თანამედროვე სასწავლო პროცესი მასწავლებლებს გაკვეთილზე ისეთი გარემოს შექმნასა და ისეთი სავარჯიშოების გამოყენებას სთავაზობს, რომელიც ხელს შეუწყობს  მოსწავლეს დამოუკიდებლად ჩაწვდეს შესასწავლი საკითხის არსს.  ასეთი მიდგომა ზრდის მოსწავლის დამოუკიდებლად სწავლის ხარისხს და ამაღლებს სწავლის შედეგს. ამგვარი დამოკიდებულება მნიშვნელოვანია ტერმინის, ანუ იმ სიტყვის ახსნისა და სწავლების დროს, რომელიც აღნიშნავს საგანს ან შეუძლია აღნიშნოს საგანი. ჯერ კიდევ არისტოტელესთან განიხილებოდა ტერმინი როგორც მსჯელობისა და დასკვნის  შემადგენელი ნაწილი, რომელიც აღნიშნავს საგანთა თვისებას ან კლასს. მით უფრო მნიშვნელოვანია ტერმინის შესწავლა ისტორიის სწავლებისას, რადგან საგნის სპეციფიკიდან გამომდინარე, ტერმინებს ვერ განვიხილავთ როგორც დეტალს.  მათი მნიშვნელობა გაცილებით დიდია, მათ გარეშე შეუძლებელია ვიმსჯელოთ და გამოვიტანოთ დასკვნები, ვისაუბროთ აღწერილ ამბებზე, განვიხილოთ პერსონალიები, გამოვიყენოთ შედარება, ანალოგიები და სხვა ლოგიკური ოპერაციები, ამიტომ ისტორიის გაკვეთილებზე ტერმინების შესწავლის მეთოდები და მიდგომები ყოველთვის აქტუალურია.

მასწავლებლებს შეგვიძლია სწავლებაში სხვადასხვა მეთოდისა და სტრატეგიის გამოყენება, რომ მოსწავლეს ახალი ტერმინები ავათვისებინოთ. აღიარებული წესის თანახმად, ახალი ტერმინის შესწავლისას ტერმინს ჯერ ვწერთ დაფაზე, ან მოსწავლეს ვაძლევთ ფურცელს ტერმინის განმარტებით და ვთხოვთ, ისწავლოს ის¹. ცხადია, ერთი გაკვეთილი არ არის საკმარისი, რომ მოსწავლემ ტერმინის მნიშვნელობა სიღრმისეულად გაიაზროს და დაისწავლოს, მაგრამ გასათვალისწინებელია, რომ ასეთი სწავლის შემდეგ  მოსწავლე ახერხებს კონტექსტში ტერმინის ამოცნობას.  გაცილებით ეფექტური იქნება შედეგი, თუ სწავლებაში თანამედროვე ინტერაქტიურ მიდგომებს გამოვიყენებთ, მაგალითად, ტერმინების შესწავლისთვის და დამახსოვრებისათვის: 

• შევარჩევთ ისეთ დავალებებსა და სავარჯიშოებს, სადაც მოსწავლეს კონკრეტული სიტყვა ან ფრაზა სხვადასხვა კონტექსტში რამდენჯერმე შეხვდება;
• დავავალებთ კლასგარეშე საკითხავი მასალიდან ისეთი ნაწარმოებების წაკითხვას, სადაც დარწმუნებული ვართ, რომ ჩვენთვის საინტერესო ტერმინს წააწყდება თანაც სხვა კონტექსტში და ამიტომ მის დამახსოვრებასა და გააზრებას უკეთესად შეძლებს;
• ახალი ტერმინის დამახსოვრების ერთ-ერთი საუკეთესო საშუალებაა ამ ტერმინის გარკვეულ სახესთან ასოცირება;
• ტერმინების სწავლება ახალი მასალის ათვისების წინ, როგორც გაგების მოტივაციის საშუალება;
• გადამწყვეტი მნიშვნელობის  სიტყვებსა  და ფრაზებზე მოსწავლეთა ყურადღების კონცენტრაცია;
• ახალი ტერმინების არაერთხელ გამოყენება სხვადასხვა თანმიმდევრობითა და სხვადასხვა კონტექსტში;
• ახალი ტერმინის სწავლა მოკლე აღწერით;
• ტერმინის წარმოდგენა არალინგვისტური გამოსახვის მეთოდით როგორც მასწავლებლის, ასევე მოსწავლის მიერ;
• მოსწავლის მიერ ტერმინის საკუთარი ახსნა ან აღწერა;
• შემოწმება/გადამოწმება – რამდენად ზუსტად დაამახსოვრდა მოსწავლეს კონკრეტული ტერმინი.

წარმატების მიღწევისთვის შესაძლებელია მოცემული მიდგომების  საფეხურების მიხედვით დაყოფაც, ანუ ტერმინის შესწავლისთვის აუცილებელი სამუშაოს დაგეგმვა. განვიხილოთ კონკრეტული მაგალითი ისტორიის სწავლებიდან (საბაზო საფეხური), სადაც ახალი ტერმინის შესწავლისთვის გაცილებით ეფექტურია    ტერმინის  შესწავლა  მოკლე ახსნით  ან აღწერით. ამისათვის ვგეგმავთ რამდენიმე ეტაპს:

I ეტაპი რამდენიმე ნაბიჯს მოიცავს – ა) კონკრეტული თემის გაცნობას მოსწავლეები იწყებენ  ინფორმაციის   წაკითხვით; ბ)  მასწავლებლები   იმისათვის, რომ მოსწავლე დავაფიქროთ ტერმინის არსზე, მივდივართ ერთ-ერთ მოსწავლესთან, რომელსაც, ჩვენი აზრით, ისტორიული ხასიათის მხატვრული ლიტერატურა უყვარს და  ვეუბნებით, რომ მან მხოლოდ ის წიგნები უნდა წაიკითხოს სახლში, რომელსაც ჩვენთან შეათანხმებს; გ) შემდეგ მივდივათ მეორე მოსწავლესთან და ვეუბნებით, რომ ვიცით მისი პირადი დღიურების შესახებ და ეს დღიურები აუცილებლად უნდა წარმოგვიდგინოს, რომ შიგ რაიმე დანაშაულებრივი არ ეწეროს; დ) მოვითხოვთ მოსწავლეებისგან, არცერთი წიგნი არ იყიდონ  და არ წაიკითხონ ჩვენ გარეშე;

II  ეტაპზე ვეკითხებით მოსწავლეებს, რა აზრის არიან ჩვენს დავალებაზე. ცხადია, მოსწავლეები გაკვირვებული დარჩებიან, რატომ მოვიქეცით ასე და ვერ ახერხებენ პასუხის გაცემას;

