ქართული ენისა და ლიტერატურის მასწავლებლის უმთავრეს გამოწვევად რჩება არგუმენტირებული, ანუ ანალიტიკური ესეის წერის სწავლება სკოლის საბაზო და საშუალო საფეხურზე. მოგეხსენებათ, ერთიანი ეროვნული გამოცდების ქართული ენისა და ლიტერატურის სავალდებულო გამოცდის ტესტი მოიცავს არგუმენტირებული ესეის დავალებას, რომელიც 24 ქულით ფასდება. მოსწავლეებს და აბიტურიენტებს განსაკუთრებით უძნელდებათ ესეის წერა, რადგან ეს სპეციფიკური ამოცანაა და თავისებურ მომზადებას ითხოვს. ვინაიდან სასკოლო და საუნივერსიტეტო განათლების უმთავრესი მისიაა თანამედროვე ცივილიზებული საზოგადოების განვითარების ასპექტებსა და გამოწვევებზე ფართო თვალსაწიერის მქონე მოქალაქის აღზრდა, ესეი კარგი საშუალებაა საიმისოდ, რომ ანალიტიკური აზროვნებისა და წერის კულტურის აუცილებელი უნარ-ჩვევები მაქსიმალურად განვუვითაროთ მოსწავლეს. ამიტომაც აუცილებელია, რომ უკვე საბაზო საფეხურიდან მოსწავლეები შევაჩვიოთ აქტუალურ საზოგადოებრივ პრობლემებზე ფიქრსა და ღრმა ანალიზს.

გარდა იმისა, რომ ესეის აქვს მკაცრად ორგანიზებული სტრუქტურა, ის მოითხოვს სხვადასხვა ტიპისა და თემატიკის საზოგადოებრივ, საკაცობრიო, პოლიტიკურ, კულტურულ, ეკონომიკურ, სოციალურ მოვლენებზე, ჰუმანისტურ ღირებულებებზე ინფორმირებულობას, პრობლემების ფიქსირების, ანალიზისა და არგუმენტირებული მსჯელობის უნარებს, პრობლემის გადაჭრის გზების მიგნებას.

არგუმენტირებული ესეების დავალებები მოითხოვს აქტუალური პრობლემების მრავალმხრივ ჭრილში დანახვას, რაც თანამედროვე მოსწავლეს უძნელდება გარკვეული მიზეზების გამო. ინტერნეტამდელი ეპოქის მოსწავლეს არ უწევდა უზარმაზარი მოცულობის ინფორმაციის გადახარისხება, ამიტომაც კარგად გადაარჩევდა მედიასაშუალებებიდან მიღებულ მწირ ინფორმაციებს, მეტი დრო ჰქონდა საზოგადოებასთან უშუალო კომუნიკაციისთვის, შესაბამისად, ბუნებრივად მაღალი იყო მისი მზაობა და ცნობიერება აქტუალური პრობლემების აღსაქმელად. თანამედროვე მოზარდი მნიშვნელოვანწილად მოწყვეტილია უშუალო ურთიერთობებს და ძირითად დროს ვირტუალურ სივრცეში ნავიგაციაში ატარებს, გაუცხოებულია, ნაკლებად აღიქვამს და იაზრებს გარეთ არსებულ რეალობას და ხშირად მრავალი პრობლემა მისთვის საერთოდ გაუგებარი და უცხოა. არის სფეროები, რომელთაც საერთოდ არ იცნობს, რადგან მისადმი ინტერესი არ გააჩნია.

ქართულის მასწავლებლის მიზანი უნდა იყოს, რომ მხატვრული ტექსტების სწავლებისა და ანალიზის პარალელურად ხშირად შეიტანოს სასწავლო გეგმებში არგუმენტირებული ესეის თემები და  წერის ტექნიკაზე გაამახვილოს ყურადღება.

შთამბეჭდავი ესეის დასაწერად უმნიშვნელოვანესია ორი რამ:

• საზოგადოებისთვის აქტუალური პრობლემების მარკირება, წვდომა, ღრმად გააზრება, ანალიზი და სინთეზი, არგუმენტირებული მსჯელობა და რეზიუმირება, აგრეთვე ადეკვატური და ვალიდური რეკომენდაციების შემუშავება;
• ესეის მკაცრი სტრუქტურის დაცვა, მდიდარი ლექსიკა, წერის ტექნიკის ფლობა, სტილური ერთგვაროვნების დაცვა, ორიგინალური, არაშაბლონური აზროვნება, განსხვავებული პოზიციების გააზრებისა და პოლემიკის უნარი, პოზიციების შეჯერება.

ჩვენ შეგვიძლია დამხმარე რესურსად მოსწავლეებსა და აბიტურიენტებს შევთავაზოთ აკადემიური წერის უამრავი კარგი სახელმძღვანელო და ინტერნეტრესურსი, მაგრამ თეორიები და კოგნიტური სქემები, მოდელები და ნიმუშები ვერანაირად ვერ შეედრება პრაქტიკულ ტრენირებას.

როცა მეკითხებიან, როგორ ვახერხებ ვიღებ სასურველ შედეგს (განსაკუთრებით მეთორმეტეკლასელ აბიტურიენტებთან), ვპასუხობ, რომ მოსწავლე ყველაზე ეფექტურად სწავლობს საკუთარ გამოცდილებაზე დაყრდნობით, სისტემატური ვარჯიშით, ძალების მოსინჯვით, საკუთარი ძლიერი და სუსტი მხარეების ადეკვატურად შეფასება-გაანალიზებით, მასწავლებლისა და თანატოლების უკუკავშირით.

უდავოა, რომ წერა არ არის იოლი ამოცანა და არც ერთნაირი უნარებით აღჭურვილნი გახლავან ადამიანები, ზოგს უყვარს და ეხერხება წერა, ზოგისთვის კი ეს დაუძლეველი სირთულეა. წერის გამორჩეული უნარების მქონე მოსწავლეები იოლად ახერხებენ ესეის წერის ტექნიკის დაუფლება-დახვეწას, ხოლო ვისთვისაც ეს სუსტი მხარეა, მათ განსაკუთრებით ესაჭიროებათ სქემებისა და ე.წ. ორგანაიზერების დამუშავება.

ესეის კონსტრუირებაზე უამრავი რეკომენდაცია წამიკითხავს, მაგრამ ერთადერთი და უალტერნატივო ვერსია აქ შეუძლებელია, რომ არსებობდეს. ამასწინათ ერთი კარგი ლექტორი სტუდენტებზე დაკვირვების ნეგატიურ გამოცდილებაზე ჩიოდა და აღშფოთებით ამბობდა, რომ ახალგაზრდები სასკოლო ასაკში მასწავლებლებისგან იმდენად არიან დაკომპლექსებულნი რაღაც გაურკვეველი, საეჭვო ღირებულების სქემებითა და მზამზარეული, აკვიატებული ფრაზებით, რომ მათთან წერის თავისუფალი სტილისა და უნარების განვითარება ხშირად ლექტორის ამაო მცდელობაა.

როცა ჩემს მოსწავლეებს ესეის სტრუქტურას ვასწავლი, აუცილებლად იქვე დავძენ და ხშირად ხაზგასმით ვუმეორებ, რომ არცერთი სქემის დაცვა, რა გენიალური ადამიანის მოფიქრებულიც არ უნდა იყოს ის, არ არის სავალდებულო და რომ ყველას აქვს უფლება, ააგოს ესე საკუთარი შეხედულებისამებრ. უბრალოდ, ვინაიდან ესეი პრობლემურ, საკამათო თვალსაზრისებზე იწერება, მთავარია, რომ დაცული იყოს შემდეგი მოთხოვნები: შესავალში მიმოხილული იყოს პრობლემის აქტუალურობა, სწორად იყოს დეფინიცირებული თეზისი და ანტითეზისი, დამაჯერებლად იყოს წარმოდგენილი ორივე თეზისის არგუმენტები და კონტრარგუმენტები, გამოკვეთილი იყოს ავტორის პოზიცია, მსჯელობა იყოს რეზიუმირებული და დასკვნებთან ერთად წარმოდგენილი იყოს მიგნებული რეკომენდაციები პრობლემის გადაჭრის გზებზე.

მასწავლებლებს არაერთხელ გვიკამათია ესეის სტრუქტურაზე და მომისმენია აზრი, რომ ავტორმა ესეის სადავო თეზისებთან დაკავშირებით საკუთარი პოზიცია თავშივე უნდა გააცხადოს და შემდეგ ყველა თვალსაზრისსა თუ მაგალითს უნდა დაუპირისპიროს საკუთარი არჩევანი, რაც არასწორად მიმაჩნია. ესეის ტექსტი უნდა იყოს დამაინტრიგებელი, მიმზიდველი, ჩამთრევი, საინტერესო, უნდა ეფუძნებოდეს ევრისტიკულ სტრატეგიებს და თუკი თავშივე გავაცხადებთ საკუთარ პოზიციებს, მკითხველი წარმოდგენილი მსჯელობის მიმართ ინტერესს დაკარგავს. სასურველია, რომ ესეის ავტორმა წარმართოს მსჯელობა აზრობრივი ჯაჭვებით, წარმოაჩინოს მკვეთრი არგუმენტები და კონტრარგუმენტები ანტაგონისტური თეზისების გარშემო და ლოგიკურად მივიდეს საკუთარი თვალთახედვის წარმოჩენამდე. გზადაგზა, მსჯელობების პროცესში ის შეფარულად ისედაც მიანიშნებს საკუთარ აქცენტებს და სანამ რეზიუმირებაზე გადავა, წინა აბზაცში უკვე ჩამოაყალიბებს საკუთარ არჩევანს, დაეთანხმება ერთ თვალსაზრისს და მეორეს კატეგორიულად უარყოფს, ან ნაწილობრივ ერთს დაეთანხმება და ნაწილობრივ – მეორეს, ან არცერთ თვალსაზრისს არ გაიზიარებს და ახსნის, რომ საკითხის ასე დასმა აცდენილია სწორ აქცენტებს.

ზოგჯერ გვხვდება ესეები, სადაც წარმოდგენილი თეზისების მიმართ საზოგადოების დამოკიდებულება საკამათოა და ორივე თვალსაზრისს ახლავს დამაჯერებელი და სანდო არგუმენტაცია, ხოლო ზოგჯერ გვხვდება ესეის თემა, სადაც ერთი თვალსაზრისი ცალსახად მცდარია და შეუძლებელია მის სასარგებლოდ იმსჯელოს საღად მოაზროვნე ადამიანმა. მაგალითად, ერთიანი ეროვნული გამოცდების 2018 წლის ტესტებში მოცემული ესეების თემები, რომ „როდესაც ადამიანები ცდილობენ გაამართლონ ძალადობრივი ქმედებები, უნებურად ხელს უწყობენ ტერორიზმის გაძლიერებას“, ან რომ „ქსენოფობია ფეხს ვერ მოიკიდებს თავისუფალ და განათლებულ საზოგადოებაში“.

შეფასებისა და გამოცდების ეროვნული ცენტრის მიერ შემუშავებული ესეის შეფასების კრიტერიუმებში მაქსიმალური 24 ქულიდან ყველაზე მეტი – 5 ქულა ენიჭება მსჯელობის დასაბუთებას, ხოლო 3-3 ქულით ფასდება პრობლემის გააზრება და ლექსიკა-სტილი. ეს ქულებიც მიუთითებს, რომ კარგი ესეის დასაწერად უმთავრესია არგუმენტირებული მსჯელობის უნარი, პრობლემის ღრმად წვდომა-გააზრება, ინდივიდუალური ხელწერა, ლექსიკური და სტილური  მრავალფეროვნება.

როგორც ზემოთაც აღვნიშნე, მასწავლებელი მაქსიმალურად უნდა ცდილობდეს, რომ მოსწავლეს აარიდოს შაბლონური აზროვნება, არ მოახვიოს თავს საკუთარი პოზიციები, მხოლოდ რჩევისა და რეკომენდაციის სახით შესთავაზოს ისინი, რადგან ესეის ენა, აკადემიურობასთან ერთად, სადა, გულწრფელი და გარკვეულწილად ემოციურიც უნდა იყოს.

ესეიზე მუშაობის პრაქტიკამ მასწავლა, რომ ზოგი მოსწავლე ითხოვს მითითებებისა და წინასწარ კონსტრუირებული სქემებისგან, ხარაჩოებისგან თავისუფლებას, რათა მიეცეს საკუთარი შეხედულებისამებრ მსჯელობის წარმართვის შესაძლებლობა, ხოლო მეორე ნაწილი ითხოვს სქემებსა და ხარაჩოებს, რადგან მათ გარეშე უჭირს ლოგიკური თაანმიმდევრულობის დაცვა.

აქვე შემოგთავაზებთ ესეის კონსტრუირების ჩემეულ ვერსიას, რომელიც არც ზედმეტად თავსმოხვეულია ნაკლებად გამოცდილი მოსწავლისთვის და თან იძლევა შესაძლებლობას, რომ ხარაჩოს ფუნქცია შეასრულოს და ნამდვილად შეუწყოს ხელი მოსწავლეს ნაშრომის აგებაში.

არგუმენტირებული (ანალიტიკური) ესეის სტრუქტურა:

• I აბზაცი:

შესავალი – ზოგადად არის მიმოხილული პრობლემის არსი, აქტუალობა, წარმოშობის მიზეზები, საზოგადოებრივი აზრის მეინსტრიმი.

• II აბზაცი:

თეზისისა და ანტითეზისის მარკირება-დეფინიცირება – ორი ურთიერთსაპირისპირო თვალსაზრისი წარმოჩენილია მოკლედ, მაგრამ ნათლად, გასაგებად, თანმხლები აუცილებელი განმარტებების მოშველიებით.

• III აბზაცი:

არგუმენტები და კონტრარგუმენტები თეზისების გარშემო – მსჯელობა  ატარებს პოლემიკის ხასიათს, არის მკვეთრი, დამაჯერებლად არგუმენტირებული, დასაბუთებული საილუსტრაციო მაგალითებით, ცოცხალი და აკადემიურია.

• IV აბზაცი:

ავტორის პოზიცია – გამოყენებულია პრობლემის ანალიზისა და სინთეზის შემაჯამებელი სტრატეგიები, ლოგიკური ჯაჭვებით დაკავშირებულია ზემოთ წარმართულ მსჯელობებთან, არაშაბლონური და  დამაჯერებელია.

• V აბზაცი:

დასკვნა-შეჯამება (რეზიუმე) – მოიცავს ზედა აბზაცებში წარმართული მსჯელობების მთავარ გზავნილებსა და რეკომენდაციებს პრობლემის დასაძლევად.

