ვრცლად
ინტერატქიური მეთოდები პრაქტიკაში
მასწავლებლის პროფესია და ფსიქოლოგიური მდგრადობა (ნაწილი 2)
სტატიის პირველ ნაწილში ვისაუბრეთ რეზილიენტობის განმარტებასა და მნიშვნელობაზე, საწყის კვლევებსა და თანამედროვე ტენდენციებზე, ასევე მის მახასიათებლებსა და განზომილებებზე. ამჯერად შევეცდებით, მიმოვიხილოთ პრაქტიკულ მაგალითები და ვისაუბროთ მასწავლებლების რეზილიენტობის მნიშვნელობაზე.
როგორც აღვნიშნეთ, რეზილიენტობა გულისხმობს სტრესულ სიტუაციებში ფსიქოლოგიური მდგრადობის შენარჩუნებას, პრობლემის გადაჭრის სტრატეგიების ძიებას ისე, რომ ინდივიდმა უკეთ შეძლოს დაბრკოლებებთან გამკლავება. მკვლევრებს შორის მიმდინარეობს დისკუსია იმასთან დაკავშირებით, თუ როდის უნდა მოხდეს პროცესის კვლევა. ერთი ნაწილი თვლის, რომ რეზილიენტობა უნდა შეფასდეს და გაიზომოს სწორედ იმ მომენტში, როდესაც ადამიანი სტრესულ სიტუაციებთან გამკლავებას ცდილობს. ისინი თვლიან, რომ მიუხედავად არსებული პოზიტიური თუ ნეგატიური გამოცდილებისა, ადამიანი ყველა სტრესულ შემთხვევას ინდივიდუალურად განიხილავს და გარემოპირობებიც სხვადასხვაგვარია. მკვლევართა ამ ნაწილს არგუმენტად მოწყვლადი ჯგუფის ბავშვებზე ჩატარებული კვლევები მოაქვს, რომელზეც წინა სტატიაში გვქონდა საუბარი. კვლევის შედეგებმა ცხადყო, რომ მიუხედავად არასასურველი გარემოპირობებისა, მაღალი რისკჯგუფის ბავშვების მნიშვნელოვანი ნაწილი მაღალი რეზილიენტობით ხასიათდებოდა მოზრდილ ასაკში. ჰქონდათ კარგი სამსახური, ჰყავდათ ოჯახი და მეგობრები და შეეძლოთ სირთულეებთან გამკლავება.
მკვლევართა მეორე ნაწილის აზრით, რეზილიენტობა პროცესია და არ შეიძლება ყველა დამოუკიდებელ შემთხვევაში ცალკე იქნეს განხილული, რადგან ყოველი მომდევნო შემთხვევა წინა გამოცდილებას ეფუძნება. ამ მოსაზრების მხარდამჭერთა აზრით, რეზილიენტობა ყოველ ინდივიდუალურ შემთხვევაში სხვადასხვაგვარად ვლინდება და პიროვნების მიერ შერჩეული სტრატეგიებიც სხვადასხვაგვარია. ისინი თვლიან, რომ ადამიანები, რომელთაც პრობლემების გადაჭრის პოზიტიური გამოცდილება აქვთ, თავს არ არიდებენ სტრესულ სიტუაციებს, ბევრად მარტივად პოულობენ გამოსავალს და მაღალი რეზილიენტობით გამოირჩევიან. მაგალითად, მოსწავლე, რომელიც ვერ ახერხებს თანატოლებთან არსებული პრობლემების დამოუკიდებლად მოგვარებას, არ შეუძლია გაუმკლავდეს საშინაო დავალებებს და არ გააჩნია პრობლემების დაძლევის პოზიტიური გამოცდილება, მაღალ რისკჯგუფს მიეკუთვნება. ასევე შეიძლება იყოს მასწავლებელი, რომელიც ვერ ახერხებს ემოციების მართვას, სამსახურში პირადი პრობლემებისგან დისტანცირებას, ვერ პოულობს გზებს სტრესულ სიტუაციასთან გამკლავებისთვის.
მასწავლებლის რეზილიენტობასა და მის მნიშვნელობაზე ბევრი კვლევა არსებობს. საინტერესო სტატიებია ასევე მაღალი რეზილიენტობის მქონე მასწავლებლებსა და მოსწავლის მიღწევების კავშირის შესახებ. ამჯერად მიმოვიხილავთ გერმანელი მკვლევრების მიერ ჩატარებულ კვლევებს, რომლებიც მიზნად ისახავდნენ მასწავლებლებისა და მასწავლებლობის მსურველი სტუდენტების რეზილიენტობის კვლევას მოტივაციასთან მიმართებით. ამ შემთხვევაში ავტორები დაეყრდნენ, ე.წ. თვითგამორკვევის თეორიას (self-determination theory), რომელიც წარმოადგენს ადამიანის მოტივაციის შესწავლისადმი ფსიქოლოგიურ მიდგომას შინაგან და გარეგან მოტივაციაზე დაყრდნობით.
კვლევის ავტორები ეყრდნობოდნენ მოსაზრებას, რომელიც ამტკიცებს, რომ არსებობს პოზიტიური დამოკიდებულება შინაგანი მოტივაციით გამოწვეულ ცხოვრებისეულ მიზნებსა და ფსიქოლოგიურ მდგრადობას შორის. კვლევის მიზნებს წარმოადგენდა, იმის გარკვევა მასწავლებლებსა და მასწავლებლობის მსურველ სტუდენტებში – არსებობდა თუ არა კავშირი შინაგანი მოტივაციით გამოწვეულ ცხოვრებისეულ მიზნებსა და რეზილიენტობას შორის.
კვლევა ჩატარდა 252 სტუდენტსა და მასწავლებელზე. რეზილიენტობის განზომილებების ხარისხის განსაზღვრის მიზნით მკვლევრებმა ემოციური და მოტივაციასთან დაკავშირებული ფაქტორების გამოკითხვა ჩაატარეს კითხვარით, სოციალური ფაქტორებისა – ინტერვიუს საშუალებით, ხოლო პროფესიული განზომილება – უკვე არსებული სკალის გამოყენებით.
კვლევამ დაადგინა, რომ ადამიანები, რომლებიც მასწავლებლის პროფესიას შინაგანი მოტივაციით ირჩევენ, მაღალი რეზილიენტობით გამორჩევიან პროფესიაში, ვიდრე ისინი, ვინც ამას გარეგანი მოტივაციით აკეთებენ. ისინი უფრო მარტივად და ემოციური დაძაბულობის გარეშე უმკლავდებიან პროფესიულ ასპარეზზე არსებულ სირთულეებს.
კვლევამ ასევე აჩვენა, რომ სტუდენტები უმეტესად მაღალი რეზილიენტობით და მოტივაციით გამორჩევიან, ვიდრე პროფესიაში გამოცდილების მქონე მასწავლებლები. მესამე და საინტერესო მიგნება მდგომარეობს შემდეგში, რომ ადამიანები, რომლებიც გარეგანი მოტივაციით ირჩევენ მასწავლებლის პროფესიას, ხშირ შემთხვევაში საერთოდ კარგავენ პროფესიასთან დაკავშირებულ ცხოვრებისეულ მიზნებს და ავტომატურად აგრძელებენ საქმიანობას.
მსგავს საკითხთან დაკავშირებით ჩატარებულ კიდევ ერთ კვლევაში, სადაც 325 სტუდენტი და მასწავლებელი იღებდა მონაწილეობას, დადგინდა, რომ მასწავლებლის კომპეტენციასა და პროფესიულ უნარებზე მაღალ დადებითი გავლენის მოხდენა ემოციურ ინტელექტსა და რეზილიენტობას შეუძლია. კითხვაზე, თუ რა არის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი, რასაც სკოლის ყოველდღიურობაში არსებული ემოციური სირთულეების დაძლევაში დახმარება შეუძლია, მასწავლებლებისა და სტუდენტების უმეტესობა პასუხობდა, რომ მნიშნელოვანი სასკოლო გარემო, მოქნილობა და ადაპტაციის უნარია.
საინტერესო იქნებოდა შესწავლილიყო ქეისები – როგორ ახერხებს მაღალი მოტივაციის მქონე მასწავლებელი, რომელიც გამოირჩევა დაბალი რეზილიენტობით, სასკოლო ცხოვრებაში არსებული სირთულეების მოგვარებას. შესაძლებელია აღნიშნულის პირველი კვლევის შედეგებთან შესაბამება. მაგალითად, დაწყებითი კლასების მასწავლებელი ინტერვიუში აღნიშნავს, რომ სკოლაში კათედრაზე არსებული დაძაბული გარემო მასზე ძალიან მოქმედებს, იწვევს გაღიზიანებას და სურვილს, საერთოდ არ გამოცხადდეს სამსახურში. მეორე პედაგოგს მსგავსი სურვილი უჩნდება მაშინ, როდესაც ის ვერ ახერხებს კლასში არსებული დისციპლინური პრობლემების მოგვარებას და არც დახმარების მიღება შეუძლია კოლეგებისაგან. ორივე პედაგოგი აღნიშნავს, რომ სამსახურში მიღებული სტრესი მოქმედებს მათ განწყობაზე მთელი დღის განმავლობაში მათ დათრგუნვასა და განწყობის შეცვლას იწვევს. აღნიშნული მაგალითები ცხადყოფს, რომ დაბალი რეზილიენტობის მქონე მასწავლებლის მოტივაცია დროთა განმავლობაში მაშინ იკლებს, როდესაც მას არ შეუძლია პრობლემების მოგვარება და ყოველდღიურად ემოციური სტრესის მიღების საფრთხის ქვეშ იმყოფება.
ზემოხსენებული კვლევები ადასტურებს სასკოლო გარემოს მნიშვნელობას მასწავლებლის ფსიქოლოგიურ მდგრადობასა და მოტივაციაზე. არსებობს რიგი ქვეყნები, სადაც მასწავლებლები რამდენიმე წლის შემდეგ ტოვებენ სკოლას, ცდილობენ სხვა სამსახურის მოძებნას ან დგანან ფსიქოლოგიური გაუწონასწორებლობის საფრთხის წინაშე. მნიშვნელოვანია, რომ სკოლის დირექტორმა და თითოეულმა მასწავლებელმა ხელი შეუწყოს ჯანსაღი სასკოლო კლიმატის ჩამოყალიბებას, რათა ამჟამინდელმა სტუდენტებმა (კვლევაში მონაწილე პირები) პროფესიაში შესვლის შემდეგ იგრძნონ, რომ ნამდვილად სწორი არჩევანი გააკეთეს.
დრო ბავშვებისთვის
ლიზი პატარა გოგონაა, რომელიც ზაფხულის გასატარებლად მამასთან ერთად სოფლად, მდელოზე მდებარე სახლში დადის. მამა მეცნიერია – პეპლებს იკვლევს და უნდა ისეთი ჯიშის პეპელა ნახოს, რომელიც მისი აღმოჩენა იქნება, რომელსაც ლონდონში კოლეგებთან წაიღებს და სახელს მოიხვეჭს. სოფლადაც მაგ მიზნით ჩამოვიდა. ლიზის ფერიების სჯერა. მათთვის მინიატურულ სახლებს აშენებს, ყველა ქაღალდზე ფერიებს ხატავს. სჯერა, რომ ისინი ნამდვილად არსებობენ და ოდესმე მასაც ესტუმრებიან. მეცნიერი მამა კი ამბობს, რომ ის ილუზიებში ცხოვრობს და რომ მხოლოდ იმის შეიძლება გჯეროდეს, რასაც ნამდვილად ნახავ, რაც ნამდვილად არსებობს, ფერიები კი არ არსებობენ, ისინი არავის უნახავს.