III ეტაპზე  ვთხოვთ მოსწავლეებს, შეაფასონ ჩვენი სიტყვები. მოსწავლეთა ნაწილი ჩვენს საქციელს აფასებს როგორც მცდელობას, გავაკონტროლოთ მათი აზროვნება, ზოგის აზრით, ჩვენ, უბრალოდ, უსამართლოდ ვიქცევით და არ არის მართალი ჩვენი  მოთხოვნები, რომ მათ აქვთ უფლება, რაც უნდათ ის წაიკითხონ და ა.შ²;

IV  ეტაპზე ვუხსნით მათ, რომ სინამდვილეში კლასში ეს ყველაფერი გათამაშდა და განვუმარტავთ ტერმინის მნიშვნელობას – „ცენზურა ესაა გართობისა და პუბლიკაციების სახელმწიფო კონტროლი, რომელიც პირველად ძველ რომში შემოიღეს და დღესაც გამოიყენება სხვადასხვა სახელმწიფო სისტემაში სამოქალაქო და სამხედრო ხელისუფლების ან რელიგიური დაწესებულებების მიერ;  ან კონტროლის ობიექტისთვის წარდგენა მის გამოქვეყნებამდე;
ან როგორც დისციპლინარული სასჯელი იმ პირის მიმართ, რომელმაც გამოაქვეყნა თავისი ნაშრომი ამა თუ იმ ფორმით ამ ქვეყანაში მოქმედი კანონმდებლობისა და სასამართლო პრაქტიკის გაუთვალისწინებლად; ან აზრის გამოხატვის თავისუფლების, დემონსტრაციების თავისუფლების, პრესის თავისუფლების, თავისუფალი პრესის უფლების და ა.შ. აკრძალვა);

V  ეტაპზე   ახალი  ტერმინს  მოსწავლეებს არალინგვისტური გამოსახვის მეთოდის გამოყენებით წარვუდგენთ, ანუ ნახატების გზით დავანახებთ ტერმინის რეალურ მნიშვნელობას  (სურ.1.1.);

სურ.1.

VI  ეტაპზე  მოსწავლე  ტერმინის საკუთარ ახსნას  ან აღწერას წარმოადგენს:  ისინი წყვილებში  მუშაობენ ტერმინის ახსნაზე და აყალიბებენ საკუთარ პოზიციას. აღნიშნავენ, რომ „ცენზურა ზღუდავს ადამიანის ფუნდამენტალურ  უფლებას –  აზრის გამოხატვის, სიტყვის თავისუფლების და ა.შ.  და არ უნდა არსებობდეს“   და სხვ (სურ.1.2);

VII  ეტაპზე   მოსწავლე  ახალ  ტერმინს არალინგვისტური გამოსახვის მეთოდით  წარმოგვიდგენს: ზოგი ქსელური ჩანაწერის სახით, ზოგიც დახატავს ადამიანს, რომელსაც პირი აქვს აკრული და ა.შ., რითაც ხაზს  გაუსვამს ცენზურის მნიშვნელობას, როგორც ყველაფრის ამკრძალავ მექანიზმს, რომელიც მის სურვილს ეწინააღმდეგება (სურ.1.3);

VIII  საფეხურზე ვთხოვთ მოსწავლეებს, პერიოდულად შეამოწმონ საკუთარი მეხსიერება, რამდენად  ზუსტად ახსოვთ ახალი  ტერმინის მნიშვნელობა ყველა ზემოთჩამოთვლილი ხერხების  გამოყენებით. მოსწავლეების მიერ დავალების შესრულება, ანუ შედეგები  მომდევნო გაკვეთილებზე³ გამოჩნდება.

მასწავლებლებს შეგვიძლია თითოეულ საფეხურს სხვადასხვა სტრატეგია შევუსაბამოთ  და  ასე  გავიდეთ  ეფექტურ  შედეგებზე.  მაგალითად,  ცნობილია,  რომ ახალი ტერმინების კონკრეტულ სახეებთან ასოცირების მეთოდით  დამახსოვრებისას მოსწავლეები გაცილებით მაღალ შედეგებზე გადიან, ვიდრე ის მოსწავლეები, რომლებიც ახალ ტერმინებს მხოლოდ რამდენჯერმე გამეორების გზით სწავლობენ ან ქმნიან წინადადებებს⁴. იმისათვის, რომ მოსწავლეებმა შეძლონ  ტერმინისაგან სახე-სიმბოლოს შექმნა, საჭიროა ტერმინის გამეორება და მისი  გამოყენებით წინადადებების შექმნაში ვარჯიში. ამით მოსწავლეთა შემეცნებითი პროცესი და სიმბოლური აზროვნება გააქტიურებულია და მიღწეული შედეგიც  გაცილებით მაღალია.

ტერმინების  დამახსოვრებისთვის  გაკვეთილზე სასურველია დიდაქტიკური თამაშის ელემენტების გამოყენებაც, რომლებიც სწავლების აქტიურ მეთოდებს მიეკუთვნება. მართალია, თამაშს ძირითადად ვიყენებთ შესწავლილი მასალის გამეორებისთვის, განზოგადებისა და დიდი მოცულობის სამუშაოს შეფასებისთვის, მაგრამ დიდაქტიკური  თამაშების  გამოყენებით  მოსწავლე ბუნებრივად, სტრესის გარეშე ეუფლება ცოდნას, ახალი ტერმინების შესწავლა კი სწორედ ის მომენტია, რომლის დროსაც მოსწავლე განსაკუთრებით დაძაბულია⁵.

მაგალითად, თამაში „იპოვე შეცდომა“ ისეა აგებული, რომ სახალისოა მოსწავლეებისათვის. სავარაუდო შედეგი კი თითქმის გარანტირებულია. თამაშის წესების მიხედვით, მოსწავლეები რამდენიმე ხნის განმავლობაში „ნამდვილ“, „სწორ“ ტექსტთან მუშაობენ (დროის ხანგრძლივობა ტექსტის მოცულობასა და გაკვეთილის დროზეა დამოკიდებული), შემდეგ კი მივაწვდით მათ  მსგავს ტექსტს, რომელშიც   შეცდომები უნდა იპოვონ⁶. როგორც წესი, მოსწავლეები ამას ყოველთვის ადვილად ახერხებენ,  თანაც  დაძაბულობისა და დატვირთვის გარეშე.

ახალი ტერმინების სწავლებისას სხვადასხვა სტრატეგიის გამოყენება ამრავალფეროვნებს სწავლებას და აუმჯობესებს მოსწავლის აკადემიურ შედეგებს.