ყველა მშობელი შფოთავს, როცა ბავშვის ძილი დრო ახლოვდება. მიზეზი უბრალოა: ბავშვებს არ უყვართ დაძინება. გამოდის, რომ როდესაც მათ დასაძინებლად ვაგზავნით, ვაძალებთ იმის გაკეთებას, რაც არ სურთ.
რატომ არ უყვართ ბავშვებს დაძინება? ყველა ვყოფილვართ იმ ფაქტის მომსწრე, რომ ძალიან დაღლილი და ფეხზე მთვლემარე ბავშვიც კი საკუთარი სურვილის წინააღმდეგ მიდის დასაძინებლად. რატომ ხდება ასე?
მიზეზი მრავალგვარია:
1. დასაძინებლად წასვლა მათთვის რაიმე საინტერესო საქმიანობასთან, სასიამოვნო საზოგადოებასთან განშორებას ნიშნავს;
2. ბავშვებს ჰგონიათ, რომ ჩვენ, მოზრდილები, არ ვწვებით დასაძინებლად. ამიტომ მიაჩნიათ, რომ ჩვენ ვაძლევთ საკუთარ თავს იმის უფლებას, რის ნებასაც მათ არ ვრთავთ;
3. უფრო ხშირად, გვაქვს საფუძველი, ვიფიქროთ, რომ ისინი უბრალოდ ჯერ არ დაღლილან;
4. ზოგჯერ ბავშვებს სიბნელის ეშინიათ;
5. შესაძლოა, ამის მიზეზი საშიში სიზმრები იყოს;
6. შესაძლოა, ბავშვს საწოლში ჩასველებულს, გაყინულს, შეშინებულს გაუღვიძია და არ ავიწყდება ის უსიამოვნო შეგრძნება, როცა თავს მარტოდ მიტოვებულად, დავიწყებულად გრძნობდა და მისი ძახილი დიდხანს რჩებოდა უპასუხოდ;
7. ასევე არაა გამორიცხული, რომ დასაძინებლად წასვლის ხვეწნას ბავშვი თვითდამკვიდრებისა და მშობლებზე ზემოქმედებისთვის იყენებს;
როგორ უნდა მოვიქცეთ, რომ ბავშვი ხალისიანად წავიდეს დასაძინებლად? ჩვენ უნდა ავუხსნათ, თუ რაოდენ მნიშვნელოვანია ძილი, მაშინაც კი, როდესაც მას ეს არ სურთ.
ეს სწორი მიდგომაა. იმ ფაქტს, რომ ბავშვებს დასაძინებლად წასვლა არ უყვართ, ჩვენ ხაზგასმით იმიტომ არ აღვნიშნავთ, რომ უფრო მკაცრი ზომებისკენ მოგიწოდოთ. სრულიადაც არა, ეს ჩვენი ყურადღების ცენტრში მიზეზთა გამო მოექცა:
1. ჩვეულებრივი ახსნა-განმარტებებით, ჯილდოებითა და საჩუქრებით სტიმულირება უშედეგოა. ეს პრობლემა ყოველდღიურია და ყოველდღე ახალ-ახალ მასიმულირებელ საგნებზე მოგვიწევს ფიქრი. საერთოდ, არ შეიძლება ბავშვებთან მერკანტილური ურთიერთობის დამყარება. ასეთ შემთხვევაში, როცა ცუდ ხასიათზე ვიქნებით, მაშინ მათ გაუკვირდებათ, რატომ არ გვინდა მორიგ “გარიგებაზე” წასვლა. და მაინც, ვერცერთი ბავშვი ვერანაირი საჩუქრის გამო ვერ მიეჩვევა დასაძინებლად სიხარულით წასვლას;
2. დიდი გაგება, კეთილგანწყობა, მოთმინებაა საჭირო, რომ ვასწავლოთ ადამიანს ის, რისი სწავლაც არ უნდა, და პირიქით, რა ადვილად ისწავლება ყველაფერი, რაც გვაინტერესებს.
დარწმუნებული ვარ, მსოფლიოში არცერთი ბავშვი არ დაინტერესდება ამ გაკვეთილით, სანამ ის ჯანმრთელია და თავს კარგად გრძნობს. აი, ამიტომაა ეს ამოცანა რთული ჩვენთვის, მშობლებისთვის. რატომ ვკარგავთ მოთმინებას. მოუთმენლობას მივყავართ სიმკაცრისაკენ. სიმკაცრე კი წარმატების გარანტია არ არის. ამას გარდა, როდესაც ვფიქრობთ, რომ სიმკაცრე ხსნის პრობლემას, ჩვენ მხოლოდ საკუთარ თავს ვატყუებთ, მარტოოდენ სიმკაცრით ვერ ვასწავლით ბავშვს გაიგოს ძილის აუცილებლობა. ასე მხოლოდ იმ აზრს შევაჩვევთ, რომ მას ასეთი მომთხოვნი მშობლები ჰყავს. ხდება პირიქითაც – ბავშვი იბნევა და არ შეუძლია, გაიგოს, მისი ყოველთვის ალერსიანი და კეთილი მშობლები ძილის მოახლოებისას რატომ ხდებიან ასეთი უსიამოვნო და მტრულად განწყობილნი.
მაინც როგორ მოვიქცეთ? უპირველეს ყოვლისა, გავნსაზღვროთ, რის მიღწევა გვინდა – ჩვენ არ უნდა შევაძულოთ მას დაწოლის დრო; ჩვენ გვინდა მას გავაგებინოთ დაწოლის აუცილებლობა; მისი სურვილის მიუხედავად, ჩვენ გვინდა ბავშვს ვასწავლოთ მიეჩვიოს იმას, რაც საერთოდ ჩვევად უნდა ექცეს.
ამ მიზნების განსახორციელებლად შეგიძლიათ სხვადასხვაგვარად მოიქცეთ:
1. ნუ ეცდებით, რაიმე ასწავლოთ ბავშვს სიცოცხლის პირველ წელს. ძუძუზე მყოფ ბავშვში ძილის მოთხოვნილება ჯერ ისევ ძლიერია;
2. გაკვეთილი შეფარვით პირველ წელსაც შეიძლება დაიწყოთ:
ა) ნუ დააძინებთ პატარას დღისით და დღის მეორე ნახევარში იმდენად გაართეთ, რომ დაიღალოს;
ბ) მხოლოდ მაშინ ნუ ამოგყავთ საწოლიდან ან ეტლიდან, როცა ტირის, არამედ ხანდახან უმიზეზოდაც გეჭიროთ ხელში;
გ) შეეცადეთ, რაც შეიძლება ადრე მოათავსოთ ცალკე ოთახში;
დ) ჩააქრეთ შუქი და გამოდით ოთახიდან;
ე) როგორც კი ბავშვი იტირებს და იყვირებს, დაუყოვნებლივ მიდით მასთან, თუ ჩასველებულია, საფენი გამოუცვალეთ, დაალევინეთ ჩაი ან წყალი და ალერსით დაამშვიდეთ. ნუ აიყვანთ ხელში და ნუ მისცემთ საწოვარიან ბოთლს. ნაზად გადაუსვით ხელი, დაელაპარაკეთ, დაე, იგრძნოს თქვენი ალერსიანი და მშვიდი გარემო.
3. ზოგჯერ ხდება, რომ ბავშვი ღამით ძალიან აღელვებული იღვიძებს. თუ სიცხე არ აქვს და საწოლში არაფერი აწუხებს, შესაძლოა ცუდმა სიზმარმა შეაშინა. ბავშვები ვერ არჩევენ სიზმარს სინამდვილისგან. შესაძლოა, ზოგჯერ სიზმარში ჩვენ გროტესკულად შეცვლილებს გვხედავენ. თუ ბავშვმა ცუდი სიზმარი ნახა, სჯობს გავაღვიძოთ, შუქი ავანთოთ, ხელში ავიყვანოთ და როცა დაწყნარდება, დაველაპარაკოთ, ცოტათი გავართოთ კიდეც, სანამ ისევ დავაწვენთ დასაძინებლად. ეს ყველაფერი იმიტომაა, რომ ბავშვს არ დარჩეს ძილისადმი უსიამოვნო დამოკიდებულება.
4. როდესაც ბავშვი 1.6-2 წლის ხდება, საქმე ცოტათი რთულდება. მან უკვე იცის სიტყვების ”ძილი ნებისა” მნიშვნელობა, მაგრამ ზოგჯერ თავს იკატუნებს, ვითომ ვერ იგებს. ასეთ შემთხვევებში თანმიმდევრულნი უნდა ვიყოთ და სიტყვას საქმე მივაყოლოთ. თუ თქვენ უკვე წარმოთქვით “ძილი ნებისა”,  ბავშვი კი ტირილს იწყებს, შემდეგნაირად მოიქეცით:
ა) მოიფიქრეთ რაიმე მარტივი რიტუალი და შეასრულეთ ყოველთვის, როცა დაწოლის დრო მოახლოვდება. ბავშვი შეეჩვევა ამ რიტუალს და იმ აზრსაც, რომ ძილის დრო მოახლოვდა. ასეთი რიტუალი შეიძლება გახდეს რაიმე მარტივი მოქმედება, მაგალითად, ფანჯრის გაღება, ფარდების გაწევა, ლოგინის გაშლა და ა.შ. მისი ყურადღება ამ და სხვა უმნიშვნელო წვრილმანებზე უნდა გადაიტანოთ;
ბ) როდესაც ოთახიდან გადიხართ, მიეცით მას რაიმე საგანი, მაგალითად, დათუნია ან თოჯინა. უთხარით პატარას, რომ არ გააღვიძოს დათუნა, რომელსაც უკვე სძინავს;
გ) თუ ბავშვი თქვენი გასვლის შემდეგ ისევ დაიწყებს ტირილს, დაბრუნდით მასთან, თუ ტირილს გააგრძელებს და უთხარით, რომ თქვენ იქვე ხართ, გვერდით ოთახში, რომ ყველაფერი კარგადაა, რომ დედას უყვარს ის და კვლავ ერთად იქნებიან, როცა გათენდება, ეს ყველაფერი უთხარით წყნარად და დამაჯერებლად;
დ) თუ ბავშვი ისევ იტირებს, დაახლოებით ოცი წუთის განმავლობაში ნუ დაბრუნდებით. შემდეგ დაბრუნდით და ალერსისა და საყვედურის გარეშეც დააწყნარეთ, ოფლი მოწმინდეთ, მიეცით წყალი, უსურვეთ ძილი ნებისა და გამოდით. თუ საჭირო გახდა, გაიმეორეთ ქმედება. რა თქმა უნდა, ბავშვის ტირილი, რა თქმა უნდა, შეგაშფოთებთ, მაგრამ თუ ყველაფერს რჩევების მიხედვით გააკეთებთ, შედეგს მიაღწევთ;
ე) ასე გაგრძელდება ცვალებადი წარმატებით რამდენიმე კვირა. არაა საჭირო, სხვა ღონისძიებებს მიმართოთ, მაგრამ ზემოთ ქმულსაც ნურაფერს გამოაკლებთ;
5.  თუ ბავშვს სიბნელის ეშინია, საკმარისია, ოთახში დატოვოთ ღამის ლამპა. საღამოობით, როცა ჯერ კიდევ ადრეა ძილი, შეიძლება მოიგონოთ რაიმე თამაში: ჯერ დარჩით ცოტა ხნით სიბნელეში ბავშვთან ერთად, შემდეგ უფრო ხანგრძლივად, მერე შეიძლება სულ მარტო დარჩეს ცოტა ხნით სიბნელეში, შემდეგ – უფრო ხანგრძლივად;
6.  თუ ბავშვი ღამით იტირებს, მისი ასაკის მიუხედავად, ყოველთვის მიდით მასთან;
7.  ასევე ასაკის მიუხედავად, დააკვირდით, საკმარისად აქტიურია თუ არა ბავშვი დღის განმავლობაში და დაიღალა თუ არა საღამომდე, შესაბამისად გადაწყვიტეთ დღის ძილის საკითხი;
8. უმჯობესია, რომ ბავშვი ერთსა და იმავე დროს წვებოდეს დასაძინებლად. თუმცა, ამ წესის მკაცრად დაცვა არაა აუცილებელი. პლუს-მინუს ნახევარი საათი ნორმალურია. ეს ნახევარი საათი, საჭიროების შემთხვევაში, შეგვიძლია ჯილდოდ გამოვიყენოთ.
9. როდესაც თქვენი შვილი 3-4 წლის გახდება, გამოიყენეთ მისი ფიქრის უნარი. აი, რა უნდა გავაკეთოთ, როდესაც ის წუწუნებს და არ უნდა დასაძინებლად წასვლა:
ა) აუხსენით მას, რომ ყველა მისი მეგობარი (სახელები ჩამოუთვალეთ) უკვე დაწვა დასაძინებლად;
ბ) უთხარით, რომ ასევე იქცევა ყველა მისი მეგობარი და ამაში განსაკუთრებული არაფერია;
გ) ბავშვის ყურადღება გაამახვილეთ თქვენს ნაამბობზე, რომ თქვენც პატარაობისას ამ დროს წვებოდით დასაძინებლად. მას ესიამოვნება, თუ ეტყვით, რომ თქვენ ჯერ იმიტომ არ იძინებთ, რომ მასთან მიხვიდეთ, თუ ის დაგიძახებთ;
დ) ალერსიანად, თუმცა მტკიცედ აუხსენით მას, რომ ყველა ბავშვს უკვე სძინავს, რომ ამ დროს თამაში აღარ შეიძლება, რომ გუშინ და გუშინწინ ამ დროს უკვე ეძინა და ხვალაც ასე იქნება, რომ ჩვენ ყოველთვის ისე ვერ მოვიქცევით, როგორც ჩვენ გვინდა;
ე) გაახსენეთ რაიმე სასიამოვნო, რაზედაც შეიძლება იფიქროს და უსურვეთ ძილი ნებისა;
10.  ჩვენ ჯერ არაფერი გვითქვამს იმის შესახებ, რომ სანამ ბავშვი დასაძინებლად დაწვება, ზღაპარი უნდა მოისმინოს. ძალიან კარგია, თუ პატარას მამა გაართობს. შემდეგ, როცა ბავშვი დაწყნარდება, უთხარით „ძილი ნებისა“ და გადით ოთახიდან, თუ ცელქობას არ შეწყვეტს, მსგავს გართობას ნუღარ შესთავაზებთ;
11.  საბოლოოდ, ნუ გექნებათ იმედი, რომ მანამდე გადაწყვეტთ ამ პრობლემას, სანამ ბავშვი ხუთი წლის ან მეტის არ გახდება.
გაგება, მოთმინება, სწორი მოქმედება, დაჯილდოება – როცა თქვენი შვილები ისწავლიან, შეეგუონ იმ აზრს, რომ აუცილებელია დასაძინებლად დაწოლა, ამასთანავე, ისინი რაღაც უფრო მნიშვნელოვანსაც ისწავლიან, არ აყვნენ თავიანთ სურვილებს და არ დარჩნენ იმედგაცრუებული. ეს კი უკვე ფსიქოლოგიური მომწიფების დასაწყისია.

მწერლები თავიანთი პერსონაჟების ხასიათების სიღრმისეულად დასახატავად, მათი ნათელი  თუ ბნელი მისწრაფებების, კეთილი თუ ბოროტი  ვნებების, წმინდა  თუ დემონური განზრახვების წარმოსაჩენად ხშირად მიმართავენ ცნობილ ისტორიულ პიროვნებებს, რათა მათი ცხოვრებისეული გამოცდილების კონტექსტის გათვალისწინებით მკითხველს შესაძლებლობა მიეცეს ადამიანური სულის მრავალფეროვნების სრულყოფილი აღქმისა და შემეცნებისა. კონსტანტინე გამსახურდიამ გამორჩეული წმინდანი, პოეტი, ფრანჩესკო ასიზელი თავისი რომანის „დიონისოს ღიმილის“ მხატვრულ სივრცეში შემოიყვანა მთავარი გმირის, კონსტანტინე სავარსამიძის სულიერი ბრძოლის, დაცემისა თუ წამოდგომის რთული და მრავალშრიანი გზების გამოსაკვეთად.