ლიზიც და მეცნიერი მამამისიც დისნეის ერთ-ერთი სრულმეტრაჟიანი ანიმაციის პერსონაჟები არიან და ისინი ჩემი შვილის ინიციატივით რამდენიმე დღის წინ გავიცანი. მაროსაც, ისევე როგორც ლიზის, ფერიების, პრინცესებისა და ჯადოსნური ამბების სჯერა და ლიზისავით მონდომებული ცდილობს ხოლმე, ჩვენი, ანუ უფროსების ყურადღება მიიპყროს მათზე სალაპარაკოდ. ამ ფილმიდან, რომელმაც ჩემი შვილი ფერიების გამჭვირვალე ფრთებმა და ჯადოსნურმა ფხვნილმა მოხიბლა, ადამიანებს ფრენის უნარს რომ აძლევს, ყველაზე დიდხანს ალბათ ზუსტად ის მემახსოვრება, როგორ იშორებს მამა თავიდან შვილს იმ მიზეზით, რომ უფრო მნიშვნელოვან საქმეს აკეთებს და ყოველ ჯერზე სხვა დროისთვის გადადებს მასთან საუბარს. მეც გამიკეთებია ასე და პირობას ვერ დავდებ, რომ აღარასოდეს გავაკეთებ. ზოგჯერ საქმეები მართლაც სასწრაფოა, მაგრამ ერთხელ მაინც თუ ამოწევ თავს შენი საქმიდან და დაინახავ თვალებს, რომელიც შენს ყურადღებას ელოდება, გაგიჭირდება თქმა, რომ ახლა არ გცალია. ასე დამემართა ერთხელ და იმის მერე სულ ვცდილობ სახლში სამსახურის საქმეები არ გავიყოლო, საღამოობით ტელეფონი ჩემგან მოშორებით დავდო, ლეპტოპი ჩანთიდან არ ამოვიღო და შაბათ-კვირას მხოლოდ ბავშვებთან ერთად ვიყო. ამას მხოლოდ ბავშვების გამო არ ვაკეთებ, მივხვდი, რომ იშვითად მანიჭებს რაიმე ისეთ დიდ სიამოვნებას, როგორც ბედნიერი შვილის დანახვაა და ეს მეც მჭირდება. თავს მნიშვნელოვან ადამიანად ვგრძნობ და ამის შემდეგ საქმეებსაც უფრო კარგად ვაკეთებ.
ფილმებს ხშირად არ ვუყურებთ. ვცდილობ, რომ შთაბეჭდილება დიდხანს გაჰყვეს და ერთი ამბის ნიუანსები გარკვეული დროის განმავლობაში განვიხილოთ, ან კონკრეტული ამბების ალტერნატიული გაგრძელებები მოვიგონოთ და ასე გავერთოთ. ახალ ფილმს მაშინ ვეძებთ ხოლმე, როცა ვხვდები, რომ უკვე ნანახზე სალაპარაკო აღარაფერი დაგვრჩა. საერთოდ, ბავშვები კარგ იმპულსს გვაძლევენ ფანტაზიის გასავარჯიშებლად და ახალი უნარების აღმოსაჩენად. როგორია, მოიფიქრო ყოველდღე რაიმე ისეთი, რაც მათთვის იქნება საინტერესო, რაც მათ გაამხიარულებს, რასაც დაიმახსოვრებენ. სულაც არ არის მარტივი და როცა ჩემი ფანტაზია იწურება ხოლმე, მეგობრებს ვეკითხები, როგორ ართობენ თავიანთ შვილებს და ამ გამოკითხვის პასუხებიდან რამდენიმეს გამოვარჩევ.
ასე, მაგალითად, ვიცი, რომ თუ მსოფლიოს დიდ რუკას გაშლი იატაკზე, ათასი რამ შეგიძლია მოუყვე ბავშვს. დაწყებული სხვადასხვა კონტინენტებსა და ქვეყნებში გავრცელებული ცხოველებითა და ფრინველებით, დამთავრებული მიმდინარე პოლიტიკური მოვლენებით. შეგიძლია სხვადასხვა ქვეყნის შესახებ სხვადასხვა ხალხების ზღაპრები მოჰყვე, ოკეანეების კვეთისას მოგზაურობების ამბები გაიხსენო, მეზობლების ურთიერთობები განიხილო, სტრატეგიული პარტნიორობის პერსპექტივებზე ისაუბრო – ყველაფერი შენ მონდომებასა და ბავშვის ინტერესებზეა დამოკიდებული.
საღამოს სასეირნოდ გასვლისას შეგიძლიათ ჯიბეში ფერადი ცარცები ჩაიდოთ და ბავშვებთან ერთად რომელიმე კედლის ნახატებით გალამაზება სცადოთ. რამდენიმე დღეში თუ ისევ ამ ადგილს ჩაუვლით, მათ ძალიან გაუხარდებათ საკუთარი ნახატის ქუჩაში ნახვა.
თუ ცუდი ამინდია და გარეთ ვერ გადიხართ, სახლის რომელიმე მიკარგულ კუთხეში რაიმე საინტერესო ნივთი დამალეთ, სახლის გეგმა დახაზეთ და ამ გეგმაზე დამალული ნივთის მდებარეობა მონიშნეთ. თუ ნახაზი ბავშვისთვის მარტივად აღსაქმელი, დამალული ნივთი კი მიმზიდველი იქნება, შეიძლება საათზე მეტიც კი გაატაროს მის ძებნაში.
აიღეთ ცარიელი სახატავი რვეული, მარტივი ფორმებით ბავშვებისთვის საინტერესო საგნები, ცხოველები, პერსონაჟები, სიტუაციები დახატეთ და საწოლის გვერდით ერთ რომელიმე დილას დაახვედრეთ. სთხოვეთ გააფერადოს ნახატები და თითოეულ ნახატს რაიმე ისტორია მოუფიქროს. თუ ბავშვი პროცესმა ჩაითრია, მას პირველი საკუთარი ხელით გაკეთებული ილუსტრირებული წიგნი ექნება.
დღის ბოლოს, როცა დასაძინებლად დააწვენთ, ჰკითხეთ რა მოეწონა და რა არ მოეწონა დღეს ყველაზე მეტად. ასე ბუნებრივად, გულისგამაწვრილებელი კითხვების გარეშე გაიგებთ, რა აწუხებს, რა ახარებს, რაზე ოცნებობს, რა უჩუყებს გულს, ვინ მოსწონს და ვინ არ მოსწონს ბავშვს და ეს ინფორმაცია შეიძლება სულაც არ ემთხვეოდეს ჩვენს წარმოდგენებს.
რუტინიდან თავის დასაღწევად თვეში ერთხელ ან წელიწადში რამდენჯერმე მოაწყვეთ ყველა სურვილის ასრულების დღე. ასეთი დღეები, გარდა იმისა, რომ ეს თქვენი შვილებისთვის სასურველ ადგილზე წასვლის, ტკბილეულების ათვისების და სათამაშოების მიღების კარგი საშუალება იქნება, ასწავლის მათ თავიანთ სურვილებზე ფიქრს და დროთა განმავლობაში ადვილად გამიჯნავს ნამდვილ სურვილებს უბრალო ახირებებისგან.
ნასტასია არაბული
ზღაპრები და მათი მნიშვნელობა
„სამყაროს ორი ძალა ქმნის – ზღაპარი და ოცნება, დაბადებული ზღაპრიდან“.
დეიან სტოიანოვიჩი, სერბი მწერალი, პოეტი და ესეისტი
ცოტა ხნის წინ დიდი მითქმა-მოთქმა გამოიწვია საქართველოს განათლების მინისტრის, ბ-ნი ალექსანდრე ჯეჯელავას რამდენიმე კომენტარმა ქართული ზღაპრებისა და, საზოგადოდ, ზღაპრების შესახებ. შეგახსენებთ მინისტრის ერთ ციტატას, რომელიც ძალიან საყურადღებოა: „ერთი განსაკუთრებული ჩავარდნა, მაგალითად, ეხება ჩვენს ზღაპრებს, რომლებიც არ შეესაბამება საზოგადოების ამჟამინდელ ფასეულობათა სისტემას. დოგმატური არ უნდა ვიყოთ ამ ნაწილში. ზოგიერთმა მშობელმა შეცვალა „წითელქუდა“ და ისე უყვება ბავშვს, რომ იქ ნაკლები ძალადობაა. ჩვენ ამას ხელი უნდა შევუწყოთ. ასევე არ მომწონს, მაგალითად, ყველა ქართველი ბავშვი კომპიუტერთან რომ დამწკრივებულა და „Маша и Медведь“-ს უყურებს. მერე თუ ვინმეს უკვირს რუსეთის მიმართ მეგობრული განწყობა, არ უნდა გაუკვირდეს, რადგან ამ ასაკში თავში ჩაბეჭდილი ძალიან დიდ გავლენას ახდენს მთელ შემდგომ ცხოვრებასა და აზროვნებაზე“.
ბატონი მინისტრი თავის კომენტარში ბევრ საინტერესო თემას ეხება: თანამედროვე ფასეულობათა სისტემას, ზღაპრების დოგმატურობას, მათ ერთგვარ შეუსაბამობას თანამედროვეობასთან, ზღაპრების შინარსისადმი მშობლების დამოკიდებულებას, ზღაპრების ალტერნატიულ ვერსიებს და, რაც მთავარია, იმას, რომ „ამ ასაკში თავში ჩაბეჭდილი ძალიან დიდ გავლენას ახდენს მთელ შემდგომ ცხოვრებასა და აზროვნებაზე“.
ბატონი მინისტრი სწორად მიგვითითებს, რამდენად მნიშვნელოვანია ბავშვის ზრდისა და განვითარებისთვის ის სამყარო, გარემო თუ ფორმა, რომელსაც ზღაპრები და ჩვენ, ამ ზღაპრების წამკითხველნი თუ მომთხრობნი, ვქმნით ბავშვებთან ურთიერთობისას.
დღევანდელი წერილიც სწორედ ამ საკითხს ეხება. მსურს, გაგაცნოთ ზღაპრებისადმი დამოკიდებულება, მათი აღქმა და მათ შესახებ გამოთქმული მოსაზრებები დასავლეთის ქვეყნებში, კერძოდ, ინგლისურენოვან სამყაროში, რომელიც, შეიძლება ითქვას, თანამედროვე მსოფლიოს ერთ-ერთი დომინანტური კულტურული სივრცეა. ეჭვგარეშეა, რომ ანგლოსაქსური სამყაროს კულტურულ მოდელზე დაყრდნობით ან მისი ძლიერი ზეგავლენით მსოფლიოში ბევრი სხვადასხვა კულტურა თუ ტრადიცია ვითარდება და ყალიბდება. ამერიკული, ბრიტანული, საზოგადოდ, დასავლური, ევროპულ-ქრისტიანული კულტურული ექსპანსია იმდენად მძლავრია, რომ მედიის, მუსიკის, ლიტერატურის და მათ შორის ზღაპრების, თუ შეიძლება ითქვას, „იმპორტი“ ჩვენთვის ყოველდღიურობად იქცა. უცხოელი ავტორების უცხო ენებზე დაწერილი კულტურული თუ მედიაპროდუქცია ნელ-ნელა, მაგრამ შეუჩერებლად ჩვენი თანამედროვე კულტურის ნაწილი ხდება. აშკარაა რომ „ჰარი პოტერის“, „ნარნიის ქრონიკების“, „ბეჭდების მბრძანებლის“, „სამეფოთა თამაშებისა“ და სხვა მსგავსი „პროდუქტების“ წარმატება, პოპულარულობა, მათი შეჭრა ჩვენს კულტურულ სივრცესა და ჩვენი შვილების წარმოსახვაში უკვე მომხდარი ფაქტია, ჩვენ უკვე ამ რეალობაში ვცხოვრობთ. ჩვენ, ქართული კულტურისა და ქართულ ენაზე შექმნილი კულტურული ტრადიციის შვილებს, გვიწევს ამ რეალობის მიღება და მისდამი ჩვენი დამოკიდებულების ჩამოყალიბება.