გამოყენებული ლიტერატურა:

1. 1. ეფექტურისწავლება სკოლაში, ავტორი: რობერტ ჯ. მარზანო, დებრა ჯ. ფიქერინგი, ჯეინ ი. ფოლოქი, -„მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ცენტრი“., თბ., 2009., გვ.150-157;
2. 2. იქვე, გვ. 154;
3. 3. იქვე;
4. 4. იქვე, გვ. გვ.153;
5. 5. М. Буторина, Е. Хилтунен “Монтессори – материал“, М. Монтессори, МОНТЕССОРИ-МАТЕРИАЛ, частъ I, https://www.kraskizhizni.com/edu/develop/293-montessori-knigi-video

6. თამაშის გამოყენება ახალი მასალის ახსნის გაკვეთილზე, მ. ფირჩხაძე, Mastsavlebeli.Ge – ინტერნეტგაზეთი „მასწავლებელი“,  28 აპრილი,  2016., https://mastsavlebeli.ge/?p=10034

ვლადიმერ კომაროვის ფიზიკა-მათემატიკის სკოლაში, სადაც ალბათ, არასოდეს მიმიღებდნენ როგორც მოსწავლეს და არცთუ ხალისით მიღებდნენ, როგორც ინტელექტკლუბის მოთამაშეს, ამჯერად ინტერვიუერის სტატუსით მივედი _ უნდა გავსაუბრებოდი მასწავლებელს, რომელიც მერი კავთელიშვილმა ერთ-ერთ ინტერვიუში თავის ერთგვარ მენტორად დაასახელა. თუ ჯერ კიდევ არ იცით, ვინ არის მერი, გეტყვით, რომ იგი ,,ოქროს გოგონაა”, ყველა მასწავლებლის (და მშობლის) ახდენილი ოცნებაა: გოგონა, რომელმაც ოთხი ამერიკული უნივერსიტეტის საკმაოდ სოლიდური დაფინანსება მოიპოვა და საბოლოოდ ე.წ. ,,აივი ლიგის” (ამერიკის რვა ყველაზე პრესტიჟული უნივერსიტეტის ასოციაცია) წევრი პენსილვანიის უნივერსიტეტის სტუდენტი გახდა. მერი კავთელიშვილის შესახებ ბევრი რეპორტაჟი გააკეთეს და ეს, დარწმუნებული ვარ, მხოლოდ და მხოლოდ დასაწყისია, მე კი მომინდა მესაუბრა მასთან, ვინც ამ (და არა მხოლოდ ამ) თვალისმომჭრელი წარმატების თანაავტორია _ ფიზიკის მასწავლებელთან, ბატონ ზაურ ჭელიძესთან.

მიუხედავად იმისა, რომ სკოლიდან ყველაზე მწირად, ალბათ, სწორედ ფიზიკის ცოდნა გამომყვა, ეს დისციპლინა მაინც განსაკუთრებულად მიყვარს ისევე, როგორც ჭეშმარიტ ფიზიკოსებს მუდამ უყვართ ლიტერატურა (აქ არ შეიძლება, არ გაგვახსენდეს გურამ დოჩანაშვილის ხუმრობა ფიზიკოს-ლირიკოსებზე). ალბათ, იმიტომ რომ სამყაროს საიდუმლოებათა ამოხსნის ზოგადსაკაცობრიო ოცნებებს, რომლებსაც ლიტერატურა ახმიანებს, სწორედ ფიზიკა ასხამს ხორცს. როდესაც ბატონ ზაურთან მივდიოდი, ვვარაუდობდი, რომ მას ლიტერატურა ეყვარებოდა, არც შევმცდარვარ.
მასწავლებლობა საუკეთესოების პროფესია

ყველაფერი იმით დაიწყო, რომ კოსმოსის ციებ-ცხელებით შეპყრობილი მეცხრეკლასელი ბიჭი სოფლიდან ქალაქში, უფროს დასთან ჩამოვიდა და სულ მალე გახდა კლასში ერთ-ერთი საუკეთესო და სკოლაც ოქროს მედალზე დაამთავრა.
მერე ბიჭი უნივერსიტეტში, ფიზიკის ფაკულტეტზე მოეწყო და სტალინის სახელობის სტიპენდია დაუნიშნეს, რომელიც მთელ ფაკულტეტზე მხოლოდ ერთ სტუდენტს ერგებოდა.
მერე ასპირანტურაში ჩააბარა და მოსკოვში სემინარზე წასულმა თავისთვისვე მოულოდნელად იქვე დისერტაციაც დაიცვა. უნივერსიტეტშიც დიდხანს მუშაობდა მკვლევრად.
მის ცხოვრებაში სკოლა, როგორც ხშირად ხდება ხოლმე, დამატებითი შემოსავლის ძიებისას გამოჩნდა, მერე კი დარჩა და დარჩა, იქცა ყველაზე მნიშვნელოვნად და ის უკვე ორმოცდაათ წელზე მეტია, მასწავლებელია…

მასწავლებელი
ჩემი დაკვირვებით, კარგი მეცნიერები, როგორც წესი, ხშირად არცთუ კარგი მასწავლებლები არიან. ეს გასაკვირი სულაც არ არის, იქიდან გამომდინარე, რომ მკვლევარს ხშირად უჭირს არათუ მოსწავლის, არამედ სტუდენტის დონემდე ,,დაშვება”, მოვლენების მისთვის გასაგები ენით ახსნა. ბატონი ზაური ამ მხრივაც განსაკუთრებული აღმოჩნდა, რადგან მასთან საუბრის დასაწყისშივე ვიგრძენი, რომ მიუხედავად იმისა, რომ მე ვიყავი ინტერვიური და ის სტატიის გმირი, მისი ყურადღების ცენტრში აღმოვჩნდი და დაიწყო ჩემი შესწავლა, რათა ჩემი განათლების, ემოციური ინტელექტის, ინტერესების სფეროს გათვალისწინებით მოეწოდებინა ამომწურავი და გასაგები, საინტერესო მაგალითებით გაჯერებული ინფორმაცია. ეჭვი აღარ დამრჩა, ნამდვილ მასწავლებელს ვუსმენდი, მასწავლებელს, რომელიც ადამიანების ცხოვრებას ცვლის, რომელსაც შეუძლია მუსიკაზე გადაგებული ვუნდერკინდიც კი რამდენიმე თვეში ფიზიკის კარგ მცოდნედ აქციოს.
და მაინც, რომელი თვისებები უნდა ჰქონდეს კარგ მასწავლებელს?
მე ამის ახსნას არ შევეცდები, მხოლოდ რამდენიმე  ისტორიას გიამბობთ:
გაბრწყინებული თვალები