ფრანჩესკო ასიზელის სახე კონსტანტინე გამსახურდიას „დიონისოს ღიმილში“ იხატება, როგორც ერთგვარი პარაბოლა, რომელიც კონსტანტინე სავარსამიძის სულის სიღრმეებს გამოკვეთს. სავარსამიძის სახეში წარმოჩნდა მეოცე საუკუნის ევროპული კულტურის კრიზისი, რომელიც, უპირველესად, მის ფაუსტურ გაორებაში გამჟღავნდა. ამგვარი გაორება ნიშნეულია რომანის გმირისთვისაც, რომლის სულიერ „მარტვილობას ფრანჩესკო ასიზელთან მისტიკური „შეხვედრა“ ამძაფრებს.

გამუდმებული მერყეობა რწმენასა და ურწმუნოებას შორის იწვევს სავარსამიძის მოწყვეტას ჭეშმარიტებისგან, მაგრამ იტალიაში მოგზაურობისას იგი „აღმოაჩენს“, რომ „საერთო სენია კაცთა“ ამგვარი დისჰარმონიულობა – მთავარია გამუდმებული ბრძოლა და და ყოველი დაცემის მერე ფეხზე წამოდგომა. სავარსამიძეს სჯერა, რომ “ბედნიერია მხოლოდ ის კაცი, ვინც ერთი ღმერთის კარავში შეძლებს ამ უდაბნოში გადაჩრდილებას”. ამ თვალსაზრისით, მას იდეალად წარმოუდგება ფრანჩესკო ასიზელი. ასიზის მონასტერში წირვის მოსმენისას გმირს ეუფლება ექსტაზი, რაც იწვევს მის სულიერ კათარზისს.

ფრანჩესკო ასიზელი შუა საუკუნეების იტალიელი წმინდანი, მისტიკოსია (XII-XIII სს.). მან უდიდესი გავლენა მოახდინა ევროპის სულიერ ცხოვრებაზე. დანტე ალიგიერი „ღვთაებრივ კომედიაში“ მას მზეს უთანაბრებს. ფრანჩესკო ასიზელის სახეს ვხვდებით სულხან-საბა ორბელიანთან, რომელმაც იტალიაში მოგზაურობისას მოინახულა მისი საფლავი. საინტერესოა გრიგოლ რობაქიძის დაკვირვება ფრანჩესკო ასიზელის პიროვნებაზე. იგი წერს: „მთელი ლათინური ევროპა ამაყობს ფრანსიზ ასიზელით. მას დარჩა ოცი სტრიქონი. ამ სტრიქონებიდან იტალიელებს გამოჰყავთ მთელი იტალიური პოეზია. განსაკუთრებით უყვარს ეს სტრიქონები გაბრიელე დ’ ანუნციოს. საკვირველია, მარტო ამ ოცი სტრიქონისთვის არ არის ფრანსიზ ასიზელი საოცარი. იგი ბავშვია და თან ბრძენი. იგი ჩიტის გულშია გადასული და ცოცხლობს ჩიტის გულით. იგი ბუნების ძალთა მხილველია და დამაურვებელი (ხოლო არა ძალადობით). საკმარისია, აქ წერტილი დავსვა, რომ ქართველმა იმავ წამს მინდია გაიხსენოს. და მართლაც, მინდია იგივ ფრანსიზ ასიზელია, მხოლოდ საქართველოს მთებში აღმოცენებული, როგორც იშვიათი ყვავილი“ („ერის სული და შემოქმედება“).

რუდოლფ შტაინერი ფრანჩესკო ასიზელს მის წინა ინკარნაციაში შავი ზღვის პირზე არსებული იდუმალთმეტყველების სკოლის მოწაფედ მიიჩნევდა. მისი აზრით,  ამ იდუმალ სკოლაში მიიღეს ქრისტეს იმპულსი. ფრანჩესკო ასიზელის სამშვინველი ქრისტეს იმპულსის ძალით იყო გამსჭვალული. როცა ფრანჩესკო იმ ადამიანთა გარემოცვაში აღმოჩნდა, სადაც განსაკუთრებით მძვინვარებდნენ ავადმყოფობისა და ხრწნის დემონები, ეს იმპულსი ათავისუფლებდა განწირულ ადამიანებს. “სიღარიბეს შეუღლებულმა” ასიზელმა ევროპული სამყარო განწმინდა. რწმენა და სიყვარული თითქოს განსხეულდა მასში და იმდროინდელი სამყაროს წინაშე ცოცხალი სიმბოლოს სახით წარმოჩნდა. ეს სიყვარული კი კოლხეთის მისტერიებში ხელდასხმის შედეგი იყო.

ფრანჩესკო ასიზელის ერთ ჰიმნში „ქებათა ქება შექმნილისა“ ვკითხულობთ:

„ქება ჩემს უფალს ჩემი დების –

მთვარისა და ციური ვარსკვლავების შექმნისთვის,

ქება ჩემს უფალს ჩემი ძმების –

ქარის, ჰაერისა და ღრუბლების შექმნისთვის“.

„დიონისოს ღიმილის“ მთავარი გმირი, კონსტანტინე სავარსამიძე ფრანჩესკო ასიზელს იტალიაში გამგზავრებამდე იცნობდა. მისი სიყვარულით ავლენდა რწმენის წყურვილს. იტალიაში მოგზაურობამ კი უდიდესი გავლენა მოახდინა მის სულიერ განვითარებაზე. რომში ხეტიალისას იგი შემთხვევით გადააწყდა პატარა ეკლესიას. “ავტომატურად დავიწერე პირჯვარი”, – ასე მჟღავნდებოდა სისხლში გამჯდარი რწმენა. ეკლესიის ქვედა სართულზე მისი ყურადღება მიიპყრო ერთმა ფრესკამ და როცა ბერს ჰკითხა ფრესკაზე გამოსახულის ვინაობა, მან უპასუხა, რომ ეს იყო ფრანჩესკო ასიზელი. ამგვარმა შეხვედრამ სავარსამიძეში გააღვიძა რაღაც უჩვეულო, მიძინებული და დავიწყებული. იტალიამ გაამძაფრა მის გაორებულ საწყისებს შორის ბრძოლა. სავარსამიძემ გაიცნო სოფლის მღვდელი მამა ჯიოვანი – დაიწყო სიარული მის წირვაზე. მოსწონდა მისი ტკბილი ხმა, მლოცველების ქორალური გალობა, ალოესა და მურის სურნელება. მამა ჯიოვანისთან ერთად ხშირად ატარებდა დროს ძველ წიგნებსა და ფოლიანტებში, საუბრობდა ნეტარ ავგუსტინესა და ფრანჩესკო ასიზელზე. ჯიოვანი გაოცებული იყო, თუ რად აინტერესებდა მას ქრისტიანული მისტიკა.

ჯიოვანი იმდენად მოიხიბლა სავარსმიძის პიროვნებით, რომ ყველას არწმუნებდა (გავრცელებული ეჭვის საწინააღმდეგოდ), რომ იგი იტალიურ პოეზიას სწავლობდა, ოვიდიუსსა და ფრანჩესკო ასიზელს თარგმნიდა. სავარსამიძე მამა ჯიოვანისთან საუბარში გამოტყდა, რომ ქართველია, „ძველთა ძველი ქრისტიანე“ და ყელზე წმინდა კონსტანტინეს შანა ჰკიდია. სავარსამიძე დამწუხრებული აღიარებს, რომ არ ძალუძს ხანგრძლივად ღმერთსა და სულზე ფიქრი, ეშინია, რომ „ერთ მშვენიერ დღეს თავი გაუსკდება“. „მე არ მინდა, გავიგო, თუ რა ხდება იმ ვარსკვლავების გადაღმა. ეგებ ის ლამაზად მოციმციმე ცის მნათობები ბოროტი დემონების თვალები იყოს. ეგებ ჩვენი მოხუცი მზეც, მშვიდობის თეთრი ალამივით ეთერში რომ ფრიალებს, თვითონ იყოს სიკვდილის პირშავი ღმერთი. არც ის მინდა, ვიცოდე, თუ რა ხდება ხავერდით მოსილ დედამიწის ქვეშ, ეგემ ჩვენი ბებერი მიწაც სფეროებში გამორიყული სატანას მძორი იყოს“, – ამბობს სავარსამიძე.

ფრანჩესკო ასიზელიც გაეყარა მამას, ისევე როგორც სავარსამიძე. თუმცა კონფლიქტის წყარო და მიზეზი სხვადასხვა იყო, მაგრამ თვით განდგომის ფაქტი ანათესავებთ მათ ერთმანეთთან. ფრანჩესკომ ძიების გზა აირჩია და ღმერთისკენ მიმავალ უდაბურ გზას დაადგა, სადაც შიშველი ხელებით მოუწევდა ბრძოლა მატერიალურ თუ სულიერ წინააღმდეგობებთან. სავარსამიძემაც მიწას, ჩვეულებრივ, სადა, ცხად და მარტივ ყოფას გაურკვეველი რამ არჩია – ძიება. თუმცა ეს ძიება არ არის სწორხაზოვანი. ბავშვობაში რაღაცნაირად მიეთითა მას გზის ნიშანი, მაგრამ მაინც ყოველთვის იბნეოდა, აქეთ-იქით ეხლებოდა და ხშირად ეცემოდა. ბავშვობაში, ერთი თამაშისას ძიძიშვილებმა სავარსამიძე ჯვარზე გააკრეს ქრისტესავით. სავარსამიძემ ვერ „ახსნა“ და გადაივიწყა ეს „ნიშანი“. მის ცხოვრებაში სულ სხვაგვარი ინტერესები გაჩნდა. სიყმაწვილეში ფრანჩესკო ასიზელს ჰქონდა ხილვა – უზარმაზარ სასახლეში იყო, სადაც უამრავი იარაღი ეყარა. თავიდან ეგონა, რომ ეს მომავალ მეომრულ ცხოვრებაზე მიანიშნებდა, მგრამ მალე კვლავ მიენიშნა, რომ ეს მის სულიერ მოღვაწეობას გულისხმობდა.

ბიანკამ (რომელსაც გამახვილებული ინტუიცია და წინასწარმეტყველების ერთგვარი ნიჭი ჰქონდა) იდუმალ იგზნო სავარსამიძის “არაჩვეულებრივობა”, ძე კაცისას მიამსგავსა. სიზმარშიც იხილა უცხო მწირი, რომელსაც ბარონესამ ბარონის ქურქი გამოუტანა და თბილი წყლით ფეხები დაბანა. “მწირმა იუკადრისა: მე რომ თავადის ქურქი ჩავიცვა, ვინცა ვარ, იგი აღარ ვიქნებოდიო”. ბიანკამ სიზმრის გავლენით დახატა ასეთი სურათი: “ჩემი გალურჯებული სხეული შავი ძელის ჯვარზე გაკრული. წელზე უშველებელი გველი მარტყია. ტანში ჟრუანტელმა დამიარა”. ამ სიზმარმა წამოატივტივა სავარსამიძის მეხსიერებაში ბავშვობისდროინდელი დავიწყებული ამბავი, ამიტომაც ეუბნება ბიანკას შემკრთალი: „თქვენ როგორ გეზმანათ, სინიორინა ბიანკა, რომ მე ოცდახუთი წლის წინათ ჯვარს მაცვეს ჩემმა ძიძიშვილებმა“. „ჯვარცმა“ ამ შემთხვევაში გააზრებულია, როგორც რეალური ფაქტი და არა თამაში (აქ თითქოს გაიხსნა ბავშვობიდროინდელი სიმბოლოს არსი). ბიანკას „ბოდვა“, რომ სავარსამიძე იგივე ქრისტეა, ეფუძნება იმასაც, რომ მან ქრისტესავით დასძლია სიკვდილის შიში. „აკი თქვენ მიტომაც არ გეშინიათ გველების“. გველები ამ შემთხვევაში სატანის ჰიპოსტასებია, რომლებიც სავარსამიძეს რწმენამ და წინაპართა გამოცდილებამ დააძლევინა. ბიანკასთან და მამა ჯიოვანისთან საუბრებმა სავარსამიძეში სრულიად ახალი ენერგია წარმოშვა, რომელმაც დროებით დააძლევინა დაბნეულობა. ორიენტირად ფრანჩესკო ასიზელი ჰყავდა, რომლის პიროვნება მთლიანად „შემოვიდა“ მასში და ერთგვარად განწმინდა. სავარსამიძე ასიზის მონასტერში მიდის აღდგომის დღესასწაულზე დასაწრებად. გზაში, პერუჯიის კოშკებისა და ბასტიონების სიმაღლიდან სასაცილოდ ეჩვენება ბენზინის სუნით აყროლებული თანამედროვე ქუჩები, საწვრილმანო დუქნები, კინემატოგრაფიის საზიზღარი რეკლამები – ერთი სიტყვით, ყველაფერი ის, რითაც აქამდე ცხოვრობდა და სულდგმულობდა. თითქოს მის სულს ძველი სამოსი შემოეძარცვა და ახლით შეიმოსა. ეკლესიის ზარების გუგუნი მასში იწვევს სიზმარეულ განცდას: „მეგონა, რომ ბინდისას გამეყარა ჩემი მგლოვიარე სული, გადაჰყვა ზარებს მწუხარე სულეთში და დამტოვა მარტო, უსამშობლო, მიუსაფარი სან ავგუსტინოს ლოდზე მჯდომარე“.

სავარსამიძე აღტაცებულია სან ფრანჩესკოს მონასტრით. მიუხედავად იმისა, რომ მას მრვალგზის მოუსმენია დიდ ხუთშაბათს მწუხრი წმინდა პეტრეს ტაძარში, წირვას დასწრებია პარიზის ღვთისმშობლისა და წმინდა პავლეს ტაძარში, მაინც “რაც მე აღდგომა ღამეს განვიცადე ფრანჩესკო ასიზელის მონასტერში, კალმით არ აიწერება”. იტალიელთა რწმენით, წმინდა ფრანჩესკო არ მომკვდარა, „არამედ იგი ეკლესიის სიღრმეში ლოცვადაა დამდგარი“.