„უცხოური“ წარმოშობის მედიაჟანრები და მათი პროდუქცია, რომელიც მოიცავს ფენტეზის, ჯადოსნური ზღაპრების, ევროპული ლეგენდებისა და მითების ინტერპრეტაციებს და მათ საფუძველზე შექმნილ მხატვრულ თუ ანიმაციურ ფილმებს, კომპიუტერულ თამაშებსა თუ სატელევიზიო სერიალებს, ჯანსაღ კონკურენციას უწევს ქართულ ტრადიციულ ფოლკლორსა და ეროვნულ მითოსს. აღნიშნული პროდუქციის ასეთი მასშტაბით წარმოება და მისი ექსპანსია გარკვეულწილად ადასტურებს, რომ მისი გავლენა და მნიშვნელობა მცირეწლოვან მსმენელსა თუ მაყურებელზე იზრდება და ხანდახან, ელექტრონული საკომუნიკაციო მატარებლების (სმარტ-ტელეფონების, აიპადების და სხვ.) ხელმისაწვდომობის გამო, უკონტროლოც კი ხდება. ამავე დროს, ამ ხელმისაწვდომობას დადებითი მხარეც აქვს: ბავშვებისთვის განკუთვნილი პროდუქცია, კერძოდ, ზღაპრები, მათი კინო- თუ ანიმაციური ვერსიები, ასევე ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ქვეყნისა და სოციალური ფენის ბავშვების უმეტესობისთვის. ზღაპრების თემაზე შექმნილი მედიაპროდუქცია მრავალფეროვანი, საინტერესო და მიმზიდველია. ფაქტია, ზღაპრები ოცდამეერთე საუკუნის მეორე დეკადაშიც პოპულარული და ტრენდულია (ანუ „მოდაშია“). მოკლედ თუ ვიტყვით, დასავლეთში როგორც ბიზნესი, ისე საგანმანათლებლო სისტემა და სახელმწიფო მიიჩნევენ, რომ ზღაპრები ძალიან მნიშვნელოვანია სრულყოფილი პიროვნების ჩამოყალიბებისთვის, ხოლო პირიქით თუ ვიტყვით, ეს ნიშნავს, რომ ზღაპრების გარეშე სრულყოფილი პიროვნების ჩამოყალიბება ფაქტობრივად შეუძლებელია.
სხვა საკითხია, რა ფორმით უნდა ხდებოდეს ამ ლიტერატურული შინაარსის (როგორც ხშირად ამბობენ დღეს, კონტენტის) მიწოდება ბავშვებისათვის, მაგრამ ამაზე დღეს არ ვისაუბრებთ.
სანამ ზღაპრების მნიშვნელობაზე ჩვეულებრივი მოკვდავების აზრს გაგაცნობდეთ, ნახეთ, რას გვეუბნება ზღაპრის შესახებ მეგაპოპულარული „ბეჭდების მბრძანებლისა“ და „ჰობიტის“ ავტორი, სულ ცოტა ხნის წინ ჩვენთვის უცნობი, ახლა კი ყველასთვის საყვარელი ინგლისელი მეზღაპრე და მწერალი, ფენტეზის ჟანრის ამაღორძინებელი და მამამთავარი ჯონ რონალდ როუელ ტოლკინი (და არა „ტოლკიენი“, როგორც გავრცელდა ჩვენში რუსულის გავლენით):
„თუ ზღაპრები საერთოდ იმსახურებენ წაკითხვას, მაშინ ისინი იმსახურებენ იმასაც, რომ დაიწერონ ზრდასრული ადამიანებისთვის და წაკითხულ იქნენ მათ მიერ“.
აღსანიშნავია, რომ ტოლკიინი „ზღაპრის“ აღმნიშვნელ ტერმინად ინგლისური Fairy-tale-ის ნაცვლად ყოველთვის fairy-story-ის იყენებს, ანუ „ჯადოსნურ ამბავს“ ანიჭებს უპირატესობას და, ვფიქრობ, ამით კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს ამბის თუ მონათხრობის მნიშვნელობას, საზოგადოდ, ადამიანისთვის.
ტოლკიინის მტკიცებით, ბავშვებისა და ზრდასრულებისთვის ზღაპარს ოთხი ძირითადი ფუნქცია აქვს:
- ფანტაზიის განვითარება: „[ფანტაზია] ხელოვნების ამაღლებული და სუფთა ფორმაა, რომელსაც ყველაზე დიდი პოტენციალი აქვს“. მისივე სიტყვებით, „ფანტაზია ადამიანის უფლებად რჩება: ჩვენ ჩვენი საზომით ვზომავთ და ჩვენი მასშტაბით წარმოვიდგენთ, რადგან ჩვენ ვართ ქმნილებები და არა უბრალოდ ქმნილებები, არამედ ქმნილებები, რომლებიც შემოქმედის მსგავსად (ხატად) ვართ შექმნილი“.
- საგნებისა და მოვლენების ახლებურად დანახვა, რაც ხშირად გვინარჩუნებს ბავშვურობას.
- ჯადოსნურ ზღაპრებს შესწევთ უნარი, გაქცევა, თავის დაღწევა გვასწავლონ: „მითქვამს, რომ გაქცევა ზღაპრების ერთ-ერთი მთავარი თემაა, თუმცა მე ცოტა სხვაგვარად ვუყურებ მას და მის თანამედროვე ინტერპრეტაციებს. რატომ უნდა ვუსაყვედურო ციხეში მჯდომ კაცს, თუ იგი გაქცევაზე ფიქრობს, ციხის დატოვება და შინ ყოფნა უნდა? რატომ უნდა გავამტყუნო ტუსაღი, თუ იგი გაქვევას ვერ ახერხებს, მაგრამ ფიქრობს და საუბრობს ისეთ თემებზე, რომლებიც არ ეხება მხოლოდ მეციხოვნეებსა და ციხის კედლებს?“
- „ბედნიერი დასასრული აუცილებელია ყველა ზღაპრისთვის და მისი ფუნქცია სავსებით ჩამოყალიბებულია ზღაპარში, ამ „სხვა სამყაროში“. კეთილი დასასრული მოულოდნელი და სასწაულებრივი მადლია. ეს ის სიხარულია, რომლის შექმნაც ზღაპრებში განსაკუთრებით კარგად ხერხდება“.
თუმცა უნდა ითქვას ისიც, რომ ბავშვებისთვის ზღაპრების მნიშვნელობისა ყველას არ სჯერა. ბოლო წლებია, დასავლეთის მედიაში ზღაპრებისა და მათი სატელევიზიო თუ კინოვერსიების გარშემო დიდი მითქმა-მოთქმა და კამათია ატეხილი. ცოტა ხნის წინ ბრიტანული გამომცემლობა „ტელეგრაფის“ მიერ მშობლებს შორის ჩატარებულმა გამოკითხვამ კიდევ უფრო გაამწვავა დებატები ზღაპრების შესახებ. აღმოჩნდა, რომ გამოკითხული მშობლების 25% ხუთ წლამდე ასაკის ბავშვებს ტრადიციულ ზღაპრებს არ უკითხავს – ურჩევნიათ, პატარებს უფრო თანამედროვე ან თანამედროვეობასთან ადაპტირებული ტექსტები უკითხონ, რადგან, მათი აზრით, „ტრადიციული“ ზღაპრები არც ისე კარგ მაგალითს იძლევა ან, უბრალოდ, საშიში საკითხავია ბავშვებისთვის.
გაზეთმა გამოყო ათი ზღაპარი, რომლებსაც ზოგიერთი მშობელი აღარ უკითხავს შვილებს. სიაში მოხვდა ისეთი ცნობილი ზღაპრები, როგორებიცაა „ფიფქია და შვიდი ჯუჯა“, „რაპუნცელი“ და „წითელქუდა“. სტატიის თანახმად, მშობლებს აშფოთებთ „ის მძაფრი და სასტიკი დეტალები“, რომლებიც ზღაპრების ტექსტში გვხვდება.
მელისა ტეილორი, ამერიკელი მასწავლებელი და ავტორი წიგნისა Book Love, წერს, რომ მისთვის სრულიად გაუგებარია მშობლების მიერ მოყვანილი მიზეზები. მაგალითად, ცნობილი ბრიტანული ზღაპრის „ოქროსთმიანი გოგონა და სამი დათვის“ (ჩვენში უფრო ცნობილია მისი რუსული ვერსია – „მაშა და დათვი“) „არაწასაკითხთა“ სიაში მოხვედრა, „რადგან ამ ზღაპარში საუბარია უცხო სახლში შესვლისა და საჭმლის მოპარვის დაუშვებლობაზე“.
ცნობილი თანამედროვე ბრიტანელი მეზღაპრისა და მწერლის, „კორელაინის“, „ამერიკელი ღმერთებისა“ და „ვარსკვლავების მტვრის“ ავტორის ნილ გეიმანის აზრით, ზღაპრებზე საუბრისას დიდი მნიშვნელობა აქვს, რას განვიხილავთ. მისი თქმით, ბევრი ცნობილი ზღაპრის თანამედროვე ვერსიები მნიშვნელოვნად განსხვავდება ორიგინალებისგან და მათზე საუბარი ხშირად არასწორი მიმართულებით მიმდინარეობს. „მაგალითად, დისნეის ცნობილ „მძინარე მზეთუნახავს“ არასწორად გაიაზრებენ, რადგან მისი სატელევიზიო ვერსია არ არის დასრულებული ამბავი, ის მხოლოდ ორიგინალში მოთხრობილი ამბის დასაწყისია. ამ ზღაპრის პირველადი ვერსიები უფრო დახვეწილი და დასრულებულია, მაგრამ, შეიძლება ითქვას, ნაკლებად „კეთილი“. შარლ პეროს ამ ზღაპრის მეორე ნაწილის ორიგინალში პრინცი მზეთუნახავის მოჯადოებიდან (დაძინებიდან) ასი წლის შემდეგ შედის მოჯადოებულ ციხესიმაგრეში, რომელშიც მზეთუნახავს ძინავს, ცდილობს ამბორით მის გაღვიძებას, მაგრამ არაფერი გამოსდის. პეროს ვერსიით, პრინცს ახალგაზრდა ქალი დანახვისთანვე შეუყვარდება და, არც მეტი, არც ნაკლები, მძინარე მზეთუნახავს დააორსულებს კიდეც. ცხრა თვის შემდეგ ტყუპი გოგო-ბიჭი იბადება. ერთი ახალშობილი დედის ძუძუს წოვას იწყებს, ხოლო მეორე – თითისას, რომელშიც მძინარე მზეთუნახავს შხამიანი ნემსი შეერჭო. საბოლოოდ ბავშვი დედას თითიდან ჯადოსნურ შხამს გამოსწოვს, მზეთუნახავი-დედა გამოიღვიძებს და ჯადო მოეხსნება. ამის შემდეგ პრინცი ახალშეძენილ ოჯახთან ერთად შინ ბრუნდება.
მთავარი ამბავი სწორედ აქ იწყება: პრინცის დედა, ბოროტი დედოფალი, კაციჭამიების შთამომავალია, ცდილობს, რძალი და შვილიშვილები თავის მზარეულს დაახოცვინოს და მათი ხორცი იგემოს. საბოლოოდ კეთილი მზარეული მზეთუნახავსა და ბავშვებს არ დახოცავს, დედა-დედოფალს საქონლის ხორცს შეაპარებს და პრინცესას და მის შვილებს გადაარჩენს.
როგორც ხედავთ, ზღაპრის ძირითადი ხაზი ბოროტ დედამთილსა და მის საშინელ სურვილებზეა აგებული და არა პრინცის სასწაულებრივ ამბორზე. დღეს კი ამ ზღაპრის პირველადი შინაარსი საკმაოდ არის შეცვლილი და ორიგინალთან მისი დაკავშირება ძნელია“.
ასევე ცნობილია, რომ საქვეყნოდ ცნობილმა მეზღაპრეებმა, მეცხრამეტე საუკუნეში მოღვაწე გერმანელმა ძმებმა ვილჰელმ და იაკობ გრიმებმა ზღაპრების შეგროვება ფოლკლორის შესასწავლად და გერმანული ენის დიდი ლექსიკონის შესადგენად დაიწყეს და არა ბავშვებისთვის საკითხავი წიგნის შესადგენად. ზღაპრების გადამუშავებისას ვილჰელმმა იაკობს შესთავაზა, შეეცვალათ ზღაპრების შინაარსი და ისინი ნაკლებად სასტიკი გაეხადათ. ცვლილებები შეეხო ისეთ ცნობილ ზღაპრებს, როგორებიცაა „კონკია“, „მძინარე მზეთუნახავი“, „ჰანზელი და გრეტელი“, „რაპუნცელი“, „რუმპელშტილტსკენი“, „ფიფქია და შვიდი ჯუჯა“.