იყო ერთი მოსწავლე, გვარად ლაგვილავა, ფიზიკა იმდენად კარგად იცოდა, რომ ხელსაც არასოდეს იწევდა, სახეზე მოწყენილი გამომეტყველება ეფინა და მხოლოდ მაშინ, თუკი მასწავლებელი რამე განსაკუთრებულსა და საინტერესოს იტყოდა, რამე ისეთს, რაც სახელმძღვანელოებში არ ეწერა, თვალები უბრწყინდებოდა. და მხოლოდ იმიტომ, რომ ლაგვილავას თვალებში სხივი დაენახა, მასწავლებელი გამუდმებით ეძებდა საინტერესო ახალ ამბებს.
ექვსიანი
კომაროვში მისვლისას ბატონი ზაური მასწავლებლობასაც და დირექტორის მოადგილეობასაც ერთი პირობით დათანხმდა _ არასოდეს დაევალებოდა ბიუროკრატიული წვრილმანები და მხოლოდ დიდაქტიკის შემოქმედებითი მხარით დატკბებოდა. ამ უპირატესობით იგი დღემდე სარგებლობს.
არ უყვარს ბევრი წერა, არასოდეს ხსნის ამოცანებს წინასწარ, მხოლოდ გაკვეთილზე, მოსწავლეებთან ერთად. ამიტომაც, ხშირად ეუბნება მოსწავლეებს, რომ ბევრს სწავლობს მათგან.
ერთხელაც კლასს მისცა ამოცანა, რომელიც უკვე ხუთი გზით ამოეხსნა ბავშვებთან ერთად და პირობა მისცა, რომ რამდენი გზითაც ამოხსნიდნენ, ზუსტად იმდენი იქნებოდა მათი შეფასება. ჰოდა, ერთმა კარგმა ბიჭმა, ვაჟა ჯაყელმა მეექვსე მეთოდიც იპოვა სწორი პასუხის მისაღებად და მერე დაჟინებით ითხოვდა ჟურნალში ექვსიანის ჩაწერას, რომელიც დიპლომატიური მოლაპარაკებების შედეგად მასწავლებელმა ორ ხუთიანში გადაუცვალა.
ექვსი ფრიადი

გუმანმა მიკარნახა, რომ ამ კითხვაზე პასუხს არ აარიდებდა და გავბედე:
,,შეცდომები თუ დაგიშვიათ? ან თუ უკითხავს მოსწავლეს რამე ისეთი, რაზეც პასუხი არ გცოდნიათ?”
უკითხავს და მასწავლებელიც მეორე დღეს რამდენიმე საათი იჯდა საჯარო ბიბლიოთეკაში პასუხის გასაგებად, მნიშვნელოვან შეხვედრაზეც კი დაიგვიანა.
ზაურ მასწავლებელს მოსწავლისთვის, რომელიც მას შეცდომაში ამხელს, უმაღლესი შეფასება აქვს ჯილდოდ დაწესებული. ასეთი ფრიადი ექვსჯერ დაუწერია და თითოეული შემთხვევა თვალნათლივ ახსოვს. თუმცა ერთი მაინც გამოირჩეოდა:
მოსწავლე, გვარად ნათაძე, ისეთი ნიჭიერი იყო, ექსტრემალურ სიტუაციაში მასწავლებელსაც კი შეცვლიდა გაკვეთილზე. ერთხელ ბატონმა ზაურმა დაფაზე რადიომიმღების სქემა დახაზა, რომელშიც კონდენსატორიც იყო ჩართული.

_ კონდენსატორი რომ მოვხსნათ, რადიომიმღები იმუშავებს?- იკითხა ნათაძემ.
ამ დროს ზარი დაირეკა და მასწავლებელმა ნაჩქარევად მიუგო, არაო.
_ რომ ავაწყო?
_ ადი ლაბორატორიაში და ააწყვე.
ნათაძემ ცოტა ხანში მართლაც ჩამოიტანა რადიომიმღები, რომელიც კონდენსატორის გარეშე, მართალია, ცუდად, მაგრამ მაინც მუშაობდა და ფრიადიც მიიღო.
ნიშანი, როგორც დაფასების ნიშანი

ზაურ მასწავლებელი არ მალავს, რომ სულ რამდენჯერმე, მაგრამ მაინც, როდესაც მოსწავლის წარმატების შესახებ გაუგია, მაგალითად, ჭადრაკში, სიმღერასა ან ლიტერატურაში, მისთვის ჟურნალში ერთი ,,ზედმეტი” ფრიადი ჩაუწერია, როგორც ნიშანი იმისა, რომ უხარია მისი წარმატება, რომ მათი ურთიერთობა მხოლოდ საკლასო ოთახითა და ფიზიკით არ შემოიფარგლება.
და ისევ ფიზიკის შესახებ

მერიმ თქვა, რომ მან შეაყვარა ფიზიკა, რადგან დაანახა არა როგორც ფორმულაში ჩაკეტილი, არამედ ქმედითი, დინამიკური მეცნიერება სამყაროს ყოველდღიურობის, გარემომცველი მოვლენების შესახებ. თავადაც ამან შეაყვარა ეს დისციპლინა – ინტერესმა თუ რა ხდებოდა, როგორ ხდებოდა, რატომ?..
და რაც უფრო მეტს გებულობს, მით მეტია ამოსახსნელი და იმატებს სურვილიც, რომ რაც შეიძლება მეტს გადასცეს ცოდნა, რომ ეს უსასრულო პროცესი დაჩქარდეს.
_ განა მობილური ტელეფონი, ჯიბეში რომ უდევს დღეს ყველას, სასწაული არაა? – მეკითხება.
_ სასწაულია, _ ვპასუხობ და ვხვდები, რომ მობილური ტელეფონი პოეზიაა, მთელი კაცობრიობის ოცნება, რომ ყოველ წამს და ყველგან შეძლო ხმა მიაწვდინო ყველას, ვინც გიყვარს და გული დაიმშვიდო, რომ კარგადაა, არაფერი უჭირს.
_ შემდეგი რა იქნება? – ვეკითხები და ჩემს ოცნებას ვანდობ, _ დროის მანქანა?
ვსაუბრობთ დროის მანქანის გამოგონების პერსპექტივებზე. შეუძლებელი არაფერი ჩანს, სულაც პირიქით.
მისთვის სასწაულია ინტერნეტიც, გლობალიზაციაც, თვითრეალიზაციისა და თავისუფალი აზროვნების ახალი შესაძლებლობები. ჩემთვის კი ბედნიერებაა საუბარი ხანმოყრილ ადამიანთან, რომელსაც სიახლეები კი არ აშინებს, აღაფრთოვანებს.
_ ღმერთი თუ გწამთ? – ბანალურია, ფიზიკოსთან საუბრისას ეს კითხვა ყველას უჩნდება.
_ მწამს ბუნების ძალების. მეცნიერებას შეუძლია ამოხსნას, რისგან შედგება ადამიანი, მაგრამ როდესაც ყველა ამ ნივთიერებას წინ დაუწყობ: წყალს, ფოსფორს, ჟანგბადს… და მეცნიერი შექმნის ადამიანს, ეგებ მაშინ აღარ დასჭირდეს მას ღმერთი.
მაგრამ ადამიანებს ჯერ კიდეც სჭირდებათ ღმერთი, ხოლო ბავშვებს – კარგი მასწავლებელი.
ან არა მხოლოდ ბავშვებს. ვემშვიდობები, მოვდივარ და ვფიქრობ ჭკვიან მზის სხივზე, რომელიც თურმე მუდამ უმოკლეს მანძილს ირჩევს მიზნამდე მისასვლელად. ეს ორი საათი ზუსტად მეყო იმის მისახვედრად, რამდენი დავკარგე. უიმედოდ ვავლებ თვალს დღის, თვის, მთელი წლის გაწერილ გრაფიკს:
– ეგებ მაინც გესწავლა ფიზიკა? – ვეკითხები საკუთარ თავს, – ჰა, რას იტყვი?!