სავარსამიძის სული მთლიანად იმსჭვალება ფრანჩესკო ასიზელით. ხელების ფათურით მიჰყვა ჩაბნელებულ, ნესტიან დერეფნებს, შეიგრძნო არამიწიერი მოთეთრო შუქი. ეს ფიზიკური სვლა იმავდროულად სულიერი გადანაცვლებაცაა სულის სიღრმეში, ფერფლწაყრილი რწმენის საუფლოსკენ. ალოესა და მურის სუნი აბრუებს და მისტიკური ექსტაზისთვის შეამზადებს. მზერა ეწმინდება. მაღალი სანთლების ფონზე იგი იმახსოვრებს მლოცველთა მგლოვიარე სახეებს. მისი სული თითქოს წყდება სხეულს და ზეცისკენ მილივლივებს. მისი ფიქრის საგანი ხდება თეთრფრთიანი ანგელოზები. ჯოტოს ღვთაებრივი ხელით ნახატი მისტიური ალეგორიები იტაცებს: „ქრისტეს წმინდა ფრანჩესკო თავის საცოლეს, ქალბატონ სიღარიბეს აცნობს. გავალაკისებური შარავანდედით მოსილ წმინდა ფრანჩესკოს თავზე თუშურის მაგვარი ქუდი ჰხურავს, ნამსჭვალიანი მარცხენა გულზე მიუდევს. ბერის რუხი, ნაოჭიანი სამოსი აცვია სიყვარულის უბადლო თავადს. აყვავებულ ქალწულებს მიაგავენ ანგელოზები: „მართლაც, სიყვარულის ბრწყინვალე თავადი სულიერსა და უსულოს, ყვავილებსა და ღრუბლებს, ცეცხლსა და წყალს, ადამიანსა და ცხოველებს – ყველას საყვარელ და-ძმას ეძახდა. განა იგი არ იყო, მინდვრის ტრედები რომ სიკვდილს გადაარჩინა? ძვირფასნო! ქრისტესმიერ საყვარელნო დანო ჩემნო! რისთვის დააჭერინეთ თავი ადამიანს? ახლა მე მწადის, გამოგიხსნათ სიკვდილის კლანჭებიდან“. „მან არ განბანა საკუთარი ხელით შეპყრობილი და კეთროვანი? გული მისი უფაქიზესი სარკე იყო, უმბრიის აზურის ფერი ცა თავისი ღრუბლებით, ოქროს გავალაკიანი მზითა და ვარსკვლავებით ამ სარკეში იხატებოდა და მისი დები – საყვარელი მინდვრის ბალახი და ყვავილები. ყველგან სიყვარულის ალოეს აფრქვევდა, ყველგან ღმერთს ხედავდა, თვითონაც ღმერთდალეული და ღმერთით მთვრალი“. წმინდა ფრანჩესკოს ეს ქება სავარსამიძის არსებაში რწმენის საწყისის გამარჯვებისა და სულიერი გაორებულობის დაძლევის მაჩვენებელია. ეს იყო მისი სულის აყვავების ჟამი. მთლიანად დაწმენდილი მისი არსება ფრანჩესკო ასიზელს “შეხვდა” და იზეიმა. ეს იყო ძალიან დიდი სიმაღლე, სადაც სავარსამიძეს მტკიცე საყრდენი არ ჰქონდა – გამუდმებული მერყეობა, შინაგანი გაორება შლიდა და არღვევდა, ამიტომაც კვლავ მიწაზე ჩამოვარდა. წინა ღამით თუ მუხლებზე დაჩოქილი ღმერთს შეჰღაღადებდა, ახლა ასიზის გზაზე აღმართულმა შავი ძელის ჯვარზე გაკრულმა ქრისტემ გააღიზიანა. მის სულში დემონი აბობოქრდა. ხელჯოხი მოუქნია „სმარაგდისფერ სამოთხეში აღმართულ უდაბნოს ღმერთს“, დაინგრა ჯვარცმა. ფეხით გათელა წაქცეული ჯვარი და უშვერი სიტყვებით გმო ქრისტე, თუმცა ისიც იგრძნო, რომ გაუგონარი რამ ჩაიდინა და უკან მოუხედავად განაგრძო გზა. „სიკვდილის თავადი“ უკვე ხელს უშლიდა მის ახალ გზნებას – მისი სული ახლა უწმინდურ ძალას ეპყრა ხელთ. ხანმოკლე აღტყინებას მოჰყვა სევდა, რმელიც ღვინომაც ვეღარ გაანელა. სავარსამიძე გრძნობდა, რომ „სული ტანში აღარ ეტეოდა“, ამიტომაც საკუთარ თავს, როგორც ორეულს, ისე შესცქეროდა და თანაუგრძნობდა: „შენი სული ბუდეგამოფუკულ კრაზანასავით წრიალებს. გახუნდებიან ამქვეყნიური ფერადები, არ გინდა არც შენი თავის, არც ადამიანების დანახვა, ყოველივე ხმაურობა ნერვებს გიშლის, აღარ იცი, ვის შეაკლა თავი და მაშინ დედამიწაზე ჭილობის ოდენა მიწაც არ გეგულება, სადაც შეგეძლოს, თავი მიიდრიკო“. ასე მოთქვამდა მათე მახარებელიც: „მელთა ხურელი უჩნთ და მფრინველთა ცისათა საყოფელი, ხოლო ძესა კაცისას არარაი აქუს, სადა თავი მიიყუდნეს“.

სავარსამიძე შინაგანად გაუწონასწორებელია, ამიტომაც ნელდება მასში ფრანჩესკო ასიზელთან „ზიარების“ ხიბლი და იბადება საოცარი აღგზნება – „ღმერთისკენ“ და „ღმერთისგან“ ერთმანეთს ეჯახება. ამ შინაგან სულიერ მოძრაობას ყველაზე მძაფრად ამხელს ცრუ ქრისტეს ეპიზოდი. წითურწვერებიან ანაფორიან მათხოვარს ახალ ქრისტედ მოაქვს თავი, ფეხშიშველა მათხოვრებთან ერთად ვირის ეტლით დადის და ქადაგებს: „ადამიანს დაავიწყდა ღმერთი და გაცოფდა. ანტექრისტემ გაუკეთა ადმიანებს ეს ქალაქები, ანტექრისტემ აუშენა მას მანქანები… მოწეულია ჟამი, ძმანო და დანო ჩემნო, როცა ყველა ქრისტეანი თვით უნდა გახდეს ქრისტე და აჰა, მე დავძლიე ჩემი ადამიანური სიგლახე“.

რასაც ეს ცრუ ქრისტე ქადაგებს, შინაგანად ყოველთვის აწამებს სავარსამიძეს, ამიტომაც ამ სიტყვების გაგონებისას უცნაური ჟინი აიტაცებს, დროს იხელთებს და დაცარიელებულ ეტლში ჩაჯდება. უხარია, მათხოვრები და ბავშვები ახლა მას რომ მისდევენ ყვირილით, ხოლო როცა ცრუ ქრისტე სილას გაარტყამს და მრისხანედ შესძახებს: „ვინ მოგცათ ნება, ღმერთის ეტლში ჩამჯდარიყავით?“ სავარსამიძე მეორე ყბას მიუშვერს და უპასუხებს, რომ თვითონ არის ღმერთი. სავარსამიძე იტანჯება და სულიერ მგლოვიარობას განიცდის ჩადენილის გამო. „ასიზის გზაზე ჯვრების დამსხვრევა, პერუჯიელ ცრუქრისტეს სილა, ყველაფერი ეს სიმთვრალესა და ექსტაზში მომხდარი ამბები იყო, მაგრამ მაინც კოშმარული ნალექი დამრჩა გულში”.სავარსამიძემ უთხრა გამომძიებელს: “თქვენ არ იცით, ღვთისმოსაობასა და ღვთისგმობას შორის რომ სულ ერთი ნაბიჯია”. ეს ერთი ნაბიჯი კი უფსკრულს ეთანაბრება.

ფრანჩესკო ასიზელის სახე სიმბოლოა ადამიანის არსებაში დანთებული ღვთაებრივი ნაპერწკლისა, რომელსაც გამუდმებით სულის შებერვა, გაფრთხილება და აღორძინება სჭირდება. მისი სახე მსოფლიო ლიტერატურის არაერთ ნაწარმოებში გვხვდება, მათ შორის, ნიკოს კაზანძაკისის რომანში „აღსარება გრეკოსთან“. კაზანძაკისმა ამ წმინდანზე რომანიც დაწერა „წმინდა ფრანჩესკო“ (1956), რომელსაც, იმედია, მალე თარგმნიან ამ მწერლის სხვა რომანთა შესანიშნავი ქართველი მთარგმნელები.

დღეს ინფორმაცია სტიქიური ნაკადივით იღვრება, ყველგანაა და ყოველთვის.  ამ სტიქიასთან გამკლავება არც თუ ადვილი ამოცანაა. ბუნებრივი სტიქიის მსგავსად, მასაც დამანგრეველი ძალა აქვს, სწორედ ამიტომ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ინფორმაციის დამუშავების, კრიტიკული აზროვნების, მედიაწიგნიერების უნარებზე ყოველდღიური მუშაობა.

ერთ-ერთი „დესტრუქციული იარაღი“ საინფორმაციო არსენალიდან დემაგოგიაა.

რა არის დემაგოგია? სად, როდის და როგორ შეიძლება გავხდეთ დემაგოგიის „მსხვერპლი“? რა შეიძლება შევუპირისპიროთ დემაგოგიას? როგორ ავირიდოთ დემაგოგიის „მავნე ზემოქმედება“ ?

სკოლაში ამ კითხვებზე პასუხების მოსაძიებლად და პრობლემაზე სამუშაოდ დროის გამონახვა ყოველდღიურადაა სასურველი.

რა არის დემაგოგია?

დემაგოგია ბერძნული სიტყვაა. თავდაპირველად ნეგატიური მნიშვნელობა არ ჰქონდა, აღნიშნავდა ხალხის წინამძღოლობას, წარმართვას. ანტიკურ საბერძნეთში დემაგოგს უწოდებდნენ გამორჩეული ორატორული უნარების მქონე პოლიტიკოსს ან მოაზროვნეს, რომელსაც მარტივად შეეძლო ხალხზე სათანადო ზემოქმედება. თანამედროვე განმარტების თანახმად, დემაგოგია ცრუ დაპირებით, ფარისევლობით, ფაქტების განზრახ დამახინჯებით ზეგავლენის მოხდენას გულისხმობს.

შესაძლოა, ადამიანს მცდარი შეხედულებები ჰქონდეს ამა თუ იმ საკითხთან დაკავშირებით, ამ მცდარ შეხედულებებს ღიად გამოხატავდეს, ცდილობდეს სხვების დარწმუნებას ან გადარწმუნებას, მაგრამ თუ ის განზრახ, გაცნობიერებულად ამახინჯებს ფაქტებს, იშველიებს ცრუ არგუმენტებს, ცრუ დაპირებებით ცდილობს მსმენელებს თავს მოახვიოს საკუთარი მოსაზრებები, ის დემაგოგია.

სოციალურ ქსელებში, ონლაინ, ბეჭდურ თუ ტელემედიაში ხშირად ვაწყდებით ხოლმე დისკუსიას სხვადასხვა საკითხზე. დისკუსიებს, დებატებსა და დისპუტებს გაკვეთილებზეც ვაწყობთ. ზედაპირული დაკვირვებაც საკმარისია იმის სათქმელად, რომ კამათის კულტურა ჩვენს საზოგადოებაში დასახვეწია.

ბლოგში იმ რამდენიმე გავრცელებულ მეთოდზე მინდა ყურადღების შეჩერება, რასაც ყველაზე აქტიურად იყენებენ ხოლმე დემაგოგები.

კითხვა კითხვის წილ

მარტივი ფსიქოლოგიური ხრიკი, რასაც დემაგოგები ხშირად მიმართავენ, დასმულ კითხვაზე კითხვისვე შეგებებაა. კითხვა ერთგვარი „შეტევითი აქტია“. ვინც კითხვას სვამს, ის უტევს კიდეც. დემაგოგისთვის მნიშვნელოვანი ტაქტიკური პოზიციაა გავლენის მოპოვება, ამიტომ დასმულ კითხვაზე არგუმენტირებული პასუხის გაცემის ნაცვლად ის კითხვას „აიფარებს“. ასეთ შემთხვევაში ოპონენტს არ უნდა მივცეთ იმის საშუალება, თავი დაიძვრინოს. გაიმეორეთ თქვენი შეკითხვა და მოითხოვეთ კონკრეტული პასუხი.

რელატივიზმი

ობიექტური ჭეშმარიტების უარყოფა, ზოგადად, დემაგოგიის საფუძველია. ოპონირებისას „კუთხეში მიმწყვდეული“ დემაგოგის ტაქტიკა სწორედ ამას ეფუძნება. ფრაზები „აბსოლუტური ჭეშმარიტება არ არსებობს“, „ ყველა თავისებურად მართალია“, „ყველაფერი ფარდობითია“ – მარტივი გამოსავალია და გამოიყენება ოპონენტის დასაშოშმინებლად. ამ შემთხვევაში კამათის საგანთან დაბრუნება, თეზისის ნათლად, მკაფიოდ გამეორება და კონკრეტული არგუმენტების მოთხოვნაა გამოსავალი.

„ინვერსიული პრეზუმფცია“

უდანაშაულობის პრეზუმფცია, როგორც ცნობილია, გულისხმობს, რომ ადამიანი უდანაშაულოდ მიიჩნევა მანამ, სანამ მისი დამნაშავეობა არ დამტკიცდება კანონის შესაბამისად. ამასთან, არავინაა ვალდებული ამტკიცოს თავისი უდანაშაულობა. საკუთარი პოზიციის გასამართლებელი არგუმენტების წარმოჩენის ნაცვლად დემაგოგი ხშირად მიმართავს პრეზუმფციის ამ ზოგად თეზას და ითხოვს ოპონენტისგან საწინააღმდეგოს დამტკიცებას. „დამიმტკიცეთ საწინააღდეგო“, „მოიყვანეთ საწინააღმდეგო არგუმენტები“ . ამ შემთხვევაში საჭიროა სიტუაციის სიტყვიერი ანალიზი, დემაგოგისთვის „კარტების გაშლა“ და მითითება, რომ ის „გაშიფრულია“.

ყურადღების კონცენტრირება შეცდომებსა და უზუსტობებზე

გამოცდილი დემაგოგი ყურადღებით უსმენს ოპონენტს, ინიშნავს ყველა უზუსტობას, შეცდომას ( მათ შორის, გრამატიკულს, წარმოთქმის დროს დაშვებულს, უმცირესსაც კი), შემდეგ კი „მიჯრით მიაყრის“ ამ უზუსტობებს მსმენელს და ყურადღებას ამახვილებს მათზე, საბოლოოდ, ყველაფერი იქითკენ მიჰყავს, რომ ადამიანს, რომელიც ასეთ შედომას უშვებს, ჭკუა არ მოეკითხება, მისი მოსაზრებები და პოზიცია კი სწორი ვერ იქნება. ზოგიერთი კიდევ უფრო შორსაც მიდის და ოპონენტის ცხოვრებისეულ შეცდომებს, ბიოგრაფიულ მონაცემებს იყენებს კონკრეტულ საკითხზე მსჯელობისას. ამრიგად, ყურადღების კონცენტრირება ხდება არა სამსჯელო საკითხზე, არამედ არაარსებით დეტალებზე. უნდა ვიცოდეთ, რომ მონაცემები, რომელიც სამსჯელო საკითხს, თეზისს არ ეხება, არგუმენტებად არ გამოდგება და ეს წმინდა წყლის დემაგოგიაა.

წყაროები და კვლევები

საერთაშორისო, მასშტაბური, უცხოური, მსოფლიო მკვლევრების და ბრიტანელი/კანადელი/ამერიკელი მეცნიერების კვლევებზე დაყრდნობა დემაგოგების „საყვარელი“ ხრიკია. აქვეა მოძველებული, სტერეოტიპული, სულაც, მოგონილი და არარეალური გამოკითხვების შედეგებიც. ზოგი უფრო შორსაც მიდის – გასაიდუმლოებული, „გრიფით საიდუმლო“, კონფიდენციალური წყაროები – ეს ყველაფერი მხოლოდ და მხოლოდ იმ შემთხვევაში სახელდება, როდესაც შეუძლებელია ზუსტი ფაქტების დამოწმება. მოითხოვეთ ზუსტი წყაროები, ფაქტები, რიცხვები, სტატისტიკური მონაცემები.