ნილ გეიმანი იმავეს ამბობს „ოქროსთმიან გოგონასა და სამ დათვზეც“: შოტლანდიელი მეზღაპრისა და პოეტის რობერტ საუთის მიერ 1837 წელს დაწერილ ორიგინალურ ვერსიაში ოქროსთმიანი გოგონა არ არის – მთავარი გმირი ხანდაზმული მაწანწალა ქალია, რომელსაც საუთიმ „ვერცხლისთმიანი“ უწოდა. შეცივებული და დამშეული ქალი დათვების ქოხში შედის საჭმლის საპოვნელად, მაგრამ დათვები შეუსწრებენ. ქალი გარბის, ფანჯრიდან ხტება და კისერს იტეხს. ამ ზღაპრის „დანიშნულება“, შეიძლება ითქვას, ქურდობის სიავის ჩვენება გახლდათ, მაგრამ „ვერცხლისთმიანი“ დროთა განმავლობაში „ოქროსთმიანად“ იქცა და გმირის ასაკიც მკითხველთა ასაკისთვის შესაფერისი გახდა. „გულახდილად რომ ვთქვათ, ბავშვობაში მეც არ მომწონდა „ვერცხლისთმიანი“ მათხოვარი, დათვები მერჩივნა“, – ამბობს გეიმანი. როგორც ვხედავთ, ცნობილი ზღაპრების სიუჟეტები, გმირები და თვით შინაარსიც კი ხშირად შეცვლილა, იცვლება და კვლავაც შეიცვლება.
ამიტომ ქართულ ტრადიციულ ზღაპრებში შესაძლო ცვლილებების შესახებ ბატონი ჯეჯელავას გულწრფელი სურვილის ადრესატები მწერლები უფრო არიან, ვიდრე ჟურნალისტები, რომლებმაც თემა ასე ზერელედ აიტაცეს და, რბილად რომ ვთთქვათ, ზედაპირულად გააშუქეს.
ქართული სოცქსელებისა თუ მედიის ლოგიკით, გასაკრიტიკებელია ვილჰელმ გრიმიც, რომელმაც „წითელქუდა“ მგლის მიერ საბოლოოდ შეჭმას „გადაარჩინა“ (ორიგინალურ ვერსიაში მგელი წითელქუდას გზას უბნევს და სადილად მიირთმევს, ყოველგვარი ბებიის, მონადირისა თუ ბებიის ქოხის გარეშე). გრიმების მიერ ჩაწერილ „კონკიაში“ უხეირო და უგულო დები (დედინაცვლის შვილები) ფეხებზე ცერა თითებს იჭრიან, რათა კონკიას დაკარგული ფეხსაცმელი მოირგონ და პრინცის ცოლობას გამოჰკრან ხელი… დამეთანხმებით, გრიმებმა ორიგინალის შეცვლით კარგი საქმე გააკეთეს და თავიდან აგვაცილეს მეცხრამეტე საუკუნის გერმანული ბიურგერული ფოლკლორის არცთუ სასიამოვნო ხატები.
(პირველი ნაწილის დასასრული)
„არ წაიკითხავენ, იძულებას კი აზრი არ აქვს“
Z თაობის[1] წარმომადგენლები 16 წელზე მეტისანი არ არიან, თუმცა „ციფრულმა“ ბავშვებმა უკვე გაუჩინეს მშობლებს თავსატეხი. რატომ შეუცვალა მათ წიგნები გაჯეტებმა? გვეშინოდეს თუ არა ინტერნეტდამოკიდებულების? როგორ ჩნდება ყურადღების დეფიციტის სინდრომი? ამ საკითხების შესახებ საუბრობს ფსიქოლოგიურ მეცნიერებათა კანდიდატი, ოჯახის კონსულტანტთა და ფსიქოთერაპევტთა საზოგადოების გამგეობის წევრი, ეროვნული კვლევითი უნივერსიტეტის „ეკონომიკის უმაღლესი სკოლის“ სამაგისტრო პროგრამის „სისტემური საოჯახო ფსიქოთერაპია“ აკადემიური ხელმძღვანელი, ოჯახის ფსიქოთერაპევტთა საერთაშორისო ასოციაციის წევრი ანა ვარგა. ესაუბრება იულია ფუკოლოვა, «Harvard Business Review – რუსეთის“ უფროსი რედაქტორი.
– რა პრობლემები აღელვებთ თანამედროვე მშობლებს?
– პრობლემა სხვადასხვაგვარია, არსი კი ერთი – ბავშვთან კავშირის დაკარგვა, ურთიერთგაგების დეფიციტი და კონტროლის სირთულეები. მუდამ ასე იყო, თუმცა, შესაძლოა, ახლა უფრო მწვავედ განიცდებოდეს, რადგან მშობლები და ბავშვები არა მხოლოდ სხვადასხვა თაობის, არამედ განსხვავებული საკომუნიკაციო სისტემების წარმომადგენლებიც არიან. ბავშვები მთლიანად კომპიუტერულ სამყაროში ცხოვრობენ, მშობლები – ჯერ კიდევ წიგნებისაში.
– როგორ მოვიქცეთ? კითხვა ვაიძულოთ?
– ცხადია, არა. არ წაიკითხავენ. იძულებას აზრი არ აქვს, მხოლოდ კონფლიქტი მოჰყვება. პერიოდულად კაცობრიობის ისტორიაში საკომუნიკაციო ტექნოლოგიების ცვლილება ხდება. ეს ბუნებრივი პროცესია, უბრალოდ, ჩვენ ამ პროცესის დასაწყისში ვართ. შეიცვალა სენსორული მოდალობა – ბავშვები აღარ კითხულობენ, უყურებენ. კითხვის დროს წარმოსახვა ერთვება, უნდა წარმოიდგინოთ ყველაფერი, რასაც კითხულობთ. ყურებისას წარმოსახვა არ არის საჭირო. სიგნალი პირდაპირ მიდის თავის ტვინის ქერქის კეფის ნაწილში, ეს სხვაგვარი აღქმაა. ბავშვები ახალი საკომუნიკაციო კულტურის წარმომადგენლები არიან. მშობლებს მხოლოდ ის შეუძლიათ, თავად წაუკითხონ – ისარგებლონ იმით, რომ ბავშვებს მოსწონთ მათ გვერდით ყოფნა, ან აუდიოწიგნები შესთავაზონ.
– რას გულისხმობს ტერმინი „საკომუნიკაციო კულტურა“?
– ტორონტოს სკოლის კომუნიკაციის თეორიის წარმომადგენლები მიიჩნევენ, რომ საკომუნიკაციო ტექნოლოგიები განსაზღვრავს ადამიანთა კულტურასა და მენტალიტეტს. მაგალითად, შუა საუკუნეების ადამიანი განსხვავდება თანამედროვე ადამიანისგან, მას სამყაროს შესახებ განსხვავებული წარმოდგენა და ფასეულობები აქვს. ცნობიერება დამოკიდებულია სოციუმზე, ჩვენ სოციალური ცხოველები ვართ, სოციუმს კი ადამიანთა ურთიერთქმედება განსაზღვრავს. კომუნიკაციის ახალი საშუალების გაჩენა ყოველთვის იწვევს პიროვნების, კულტურისა და საზოგადოების სერიოზულ ცვლილებებს. მკვლევრები კომუნიკაციის განვითარების სამ – ზეპირ, წერილობით და აუდიოვიზუალურ სტადიას გამოყოფენ. შუა საუკუნეებში ადამიანები ურთიერთობისთვის მეტყველებასა და სმენას იყენებდნენ, მთავარი ერთმანეთის ენის ცოდნა იყო. იმ საზოგადოებაში არ არსებობდა ბავშვობა როგორც სოციალური კატეგორია. ხუთი წლიდან, მეტყველების დაწყებისთანავე, ბავშვი საზოგადოების სრულფასოვანი წევრი ხდებოდა. მას ზრდასრულივით აჭმევდნენ და აცმევდნენ. ის ზრდას აგრძელებდა, უფრო ძლიერი ხდებოდა, მაგრამ არავითარი შეღავათი არ ჰქონდა.
– როდის გაჩნდა ბავშვობის თანამედროვე გაგება?
– ზრდასრულობისა და ბავშვობის კონცეფციები წიგნის საბეჭდი დაზგის წყალობით გაჩნდა. წიგნიერმა ადამიანმა თავდაპირველად უნდა ისწავლოს და ინფორმაციულმა უფსკრულმა ადამიანები ორ კატეგორიად დაყო: იმად, ვისაც ინფორმაციის მიღება წიგნიდან შეეძლო და იმად, ვისაც არ შეეძლო. ბავშვი აღარ აღიქმებოდა პატარა ზრდასრულად, დაიწყეს მისი მიზანმიმართული აღზრდა. ზრდასრული რომ გამხდარიყო, ბავშვს ძალისხმევა სჭირდებოდა, ხოლო მისი აღზრდის პასუხისმგებლობა მშობლებს დაეკისრათ. საზოგადოებაში შეიქმნა განსაზღვრული წარმოდგენა იმის თაობაზე, რას ნიშნავს კარგი ბავშვი, კარგი მშობელი, რა უნდა ვასწავლოთ ბავშვს, რისთვის უნდა დავსაჯოთ, დავაჯილდოოთ. ეს კარგად არის აღწერილი ფრენსის ბიორნეტის რომანში „პატარა ლორდი ფაუნტლეროი“. ასე გრძელდებოდა 300 წელზე მეტხანს.
– რა მოსდის ბავშვობას ინფორმაციულ ეპოქაში?
– ჩვენ წარმოსახვაზე თანდათანობით ვამბობთ უარს და მხედველობით რეგისტრში გადავდივართ. მხედველობით აღქმას სწავლა არ სჭირდება, შესაბამისად, ბავშვობა კვლავ ქრება, ისევე როგორც ზრდასრულობა. გაქრა საყოველთაოდ მიღებული სტანდარტები კარგი ბავშვისა და მისი სწავლების სავალდებულო შინაარსის შესახებ. ცოდნის მოცულობა იმდენად გაიზარდა, რომ არავის შესწევს უნარი, დაიმახსოვროს ყველაფერი, რაც კაცობრიობამ დღემდე დააგროვა.
– როგორც ჩანს, სწორედ ეს – ყურადღების დეფიციტისა და ჰიპერაქტივობის სინდრომი აწუხებთ მშობლებს. ბავშვებს არ შეუძლიათ ყურადღების კონცენტრაცია, ინფორმაციის დიდი ულუფების ათვისება.
– მთლად ასე არ არის. უბრალოდ, სკოლა არ იძლევა ინფორმაციას იმ სახით, რა სახითაც ბავშვს შეუძლია მისი ათვისება.
– მაშ, პრობლემა სკოლაში უნდა ვეძებოთ და არა ბავშვში?
– რა თქმა უნდა. სკოლა არ არის მზად, მოერგოს თანამედროვე ბავშვს და იმ საზოგადოებას, რომელშიც მას მოუწევს ცხოვრება. მოსწავლეებს ძველებურად ახრჩობენ დიდი მოცულობის ინფორმაციით, არადა ის კომპეტენციები, გზები უნდა ვასწავლოთ, რომელთა საშუალებითაც თავად შეძლებენ ცოდნის მოპოვებას. მოწინავე სასწავლო დაწესებულებები არაფრის სწავლას არ აიძულებენ, ისინი წაახალისებენ დისკუსიებს, იყენებენ თამაშებს, ონლაინ სწავლებას, ბავშვები ამზადებენ მოხსენებებსა და პრეზენტაციებს. ყურადღების დეფიციტისა და ჰიპერაქტივობის სინდრომი იმის შედეგია, რომ თანამედროვე ბავშვი ძველსა და ახალ თაობას შორის არსებულ ნაპრალში ჩავარდა. ზრდასრულებს დიდი თავსატეხი გაუჩნდათ შვილებისა და მათი მომავლის სახით.
– მიუხედავად ამისა, ბევრი მშობელი მოითხოვს აკადემიურ მოსწრებას, ბავშვები კი სწავლისადმი ყოველგვარ ინტერესს კარგავენ.
– სკოლა კვლავ ნებისმიერ ყურადღებას მოითხოვს, ბავშვი კი მზად არ არის – ის ტელევიზორის, კომპიუტერის, სმარტფონის ეკრანის ტყვეა.
– გამოდის, ბავშვებს გაჯეტები უნდა ჩამოვართვათ?
– არა. უნდა ვასწავლოთ მათსავე უნებლიე ყურადღებაზე დაყრდნობით. ეს ობიექტური მოცემულობაა და ვერ შევცვლით. როცა ახალი თაობის მასწავლებლები გამოჩნდებიან, ისინი ახალ მეთოდებს გამოიყენებენ და ბავშვებს სწორად ასწავლიან. მანამდე კი ბავშვი იძულებულია ისწავლოს სისტემაში, რომელიც არ არის მორგებული აღქმისა და კომუნიკაციის მისეულ ხერხს. ყოველდღე ის ოჯახიდან სხვა სამყაროში ხვდება, ამიტომ მშობელი უნდა დაეხმაროს. სხვათა შორის, სკოლას ძალიან კარგად ესმის საკუთარი უძლურება, ამიტომაც დავალებებს უფრო მშობლებისთვის იძლევა, ვიდრე ბავშვისთვის.