ამ წერილს ერთი პატარა კლასიკური მათემატიკური ამოცანით დავიწყებთ: კარვიდან გამოსულმა მონადირემ გაიარა ერთი მილი სამხრეთით, შემდეგ გაუხვია აღმოსავლეთიდან დასავლეთით, ერთი მილის გავლის შემდეგ წავიდა ჩრდილოეთით და დაბრუნდა თავის კარავში. კარვის წინ მონადირემ მოკლა დათვი. რა ფერის იყო ეს დათვი?

თუკი მანამდე არასოდეს გაგიგიათ ეს მათემატიკური ამოცანა და არ იცით პასუხი, პირველი რეაქცია გექნებათ, რომ მათემატიკა ციფრებზე და ფიგურებზეა და არა ფერებზე, ჰოდა, რა შუაშია დათვის ფერი. მაგრამ ეს ამოცანა ნამდვილად მათემატიკურის ცოდნას მოითხოვს და, სანამ პასუხს მოისმენდეთ, ერთ კომპეტენციაზე შევჩერდებით, რომლის განვითარებაც პირდაპირ კავშირშია ამ ამოცანის ამოხსნასთან.

ეროვნული სასწავლო გეგმის მიხედვით, მასწავლებელებს ვალდებულება აქვთ, თავიანთ საგნებში განავითარონ გამჭოლი კომპეტენციები. ერთ-ერთი ასეთი კომპეტენციის ფარგლებში ხდება ტოლერანტობის განვითარება. ე.ი. სხვადასხვა საგნები მოსწავლეებს უნდა უვითარებდეს ტოლერანტობის უნარს. ერთი შეხედვით, ცოტა უცნაურად შეიძლება ჟღერდეს, როგორ უნდა განავითაროს ტოლერანტობა ისეთმა საგანმა, როგორიცაა მაგალითად, მათემატიკა ან თუნდაც ქიმია, ტოლერანტობის განვითარება ხომ ბევრს მხოლოდ სამოქალაქო სწავლებასთან მიბმული ცნება ჰგონია. მათი აზრით, ტოლერატობის უნარის განვითარება სამოქალაქო, ან, ყველაზე დიდი, საზოგადოებრივი მეცნიერებების ჯგუფში შემავალი საგნების პრეროგატივაა, რადგან სიტყვა ტოლერანტობა, ლექსიკონების განმარტების მიხედვით, ასეთია: უნარი მოითმინოთ, გაუგოთ, შეეგუოთ სხვათა ისეთ მოსაზრებებს, შეხედულებებსა და ქცევებს, რომლებიც არ მოგწონთ ან რომლებსაც არ ეთანხმებით. ამ სიტყვის ქართული თარგმანი კი შემწყნარებლობა, გამძლეობაა. როგორც წესი, სიტყვა ტოლერანტობას ყველაზე ხშირად რელიგიური, ეთნიკური და სექსუალური განსხვავებების მისამართით გამოიყენებენ. მაგრამ, რასაც არ უნდა ნიშნავდეს ეს სიტყვა, მას მაინც უარყოფითი შეფერილობა, ე.წ. ნეგატიური კონოტაცია აქვს. ქართულ სიტყვებსაც – შემწყნარებლობასა და გამძლეობასაც – რელიგიურ, ეთნიკურ და სექსუალურ კონტექსტში ნეგატიური კონოტაცია აქვთ, რადგან იყო შემწყნარებელი ნიშნავს იმას, რომ შენი აზრი მეტად მართალია და შენი პრეროგატივაა, დიდსულოვნება გამოიჩინო და შეიწყნარო შენგან განსხვავებული, ხოლო ამ კონტექსტში გამძელობა ნიშნავს იმას, გაუძლო სხვისი განსხვავებული აზრის შემოტევას. ამიტომაც, ჩვენ საუკეთესო გამოსავლად მიგვაჩნია საერთაშორისო ბაკალავრიატის გამოცდილების გამოყენება და ტოლერანტობის უნარის გასავითარებლად ამ პროცესში პროგრამის დაგეგმვისას ვერტიკალურ და ჰორიზონტალურ დონეებზე ყველა საგნის თანაბარი ჩართვა.

საერთაშორისო ბაკალავრიატის სტუდენტის პროფილი რამდენიმე ეპითეტისგან შედგება. IB-ის პროგრამის მთავარი მიზანია მოსწავლეებში  დანერგოს საერთაშორისო ღირებულებები და განავითაროს გლობალურად მოაზროვნე ადამიანები, რომლებიც აღიარებენ საერთო ადამიანურ ფასეულობებს, იზიარებენ პლანეტაზე ზრუნვის პრინციპებს, ეხმარებიან და ქმნიან უკეთეს მშვიდობიან სამყაროს. IB პროგრამის მოსწავლეები ცდილობენ, რომ იყვნენ: მაძიებლები, მცოდნეები, მოაზროვნეები, საზრიანი, პრინციპულები, გონებაგახსნილები, მზრუნველები, რისკიანები, დაბალანსებულები, გონიერი. ეს ეპითეტები გამოხატავენ იმ თვისებებს, რომლებსაც აიბის ყველა სტუდენტი უნდა შეესატყვისებოდეს. ჩვენთან დასაქმებული მასწავლებლები ზრუნავენ ამ ეპითეტების შესატყვისი პიროვნებების ჩამოყალიბებაზე. ამიტომ ჩვენ ჩვენს სტუდენტებს არა მარტო ზეპირად ვასწავლით აიბის სტუდენტის პროფილში ჩამოთვლილ სიტყვებს, ამ სიტყვებს ვიმეორებთ ყველა დოკუმენტის, სახელმძღვანელოს პირველ გვერდზე, არამედ პროგრამასაც ისე ვაგებთ, რომ ეს ეპითეტები თეორიად არ დარჩეს და მათი რეალური ასახვა მოხდეს პრაქტიკაში. საბაზისო საფეხურის მეცხრე კლასში საზოგადოებრივი პროექტი, მეათე კლასში პერსონალური პროექტი, ხოლო სადიპლომო პროგრამაში ცოდნის თეორია თავს უყრის იმ ცოდნას, რომელსაც ჩვენი სტუდენტები აგროვებენ სხვადასხვა აკადემიურ საგანში. ამჯერად წარმოგიდგენთ ერთი საგნის მაგალითზე, როგორ ხდება ტოლერანტობის უნარის განვითარება აიბის სტუდენტის პროფილის ერთ-ერთი დამახასიათებელი ნიშნიდან, რომელსაც ეპითეტი open-minded გამოხატავს, ტოლერანტობამდე.