დილემა და ალტერნატივა, როგორც ულტიმატუმი

საკმაოდ გავრცელებულია ასევე უამრავი შესაძლო ვარიანტიდან მხოლოდ იმ ორის წარმოჩენა, რომელიც მთქმელს მიზნის მისაღწევად სჭირდება. ეს ცრუ ალტერნტივა, ცრუ დილემა საკმაოდ ნათელ ( უფრო სწორად კი, ბნელ) სურათს ქმნის და ოპონენტს უხშობს სხვა ვარიანტებს, სამსჯელო საკითხი იმდენად და იმ სახით ვიწროვდება, როგორც დემაგოგს „აწყობს“. მაგალითად, პიროვნული თავისუფლების საკითხზე მსჯელობისას დემაგოგიურად ჟღერს ფრაზა „ რა უფრო მნიშვნელოვანია, თავისუფლება თუ უსაფრთხოება? სახელმწიფო ზრუნავს თავისი მოქალაქეების უსაფრთხოებაზე, ამიტომ პიროვნული თავისუფლების გამოხატვა უნდა იზღუდებოდეს. დემოკრატია კარგია, სტაბილურობა კი აუცილებელი“. ასეთ შემთხვევაში მნიშვნელოვანია იმაზე მითითება, რომ ეს ორი რამ ერთმანეთის ალტერნატივად არ უნდა განიხილებოდეს და მსჯელობის საგანი დილემის გადაჭრა არ არის.

ვინც გაფრთხილებულია, ის შეიარაღებულია. კრიტიკული აზროვნება კი ერთ-ერთი ის იარაღია, რაც თანამედროვე ადამიანისთვის შეუცვლელი მნიშვნელობისაა. დემაგოგის არსენალში არსებული ზემოთჩამოთვლილი სტრატეგიების დამუშავება საგაკვეთილო პროცესში საშუალებას მისცემს მოსწავლეს, ადვილად ამოიცნოს დემაგოგიური მსჯელობა და შეუპირისპიროს მას არგუმენტირებული მსჯელობა.

ქალაქისთვის ზღაპარი ისეთივე აუცილებელია, როგორც დიდი სკვერი, სადაც ციყვები და ბავშვები ხეებზე ერთად დაძვრებიან, შუქნიშანი, რომელიც ყველაზე ზრუნავს, მთავარი მოედანი, სადაც მთავარი საათი რეკავს, კინოთეატრი, სადაც მულტფილმებს აჩვენებენ, და, რა თქმა უნდა, აკროპოლისი

აკროპოლისი რა არის?  – ეს ქალაქის გულია, ქალაქის მთავარი ნაგებობა, საიდანაც ქალაქს მისი მარადიული მცველები დარაჯობენ. თბილისს -ნარიყალა აქვს, შეგიმჩნევია, რა ლამაზად განათდება ხოლმე ღამ-ღამობით?

ჰოდა, რას გიყვებოდი? ქალაქსა და ზღაპარზე და სულ სხვაგან წავედი….

ქალაქს კიდევ თავისი ბუკინისტი უნდა ჰყავდეს.

ბუკინისტი ვინაა? ბუკინისტი ადამიანია, რომელიც წიგნებს აგროვებს, უვლის, პატრონებს უძებნის…

ჰოდა, ჩვენს დიდ ქალაქსაც ჰყავდა თავისი ბუკინისტი, კეთილი, მცივანა კაცი.

ბუკინისტს ძალიან უყვარდა ბავშვები და მისი საყვარელი საქმე მათთვის წიგნების არჩევა იყო. აარჩევდა წიგნებს და ღამ-ღამობით ბავშვებს სასთუმალთან უწყობდა.

მოწყენილებს -მხიარულ წიგნებს ურჩევდა, მხიარულებს და ცელქებს – ცოოტა, სულ ცოტა ნაღვლიანებს, მცივანებს – თბილ მოთხრობებს დაუტოვებდა, მტირალებს – სასაცილო ამბებს, მათ, ვისაც კითხვა არ უყვარდა, ნახატიან წიგნებს ჩუქნიდა, მათ – ვისაც წიგნის დასრულება ენანებოდა, ისეთ წიგნებს, რომლებიც არასდროს მთავრებიან…

ასეთი წიგნებიც არსებობს, ფიქრებში გააგრძელებ და გააგრძელებ, რამდენ ხანსაც გინდა.

ბუკინისტს უნდოდა, რომ მსოფლიოში ყველა ბავშვს ერთმანეთი გაეცნო, განსხვავებული ამბები წაეკითხა, განსხვავებული ხასიათები შეჰყვარებოდა. ბუკინსტი თვლიდა, რომ ყველა ბავშვისთვის არსებობს განსაკუთრებული წიგნი, განსაკუთრებული მეგობარი, რომელსაც უბრალოდ დროულად პოვნა და კარგად წაკითხვა სჭირდება.

მოკლედ, საღამოობით, როცა რძეს და ორცხობილას მიირთმევდნენ,  კბილებს კარგად გაიხეხავდნენ და ხელებსაც მარწყვისსუნიანი საპნით გულდაგულ დაიბანდნენ. როცა ლამაზ პიჟამოებს ჩაიცვამდნენ, ბალიშებსაც კარგად აიფუმფულებდნენ და საბნების ქვეშ შეძვრებოდნენ. ზამთარში – გაყინულ ფეხუცებს გაითბობდნენ და ზაფხულში – პირიქით, თხელი საბნებიდან ფეხებს გარეთ გამოაპარებდნენ, ბავშვები სასთუმალთან ფერად-ფერად წიგნებს პოულობდნენ.

ამბები პეპიზე, კარლსონზე, 8 ბავშვსა და მათ მხიარულ მშობლებზე, პინოქიო, მეფე მათიუში, პატარა უფლისწული და კიდევ ბევრი სხვა წიგნი ბავშვებს თავის საოცარ სამყაროს ჩუქნიდა.

ხომ გითხარი, შემთხვევითი წიგნები არ იყო -მეთქი.

იმ ბიჭს, რომელმაც სხვას დასცინა, გულისამაჩუყებელი ამბავი ელოდა ზუსტად თავისნაირ ბიჭზე.

იმ გოგოს, ვინც თავისი სათამაშო სხვას არ ათხოვა, ერთი წითელთმიანი გოგოს მხიარული გასეირნება  უნდა წაეკითხა, გახსოვთ ეს ამბავი? იმ გოგომ მთელი ქალაქის ბავშვები დაასაჩუქრა.

მოკლედ, ყველა ამბავი ზუსტად ისეთი იყო, როგორიც უნდა ყოფილიყო. როგორიც საჭირო იყო და მეტიც, აუცილებელი.

დაურიგებდა მცივანა ბუკინისტი წიგნებს ბავშვებს და თავის პატარა, წიგნებით გამოტენილ სახლში ბრუნდებოდა.

სახლი პატარა სულაც არ იყო, მაგრამ წიგნებით გამოტენილი სივრცე პატარა გეჩვენებოდა.

წიგნები ყველგან, საწოლთან, კარადებში, მაცივარშიც კი.

დიახ, დიახ, ღარიბ ბუკინსტს არასდროს ჰქონდა იმდენი საჭმელი, რომ მაცივარში შეენახა, ამიტომაც მაცივარში კულინარიულ წიგნებს ინახავდა, საწოლ ოთახში – ზღაპრებს, შემოსასვლელში – სამოგზაურო რომანებს, ფანჯრის რაფაზე კი სულ ფერად-ფერადი ფანტასტიკური ლიტერატურა ჰქონდა ჩამოწყობილი.

• იი, რას იყინება ერთი, შეუკეთოს ერთი-ორი წიგნი ღუმელში – ჭორაობდნენ მეზობლები.

მაგრამ არასდროს, აი, არცერთი წუთით არ უფიქრია მცივანა  ბუკინისტს,  რომელიმე წიგნი დაეწვა და ისე გამთბარიყო. არც გატეხილ მინაზე აუკრავს ოდესმე ფურცლები ბოტანიკური ლექსიკონიდან თუ რომელიმე ცნობილი მხატვრის ალბომიდან.

ჰოდა, რომ მოსაღამოვდებოდა, გამოვიდოდა თავისი სახლიდან და მთელ ქალაქში უჩუმრად დადიოდა დიდი ტომრით. მერე, ბავშვების სასთუმალთან სხვადასხვა წიგნი აღმოჩნდებოდა ხოლმე:

-უიჰ, პეპი მესტუმრა  – იტყოდა ხოლმე მორცხვი გოგონა, რომელსაც საკუთარი ჩრდილისაც კი ეშინოდა.

-უი, შეხედეთ, 8 ბავშვის ამბავი – მოწყენილი და დედისერთა ბიჭი დიდ, ლიტერატურულ ოჯახს პოულობდა უცებ.

-მაუგლი, ნახეთ მაუგლი – იტყოდა ბიჭი, რომელიც ძაღლებს ქვებს უშენდა და ჩიტებს შურდულს უმიზნებდა-ხოლმე.

-ნახეთ ბიბო რა ბიჭია, ისიც მამას ელოდება – ეს პატარა, ცისფერთვალა გოგოა, რომელსაც მამა უყვარს ძალიან.

-სალამურა, სალამურა – ეს ის ბავშვი იყო, რომლის დედასაც ქართული წიგნები არ უყვარდა.

-ნახეთ, როგორი მხიარული ლექსებია – ეს კი ორი ფილოსოფოსის შვილი იყო,  ლექსების კითხვა რომ დროის ფუჭი კარგვა ეგონათ.

-პინოქიო, ცხვირს გაუფრთხილდი – მიხვდი ალბათ, ტყუილები რომ ზედმეტად უყვარდა, ეს იმ პატარა გოგონას სასთუმლის წიგნი იყო.

საღამოობით, როცა ქალაქის ყველა ბავშვს თავის საკითხავს დაუტოვებდა, მცივანა ბუკინისტი შინ ბრუნდებოდა, უზარმაზარ წიგნს არეულ წარწერას  დაულაგებდა ( ეს სახლში შესასვლელი საიდუმლო გასაღები იყო),  წიგნის ყდას მძიმედ აჭრიალებული კარივით გამოხსნიდა, წიგნში შევიდოდა და კარს საგულდაგულოდ მოიკეტავდა.

თქვენს სახლს შეიძლება სულ სხვა წარწერა ჰქონდეს, თქვენი მშობლების სახელები და გვარები ეწეროს. ბუკინისტის წიგნ-სახლს კი ასეთი წარწერა ჰქონდა:

„ჰანს ქრისტიან ანდერსენი

ზღაპრები“.

შავი,  წითელი, თეთრი, ყვითელი  და მწვანე ზღვა – ეს „ფერადი“  ზღვებია ჩვენს პლანეტაზე.  საინტერესოა,  რატომ ურევია ამ ზღვების სახელებში ფერები და რით განსხვავდებიან ისინი სხვა ზღვებისგან.  შავი ზღვის შესახებ  აქ  აღარ ვისაუბრებ, რადგან მას მთელი სტატია მივუძღვენი, დანარჩენებს კი მოკლედ მიმოვიხილავ.

ყვითელი ზღვა

ყვითელი ზღვა წყნარი ოკეანის აუზს მიეკუთვნება და ნახევრად შიდა ზღვაა. ის აზიის აღმოსავლეთ სანაპიროზე,  კორეის ნახევარკუნძულის დასავლეთით მდებარეობს.  ყვითელი ზღვა სამი ქვეყნის ტერიტორიას –  ჩრდილოეთ კორეას, სამხრეთ კორეასა და ჩინეთს ესაზღვრება. ყვითელ ზღვას  სახელი წყლის ფერის გამო  ეწოდა, რაც ზღვაში ჩამდინარე მდინარე ხუანხეს“  იგივე  “ყვითელი მდინარის”  დამსახურებაა.  ამ მდინარეს ზღვაში დიდი რაოდენობით ოქროსფერი ქვიშა ჩააქვს, რაც ზღვის წყალს ყვითელ ფერს სძენს.

ყვითელი ზღვის ფართობი 41 6 000 კვ. კმ-ია.  ზღვის  წყლის მარილიანობა 24-36 პრომილეს შორის მერყეობს.  ყვითელი ზღვა არ არის ღრმა ზღვა. მისი მაქსიმალური სიღრმე 152 მეტრს აღწევს, თუმცა გამოირჩევა დიდი და სწრაფი ტალღებით, აგრეთვე დიდი მიმოქცევით. ზოგჯერ ტალღების მიმოქცევის სისწრაფე 20 კმ/საათს აღემატება. სწორედ მისი სიღრმე და მიმოქცევის მახასიათებლები ხდის ზღვას მნიშვნელოვანს თევზების გამრავლების თვალსაზრისით.

ზღვის ყურეებიდან გამოირჩევა ბოხაის, ლიაოდუნის და დასავლეთ კოერის ყურეები.  ზღვაში ხუანხეს აგრად ასევე  ჩაედინება მდინარეები – ხაიხე, ლიაოხე და იალუცზიანი (ამნოკანი).

ზღვა მდიდარია ბიოლოგიური რესურსებით  და თევზჭერის  უმნიშვნელოვანესი ცენტრია. ამასთანავე, ყვითელი ზღვა ცნობილია სხვადასხვა სახის გადამფრენი ფრინველების სიმრავლითა და მრავალფეროვნებით.

თეთრი ზღვა

თეთრი ზღვა რუსეთის ევროპული ნაწილის უკიდურესი  ჩრდილოეთით მდებარეობს და  ჩრდილოეთ ყინულოვანი (არქტიკული) ოკეანის აუზს მიეკუთვნება. თითქმის შვიდი თვის მანძილზე თეთრი ზღვა მთლიანად ყინულებით იფარება და  სწორედ აქედან გამომდინარე ეწოდა მას თეთრი ზღვა. ზღვა ყინულებისგან მხოლოდ  ივლისის შუა  რიცხვებში თავისუფლდება.

მეცნიერთა აზრით, ზღვის სახელი ალბუმი – „თეთრი ზღვა“  პირველად პეტრე პლანციას 1592 წელს შედგენილ რუკაზე იქნა აღნიშნული. ხოლო უკვე ორი წლის შემდეგ ფლამანდიელი კარტოგრაფის ჰერარდ მერკატორმა თავის რუკაზე ზღვის,  როგორც ლათინური, ასევე  რუსული სახელწოდებაც დაიტანა.

ზღვის ფართობი 90 ათასი კვ. კმ-ია. საშუალო სიღრმე -89 მ-ს, ხოლო მაქსიმალური – 330 -ს აღწევს.  თეთრ ზღვაზე გარემო პირობები საკმაოდ მკაცრია. ტემპერატურა ნულს ქვემოთ 20°-მდე ჩამოდის ხოლმე, ხშირად უფრო დაბლაც. ყოფილა შემთხვევები, როცა 40° ყინვა დაფიქსირებულა.  0°-ს ზემოთ ტემპერატურის ნიშნული იშვიათად ადის. ზღვის წყლის მარილიანობა მსოფლიო ოკეანის წყლის საშუალო მარილიანობაზე დაბალია.