– საშინაო დავალება ცალკე თემაა. ზოგჯერ ზრდასრულებსაც უჭირთ მისი შესრულება. ეს ნორმალურად გეჩვენებათ?
– საქმე დავალებებში როდია, არამედ იმაში, რომ სკოლა ცდილობს, მშობელი ჩაითრიოს სასკოლო პრობლემების გადაჭრაში. ეს სწორად უნდა გავიგოთ.
– კერძოდ ,როგორ?
– ბავშვის მხარეზე უნდა ვიყოთ, დავეხმაროთ სწავლაში და იმედი გვქონდეს, რომ სკოლის საკმაოდ უაზრო წლების გავლით იპოვის იმას, რაც აინტერესებს და ნებისმიერი ყურადღების განვითარებას ისწავლის.
– გამოდის, სკოლაში კარგი შეფასებები უნდა დავივიწყოთ?
– თუ მშობელი სახლში ებრძვის ბავშვს, მასწავლებელი კი სკოლაში, მას არა მხოლოდ ყურადღების დეფიციტისა და ჰიპერაქტივობის სინდრომი ელის, არამედ მძიმე ნევროზი და შემეცნებითი მოტივაციის დაკარგვაც. ბავშვები პატარა მარსელები არიან, დღეს სწორედ ისინი დგანან პროგრესის დანის პირზე, ამიტომ სამყარო მათ უნდა მოერგოს. დღეს წინა თაობას მომდევნოსთვის არაფრის მიცემა არ შეუძლია. 10–20 წლის შემდეგ თაობათა შორის ნაპრალი ამოივსება, მაგრამ მანამდე ძალიან გაგვიჭირდება.
– კიდევ რა განასხვავებს თანამედროვე ბავშვებსა და მოზარდებს მათივე ასაკში მყოფი მშობლებისაგან?
– თანამედროვე ბავშვები სოციალიზაციას ინტერნეტის საშუალებით ახერხებენ, მათ მშობლებს კი პირადი ურთიერთობები ჰქონდათ.
– დღეს ბავშვები თითქმის არ სეირნობენ, ეზოები დაიცალა. როგორ უნდა შეძლონ პირადი ურთიერთობა?
– უფროსებს სამყარო ძალიან საშიში ეჩვენებათ, მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ ის რეალურად საშიშია. სკოლის გარეთ თანამედროვე ბავშვები, ალბათ, ზაფხულში ან მოგზაურობისას თუ ამყარებენ პირად ურთიერთობებს, სპორტის გუნდურ სახეობებში მონაწილეობაც ეხმარებათ. მათ ონლაინ ურთიერთობა უფრო იზიდავთ. ამისი არ უნდა გვეშინოდეს. ის, რომ საკუთარი შვილისა არ გვესმის, ნორმალურია. სამაგიეროდ, თავად ის შეძლებს, უკეთ გაუგოს შვილებს.
– ინტერნეტი შეიძლება საშიშიც იყოს.
– წინათ მშობლები იმაზე წუხდნენ, რომ შვილი შუაღამემდე ქუჩაში იყო და შესაძლოა ცუდ წრეში აღმოჩენილიყო. ახლა ფსიქოლოგიურ ანალოგად ინტერნეტი იქცა. თუმცა, ცხადია, უნდა არსებობდეს კონტროლი, გარკვეული შეზღუდვები. შეიძლება ფილტრის დაყენება, პროვაიდერთან მოლაპარაკება, რომ ბავშვებს ღამით ინტერნეტი არ ჰქონდეთ.
– პრობლემები ონლაინ ურთიერთობებშიც ჩნდება. გახსოვთ სტიოპას ისტორია? სოციალურ ქსელში მეგობრები დასცინოდნენ მის გვერდს, პატარას უწოდებდნენ. სტიოპას დედამ ნაცნობებს შვილის გვერდის მოწონება სთხოვა. ბავშვი უცებ ზეპოპულარული გახდა. სწორად მოიქცა დედა?
– რა თქმა უნდა, სწორად მოიქცა, ბავშვებს უნდა დავეხმაროთ. დედამ ის კომუნიკაციები გამოიყენა, რომლებიც მისი შვილისთვის აუცილებელი იყო. მშობლები მუდამ ერეოდნენ, თუ შვილს ურთიერთობა არ გამოსდიოდა, უბრალოდ, წინათ დახმარებას სხვა ფორმა ჰქონდა. დედა შვილის მეგობრებს შინ იწვევდა, უმასპინძლდებოდა, მამა ფეხბურთის თამაშს სთავაზობდა. დღეს შვილთან ერთად შეგვიძლია ვიმსჯელოთ ინტერნეტში მისი პირადი გვერდის გაფორმებაზე; უთვალავ ინტერნეტსაზოგადოებას შორის ერთად მოვძებნოთ სასურველი.
– სოციალურ ქსელში ბავშვები ხშირად ბილწსიტყვაობენ. ამას რა მოვუხერხოთ?
– მშობლებს და მასწავლებლებს ეს აშინებთ, მეც ვწუხვარ ჩემს შვილიშვილებზე. აკრძალვით ვერაფერს გავხდებით. ბავშვობაში ბევრი იყენებს უცენზურო ლექსიკას, მაგრამ მხოლოდ პირად ურთიერთობაში. ახლა ბავშვებს ურთიერთობა სოციალურ ქსელში აქვთ, მშობელს ყველაფრის წაკითხვა შეუძლია. მოზარდი საკუთარ პოპულარობაზე ზრუნავს და ყოველთვის მოიძებნება ვინმე, ვინც ბილწსიტყვაობას იწყებს. როგორ მოვიქცეთ? მშვიდად. საზოგადოდ, ინტერნეტურთიერთობა ძალზე სასტიკია, რადგან მეტწილად ანონიმურია.
– ბევრი ბავშვი საათობით ონლაინ რეჟიმშია. როგორ ამოვიცნოთ ინტერნეტდამოკიდებულება?
– თუ ბავშვი არ შორდება გაჯეტს, ხოლო თუ გამოვართვით, ბრაზდება ან სასოწარკვეთილება ეუფლება, ეს უკვე დამოკიდებულებაა. საშიში ნიშანია, თუ ბავშვი არ გამოდის ოთახიდან და არც მასთან შესვლა შეიძლება, საჭმელს კართან ვუტოვებთ. ამ შემთხვევაში საჭიროა პროფესიონალის დახმარება. თუ სკოლაში დადის, სწავლობს, ურთიერთობს ახლობლებთან, დანარჩენ დროს კი კომპიუტერთან ატარებს, არ იდარდოთ, ახლა ეს ნორმალურია.
– მშობელი ძნელად შეურიგდება შვილის ასეთ ყოვლისმომცველ გატაცებას კომპიუტერით.
– მათ მხოლოდ უნდა თანავუგრძნოთ რთული მშობლობის გამო. არსებობს გამოთქმა: „მშობელი ის ადამიანია, რომელიც ჯიბის ფულს გვაძლევს“. არა, მშობელი ის ადამიანია, რომელსაც მოფერება, ნუგეშისცემა, მხარდაჭერა შეუძლია. ინტერნეტში ბავშვი ამას ვერ იპოვის. არასწორი იქნება, თუ მხარდაჭერის ნაცვლად მას დამოძღვრას, ყვირილს და დასჯას დავუწყებთ.
– კიდევ რა უნდა იცოდნენ „ციფრული“ ბავშვების მშობლებმა?
– უარი უნდა თქვან საკუთარ ამბიციებზე. კულტურის რაობა შეიცვალა და ჩვენი ცოდნა ბავშვებს არ გამოადგებათ. ჩვენ შეგვიძლია ემოციურად დავეხმაროთ. თავის ტვინის ქერქქვეშა უბნები უფრო ნელა ვითარდება, ვიდრე ქერქი, ამიტომ ბავშვის, ისევე როგორც დიდის, ემოციური ფუნქციონირება არ იცვლება – ჩვენ ისევე განვიცდით, როგორც პირველყოფილი ადამიანები. ბავშვს დასჭირდება ფსიქიკური სიჯანსაღე, რომელსაც მაღალი ფსიქოთერაპიული პოტენციალის ოჯახში მიიღებს. ეს ის ოჯახია, სადაც ადამიანები მშვიდად ცხოვრობენ, დროს ერთად ატარებენ და ერთმანეთს მხარში უდგანან. ასე იქმნება ემოციური საყრდენი, რომელიც მნიშვნელოვანია ბავშვისთვის.
– რას ფიქრობთ დასჯაზე, ღირს მისი გამოყენება?
– დასჯის მიმართ თანამედროვე ბავშვი ნაკლებმგრძნობიარეა. სწორედ ამიტომ არის საჭირო ბავშვთან ემოციური კავშირის დამყარება, რომ დისტანციამ დისკომფორტი შეუქმნას, ემოციური სითბოს დაკარგვის შიში გაუჩინოს. ეს მთავარი ბერკეტია. სხვაგვარი აღარ არსებობს.
– შეძლებული ოჯახების შვილებს დღეს ყველაფერი აქვთ, რასაც მოისურვებენ. ამ პირობებში როგორი მოტივაცია უნდა შევთავაზოთ წინსვლისთვის?
– რთული საკითხია. მყავს ღარიბ ოჯახებში გაზრდილი კლიენტები, რომლებიც გამდიდრდნენ. მათ სურთ, შვილებსაც ჰქონდეთ წარმატების ისეთივე მოტივაცია და ლტოლვა, როგორიც თავად ჰქონდათ. ბავშვებს კი ეს არ სჭირდებათ. ინტერესის გასაღვიძებლად ე.წ. განმავითარებელი დისკომფორტის შექმნაა საჭირო.
არ შეიძლება ბავშვის სურვილების პირველი მოთხოვნისთანავე ასრულება – მოთხოვნილებები უნდა ჩამოყალიბდეს. გაჯეტი არ უნდა წავართვათ, რადგან ის უკვე ციფრულ სამყაროში ცხოვრობს, მაგრამ სხვა დანარჩენის თავზე დაყრა აუცილებელი არ არის. განსაზღვრული ასაკიდან ბავშვს შეუძლია, ფული გამოიმუშაოს. ასეთი შესაძლებლობა უნდა მივცეთ, ზოგჯერ უნდა მოვთხოვოთ კიდეც. საზოგადოება, რომელშიც ფული უკვე დიდი ხანია გამომუშავებულია, სწორედ ასე იქცევა. არ აქვს მნიშვნელობა მდიდარი მშობლები გყავს თუ ღარიბი, არდადეგებზე ყველა უნდა ცდილობდეს დამატებითი შემოსავლის შოვნას.
– ნუთუ შეძლებული მშობლები ამისთვის მზად არიან?
– დიახ. ჩვენ დეტალურად ვმსჯელობთ პროგრამაზე, სად და როგორ უნდა გამოიმუშაოს ბავშვმა ფული. სურს უახლესი ვერსიის ტელეფონი? მაშინ გაისარჯოს. ზოგიერთი ბავშვი საკუთარი მშობლების, ნათესავების ან ნაცნობების კომპანიაში მუშაობს, ზოგი საოჯახო საქმეს აკეთებს. პატარასაც შეუძლია დაეხმაროს ბებოს, ჭუჭყიანი ჭურჭელი ნიჟარაში ჩაალაგოს, სუფთა კი კარადაში შეაწყოს, დედ–მამას ბუტერბროდი მოუმზადოს. ბავშვმა გაცვლის იდეა უნდა აითვისოს – ვიღებ, თუ რაღაცას მეც გავცემ.
– როგორ ვასწავლოთ ბავშვს მიზნების დასახვა და მიღწევა, თუ განსაკუთრებით არაფერი აინტერესებს?