Open-minded, ლექსიკონის მიხედვით, ფართოჰორიზონტიან, გონებაგახსნილ ადამიანს ნიშნავს, მაგრამ არა მხოლოდ იმ გაგებით, რომ ადამიანს, რომელსაც ამ ეპითეტით ვახასიათებთ, გონება აქვს გახსნილი და გამჭრიახია, არამედ იმ გაგებითაც, რომ ის გახსნილია ყოველგვარი სიახლისათვის. აი, სწორედ ამ გახსნილობისთვის ამზადებს აკადემიური საგნები აიბიში, ხოლო სადიპლომო პროგრამის ექსკლუზიური საგანი ცოდნის თეორია ამ გონებაგახსნილ მოსწავლეებს ეხმარება ეჭვქვეშ დააყენონ „საბოლოო ჭეშმარიტება“ და ამის ფონზე ტოლერანტობაც ისწავლონ ჯერ თეორიულად სხვადასხვა საგანში, შემდეგ კი აღმოაჩინონ ის რეალურ ცხოვრებაშიც. ცოდნის თეორია მოსწავლეებს შეახსენებს იმ გზას, როგორ მივიდა ესა თუ ის მეცნიერება საბოლოო ჭეშმარიტებამდე და, თუკი ამა თუ იმ საგანში გუშინ ერთი რაღაც გვეგონა საბოლოო ჭეშმარიტება, რატომ არ შეიძლება, რომ ისიც, რასაც დღეს ვნათლავთ საბოლოო ჭეშმარიტებად, ხვალ უარვყოთ და ახალი ჭეშმარიტება გამოვაცხადოთ საბოლოოდ. სწორედ ასეთი მიდგომის შესწავლით იხსნებიან ჩვენი მოსწავლეები და მზად არიან აღიარონ საგნებში არსებული ცოდნის შეცვლის შესაძლებლობა. ეს პირველ ეტაპზე, ხოლო შემდგომ უკვე რეალურ ცხოვრებაში მოიძიონ მაგალითები, დაინახონ კავშირები და გახდნენ ტოლერანტულნი ყველანაირი შეხედულების, ქცევისა და მოსაზრების მიმართ. ოღონდაც ეს ტოლერანტობა ნეგატიური კონოტაციით კი არ უნდა ხდებოდეს, ე.ი. ზევიდან ქვევით კი არ უყურებდნენ თავისგან განსხვავებულს, „რადგან უმრავლესობაში ვარ, ამიტომაც მართალი ვარ“ პოზიცია კი არ ჰქონდეთ, არამედ განსხვავებულსაც მისცენ იგივე უფლებები, რაც მათ გააჩნიათ და თავიანთ სიმაღლეზე მოათავსონ ისიც. ნამდვილად რთულია ტოლერანტობას ნეგატიური კონოტაცია მოვაშოროთ, თუკი სკოლაში არ გვინერგავენ შესასწავლი საგნების საშუალებით, რომ დღეს თუ მე ვარ მართალი, ხვალ შეიძლება, შენ იყო ჩემს ადგილზე და ამიტომაც ერთმანეთს უნდა მოვუსმინოთ და არ დავცინოთ. რა თქმა უნდა, აქ ერთი პატარა შეზღუდვაც არსებობს: გამორიცხულია, ვასწავლოთ მოსწავლეებს, გახსნილები და  ტოლერანტულები იყვნენ ფაშისტური და სექსისტური იდეების მიმართ, ანუ ტოლერანტობა თავისუფალი ადამიანების უნარია და გამორიცხულია მათ მიმართ, ვინც უარყოფს და ხელყოფს ადამიანის თავისუფლებას.

ახლა კი იმის საილუსტრაციოდ, რაზეც ზევით ვისაუბრეთ, მოვიყვანთ მაგალითს მათემატიკიდან. ვისაც არ უნდა ჰკითხოთ, მათემატიკა ზუსტი მეცნიერებაა და ის გამორიცხავს ერთდროულად ორი სიმართლის არსებობას, პასუხი მათემატიკურ შეკითხვებზე ყოველთვის ერთია. მისგან განსხვავებით ლიტერატურაში ერთდროულად რამდენიმე სიმართლეც შეიძლება არსებობდეს, რადგან ლიტერატურული ტექსტის წაკითხვა სხვადასხვა მეთოდს ეფუძნება და ასეთ დროს აქტორი ან ავტორი, ან ტექსტი ან მკითხველია. ე.ი., როდესაც ტექსტს ვკითხულობთ, თუკი ვითვალისწინებთ, რომ მთავარი აქტორი ავტორია, მაშინ ავტორის ბიოგრაფიული დეტალების და ეპოქის გავლენის ძიებას დავიწყებთ ნაწარმოებში; თუკი წაკითხვისას ტექსტი იქნება ამოსავალი, მაშინ ჩვენ ტექსტში აღმოჩენილი მხატვრული საშუალებებით დავკმაყოფილდებით და ბოლოს, თუკი მკითხველს დავაყენებთ მთავარ ადგილას, მაშინ მკითხველის აღქმა, მისი წინარე ცოდნა იქნება უპირატესი. სწორედ ეს მომენტი, რომ სიმართლე ყველგან შეიძლება მოიძებნოს, ასწავლის ჩვენს მოსწავლეებს, როგორ უნდა იყვნენ გონებაგახსნილნი სხვადასხვა პერსპექტივისადმი. მათემატიკაში კი არც იმას აქვს მნიშვნელობა, რა ბექგრაუნდი აქვს მათემატიკოსს, არც იმას, თუ ვინ ხსნის ამოცანას და არც რა სიმბოლოებითაა ჩაწერილი ამოცანა. ყველა შემთხვევაში პასუხი თითქოს ერთი და ზუსტი უნდა იყოს. თუმცა მათემატიკაც ამზადებს მოსწავლეებს იყვნენ ტოლერანტულნი, როდესაც ასწავლის იყვნენ გახსნილნი სხვა მიდგომის მიმართაც და ამას საუკეთესოდ ასახავს, როდესაც მათ ვასწავლით პარადიგმების ცვლას.