თეთრ ზღვაში ჩაედინება მდინარეები – ჩრდილოეთი დვინა, ონეგა, მეზენი და სხვ.  თეთრი ზღვა  უმნიშვნელოვანესი სატრანსპორტო მაგისტრალია. ზღვისპირა ძირითადი პორტებია არხანგელსკი, სევეროდვინსკი, ონეგა, ბელომორსკი, კემი, მეზენი.  არხანგელსკი უძველესი პორტია და ისტორიულად ის რუსეთში მსოფლიოს სავაჭრო ცენტრად იწოდებოდა.

მიუხედავად იმისა, რომ თეთრ ზღვაზე ძალიან ცივა და ზამთრობით წყალი იყინება, ზღვაში უამრავი ძალიან ლამაზი თევზი ბინადრობს.

ბელომორ-ბალტიის არხმა თეთრი ზღვა  ბალტიის ზღვას დაუკავშირა.

წითელი ზღვა

წითელი ზღვაც ლურჯი ფერისაა, მაგრამ მის ზედაპირზე ზოგჯერ წითელი წყალმცენარეები ამოტივტივდებიან  ხოლმე და მაშინ ზღვის წყალს წითელი ელფერი დაჰკრავს.  სახელიც, სავარაუდოდ, სწორედ ამ  ორგანიზმების მეწამული ფერის გამო ეწოდა.  თუმცა არსებობს ზღვისთვის სახელის დარქმევის სხვა ვერსიებიც. მაგალითად, ზოგიერთი მკვლევარი ფიქრობს, რომ ზღვას ეს სახელი ეგვიპტესთან ახლოს მდებარეობის გამო ეწოდა. ძველად ეგვიპტელები წითელ ზღვაში მდებარე ერთ-ერთ  კუნძულს „წითელ მიწას“ უწოდებდნენ. რადგანაც  ზღვა „წითელ კუნძულს“ ესაზღვრებოდა,  ამიტომ მასაც  „წითელი“  დაარქვეს.  სახელის წარმოშობასთან დაკავშირებით, სხვა  ვერსიაც არსებობს, რომელიც ეფუძნება მოსაზრებას, რომ ფერები ჰორიზონტის მხარეებს – გეოგრაფიულ მიმართულებებს აღნიშნავდნენ. წითელი ფერი კი  სამხრეთის  მიმართულებას შეესაბამებოდა  და, შესაბამისად, წითელი ზღვაც   სამხრეთის ზღვას ნიშნავდა.

წითელი ზღვა შიდა ზღვაა და  ინდოეთის ოკეანის აუზს მიეკუთვნება და არაბეთის ნახევარკუნძულსა (აზია) და აფრიკის კონტინენტს  შორის მდებარეობს. ზღვა  ცხრა ქვეყანას ესაზღვრება. ეს ქვეყნებია:  ეგვიპტე, სომალი, სუდანი, იემენი, ისრაელი, ჯიბუტი, იორდანია, საუდის არაბეთი და ერითრია. წითელ ზღვას უდიდესი მნიშვნელობა ენიჭება ცხრავე ქვეყნისთვის რეკრეაციის, ტრანსპორტირებისა და თევზჭერის თვალსაზრისით.

წითელი ზღვის ფართობი 450 ათასი კვ. კმ-ია. მაქსიმალური სიღრმე  3000 მ.-ია  შუა ნაწილში. წითელი ზღვა ყველაზე მარილიანია მსოფლიოს ზღვებს შორის –  მისი წყლის მარილიანობა ლიტრში 40-60  გ.-ია.

წითელი ზღვა იმითაცაა საინტერესო, რომ მასში მდინარეები არ  ჩაედინება, რომელთაც ზღვებში ნატანი მასალა და ქვიშა ჩააქვთ, რაც მნიშვნელოვნად ამცირებს  ხოლმე ზღვის წყლის გამჭვირვალობას. ამიტომაც  წითელი ზღვის წყალი კრისტალურად სუფთა და გამჭვირვალეა.

წითელი ზღვა საერთაშორისო გადაზიდვებისა და ტრანსპორტირების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ცენტრი მას შემდეგ გახდა, რაც 1869 წელს სუეცის არხი გაიხსნა.

წითელი ზღვა მეტად საინტერესოა ტურისტებისთვისაც. ზღვაზე დასვენება მთელი წლის განმავლობაშია შესაძლებელი, თუმცა ზაფხულში ძალიან ცხელა. ამ დროს  წყლის საშუალო ტემპერატურა 27 გრადუსია. ზამთარში კი წყლის საშუალო ტემპერატურა 21 გრადუსს აღწევს. ასე რომ, ზღვა, გარდა მაღალი მარილიანობისა, ყველაზე თბილ ზღვადაა ცნობილი.

წითელი ზღვა გამოირჩევა ორგანული სამყაროს  მრავალფეროვნებით. იქ ათასამდე სახეობის თევზი ბინადრობს. აგრეთვე გვხვდება წყალმცენარეები,  მრავალი ფერის მარჯნები და სხვადასხვა ფორმის წყალქვეშა ქვები, რომლებიც ზღვის ფსკერზე  ულამაზეს გარემოს ქმნიან.

წითელ ზღვაში 25  ლამაზი და ეგზოტიკური კუნძულია, რომლებიც საუკეთესო ადგილებად ითვლება დაივინგისთვის. სწორედ ამიტომ დაივერები ამ კუნძულებზე მსოფლიოს ყველა კუთხიდან ჩამოდიან ზღვის  მრავალფეროვანი და ულამაზესი წყალქვეშა სამყაროს გასაცნობად.

მიყვარს მე-11 კლასი. უკვე დიდები არიან და თუ თავიდანვე ერთად მოვდივართ, საოცრებებს ვახდენთ გაკვეთილზე. წელს მაინც ცხრილიც ისეა შედგენილი, პირველი გაკვეთილები მე-7-8 კლასებთან მაქვს, ბოლო კი… იმათთან უკვე სხვა ურთიერთობებია, სხვა თემები. გლობალური გეოგრაფია საკითხის გაშლის შესაძლებლობას გვაძლევს. ამიტომაც ჩვენი გაკვეთილები სცილდება საზღვრებს. მათთკენ სხვა ემოციით მივდივარ, ვიცი, რომ მოულოდნელობის 45 წუთი იწყება. მათთგანაც იმავეს ვგრძნობ.

ნებისმერი თემის შესახებ (თუ წინასწარ არ მაქვს მომზადებული მასალა) სიახლეებს ინტერნეტში პოულობენ, ფიქრობენ, კამათობენ… და იქმნება გაკვეთილებზე რეზოლუციები, რეკომენდაციები, პრეზენტაციები. მე-10 კლასში, როცა გაკვეთილზე ინფორმაციის მოძიება სჭირდებოდათ, ჩემს ტელეფონს იყენებდნენ. დღეს უკვე საკუთარი სმარტფონები აქვთ ჩართული.

ყოველ გაკვეთილზე მინიმოდელირებას ვატარებთ. მოტივაციისთვის განმსაზღვრელი შეფასება არ სჭირდებათ – განმავითარებელი შეფასება და ურთიერთშეფასება იმდენი გვაქვს, რომ ქულა ვიღას ახსოვს. ერთ რამეს კი შევპირდი: თქვენზე დავწერ და თქვენს ნამუშევრებს გამოვიყენებ-მეთქი. ეს ყველაზე მეტად მოეწონათ. ამიტომ მინდა, მათი შექმნილი რეზოლუციები შემოგთავაზოთ. განსაკუთრებით საინტერესოდ მეჩვენა განათლების საკითხების განხილვა. მინდა გითხრათ, რომ კორექტულობა და ობიექტურობა არ დაუკარგავთ.

გეოგრაფიის გაკვეთილზე RAFT მეთოდის გამოყენებაზე ერთხელ უკვე დავწერე. როლებს ინაწილებენ და ინტერესების მიხედვით ჯგუფდებიან. ხან გაეროს წარმომადგენლები არიან, ხან – განათლების კომიტეტისა, ხან – – ჟურნალისტები, ხანაც – მოქალაქები… როლებს რა გამოლევს?

განათლების საკითხებზე სანდრო ლომინეიშვილი, შოთა ელბაქიძე, რობი სეფიაშვილი (სეფო) და გიორგი გონგაძე (გონგო) მუშაობდნენ. სანდრო უკმაყოფილო იყო – 15 წუთში შექმნილი რეზოლუციააო, უკეთესს გავაკეთებო, მაგრამ ბოლოს მაინც ამ ვარიანტის გამოქვეყნებაზე შევთანხმდით.

მეორე რეზოლუცია შშმ პირების პრობლემებს ეხება. გაკვეთილზე ეს თემა რომ აირჩიეს, გამიკვირდა, თუმცა გოგონებმა საინტერესო პროდუქტი შემოგვთავაზეს. ადამიანის უფლებებათა დაცვის კომიტეტის წევრები მარიამ ძოწენიძე (ძოწე), მარიამ ჯანიაშვილი (ჯანო), თათული ძაგანია და ნესტან კირთაძე იყვნენ.

განათლების კომიტეტი

განათლება წარმატების ფუნდამენტია. ის ძალაა, რომელსაც გამარჯვება მოაქვს ერისთვის საარსებოდ ბრძოლაში. როცა მოქალაქეები განათლებულები არიან – არიან პროფესიონალებიც. ეოცა პროფესიონალები არიან, შენდება ეკონომიკა. როცა ეკონომიკა შენდება, შენდება პოლიტიკაც, ხოლო როცა პოლიტიკა, ეკონომიკა და განათლება შენდება, სახელმწიფო ძლიერია. განათლებაა ყველაზე ძლიერი იარაღი, რომელიც შეგვიძლია მსოფლიოს შესაცვლელად გამოვიყენოთ. ჩვენს სამყაროში ცოდნა ძალაა. განათლება ის განვითარების ფორმულის განუყოფელი ნაწილია. მას თან ახლავს თანდაყოლილი ფასეულობა, რომელიც სცდება ეკონომიკის საზღვრებს – შესაძლებლობას აძლევს ადამიანებს, განაგონ საკუთარი ბედი. სწავლაა ის ერთადერთი რამ, რისთვისაც არ ვზოგავთ ენერგიას, რისკენაც მივილტვით და რისთვისაც ნამდვილად ღირს ჩვენი ხანმოკლე ცხოვრება. ცოდნაა ადამიანის ყველაზე ძლიერი იარაღი, განათლება კი დიდებული საშუალებაა პიროვნების განვითარებისთვის. განათლების დონის მაჩვენებელი ქვეყნის წარმატებისა და განვითარების ერთ–ერთი მთავარი ინდიკატორია. განათლება ეკონომიკაში ერთ–ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია. საქართველოში მწვავედ დგას უმუშევრობის პრობლემა, უმუშევრობის მიზეზების კვლევისას კი სპეციალისტები ხშირად მიდიან დასკვნამდე, რომ განათლების ხარისხი და კვალიფიციური კადრების დეფიციტი ხელს უშლის ქვეყანაში ინვესტიციების ზრდას და ახალი სამუშაო ადგილების შექმნას.

საქართველოს როგორც ქვეყნის კონკურენტუნარიანობის შეფასებაში განათლების როლზე ძალიან საინტერესო ინფორმაციას იძლევა კონკურენტუნარიანობის ინდექსი (GCI). ეს ინდექსი ახდენს იმ ფაქტორების ანალიზს, რომლებიც მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ქვეყანაში ბიზნესკლიმატის შექმნაში და გადამწყვეტია მწარმოებლურობისა და კონკურენტუნარიანობის თვალსაზრისით. GCI ზომავს მაკროეკონომიკური გარემოს ხარისხს, ქვეყნის საჯარო ინსტიტუტების მდგომარეობას და ტექნოლოგიური მზაობის დონეს. ინოვაციასა და განვითარების ფაქტორში საქართველო 121-ე პოზიციას იკავებს 144 ქვეყანას შორის. დაწყებითი განათლების ხარისხით ქვეყანა 99-ე ადგილზეა 144 ქვეყნიდან (3.4 ქულა), რაც იმაზე მეტყველებს, რომ პირველადი განათლება ძალიან დაბალი ხარისხისაა.

ბოლო კვლევა, რომელიც ქვეყანაში 15 წლამდე ასაკის მოზარდების უნარების დონეს შეეხო, 2011 წელს გამოქვეყნდა. ეს გახლავთ OECD-ის (ORGANIZATION FOR ECONOMIC CO-OPERATION AND DEVELOPMENT) მოსწავლეთა საერთაშორისო შეფასების პროგრამა PISA (PROGRAMME FOR INTERNATIONAL STUDENT ASSESSMENT).
კითხვითი უნარების მიხედვით საქართველო 74 ქვეყანას შორის ბოლოდან მერვე ადგილს იკავებს, მათემატიკური უნარების კუთხით – ბოლოდან მესამეს, ხოლო საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებში ბოლოდან მეხუთეს. რაც შეეხება ევროპის მასშტაბით დაფიქსირებულ შედეგებს, 15 წლამდე ასაკის მოზარდების კითხვითი უნარების მიხედვით საქართველო ბოლო ადგილზეა, მათემატიკურ კომპონენტსა და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებში კი ბოლოდან მეორე ადგილს იკავებს. ჯამურად ყველაზე უარესი მაჩვენებელი აქვს ევროპაში. ამ შედეგების ფონზე საინტერესოა ის მაჩვენებელიც, რომლებიც საჯარო სკოლების პედაგოგების სერტიფიცირების შედეგად ვლინდება. 26 000 რეგისტრირებული პედაგოგიდან 17-18% სერტიფიცირების გამოცდაზე არ გამოცხადდა. მათემატიკაში სავალდებულო ბარიერი ვერ გადალახა 86%-მა, ქიმიაში – 91%-მა, ფიზიკაში – 96%-მა, ბიოლოგიაში – 77%-მა,სამოქალაქო განათლებაში – 83%-მა, სახვით ხელონებაში კი 74%-მა.

1. გვაშფოთებს რა ბულინგის არსებობა ზოგადსაგანმანათლებლო სისტემაში:

• საჭიროდ მივიჩნევთ, ერთი მხრივ, მანდატურის სამსახურის გააქტიურებას, მეორე მხრივ კი ინფორმირებულობის ამაღლებას საგანმანათლებლო დაწესებულებებში.
• რეკომენდაციას ვუწევთ სკოლის ადმინისტრაციას, საჭირო ზომები მიიღონ პრობლემის დეესკალაციისათვის.

2. აღვნიშნავთ რა ინფრასტრუქტურულ გაუმართაობას საგანმანათლებლო დაწესებულებებში,

• მიგვაჩნია, რომ საჭიროა, ინფრასტრუქტურის სამინისტროსთან ერთად კოორდინირებული მოქმედებებით გატარდეს ეფექტური პოლიტიკა.

3. ხაზს ვუსვამთ რა მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნული ცენტრის მიერ პედაგოგთა პროფესიული გადამზადების პროგრამის ყოველწლიურად ჩატარების აუცილებლობას,

• რეკომენდაციას ვუწევთ, დაწესებულების დისციპლინარულმა კომიტეტმა განახორციელოს მისი უფლებამოსილებები.