– მიზანი ჩნდება, როცა ჩნდება რაღაცის საჭიროება. საჭიროა დეფიციტი. თანამედროვე ბავშვები გვიან იზრდებიან, რადგან დღეს არ არსებობს ბავშვობა და ზრდასრულობა. თუ ბავშვმა არ იცის, რა უნდა აკეთოს საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ, შეუძლია იმუშაოს და ადრე თუ გვიან იპოვის თავის გზას. სკოლაში მრავალი შესაძლებლობა უნდა მოსინჯოს – ფეხბურთი თუ არ გამოუვა, რობოტების გაკეთება სცადოს. თუ ესეც არ მოეწონა, ძებნა განაგრძოს. ბიჭები იშვიათად ავლენენ სურვილებს, გოგონებთან საქმე უფრო მარტივადაა – სხვა თუ არაფერი, მათ მეგობრებთან ყოფნა მაინც უნდათ. ბევრია დამოკიდებული პედაგოგსა თუ მწვრთნელზე.
– Z თაობის წარმომადგენლები სჭარბობენ წინამორბედებს – Y თაობას. როგორც ჩანს, მათ კიდევ უფრო მკაცრი კონკურენცია ელით ადგილის დასამკვიდრებლად. მუჯლუგუნებიც უნდა აიტანონ?
– დიახ, ასეა. ცხადია, ახალი საკომუნიკაციო ტექნოლოგიები სიტუაციას ამსუბუქებს. უმაღლესი განათლების მქონე ამდენი ადამიანი, რომელიც თავით გამოიმუშავებს ფულს, საზოგადოებას არ სჭირდება. ინტერნეტში კი ყველა თანასწორია, აქ ყველას შეუძლია, აკეთოს საქმე და გამოიმუშაოს.
– დღეს მშობლები საუკეთესო სკოლებსა და უმაღლეს სასწავლებლებს ეძებენ. გგონიათ, რომელიმე მათგანი შეეგუება იმას, რომ შვილი უმაღლესი განათლების გარეშე დარჩეს?
– ეს მშობლების საქმე არ არის – მშობლები მიმავალი თაობაა. ბავშვებზე ორიენტირებაა საჭირო და არა მშობლებზე. თუ ერთიან ეროვნულ გამოცდებს ვერ აბარებს ან უმაღლეს განათლებას ვერ ძლევს, ესე იგი, სხვა ბედი ელის. მისი ცხოვრებაც აეწყობა. უნდა ავუხსნათ, რომ მთავარი საყვარელი საქმის პოვნაა. სხვას ყველაფერს თვითონ გაუმკლავდება.
წყარო: https://hbr-russia.ru/biznes-i-obshchestvo/fenomeny/a18445/
[1] Y თაობის შემდგომი თაობა, მიუხედავად იმისა, რომ ზუსტი თარიღები უცნობია, დემოგრაფები და მკვლევრები, როგორც წესი, ასახელებენ 1990–იანი წლების შუა პერიოდსა და 2000–იანი წლების დასაწყისში დაბადებულებს. ამ თაობისთვის დამახასიათებელია ინტერნეტის ფართო გამოყენება ადრეული ასაკიდან. ისინი ადვილად ერკვევიან ტექნოლოგიებში, სოციალიზაციას ძირითადად სოციალური მედიის საშუალებით ახდენენ. ზოგიერთი მკვლევარი აღნიშნავს, რომ გლობალური ფინანსური კრიზისის პერიოდში (2000–2010) ცხოვრებამ მათ გაუბედაობისა და დაუცველობის განცდა გაუჩინა.
სირიუს ბლეკი ვარ, ნაკვერჩხალში ამოსული
ისაკ,
21 წელი გავიდა ჩვენი გაცნობიდან.
იცი რა გამახსენდა? – პირველ კლასში შენზე ამბობდნენ, რომ სკოლაში მოსვლამდე უკვე იცოდი ქართულად წერა-კითხვა. აღმოჩნდა, რომ ცდებოდნენ. თურმე ინგლისურადაც გამართულად წერდი და კითხულობდი. საოცარია, ამდენი წელი, ამდენი თვე, კვირა და საათი გავიდა მას შემდეგ, რაც ჩვენ საუკეთესო მეგობრები ვართ; სად არ აღმოვჩენილვართ ერთად, რა ფათერაკი არ გადაგვხდენია და დღემდე ვერ გამირკვევია, რა მოცულობის ინფორმაცია გიდევს მაგ გასიებულ თავში. რამდენს იტევს ეგ მყარი დისკი.
გახსოვს? ერთხელ, ბავშვობაში, ჩვენი სახელები დავწერეთ და ფურცელი სკოლის კედლის ნაპრალში დავმალეთ იმ იმედით, რომ ეს ფურცელი სამუდამოდ ამ შენობაში დარჩებოდა, ჩვენი მეგობრობა კი ისეთივე მყარი იქნებოდა, როგორც ის კედელი. წინასწარ გთხოვ პატიებას იმის გამო, რასაც ახლა გეტყვი, მაგრამ დამალვას აზრი აღარ აქვს. ის ფურცელი მალევე გამოვიღე უკან და შევინახე. დღემდე მე მაქვს. ბოდიში მომითხოვია, მაგრამ ჩვენს მეგობრობას 172-ე სკოლის ნახევრად მონგრეული კედლის იმედად ვერ დავტოვებდი.
ამასწინათ ვფიქრობდი, რაც დრო გადის, სულ უფრო და უფრო ვემსგავსებით ტიმონსა და პუმბას, რა თქმა უნდა, მსგავსებაში წონასა და ფორმას ვგულისხმობ. მე თანდათან ვმრგვალდები, შენ კი კარგა ხანია ჩამოცდი 50 კილოგრამიან ნიშნულს. რაც შეეხება დანარჩენს, მათი ცხოვრების სტილს, სილაღესა და თავისუფლებას, ამ სიმაღლეებს ვერცერთი ვერ მივწვდით. ბორკილები, რომლებიც ვაზისუბანურმა ბავშვობამ, 90-იანმა წლებმა, ნავთის სუნმა, მეცხრე ბლოკმა, დენის გადამწვარმა დამცველებმა, აყრილი ასფალტის ორმოში დაგუბებულმა მანქანის ზეთგარეულმა წყალმა, შებინდებულზე სკოლის ეზოში შემჩნეული გოგოსთვის იარლიყის მიკვრის ტრადიციამ, სახლის ტელეფონებზე უმისამართოდ გაშვებულმა ზარებმა, არაგულწრფელად შევსებულმა მეგობრობის დღიურებმა, ვეფხისტყაოსნის ქალთა სახეებმა, თავისუფალმა თემებმა და სუპერ მარიოს მოწინააღმდეგეებმა დაგვადეს, მეჩვენება, რომ დღემდე მაჯებზე გვაქვს.
ადრეც დამიწერია, რომ ჩვენ ორს შორის, შერლოკი შენ ხარ, მაგრამ ყოველთვის პირიქით ჩანდა. მე უმეტესად მონიტორის ფუნქცია მქონდა, შენ კი – პროცესორის, თუმცა განა ბევრი ფიქრობს ასე? არა მგონია. შენ ყოველთვის ჩრდილში დგომას ამჯობინებდი. ასე უფრო კომფორტულია შენთვის.
ახალი წელი დადგა. ახალი წელი კი, საცივის ჭამას, მაშხალების ბათქა-ბუთქს, ახლობელ-ნათესავებთან გალეშვას კი არა, საკუთარი თავისთვის ახალი ცხოვრების დაწყების შანსის მიცემას ნიშნავს. ეს განახლების მომენტია. ადრე არ ვიცოდი, თურმე შეიძლება, რომ კომპიუტერის მსგავსად, საკუთარ თავსაც გამოუცვალო ოპერაციული სისტემა. არ ივარგებს? გაჭედავს? პროგრამებს არ წაიღებს? მუსიკას არ დაუკრავს? ფილმებს არ გაგიხსნის? -რა პრობლემაა, გადააყენებ.
მე და შენ მილიონჯერ გვიჩხუბია და ამდენჯერვე გვიწოდებია ერთმანეთისთვის ის, რისი სახელიც ახლა არ ითქმის, მაგრამ როცა არ უნდა მკითხონ, ვის უღალატობაში არ გეპარება ეჭვიო, არც კი დავფიქრდებოდი, ისე დაგასახელებდი შენ, ჩემო ისაკ.
ახლა კი, ამ წინასაახალწლო აურზაურის დროს, როცა ლარი ეცემა, ნიგვზის ფასი კი მაღლა მიიწევს, იმედი მაქვს, რომ შენი გონების ოპერაციულ სისტემას განაახლებ და საბოლოოდ გამოათავისუფლებ იმ ადამიანს, რომელსაც 26 წელია იქ მალავ, რომელსაც საკუთარი შესაძლებლობების წარმოჩენა უნდა. მას შეუძლია იყოს თავისუფალი – ის რაც აქამდე ვერცერთმა ვერ მოვახერხეთ.
ალბათ გახსოვს, როცა პირველი მოწონებული გოგოს შესახებ მომიყევი, მაშინ ძალიან პატარები ვიყავით, მე გირჩიე, მიდი და ტუჩებში ეძგერე-მეთქი. ცხადია, ამ რჩევის სისწორის თავდაც არ მჯეროდა. ის ამბავი ცუდად დასრულდა. ახლა, ამ რჩევისა თუ სურვილის ისე მწამს, როგორც იმის, რომ მე მქვია დავით გორგილაძე, შენ კი ირაკლი ისაკაძე და, რომ 21 წლის წინ ჩამორთმეულ ხელებს ისევ მაგრად უჭირავთ ერთმანეთი და ბოლომდე არ გაუშვებენ.
ბევრ რამეს გისურვებ:
გისურვებ, რომ ჰიდეო კოჯიმა კარგად მოეწყოს ახალ კომპანიაში და კარგი თამაშები შეგიქმნას;
გისურვებ, რომ ტარანტინო კინოდან არ წავიდეს;
გისურვებ, რომ ამ წელს ახალი მიზეზი მოიფიქრო, თუ რატომ არ პასუხობ სატელეფონო ზარებს;
გისურვებ, რომ ორთაჭალამ ჩაიცვას თეთრი, შენ კი არ ჩაიცვა კაბა ყვავილის;
…და ბოლოს, ჩემო ძველო და ერთგულო მეგობარო, გისურვებ, რომ 2017 წლის დამდეგს დაისახო მიზნები და შეეცადო მათ მიღწევას; საკუთარ თავში იპოვო ძალა, რომ იყო ისე, როგორც შენ გინდა და არა ისე, როგორც ცხოვრების დინება გვკარნახობს. მე მჯერა შენი იმაზე მეტად, ვიდრე ტიმონს სჯეროდა პუმბასი, ასტერსს ობელიქსის, ბეტმენს რობინის, შურისმაძიებლებს ერთმანეთის, სირიუს ბლეკს კი – ჰარი პოტერის.
ახალ წელს გილოცავ ისაკ!
აკუნა – მატატა.
კოგნიტიური მოსწავლეობა
საუკუნეთა განმავლობაში დადასტურდა, რომ კოგნიტიური მოსწავლეობა სწავლების ეფექტიანი ფორმაა. ოსტატის ან სხვათა გვერდით მუშაობით ახალგაზრდებმა ბევრი უნარ-ჩვევა და ხელობა შეიძინეს. ცოდნით შეიარაღებული მეგზურები აწვდიან მათ მოდელებს. დემონსტრირება და შესწორებები, ისევე როგორც პირადი მაგალითი, ზრდის მოტივაციას. მოსწავლის კომპეტენციის ზრდასთან ერთად საჭირო მოქმედებები რეალური, მნიშვნელოვანი და უფრო რთული ხდება. რეალურ დავალებებში მონაწილეობის გზით, გამოცდილი მასწავლებლის დახმარებით, მოსწავლეები ითვისებენ ცოდნას, უნარ-ჩვევებსა და ღირებულებებს. ამასთან, ორივეს, „შეგირდებსაც“ და „ოსტატებსაც“, თავიანთი წვლილი შეაქვთ ურთიერთობის ამ პროცესში უნარ-ჩვევების გაუმჯობესების თვალსაზრისით.