ახლა განვიხილოთ ტოლერანტობა მათემატიკის სწავლების ჭრილში. პირველ რიგში, მოდით, გავიხსენოთ საზოგადოებაში არსებული წარმოდგენები მათემატიკის შესახებ. „მათემატიკა არის ზუსტი მეცნიერება“, „მათემატიკაში ყველაფერი დადგენილია“, „ და ა.შ. ანუ ამ წარმოდგენებით თუ  ვიხელმძღვანელებთ, მათემატიკის შესწავლა დაემსგავსება რუტინას და მოსწავლე ვერ იქნება მოაზროვნე, მკვლევარი, გონებაგახსნილი, და ა.შ. მას არ განუვითარდება გამჭოლი კომპეტენციები. ეროვნული სასწავლო გეგმის ყველა საგანმა უნდა განუვითაროს მოსწავლეს გამჭოლი კომპეტენციები თავისი საგნის ჭრილში. ცხადია, როდესაც ჩვენ ვსაუბრობთ იმაზე თუ, როგორ განვავითაროთ  მოსწავლეებში ტოლერანტობის უნარები მათემატიკის სწავლებისას, ეს გულისხმობს პირველ რიგში ისეთი კითხვების დასმას, მსჯელობას, რაც გავრცელებულ, დამკვიდრებულ ცოდნაში არ ჯდება,  რაც ეწინააღმდეგება არსებულ თეორიებს. მაგრამ სწორედ ასეთი დაშვებების არსებობის შესაძლებლობა უვითარებს მოსწავლეებს აბსტრაქციის უნარს, რაც პირდაპირ ასევე ტოლერანტობის განვითარებას უწყობს ხელს. მოდით, ახლა განვიხილოთ  კონკრეტული მაგალითების განხილვით, თუ როგორ შეიძლება ეს გავაკეთოთ  და ვნახოთ პრეზენტაცია. ამ პრეზენტაციის ნახვის შემდეგ დარწმუნდებით, რომ მათემატის სწავლება სწორედაც რომ ავითარებს ტოლერანტობის უნარებს, რაც ესგ-ის მიხედვით უნდა ხდებოდეს გამჭოლი კომპეტენციების ფარგლებში!

პრეზენტაცია

და ბოლოს, თუკი ნახავთ პრეზენტაციას, მიხვდებით პასუხსაც ჩვენი მოხსენების დასაწყისში მოცემულ ამოცანაზე. როგორც ხედავთ, მის ამოსახსნელად უნდა გამოვიდეთ იმ პარადიგმიდან, რომელშიც ევკლიდური გეომეტრია გვაქცევს და გავიხსენოთ, რომ დედამიწა არაა ბრტყელი. მონადირე, რომელიც ტოვებს კარავს, მილს სამხრეთით გაივლის, მილს აღმოსავლეთით და მილის ჩრდილოეთით გავლის შედეგად ისევ ქოხში დაბრუნდება, მხოლოდ თეთრი დათვის მოკვლას შეძლებდა, რადგან ასეთი მარშრუტი მხოლოდ პოლუსზეა შესაძლებელი.

ეს ისტორიის ის მონაკვეთია, რომლის ცოდნასაც აუცილებლად ვთხოვთ მოსწავლეებს. ამ უცნაურ, ტკივილიან, საინტერესო ამბებითა და ადამიანებით სავსე ეპოქის გათავისება ნამდვილად უჭირთ.  რამდენიც არ უნდა ელაპარაკოს მასწავლებელმა, მაინც მათი გულისა და ფიქრის გარეთ რჩება. ბევრად უფრო ნამდვილია და ადვილია,მოყვე მას,რისი შემსწრე და თვითმხილველიც ხარ. უფრო ემოციურადაც გამოგდის და მსმენელის გულამდეც ადვილად აღწევს ეს მონათხრობი.

ისტორიის სახელმძღვანელო, რა თქმა უნდა, ვერ შველის ამ პრობლემას. რაც უნდა კარგი სახელმძღვანელო იყოს, მაინც მშრალი ფაქტებია და ვერ იკვალავს ის ამბები მოსწავლის გულში გზას.

მწერლის მონათხრობი კარგი ვარიანტია, მაგრამ ბავშვებს მაინც უჩნდებათ ეჭვი – იქნებ ყველაფერი გამონაგონი და მწერლის ფანტაზიის ნაყოფია. მაგალითად, მთელი მე-19 საუკუნე აკა მორჩილაძის ,,ქართულის რვეულების“ დახმარებით გავისიგრძეგანეთ, მაგრამ მუდმივად ისმოდა კითხვა: მასწ,ეს მართლა მოხდა თუ აკამ გამოიგონა? საიდან იცის ასეთი და ამდენი წვრილმანი? ვამშვიდებდი იმით,რომ აკა მხოლოდ მწერალი არა,ისტორიკოსიცაა და ეს ყველაფერი, ალბათ, საარქივო მასალებში ჰქონდა ამოკითხული.  ასე რომ, თვითმხილველობა ყველაზე დამაჯერებელია ბავშვისთვის, თან თუ მწერალიც არ ხარ და შენი პროფესია ფანტაზიის სიმდიდრით არ განისაზღვრება. და რაც გინახავს, იმას, უბრალოდ, საინტერესოდ ყვები. ამიტომ ყოველთვის ვაგროვებ ხოლმე საინტერესო მონათხრობებს, მოგონებებს, რომ მერე ბავშვებსაც წავუკითხო ან წავაკითხო.ეს ის ეპოქაა, მოსაგონებელი და დასაწერი რომ არ ელევათ ადამიანებს, უამრავი მასალა არსებობს, უბრალოდ, მე ისინი ამოვკრიბე, რომელთა ძალაც თავად გამომიცდია საკლასო ოთახში და მათი წაკითხვით თვალებგაფართოებული და შეფიქრიანებული ბავშვებიც მინახავს.

წითელ ეპოქიდან კი იმდენი რამ არის მათთვის ამოუცნობი!

მაგალითად, ვერაფრით ხვდებიან,რატომ ატარებდნენ ბავშვები პატარა ლენინის გამოსახულებას გულზე და რაც მთავარია,რატომ უხაროდათ. აკაკი ბაქრაძის წიგნში ,,მწერლობის მოთვინიერება“( გამომცემლობა ,,სარანგი“,1990 ) ერთი თავია უცნაური სათაურით ,,განჯგონებულობა“. კრიტიკოსი სტალინური ეპოქის აბსურდზე ლაპარაკობს, თავისებურად საფუძვლიანად და რთულად განიხილავს, არა საბავშვო ენით. მაგრამ არის ერთი პატარა მონაკვეთი. აკაკი ბაქრაძე იხსენებს თავის პირველ დღეს სკოლაში, საინტერესოდ და სახალისოდ ყვება, როგორ დაუსვა სკოლაში პირველად მისულ ბავშვებს პირველმა მასწავლებელმა ჩამჭრელი კითხვა: ბავშვებო, ვინ გიყვართ ყველაზე უფროო. ყველაზე ბუნებრივი და ლოგიკური პასუხი ,,დედა“-ც  კი არასწორი აღმოჩნდა. მერე დაბნეულები ჩამოთვლიან ოჯახის წევრებს, მაგრამ მასწავლებელი შეუვალია. სიტუაცია კლასში იძაბება. მონაკვეთი ასე სრულდება : ,,ძარღვებაშლილი მასწავლებელი ოთახში დარბოდა და ცივი ხმით კიოდა:- არ არის სწორი! არ არის სწორი!