4. აღვნიშნავთ რა მანდატურის სამსახურის არაეფექტურობას, რეკომდაციას ვუწევთ, დაწესებულების დისციპლინარულმა კომიტეტმა განახორციელოს მისი უფლებამოსილებები.
5. გვაშფოთებს რა პედაგოგთა არაკვალიფიციურობა/პროფესიული ეთიკის უხეში დარღვევა, რომელიც გამოხატულია:

5.1 სტერეოტიპებითა და დისკრიმინაციული დამოკიდებულებით,

5.2 პოლიტიკური მიკერძოებით,

5.3 ინდივიდუალური შეფასების სისტემით,

5.4 ინსტიტუციური პრივილეგიების უხეში გამოყენებით, –

ხაზს ვუსვამთ მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნული ცენტრის მიერ პედაგოგთა პროფესიული გადამზადების პროგრამის ყოველწლიურად ჩატარების აუცილებლობას.

• რეკომენდაციას ვუწევთ, დაწესებულების დისციპლინარულმა კომიტეტმა განახორციელოს მისი უფლებამოსილებები.

ადამიანის უფლებებათა დაცვის კომიტეტი

შშმ პირები წარმოადგენენ ერთ-ერთ ყველაზე დიდ ჯგუფს მსოფლიოში უმცირესობათა შორის, რომლებიც ყურადღების მიღმა რჩებიან და ხშირად საზოგადოებისა თუ სახელმწიფოს მხრიდან დისკრიმინაციას განიცდიან.

მსოფლიო ბანკის მონაცემებით, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა რაოდენობა 1 მილიარდია, რაც მსოფლიოს მოსახლეობის 15%-ს შეადგენს, მათი 80% კი განვითარებად ქვეყნებში ცხოვრობს.

ზოგ განვითარებად ქვეყანაში ხშირია შშმ პირების უფლებებისა და ძირითადი თავისუფლებების დარღვევა/შელახვის ფაქტები. აღსანიშნავია ცნობიერების დაბალი დონე, არაადაპტირებული გარემო, დისკრიმინაციის ფაქტებისა და კონკრეტულ ქვეყნებში საკანონმდებლო ხარვეზების არსებობა, რაც ხელს უშლის შშმ პირების სოციუმში ინტეგრაციას. აგრეთვე შესამჩნევია სახელმწიფოების მხრიდან შშმ პირების უფლებათა უგულებელყოფა და ჯანდაცვის სერვისების ხელმიუწვდომლობა, რაც აუარესებს აღნიშნული პირების ჯანმრთელობის მდგომარეობას და იწვევს მათ დესოციალიზაციას. პრობლემურია კერძო და საჯარო სექტორებში შშმ პირების დასაქმება და საზოგადოების ინფორმირებულობის დაბალი დონე.

1. გვაწუხებს რა ცნობიერების დაბალი დონე განვითარებად ქვეყნებში, რაც ხელს უშლის შშმ პირთა ინტეგრაციას სოციუმში, საჭიროდ მივიჩნევთ:

• გატარდეს შესაბამისი რეფორმები, რაც გულისხმობს საჯარო ლექციებს, ღონისძიებებს, აქტივობებს, რომლებშიც ჩართულნი იქნებიან როგორც მედიასაშუალებები, ისე არასამთავრობო ორგანიზაციებიც. ამასთანავე, ვთავაზობთ განათლების სამინისტროებს, შეიმუშაონ პროგრამა სახელმწიფო სკოლებში სპეციალური საგნის შემოღებისთვის, რომელიც ხელს შეუწყობს სკოლის მოსწავლეთა ცნობიერების ამაღლებას.

2. გვაშფოთებს რა ზოგიერთ ქვეყანაში შშმ პირებისთვის არაადაპტირებული ინფრასტრუქტურისა და საგზაო სატრანსპორტო საშუალებების არსებობა, მოვუწოდებთ, თავისუფალი გადაადგილებისთვის უზრუნველყონ საფეხმავლო ბილიკები, ხმოვანი შუქნიშნები, პანდუსები, ლიფტები და სხვ. აგრეთვე, კანონმდებლობაში გატარდეს ისეთი ცვლილებები, რომლებიც დაავალდებულებს სამშენებლო კომპანიებს ადაპტირებული შენობების აშენებას.
3. ვითვალისწინებთ რა ზოგიერთ ქვეყანაში შშმ პირების განათლების აუცილებლობას მათი პიროვნების, ნიჭის, შემოქმედებითი უნარის, გონებრივი და ფიზიკური შესაძლებლობის განვითარება/გამოვლენისთვის, ხაზს ვუსვამთ ინკლუზიური განათლების დანერგვისა და შშმ პირებისთვის სპეციალიზებული სკოლების არსებობის აუცილებლობას.
4. ყურადღებას ვამახვილებთ რა შშმ პირების დასაქმების მასშტაბურ პრობლემაზე, რეკომენდაციას ვუწევთ სამუშაო ადგილების გამოყოფას მათი შესაძლებლობების მიხედვით, როგორც საჯარო, ასევე კერძო სექტორში შშმ პირებისთვის კვოტირების სისტემის დაწესებას, აგრეთვე – ისეთი პროგრამების შემუშავებას, რომელიც ინფორმაციას მიაწვდის შშმ პირებს დასაქმების შესახებ.
5. აღვნიშნავთ რა ზოგ განვითარებად ქვეყანაში შშმ პირთა სოციალური დახმარების სიმცირეს ან არარსებობას, მოვუწოდებთ სახელმწიფოებს, მოახდინონ შშმ პირთა შრომისუნარიანობის იდენტიფიკაცია და დაენიშნოთ მათ შესაბამისი სოციალური დახმარება.
6. აღვნიშნავთ რა ზოგიერთ ქვეყანაში ჯანდაცვის სისტემის გაუმართაობას, რაც გამოიხატება შშმ პირებისთვის პრევენციული დიაგნოსტიკის, კვალიფიციური კადრების, მედპუნქტების არარსებობით და სათანადო დიაგნოსტიკურ-სარეაბილიტაციო ინვენტარის ნაკლებობას,

ჯანდაცვის კომიტეტთან შეთანხმებით მივამართავთ სახელმწიფოებს:

• უზრუნველყონ შშმ პირები ყოველი ზემოთაღნიშნულითა და დამხმარე აღჭურვილობით, როგორიცაა ეტლები, სმენის აპარატები, კასტელები და ა.შ.

6. ყურადღებას ვამახვილებთ რა განვითარებად ქვეყნებში მონიტორინგის პრობლემაზე, მოვუწოდებთ უკვე არსებული შშმ პირთა უფლებების დაცვის კომიტეტის მიერ დაკისრებული ვალდებულების ეფექტურად შესრულებისკენ
7. გვაშფოთებს რა ის გარემოება, რომ არსებობს ქვეყნები, სადაც ეროვნული კანონმდებლობით ირღვევა შშმ პირების ძირითადი უფლებები, რეკომენდაციას ვუწევთ ზემოხსენებულ ქვეყნებს, გაამახვილონ ყურადღება აღნიშნულ ხარვეზებზე, კერძოდ, საერთაშორისო სამართალთან შესაბამისობაში მოიყვანონ თავიანთი სამართლებრივი ნორმები.

ნაწილი 2

მეორე ბრალდება – პროვინციალიზმი: პროვიცნიალიზმი რომ დიალექტიზმის მოჭარბებას ან ლექსის გაურანდავ, უბრალო სტილს გულისხმობდეს, მაშინ ლექსები „ქალავ“, რომელსაც „აბსურდი“ აწერია და „წინანდალელი ნათელა“, რომელიც „ოდნავ კარგია“-თია შეფასებული, ამ სათვალავში უნდა ყოფილიყო. ცხადია, რომ პირველი სწორედ დიალექტიზმის გამოა დაწუნებული, მეორე კი სწორედ სისადავის გამოა მოწონებული. პროვინციაზმი, კოლაუს აზრით, სხვადასხვა ფორმით ვლინდება. ერთ-ერთია სახელების, ცნობილი პირებისა და მოგონილი პერსონაჟების, კონტექსტიდან ამოგლეჯა და მათი უადგილოდ გამოყენება ამა თუ იმ ლექსში.

პროვინციალიზმის ბრალდებით შემდეგი ლექსები გასამართლდა: “ეს მშობლიური ქარია“  – მინაწერი ასეთია: „რა შუაშია ეს? ლოენგრინის სიზმარი, რა სიზმარი, პროვინციალო!“; „დგება შემოდგომა“ – კომენტარში ვკითხულობთ: „რატომ მაინცდამაინც ვატერლოო? რით იქნებოდა ცუდი მაგალ. ბოროდინო, ბასიანი და სხვ.“; „შემოდგომის ფრაგმენტი“ – კოლაუ ნადირაძე შენიშნავს: „დორიან გრეი და ზეინაბი – ამაზე გიჟური და უადგილო შეუღლების წარმოდგენა შეუძლებელია!!“; „მე და ღამე“ – ამ ლექსს, მიუხედავად მოწონებისა, არც დაუნდობელი კომენტარი აცდა: „მრავალ უხეშ შეცდომით და ცოტა პროვინციალური სტილით დაწერილი კარგი (გადაშლილია) ლექსი, ბრწყინვალე დაბოლოებით!!“; „მერი“ – კოლაუ ნადირაძე ლექსს აფასებს, როგორც ერთობ გაზვიადებულს და საშუალო ხარისხისას, თანაც ყალბი და შეუფერებელი დაბოლოებით. იგი წერს: „არ ვარგა, რა შუაშია აქ მეფე ლირი“; „მერის თვალებით“ პოეტის მოწონებას იმსახურებს, აწერს კიდეც, რომ ლექსი კარგია, მაგრამ სტრიქონს „თითქოს უმძიმეს კარებს კუპრის დაედო ლუქი“ „უვიცობას“ უწოდებს, რადგან თურმე ლუქი არის სურგუჩ და კუპრი სმოლა; „ისევ ეფემერა“ – ვერ გადაურჩა უარყოფით შეფასებას: „რას ბოდავ, რა შუაშია აქ ვერლენი, რა ესარკება, გრაფომანო, ვერლენს“-ო, წერს კოლაუ და იქვე დასძენს: „ვერჰარნი არავის მოუკლავს! იგი შემთხვევით მატარებლის მსხვერპლი გახდა“; ლექსში „ჩვენ, პოეტები საქართველოსი“ იმ ადგილას, სადაც პოეტი ჩამოთვლის უცხოელი პოეტების გვარებს, კოლაუს მიუწერია: „ხოჩუტ“ სვოიუ ობრაზოვანნოსწ პოკაზაწ!!“  (სწადიანთ საკუთარი განათლებულობის ჩვენება) და თვითონაც გამიზნულად, ამგვარ ადამიანთა მსგავსად, ამახინჯებს პირველ სიტყვას; „წარწერა წიგნზე „მანონ ლესკო“ პირველ სტროფს აფასებს სიტყვით „პროვინციალიზმი“ და არა იმიტომ, რომ გალაკტიონს დე გრიესა და მანონის სევდიანი რომანი სცოდნია, არც იმიტომ რომ თავის გამოცენის მიზნით რითმავს უცხო სახელებს (რუსო, რონის, ტრიანონი), არამედ იმიტომ, რომ ლექსის დასაწყისში გამოყენებულ სიტყვებს უგემოვნობის სუნი მართლაც უდის (შესაძლოა, ამ შეფასებას არ დაეთანხმოთ).

თუკი ამ ლექსებს და მათ მიმართ წამოყენებულ ბრალდებას დავუკვირდებით, ვნახავთ, რომ არცერთი ეს ლექსი, არცერთი ზემოთ მოხმობილი სტრიქონი არაა პროვინციური უგემოვნობა. ნებისმიერ სახელს, ლიტერატურული პერსონაჟის იქნება ის თუ ცნობილი პიროვნების, თავისი განსაკუთრებული დატვირთვა აქვს ამ ლექსებში და ისინი ერთგვარ გასაღებს წარმოადგენენ ლექსის შინაარსის გასაგებად.

მესამე ბრალდება – პლაგიატი: პლაგიატი იმდენად მძიმე ბრალდებაა, რომ, წესით და რიგით, სხვა ბრალდებები უნდა გადაფაროს. ამიტომ გადავხედოთ და ვნახოთ, თუ რას უწოდებს პოეტი პლაგიატს და რატომაა, მისი აზრით, გალაკტიონი პლაგიატორი. ლექსები, რომლებშიც ამ უმძიმეს ბრალდებას უყენებს პოეტი, შემდეგია: „პოეზია უპირველეს ყოვლისა“ („ვერლენის გადამღერებაა. de la musique (poesie) avant toute chose“); „სროლის ხმა მთაში“ („საღამო იწვა ხავერდის ყდაში ვით წიგნი ლურჯი და ძველისძველი“ – ეს სიტყვები „სიტყვა-სიტყვით მოპარულია (რილკე)“); „მწუხარება შენზე“ („მაგრამ ღამეებს სად დავემალ, სად წავუვიდე“ – ეს სტრიქონი „მოპარულია! ი. ანენსკიი“); ასევე მოპარული, უფრო სწორად რუსული პოეზიიდანაა ნათარგმნი რამდენიმე სტრიქონი ლექსში „უსიყვარულოდ“ („სხვისი ლექსის უშნო თარგმანი „ცვეტი ოსენნიე მილეი, სჩასტლივიხ პერვენცევ პოლეი“ ). შეჯამების სახით კი კოლაუ ნადირაძე დაწერს, რომ „ლექსი არ ვარგა! პროვინციალურ უაზრობის (გადაშლილია) ფილოსოფოსების უაზრო დასკვნა!“); „მესაფლავე“ („მოსაწყენი პროვინციალიზმი“ – შენიშნავს დასაწყისშივე პოეტი, ხოლო ბოლოს ასეთი დასკვნა გამოაქვს: „ვირში ნეინტელეკტუალნოგო, სლაბორაზბიტოგო, პროვინციალა, იმენუემოგო „ველიკიმ პოეტომ“ – კ ვაშემუ სტიდუ! ი ვსიო ეტო ვ სტრანე რუსტაველი ი ბარატაშვილი!“ – არაინტელექტუალი, განუვითარებელი პროვინციალის მწვერვალი, რომელსაც „დიად პოეტს“ უწოდებენ – თქვენდა სამარცხვინოდ! და ეს ყველაფერი რუსთველის და ბარათაშვილის სამშობლოში!); კოლაუ ნადირაძის მიერ ძლიერ სუსტ ლექსად მიჩნეულ „გურიის მთებში“ (თუმცა ბოლო აშკარად მოსწონს) პოეტმა პლაგიატი აღმოაჩინა და სტრიქონზე „ცა ისეა მოწმენდილი, ცა ისეა შეუმკრთალი,/ რომ ანგელოზს დაინახავს მოდარაჯე კაცის თვალი“ მიაწერა: „მოპარულია! ლერმონტოვის თარგმანია!“; ასევე მოპარულ ლექსად მიიჩნევს ლექსს „ჩემი სიმღერა“ („ტეოფილ გოტიეს ლექსია! გაფუჭებულია!“).