ალან კოლინსი და მისი კოლეგები ფიქრობდნენ, რომ სკოლაში შეძენილ ცოდნასა და უნარ-ჩვევებს ბევრი არაფერი აქვს საერთო სკოლის გარეთ მათ მოხმარებასთან. ამ დისბალანსის გამოსასწორებლად განათლების ზოგიერთი სპეციალისტი სკოლებს ურჩევს, გაითვალისწინონ კოგნიტიური მოსწავლეობის ბევრი მახასიათებელი. იმის მაგივრად, რომ ისწავლო ძერწვა, ცეკვა ან შენება კაბინეტებში, მოსწავლეობა ფოკუსირებული უნდა იყოს ისეთ კოგნიტიურ მიზნებზე, როგორებიცაა წაკითხულის გაგება, წერა და მათემატიკური პრობლემების გადაჭრა. არსებობს კოგნიტიური მოსწავლეობის მრავალი მოდელი, რომელთა უმრავლესობა იზიარებს შემდეგ 6 მახასიათებელს:
- მოსწავლეები აკვირდებიან ექსპერტს (როგორც წესი, მასწავლებელს), რომელიც იძლევა საქმის შესრულების ნიმუშს;
- მოსწავლეები იღებენ გარე მხარდაჭერას წვრთნისა და ზედამხედველობის მეშვეობით (მათ შორის – მინიშნებებით, უკუკავშირით, ნიმუშებითა და შეხსენებებით);
- მოსწავლეები იღებენ კონცეპტუალურ დახმარებას, რომელიც შემდეგ თანდათან უჩინარდება, როცა მოსწავლე უფრო კომპეტენტური და დაოსტატებული ხდება;
- მოსწავლეები აგრძელებენ თავიანთი ცოდნის ვერბალიზაციას – პროცესებისა და ნასწავლი მასალის სიტყვებით გამოხატვას;
- მოსწავლეები ახდენენ თავიანთი პროგრესის რეფლექსიას, ადარებენ რა საკუთარ მოქმედებას პრობლემის გადასაჭრელად ექსპერტის მოქმედებას;
- მოსწავლეებს მოეთხოვებათ, მოსინჯონ ნასწავლის გამოყენების ახალი გზები, გზები, რომლებიც ოსტატის გვერდით არ უსწავლიათ. სწავლის დროს მოსწავლეებს უწევთ, დაეუფლონ რთულ ცნებებსა და უნარ-ჩვევებს, მოახდინონ მათი რეალიზაცია სხვადასხვა გარემოსა და სიტუაციაში.
როგორ შეუძლია სწავლებას, უზრუნველველყოს კოგნიტიური მოსწავლეობა? ამის ერთ-ერთი მაგალითია მენტორობა სწავლებაში. მეორეა შერეული ასაკის ჯგუფები. ინდიანაში, ინდიანაპოლისის ერთ-ერთ დაწყებით სკოლაში, სხვადასხვა ასაკის მოსწავლეები ყოველდღიურად გარკვეული ხნის განმავლობაში გვერდიგვერდ მუშაობდნენ წრეში, რომელშიც კოგნიტიური მოსწავლეობის მრავალი მახასიათებელი იყო ჩართული. წრეებში ყურადღებას ამახვილებდნენ რაიმე ხელობაზე ან მიმართულებაზე, მაგალითად, მებაღეობაზე, არქტიტექტურაზე ან “ფულის კეთებაზე”. სხვადასხვა ასაკის მოსწავლეებში ექსპერტობის სხვადასხვა დონე იქნა გამოვლენილი. ამრიგად, მოსწავლეებს შეუძლიათ, კომფორტულად ისწავლონ და, იმავდროულად, ჰყავდეთ ზედამხედველი ოსტატი.
კოგნიტიური მოსწავლეობის კიდევ ერთი წარმატებული მაგალითია მიდგომა, რომელიც ეფუძნება ურთიერთსწავლების (რეციპროკულ) მეთოდს.
კოგნიტიური მოსწავლეობა მათემატიკის სწავლის დროს. კოგნიტიური მოსწავლეობის მოდელის კიდევ ერთი მაგალითია მათემატიკური პრობლემების გადაჭრის სწავლების შოენფელდის მეთოდი. შოენფელდმა აღმოაჩინა, რომ პრობლემის გამოუცდელი გადამჭრელები გამოსავლის ძიების არაეფექტიან გზას მიჰყვებიან (მიუხედავად იმისა, რომ ამ გზას ისინი სწორ გამოსავლამდე არ მიჰყავს). მათგან განსხვავებით, ექსპერტი პრობლემის გადამჭრელები გადაწყვეტილების ძიებისას კოგნიტიურ პროცესებს იყენებენ, მათ შორის – ქცევის დაგეგმვას, განხორციელებას, ვერიფიკაციას – ისინი ამოწმებენ და საჭიროების შემთხვევაში ცვლიან ქცევას შედეგების გათვალისწინებით.
იმისთვის, რომ მოსწავლეებს პრობლემათა გადაჭრის ექსპერტებად ქცევაში დაეხმაროს, შოენფელდი მათ სამ მნიშვნელოვან კითხვას უსვამს: რას აკეთებ? რატომ აკეთებ? როგორ დაგეხმარება მიღწეული წარმატება გამოსავლის პოვნაში? ეს კითხვები ეხმარება მოსწავლეებს, აკონტროლონ თავიანთ მიერ გამოყენებული პროცესები და ააგონ თავიანთი მეტაკოგნიტიური ცნობიერება.
აი, ერთი მაგალითი:
„სესიები იწყება, როცა ვარიგებ კითხვების სიას… ხშირად რომელიმე მოსწავლეს “შთაგონება” ეწვევა ხოლმე… ჩემი დანიშნულება არც “კი”-ს ან “არა”-ს თქმაა, არც მოსაზრებების შეფასება. მე უფრო დიკუსიისთვის საკითხების წამოჭრა მევალება. როგორც წესი, რამდენიმე მოსწავლე მპასუხობს, რომ მათ ვერ გაიგეს პრობლემის არსი. როცა ამოცანიდან აზრს გამოვიტანთ, ზოგს უჩნდება ეჭვი, რომ მოსაზრება [X] უბრალოდ უაზროა… ამ შემთხვევაში მე გამოვდივარ შუამავლის როლიდან, რათა მთელ კლასს გავაგებინო: ჯერ ვიდრე გამოსავლის ძიებაში გადაეშვებოდეთ, დარწმუნდით, რომ გესმით დასმული პრობლემა. სხვაგვარად გამოვა, რომ ნადირობისას დაუმიზნებლად ესვრით გარეულ იხვს“.
პრობლემის გაგებისა და გადაჭრის პროცესების ამგვარი მონიტორინგი ეხმარება მოსწავლეებს, მათემატიკოსებივით დაიწყონ ფიქრი და მოქმედება. ამ პროცესის განმავლობაში შოეფელდი იმეორებს ზემოთ მოყვანილ სამ კითხვას (რას აკეთებთ? რატომ? როგორ დაგეხმარებათ ეს?). თითოეული ეს კომპონენტი ეხმარება მოსწავლეებს, გააცნობიერონ და დაარეგულირონ თავიანთი ქცევა.
ახალი გზების ძიებაში
ცხოვრება გზებისგან შედგება. ყოველ ეტაპს, ყოველ ახალ გზაზე გასვლას მოაქვს როგორც სირთულეები, ისე გამოცდილებაც. გზაზე შემდგარს გიწევს სხვა მაგისტრალზე გადახვევაც, თუმცა მიზანი ყოველთვის ერთია – როგორმე დანიშნულების ადგილამდე მიაღწიო. ეს კი მრავალი ხერხით, მრავალი გზითაა შესაძლებელი, რომლებიც, ვფიქრობ, გამუდმებით უნდა ეძებო. მე ჩემს შედარებით ახალ გზაზე მოგითხრობთ – აუტიზმის მქონე ბავშვის დედობის გზაზე, პრობლემებზე, რომლებიც შემხვედრია და რეალურ გზაზე, რომელსაც ჩემს შვილთან ერთად ყოველდღე გავდივარ.
შესაძლოა, არ იცოდეთ, რომ აუტიზმის მქონე პირებს რუტინა უყვართ; ეჯაჭვებიან ნაცნობ გარემოს, ნივთებსა და ადამიანებს. თუმცა ამის თავიდან აცილება მრავალფეროვანი გარემოს შეთავაზებითაა შესაძლებელი. ასეთი ბავშვები ხშირად აწყობენ ტანტრუმს უცხო ადგილას. მართალია, ეს მშობლის დიდ ძალისხმევას მოითხოვს, მაგრამ განსხვავებულ სივრცესა და სიტუაციაში ხშირად მოხვედრა ნელ-ნელა აჩვევს მათ შფოთვის დაძლევას.
ამბობენ, რომ აუტიზმის მქონე მოსწავლეები ეჯაჭვებიან ერთ კონკრეტულ, მათთვის ყველაზე საყვარელ, მისაღებ მასწავლებელს და მხოლოდ მასთან „იხსნებიან“. არის ამაში სიმართლის წილი. მაგრამ თუ გვსურს, მათ მეტი ხალხი გაიცნონ, სხვადასხვა მეთოდით ისწავლონ და, შესაბამისად, თვალსაწიერიც გაუფართოვდეთ, სასურველია, პარალელურად რამდენიმე მასწავლებელთან ჰქონდეთ ურთიერთობა.
ჩემმა აუტიზმის მქონე ბიჭმა დაძლია მიჯაჭვულობა, უცხო გარემოს შიში და უფრო ინტერესიანი გახდა, ვიდრე წინათ იყო, მაგრამ ზოგიერთი რამ მაინც რჩება მოსაგვარებელი. ერთ-ერთია გზა.
ჩემი აზრით, ბავშვის სასწავლო სივრცედ გზის გამოყენება ძალიან მოხერხებულია. მაგალითად, თუ მანქანით მგზავრობთ, გზაში შეიძლება ჩაურთოთ ქართული სიმღერები, ლექსები, ზღაპრები, რათა ყოველგვარ გარემოში ესმოდეს ის, რაც ხელს შეუწყობს მისი მეტყველების განვითარებას. შუქნიშანი შესანიშნავი საშუალებაა ფერების შესასწავლად. შუქნიშანზე მინიშნება ყურადღების დეფიციტის მქონე ბავშვთან კომუნიკაციის დამყარებაში დაგეხმარებათ, მას კი მცირე „საგარეო დავალება“ უკეთ კონცენტრირებაში შეუწყობს ხელს.
გზაზე ჩვენი მთავარი პრობლემა ჩემი სამსახურის ოფისია, რომელიც ჩემს შვილს ძალიან უყვარს. არადა, დრო ხშირად სხვაგვარადაა გათვლილი. თუ გავბედე და ოფისთან ჩასახვევს გვერდი ავუარე, ჩემს შვილს ისტერიკა ეწყება. არ ჭრის არც წინასწარი შეგონებები, რომ სხვაგან მივდივართ, არც შუქნიშანი, არც დაპირებები, არც მუსიკა… ძალიან ძნელია მანქანის მართვა, როდესაც უკანა სავარძელზე შენი შვილი ტანტრუმს აწყობს – მთელი ხმით ტირის და ფეხებს აბაკუნებს, ამიტომ მიწევს შემოვლითი, ზოგჯერ საკმაოდ შორი გზების ძიება, რომ მისი და საკუთარი ნერვები დავზოგო. ალბათ წარმოიდგენთ, ასეთ შემთხვევებში რა უხერხულ მდგომარეობაში ვარდებიან მშობლები, რომლებიც აუტისტური სპექტრის მქონე ბავშვებთან ერთად საზოგადოებრივი ტრანსპორტით მგზავრობენ. გამოსავალი ერთადერთია – ტანტრუმის იგნორირება, და ბავშვი ადრე თუ გვიან შეეგუება მოცემულობას. ჩემი შვილი უცხო ქუჩებს ყოველთვის ინტერესით ათვალიერებს ფანჯრიდან, შედარებით მშვიდადაა, თუმცა ხანდახან ვრისკავ და განგებ გავდივარ ხოლმე იმ მონაკვეთს, სადაც, სურს, შევყოვნდე, ოღონდ წინასწარ ყოველთვის ვაფრთხილებ, რომ აქ ვერ გავჩერდებით, სხვაგან მივდივართ – მინდა, პატარაობიდანვე მიეჩვიოს, რომ, სამწუხაროდ, ცხოვრება ისე არ არის მოწყობილი, როგორც გვინდა. ბებია-ბაბუები მის დასაშოშმინებლად მის საყვარელ მარილიან ჩხირებს იყენებენ ხოლმე. სპეციალისტები ამას „განმამტკიცებელს“ უწოდებენ და ბავშვს საყვარელ ნივთს თუ ნუგბარს მხოლოდ მას შემდეგ აწვდიან, რაც დამშვიდდება, რათა არ დაასკვნას, რომ ტირილითა თუ სხვა არასასურველი ქცევით სურვილების ასრულება შეიძლება.