კლასი დუმდა, გაჩუმდა და გაიტრუნა. იოლი კითხვის პასუხი ურთულესი აღმოჩნდა.თავზარდაცემული ვცახცახებდით. მასწავლებელი კარგა ხანს ჩუმად მოგვჩერებოდა, მერე დაცინვით შემოგვხედა და ღვარძლიანი ხმით იკითხა:

– როგორ, ბავშვებო, თქვენ ლენინი არ გიყვართ?

ამის გაგონება იყო და მთელმა კლასმა დაუფიქრებლად ერთად ვიბღავლეთ: – გვიყვარს,გვიყვარს, გვიყვარს!“ ( გვ.

ამ პატარა მონაკვეთის წაკითხვით  ნათელი ხდება მოსწავლეებისთვის, რატომ ,,უყვარდათ“ ლენინი.

1921 წლის 25 თებერვლის თემაზე დაწერილი კოლაუ ნადირაძის ლექსი ,,25 თებერვალი“ მოსწავლეებისთვისაც შთამბეჭდავი და ემოციურია, მათ უმეტესობას მოსწონს ეს ლექსი. თანამედროვე კრიტიკოსის,ლიტერატორისა და მთარგმნელის, ლევან ბრეგაძის, ჩანაწერებში ( სათაურით ,,მარგინალიები“, გამომც.„ინტელექტი“, 2011 წელი) შემთხვევით გადავაწყდი ამ ლექსის დღის სინათლეზე გამოსვლის საოცარ ისტორიას,რომელიც ბავშვებისთვისაც საინტერესო აღმოჩნდა. ლევან ბრეგაძე ყვება, როგორ შემთხვევით აღმოჩნდა ეს ლექსი,როგორც ავტორის ხელნაწერის ნიმუში, 1985 წელს გამოსულ ქართველ პოეტთა საერთო კრებულში ,,პოეტის ათასი სტრიქონი“. კრიტიკოსი აღწერს,რამდენად რთული გზის გავლა სჭირდებოდა უმკაცრესი ცენზურის გამო თითოეულ ნაწარმოებს,წიგნს, დღის სინათლე რომ ეხილა და მიუხედავად ამისა,მაინც როგორ დაუძვრა ხელიდან ცენზორებს ეს ანტისაბჭოთა ლექსი რაღაც განგებით: ,,აი,ასე! ატყდა ერთი ამბავი! ლექსის ბოლო თარიღია: 1969 წელი. ხელს აწერს ბატონი კოლაუ ნადირაძე. ეს ლექსი, ცხადია, მან თავისთვის დაწერა, ამისი გამოქვეყნების იმედი მას არ ჰქონდა, მერე კი თავის მეგობარს, შალვა დემეტრაძეს, აჩუქა, გამომცემელი იყო ასეთი,ძალიან ცნობილი, ,,ცისფერყანწელების“ მეგობარი…გარდაიცვალა შალვა დემეტრაძე და მისი არქივი მოხვდა მუზეუმში. აი, რამდენი პირობა უნდა შესრულებულიყო, რამდენი რამ უნდა მომხდარიყო თავ-თავის დროზე, რომ ამ ლექსს დღის სინათლე ეხილა! სენსაციაა,საისტორიო ამბავია!“(გვ.50-51) ამ მონათხრობიდან ძალიან კარგად იგებენ მოსწავლეები, რას ნიშნავდა ცენზურა და რა სირთულეები ახლდა ყოველი ანტისაბჭოთა ნაწარმოების „დაბადებას“.

14 აპრილი ის თარიღია,რომელსაც აუცილებლად აღვნიშნავთ სკოლაში. ბავშვებმა გულის გარეთ იციან, რა მოხდა. უჭირთ გათავისება, რა როლი შეასრულეს ამ საშვილიშვილო საქმეში ახალგაზრდებმა, რა მნიშვნელოვანი ძალაა სტუდენტობა და რამდენი რამის შეცვლა შეუძლია.

ქართველი ხელოვნებათმცოდნის, ჟურნალისტისა და კინოკრიტიკოსი გოგი გვახარიას ესეების კრებულს, ,,ცრემლიან სათვალეს“ რომ ვკითხულობდი ( ნაწილი 7; ,,ენით კი ვის არ შეუცოდავს?“ ენა და ენები“,ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობა, 2013), ძალიან საინტერესო მომეჩვენა მისი მონათხრობი1978 წლის მოვლენებზე. ამ თავიდანაც გარკვეული მონაკვეთი ამოვიღე და უფროსკლასელებს წავაკითხე. გარდა იმისა, რომ ძალიან კარგად დაინახეს, რა როლი შეასრულეს სტუდენტებმა ყველაზე კრიტიკულ პერიოდში, ცოცხლად დახატული მათი ემოციები ამოიკითხეს, ზუსტად გაიგეს, რა მოხდა 14 აპრილს, რა ხდებოდა ზუსტად იმ დროს და იქ, როცა ქართულ ენას ემუქრებოდნენ: ,,უილიამ ბლეიკისა არ იყოს, ,,ან სისტემა უნდა შექმნა, ან უნდა შეურიგდე აზრს, რომ დაგიპყრობენ.“ ჩვენ ვერ შევქმენით სისტემა. რუსებს ენა გამოვუყავით, გვეგონა, ასე აღვაგზნებდით და დავიმორჩილებდით. მათ კი მაკრატელი ამოიღეს და ენის მოჭრით დაგვემუქრნენ.“(გვ.93 ) ამ მონაკვეთში ავტორი ასევე ყვება ლეო რჩეულიშვილზეც, გურამ რჩეულიშვილის ბიძაზე. სულ რამდენიმე სტრიქონმა ამ ადამიანზე, ბავშვები დაარწმუნა იმაში, რომ ყველა უფროსი უპირობოდ არ იზიარებდა სტალინურ სიყვარულს.

ამ ამბებს აუცილებლად ერთი ქართული ფილმიც უნდა დავურთო, ბიოგრაფიული ხასიათის: ,,ნეტავი იქ თეატრი არის?“ (რეჟ. ნანა ჯანელიძე)

კახი კავსაძე თავისებურად, მეტისმეტად საინტერესოდ და ემოციურად ყვება თავისი ოჯახის ტრაგიკულ, სევდიან – სიყვარულიან ისტორიას, ქართველი ხალხისა და ქართული სიმღერის ჯადოსნურ თავგადასავალს,ბელადისა და მისი მოგებული ომის ამბავს, 9 მარტის საშინელი ტრაგედიის ამბავს, თეატრის სიყვარულის ამბავს…ისე გაფაციცებით უსმენენ, ისე თვალებგაფართოებული უყურებენ, ვხვდები, უკლებლივ ყველა სიტყვას უჯერებენ ჭარმაგ და ღვაწლმოსილ მსახიობს.

ასეთი ამბების მერე მე, მასწავლებელს, რაღა მრჩება მოსათხრობი?!