა: გაკვეთილი ეფუძნება ტრადიციულ მოდელს. სცადეთ ერთი კითხვის შეცვლა „რა მოხდებოდა, რომ…“ ტიპის კითხვით.
11-20 ქულა: თქვენ გადასვლის ეტაპზე ხართ. მიეცით მოსწავლეებს მეტი სივრცე საკუთარი პროდუქტის შესაქმნელად.
21-25 ქულა: თქვენ უკვე აზროვნების დიზაინერი ხართ! თქვენი გაკვეთილი მოსწავლეებს აძლევს ინტელექტუალური ზრდის რეალურ შესაძლებლობას.
გამოყენებული ლიტერატურა:
- Cross, Nigel (2001), “Designerly Ways of Knowing: Design Discipline versus Design Science”, Design Issues, 17 (3), 49-55. https://doi.org/10.1162/074793601750357196
- Sanders, E., & Stappers, P. J. (2014). “Probes, Toolkits and Prototypes: Three Approaches to Making in Co-designing.” International Journal of Co-Creation in Design and the Arts.10 (1). https://doi.org/10.1080/15710882.2014.888183
- Gonen, Esra (2019) “Tim Brown, Change by Design: How Design Thinking Transforms Organizations and Inspires Innovation (2009),” Markets, Globalization & Development Review: Vol. 4: No. 2, Article 8. DOI: 10.23860/MGDR-2019-04-02-08 Available at: https://digitalcommons.uri.edu/mgdr/vol4/iss2/8