სასურველია, ბავშვმა იცოდეს საკუთარი დღის განრიგი, რათა წინასწარ განეწყოს იმისთვის, რის შემდეგ რას უნდა ელოდეს. მე ყოველთვის ვცდილობ ახსნას, რის შემდეგ რა აქტივობა გვაქვს დაგეგმილი, მაგრამ, სამწუხაროდ, ვერა და ვერ მოვახერხე ვიზუალური მასალის შედგენა. არადა ფოტოებს და ნახატებს ბავშვი გაცილებით ადვილად აღიქვამს და მათ ხშირადაც იყენებენ ბაღებსა თუ სკოლებში. ჯერჯერობით ბიჭუნა კვლავ ისტერიკას მართავს იმ ქუჩაზე, სადაც ოფისია, მაგრამ, მჯერა, ამასაც მოვერევით.
გზის ძიება საჭიროა სწავლის პროცესშიც. მაგალითად, ბავშვს ხატვა უყვარს, მაგრამ ციფრებს ვერ სწავლობს? შეიძლება ვთხოვოთ რამდენიმე ღრუბლის დახატვა, შემდეგ მიმდევრობით ჩავაწერინოთ მათში ციფრები, ბოლოს კი მივეხმაროთ, რომ თითოეუკ ღრუბელს იმდენივე წვიმის წვეთი მიუხატოს, რა ციფრიცაა მასზე გამოსახული. ეს თამაში სახალისოცაა და სწავლაშიც დაეხმარება – ასწავლის წერას, ციფრებს, თვლას, საგნების რაოდენობის გამოცნობას.
ერთ-ერთმა მშობელმა აუტიზმის მქონე შვილს ანბანი ძერწვით ასწავლა. ახლა გოგონა პლასტილინისგან გასაოცარ ფიგურებს ქმნის. მუსიკის მოყვარული ბავშვისთვის შეიძლება სიმღერისა და ტექსტის მოფიქრებაც მისი საჭიროებებისა და შესასწავლი მასალის მიხედვით. შემეცნებითი სიმღერის შესანიშნავი მაგალითია ეს ვიდეოც. კარგი იქნებოდა, ასეთი მასალა ქართულ ენაზეც ბევრი იყოს.
ბავშვს თქვენთან ურთიერთობა არ უნდა? უპოვეთ „სუსტი წერტილი“. ერთმა ცნობილმა ფსიქოლოგმა მირჩია, შვილთან ურთიერთობა მისთვის სასიამოვნო აქტივობის მეშვეობით დამემყარებინა. მართლაც, მეც დავიწყე მის საყვარელ ბატუტზე ხტუნვა და ბავშვი გაოცდა, გაიღიმა. მერე ხელებიც ჩავკიდე და ბედნიერმა თვალებში შემომხედა. არადა მანამდე თვალით კონტაქტს გაურბოდა. ერთად როცა ვხტუნავთ, თავის სამყაროს სწყდება და ნამდვილად ჩემთანაა. ასევეა ცურვის დროსაც, რადგან ძალიან უყვარს წყალი. ცურვა ისე აბედნიერებს, რომ მზადაა, ყველა სიტყვა გითხრას, რაც კი იცის, ბოლომდე გამოხატოს საკუთარი განცდები. ასეთ დროს შესაძლებელია ემოციების სახელდებისა და მათთან დაკავშირებული ფრაზების დასწავლაც. მაგალითად: „მიხარია!“, „რა კარგია!“, „ცურვა ბედნიერებაა!“, „ზღვაში ტალღებია!“, „მომწონს!“ – და ა. შ.
სიტყვას აღარ გავაგრძელებ, მინდა, წარმატებები და გამძლეობა გისურვოთ ახალი გზების ძიებაში. დაე, გეპოვოთ გზა, რომელიც საუკეთესო შედეგამდე მიგიყვანთ.
გილოცავთ ახალ შობა- ახალ წელს!
ძვირფასო მასწავლებლებო, ჩვენო ერთგულო მკითხველებო, ჟუნალი “მასწავლებელი” და ინტერნეტგაზეთი “mastasvlebeli.ge”, გილოცავთ ახალ შობა- ახალ წელს!
წარმატებას გისურვებთ პროფესიულ და პირად ცხოვრებაში!
თქვენს პროფესიონალიზმზე, პასუხისმგებლობასა და კეთილსინდისიერებაზეა დამოკიდებული ჩვენი ქვეყნის მომავალი.
გმადლობთ, იმ ღვაწლისათვის, რომელსაც ღირსეულად ეწევით.
გისურვებთ კეთილდღეობასა და წინსვლას.
ახალი წელი ყოფილიყოს სიხარულის, მშვიდობის, სიუხვისა და ბედნიერების მომტანი.
ზამთრის საკითხავი: დიკენსი და სხვები
წელიწადის დროებიდან ზამთარი ყველაზე ძალიან იმიტომ მიყვარს, რომ გარე სამყაროს მომაბეზრებელი ერთფეროვნება ძველ ვარაუდს მიდასტურებს: ყველაზე მნიშვნელოვანი, ყველაზე ამაღელვებელი ამბები სადღაც სხვაგან კი არ ხდება, არამედ აქ, სადაც ჩემი ძვირფასი ნივთებია: წიგნები, კომპიუტერი, ჩაის ფინჯანი, წითლად შეღებილი ხის მელია. ამინდის გამოსვლა და ამ რწმენის შერყევა ერთია ხოლმე – იქნებ ვცდები და ზამთრის თვეებით აღფრთოვანებით რაღაც ისეთის გადაფარვას ვცდილობ, რაც ყველა ინტროვერტისთვის კარგად ნაცნობია?
ასეა თუ ისე, წიგნების თაობაზე არ ვცდები: სადაც წიგნებია, იქ სიცოცხლეა. ბევრად უფრო სავსე ცხოვრება. გარდაუვალი დრამატიზმი. ვნებები.
ზამთარი დადგა და მეც დავიწყე ფიქრი იმ მწერლებზე, გრძელ საღამოებს სახეს რომ უცვლიან და რაღაც ისეთად აქცევენ, დაუვიწყარი გამოცდილებების გამო, სიცოცხლის ბოლომდე რომ გვამახსოვრდება. რამდენიმეს დავასახელებ, რომლებმაც თავის დროზე სხვა შუქით გაანათეს ჩემი ოთახი, ძვირფასი ნივთების ჩრდილები კი უცნაურად აამოძრავეს.
მაშ, ასე – ჩარლზ დიკენსი. ბოლოს როდის წაიკითხეთ? მე – 1991 წლის იანვარში, სანთლისა და სამზარეულოს ნათურის შუქზე, მონაცვლეობით. ენერგოკრიზისი, მთელი თავისი მშვენიერებით, ჯერ კიდევ წინ იყო. მახსოვს, როგორ უხალისოდ ვაქრობდი სანთელს, როცა შუქი მოდიოდა და მაცივრისა და ტელევიზორის უცაბედი ახმაურება გულს მიხეთქავდა. მახსოვს ახლად გამოღვიძებული ბებიაჩემის ბუტბუტიც – სულ გაიუბედურებს თვალებს ეს ბავშვიო. და რა უნდა მომხდარიყო ჩემს მაშინდელ ცხოვრებაში იმაზე უკეთესი, ვიდრე ზამთრის საღამოებში „დევიდ კოპერფილდის“ ეპოქაში მოგზაურობა იყო?
დიკენსი სწორედ ასეთ დროს წასაკითხი მწერალია. გარე სამყარო არ არსებობს. ოთახში შენ და ჩრდილები ხართ, რომლებიც სულის ჩადგმას ელიან – შენგან, ყოვლისშემძლე მკითხველისგან. ნაახალწლევს, როცა ძველი და ახალი ფილმებით თავის შექცევაც მოგწყინდებათ და თვალიც აღარ გაგეპარებათ წინა დღის კერძებისკენ, გადაშალეთ დიკენსის რომელიმე წიგნი – დიდი და მძიმე. თაროზე წლების წინ შემოდებული და დავიწყებული. ან სულაც იაფფასიანი, თხელყდიანი გამოცემა – შედარებით მსუბუქი. „პიკვიკის კლუბის ჩანაწერები“, „ოლივერ ტვისტი“, „ნიკოლას ნიკლბი“, „ორი ქალაქის ამბავი“, „საშობაო მოთხრობები“. რომელიც ხელში მოგხვდებათ. შეამოწმეთ, მართლა ზამთრისაა თუ არა.
ჰენრი ჯეიმსი – ვიცი, რომ ფრთხილად უნდა ვახსენო, სწორად შერჩეულ დროს. სიამოვნება, რომელიც მისი მოთხრობებისა თუ რომანების კითხვას ახლავს, შესაძლოა მხოლოდ და მხოლოდ ჩემს ახირებას უკავშირდებოდეს – მწერლის ამოჩემებისა და მისი ნაწერისთვის თავის შეფარების ძველ ჩვევას. საქმეს ისიც ართულებს, რომ ქართულად ბევრი არაფერია ნათარგმნი – ორი მოთხრობა და ერთიც მცირე რომანი. როცა ჰენრი ჯეიმსს ვახსენებ, იქვე აღვნიშნავ, რომ შესაძლოა თავი და ბოლო ვერ გაუგონ, მოსაწყენად მოეჩვენოთ, მის გმირებთან თვითიდენტიფიკაცია ვერ მოახდინონ, ან სულაც ძველმოდურ, ლიტერატურის ისტორიისთვის მისაბარებელ მწერლად მიიჩნიონ. მაინც ვურჩევ ყველას, ვინც ორიენტირებს ეძებს თვალუწვდენელ სივრცეში; ვისაც რაღაც ნამდვილის, ღირებულის გაცნობა უნდა. მოთხრობები, „The Turn of the Screw“ (სათაურის სახელდახელოდ თარგმნისგან თავს შევიკავებ) – ჟანრის შედევრი, „ქალის პორტრეტი“, „ელჩები“, „ვაშინგტონ-სკვერი“… მოგზაურობა დროში. მოგზაურობა ევროპასა და ამერიკაში. აწონილი სიტყვები. ჩუმი სიგიჟე.
პოლ ოსტერი – იოლად წასაკითხი და ძნელად დასავიწყებელი წიგნების კაცი. შესაძლოა მისი სახელი ენაზე იმიტომ მომადგა, დეკემბრის ბოლოს ჩემი მეგობრები სწორედ „ოგი რენის საშობაო ამბავს“ რომ იხსენებენ ხოლმე, და კიდევ იმ სულისშემძვრელ ფილმს – უეინ ვანთან ერთად გადაღებულ „ბოლს“. ისეთი განცდა მაქვს, იანვრის პირველი დღე არ გათენდებოდა ამ ტექსტისა და ამ ფილმის გახსენების გარეშე. თითქოს სანტა კლაუსის ფორმაში გამოწყობილი პოლ ოსტერი ჯიბიდან ვეება გასაღებს იღებს და იმ ჭრიალა ჭიშკარს უახლოვდება, რომლის გაღების მოლოდინშიც მთელი წელი გავატარეთ. „ნიუიორკული ტრილოგია“, „მისნის ღამე“, „ილუზიების წიგნი“ – ესეც ქართულად ნათარგმნი წიგნები. თუ მაინცდამაინც სანტა კლაუსის ხილვა გსურთ, მაშინ „ტიმბუქტუ“ – გულისამაჩუყებელი რომანი ძაღლურ ცხოვრებაზე, ძაღლურ ერთგულებაზე. მოკლედ, ყველაფრის წაკითხვა ღირს, რაც ხელში ჩაგივარდებათ. 1995 წელს გადაღებული „ბოლი“ (Smoke) კი აუცილებლად უნდა ნახოთ – თუნდაც მეორედ, თუნდაც მეთორმეტედ.
ზამთარი აქაა. საბედნიეროდ, ჩვენც აქ ვართ.
ვიდეობლოგი
მასწავლებლის ბიბლიოთეკას ახალი წიგნი შეემატა- სტატიები განათლების საკითხებზე
ჟურნალ „მასწავლებლის“ თითოეული ნომრის მომზადებისას, ცხადია, ვფიქრობთ მასწავლებელზე და იმ საჭიროებებზე,რომელთა წინაშეც ის ახლა დგას.
ვფიქრობთ მასწავლებელზე, რომელიც ჩვენგან დამოუკიდებლადაც ფიქრობს, როგორ მოემზადოს გაკვეთილისთვის, რა...