სამწუხაროდ, კოლაუ ნადირაძეს არ ესმის, რომ ასეთ დამთხვევებს ლიტერატურულ პარალელებს ეძახიან ლიტერატორები. ზოგიერთ შემთხვევაში გალაკტიონს მართლაც გადმოუღია რუსი პოეტების სიტყვები (ამ ყველაფერს გალაკტიონის დღიურების კველვა ცხადყოფს და სწორედ ამ მიზეზის გამოც ვერ დავარქმევთ ამ საქციელს სხვისი სტრიქონების მითვისებას. გალაკტიონოლოგებს პოეტმა „სამხილი“ დაუტოვა და ამით „განაჩენიც“ გამოუტანა საკუთარ თავს), მაგრამ სრულიად ახალ, უფრო საინტერესო კონტექსტში მოუთავსებია, ამიტომ თამამად შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ამ ჟესტით მან სიტყვის ესთეტიკა წინ წასწია.

პირველი ბრალდება გალაკტიონის ჯანმრთელობის მდგომარეობას ეხება. კოლაუ ნადირაძის დიაგნოზს ლექსების ანალიზი არ ადასტურებს, თუმცა ჯანმრთელობის შესახებ ბრალდება ვერაფრით ვერ აკნინებს ვერცერთ მწერალს. მით უმეტეს, თუკი ჯანმრთელობის კონკრეტული მდგომარეობა დადებითად აისახა მის შემოქმედებაზე. როგორც მკვლევრები ამბობენ, ამა თუ იმ ფერისსადმი განსაკუთრებული სიყვარული გამწვავებულ ან ფარულ დაავადებაზე მიუთითებს: წითელი ფერი უყვართ ჭლექიანებს, ყვითელი – ფსიქიკურად შერყეულ ადამიანებს. ამ გარდამეტებულმა სიყვარულმა ვერაფერი დააკლო, პირიქით, ამოსაცნობი დაღივით დაედო მრავალ შემოქმედს. გავიხსენოთ ლადო ასათიანი, რომლის პოეზიაში წითელი ფერის მოჭარბებულმა გამოყენებამ მხოლოდ დადებითად იმოქმედა; ანდა ვან გოგი რომლის ყვითელი ფერიც მხოლოდ ფასს უწევს მის განთქმულ ნახატებს. არც გალაკტიონის „დიაგნოზმა“, რომელიც სინამდვილეში ფაქტის კონსტატაცია უფრო იყო და პოეტის წინასწარმეტყველური უნარი, ინტუიციისა და ლოგიკის ინტერქციით მიღებული პასუხი, ვიდრე შეპყრობილი ადამიანის ბოდვა. მეორე ბრალდებით კოლაუ ნადირაძე გალაკტიონს პროვინციალიზმში ედავება. მიუხედავად იმისა, რომ გალაკტიონი ნამდვილად  პროვინციიდან, სოფელი ჭყვიშიდან ჩამოვიდა თბილისში, ეს არ აკნინებს მას, როგორც პოეტს. მაგრამ კოლაუ ნადირაძე სიტყვა „პროვინციალიზმით“ გალაკტიონის შეფასებისას მის მდარე გემოვნებას, მის მიერ უცხოური სიტყვებისა და მისთვის უცხო სახელების უადგილო გამოყენებას აღნიშნავს; ასევე კოლაუ ნადირაძის პირიდან ეს ბრალდება ისე ჟღერს, რომ გალაკტიონი თავს დიდად ერუდირებულად ასაღებს მაშინ, როდესაც მას ეს სიტყვები მხოლოდ გაუგონია და მათი ხმარება არ იცის და ამ სახელების შესახებაც მხოლოდ ყურმოკვრით იცის რაღაც და სინამდვილეში დიდი ცოდნით ვერ დაიკვეხნის. კვლევამ ცხადყო, რომ გალაკტიონი, დახელოვნებული მესაათესავით ზუსტად მიუჩენს ადგილს ყველა დეტალს, ანუ ყველა სიტყვას. მის ლექსებში არცერთი უცხო სიტყვა და არცერთი საკუთარი სახელი არაა უადგილოდ ჩართული. პოეტი ამ სახელების გამოყენებით თავის განსწავლულობაზე კი არ მიუთითებს მკითხველს, არამედ სურს, რომ მკითხველი დააფიქროს და ჩაუღრმავდეს კონტექსტს, მიენდოს ასოციაციებს და ჩაებას თამაშში, რომელსაც გალაკტიონოლოგია ჰქვია. მესამე ბრალდება კი არავითარ შემთხვევაში არ უნდა მივიჩნიოთ ადეკვატურ ბრალდებად. ამ ქვეყანაზე არაფერია ახალი, ყველაფერი ოდესღაც ვიღაცამ თქვა. ის, რაც დიდ მოაზროვნეებს ევალებათ, ამ იდეის, ამ მოსაზრების, ამ ნათქვამის წინ წაწევა და ახლებურად წამოყენება, ახლებური გადაწყვეტა, ახალი დასკვნის გამოტანაა. როგორც ვერ ვუსაყვედურებთ ფილოსოფოსებს, რომ პლატონს პარავდნენ იდეებს, ისე არ უნდა ვუსაყვედუროთ გალაკტიონსაც, თითქოს სიტყვებს პარავდა რომელიმე ქართველ ან უცხოელ მწერალს. ასეთი „ქურდობა“ ჩვეულებრივი ამბავია და არავითარ შემთხვევაში არ ისჯება არც კანონით და არც პოეტის სახელის ჩამორთმევით.

მიუხედავად იმისა, რომ კოლაუ ნადირაძე გალაკტიონს რამდენიმე ლექსს უწონებს, ზოგიერთ ლექსში სტრიქონებსა და სტროფებსაც გამოარჩევს, არის ლექსები, რომლებშიც ის ხუთიანსაც კი იმეტებს ავტორისთვის, კრებულში მოთავსებული ლექსების კომენტარების პათოსი მაინც გასაგებია და ის ძალზე უარყოფითია. რას ვიზამთ?! ასეც ხდება ხოლმე და ამაში არაფერია დასამალი. კარგია, რომ კოლაუ ნადირაძის მემკვიდრეებმა კი არ გაანდაგურეს მასალა, არამედ საშუალება მოგვცეს, გავცნობოდით მას. როგორც ჩანს, მათთვის მთავარი ის იყო, რომ არ დაეკარგათ ლიტერატურათმცოდნეებსთვის შესაძლებლობა, უკეთ გაეგოთ ორი დიდი პოეტის დაპირისპირების მიზეზები. ჩვენთვის, რიგითი მკითხველისთვის კი მთავარი ისაა, ამგვარ პათოსს ბრმად არ მივენდოთ, კომენტარები კითხვების დასმის გარეშე არ მივიღოთ და შევეცადოთ, პასუხები ვეძიოთ. პასუხების ძიების პროცესი უფრო მეტად გაგვზრდის და დაგვაახლოებს პოეტთან, თანაც დაგვეხმარება, უკეთ გავიგოთ პოეზია, მისი ხიბლი და მხოლოდ ემოციებით არ ვიმსჯელოთ ლექსებზე, რადგან, ესთეტიკური ტკბობის გარდა, პოეზია ინტელექტუალური ტკბობის საგანიცაა.

„ხელოვნება იმისთვის მოგვეცა, სიმართლისგან რომ არ დავიღუპოთ“

ფ. ნიცშე

მუსიკით გამძაფრებული გატაცება არცთუ იშვიათად გადაზრდილა შემოქმედებაში. მსოფლიოს მელომანებისა და შეუმდგარი კომპოზიტორების მოძიება, რასაკვირველია, წარმოუდგენელია, მაგრამ იმ „მუსიკის მწერლების“ გახსენება, რომლებმაც სახელი პროფესიული საქმიანობით გაითქვეს, სავსებით შესაძლებელია და საინტერესოც.

აღორძინების ხანაში მუსიკალური წიგნიერება საზოგადოების მხოლოდ მაღალ ფენებში იყო გავრცელებული ფართოდ. მოგვიანებით მუსიკალურ ცოდნასთან ზიარება საშუალო ფენებისთვისაც შესაძლებელი გახდა. მუსიკის წერით გატაცება მოედო სახელმწიფოს მეთაურებს, მხატვრებსა და მსახიობებს, მწერლებს, ვაჭრებსა და სხვადასხვა მიდრეკილების ადამიანებს. ყოველივე ეს იმ დროისთვის განსაკუთრებულად სულაც არ მიიჩნეოდა.

ცნობილ ადამიანებს შორის შეიძლება გამოვყოთ რამდენიმე, რომელთა მუსიკა ხარისხობრივად კონკურენციასაც კი გაუწევდა პროფესიონალი კომპოზიტორების ზოგიერთ ნაწარმოებს.

ვფიქრობ, ძალზე საინტერესოა პროტესტანტულ ოჯახში დაბადებულ დიდ ფილოსოფოსთან ფრიდრიხ ნიცშესთან მიახლოება, იმ შემოქმედსა და პიროვნებასთან, რომელმაც თავისი სიცოცხლის განმავლობაში ერთობ უცნაური გაუგებრობები და სირთულეები განიცადა.

ნიცშეზე წარმოდგენა მისი მუსიკის გაცნობის გარეშე, ალბათ, სრული ვერ იქნება.

„ჯერ არ უარსებია ფილოსოფოსს, რომელიც თავისი არსით იმ ხარისხით ყოფილიყო მუსიკოსი, როგორითაც მე“.

ფ. ნიცშე

იქნებ ბევრმა არ იცის, რომ გერმანიას (და არამხოლოდ) ფრიდრიხ ნიცშეზე მუსიკალური მწერალი არც მანამდე და არც შემდეგ არ ჰყოლია. თუმცა მისი როგორც მუსიკოსის, კომპოზიტორის ბედი უცნაური ჩრდილით და არამუსიკალურობით არის დაღდასმული.

ფრიდრიხ ნიცშეს როგორც მოაზროვნეს, საკუთარი მნიშვნელობა სავსებით ჰქონდა გაცნობიერებული და მიაჩნდა, რომ ის დიდ გავლენას მოახდენდა მომავალ თაობებზე. ნიცშეს, ვიდრე თავს მთლიანად ფილოსოფიას მიუძღვნიდა, უკვე მნიშვნელოვანი ნამუშევრები ჰქონდა შექმნილი როგორც პოეტსა და მუსიკის ავტორს.

ნიცშეს ლიტერატურულ-ფილოსოფიური ნაშრომების გავლენა ხელოვნებაზე მეტად მნიშვნელოვანია. ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი მაგალითია რიჰარდ შტრაუსის სიმფონიური პოემა „ასე იტყოდა ზარატუსტრა“. ერთი ამერიკელი მკვლევარის გამოთვლით, ნიცშეს ფილოსოფიური ნაშრომების გავლენით 174 კომპოზიტორს აქვს შექმნილი სხვადასხვა ჟანრის ნაწარმოები: სიმღერა, სონატა, სიმებიანი კვარტეტი, სიმფონია, ოპერა, კანტატა, მესა, ორატორია, რეკვიემი. მათ შორის არიან რ. შტრაუსი, გ. მალერი, კ. ორფი, ს. ტანეევი, პ. ჰინდემტი, ა. ვებერნი, ა. შონბერგი, ფ. ბუზონი… დიდი ფილოსოფოსის გავლენით ქმნიდნენ შედევრებს ისეთი ცნობილი მხატვრები, როგორებიც იყვნენ ვ. კანდინსკი, ფ. მარკი და ე. მუნკი.

უდიდესი პიროვნება, გავლენიანი და წინააღმდეგობრივი ფილოსოფოსი ფრიდრიხ ნიცშე მთელი სიცოცხლის განმავლობაში ცხოველ ინტერესს იჩენდა მუსიკისადმი. თუმცა საზოგადოებისთვის ის როგორც კომპოზიტორი ფაქტობრივად უცნობი დარჩა. სამაგიეროდ, მკვლევრები ინტერესდებოდნენ ნიცშესა და კომპოზიტორ რიჰარდ ვაგნერის ინტელექტუალური მსგავსებით, არცთუ ხანგრძლივი მეგობრობით და საბოლოოდ მათ შორის წარმოქმნილი განხეთქილებით.

ალბათ ყველასთვის ცნობილია ნიცშეს დამოკიდებულება რიჰარდ ვაგნერის მუსიკისადმი. კომპოზიტორის გავლენის ქვეშ მოქცეულ 24 წლის ფილოსოფოსს მუსიკის წერის გარკვეული გამოცდილება უკვე ჰქონდა. ვაგნერსა და მის წრესთან შეხვედრის შემდეგ კი მუსიკასთან მისმა კავშირმა სულ სხვა სახე მიიღო – შეიძლება ითქვას, საბედისწეროდ შემობრუნდა. ნიცშეს როგორც მუსიკოსს ვაგნერის ოჯახში სერიოზულად არავინ აღიქვამდა. მის ერთ საინტერესო, მელოდიურ ნაწარმოებს „საახალწლო ღამის გამოძახილი“ ვიოლინოსა და ფორტეპიანოსთვის, რომელიც კოზიმა ვაგნერს მიუძღვნა, დიდი კომპოზიტორის ოჯახში სიცილით შეხვდნენ… ვაგნერმა ნაწარმოებს ბოლომდე არც კი მოუსმინა, ისე დატოვა ოთახი. მსგავს რეაქციასა და დამოკიდებულებას ნაწარმოები არ იმსახურებდა, მიუხედავად იმისა, რომ ლისტის „მოგზაურობის წლების“ გავლენით იყო შექმნილი.

1968 წელს დაწყებული ნიცშესა და ვაგნერის მეგობრობა რამდენიმე წლის შემდეგ დაირღვევა. გარკვეული ხნის შემდეგ ვაგნერი კრიტიკულ შეფასებას მისცემს ახალგაზრდა ფილოსოფოსის ნაწარმოებს. მოგვიანებით სათაყვანებელ კომპოზიტორს ნიცშეც იმავეთი უპასუხებს წიგნში „ვაგნერის კაზუსი“.

ნიცშეს არცთუ უინტერესო მუსიკალური ნაწარმოები „მანფრედი. მედიტაციაც“ მიძღვნის სამწუხარო ბედს გაიზიარებს. მუსიკა ბაირონის დრამა-მისტერიით იყო ნაკარნახევი და, შეიძლება ითქვას, ეს ნათელი კომპოზიცია ჩაფიქრებას, ანალიზსა და მოწონებას მეტად იმსახურებდა, ვიდრე გაკიცხვას. გამოხმაურებისთვის ცნობილ პიანისტსა და დირიჟორთან ჰანს ბიულოვთან გაგზავნილ ნაწარმოებს გამანადგურებელი და აგდებული კრიტიკა ერგო წილად. ბიულოვი ნაწარმოებს ისეთ უსიხარულობასა და ანტიმუსიკალურობაში „ადანაშაულებდა“, რომლის მსგავსიც დიდი ხანია არ ამოუკითხავს სანოტო ფურცლებიდან. მისი აზრით, ასეთი ნაწარმოებები დამღუპველი იყო არა მხოლოდ ავტორისთვის, არამედ გარშემო მყოფებისთვისაც. ამგვარი შეფასება ნიცშესთვის თავზარდამცემი აღმოჩნდა.

ერთი სიტყვით, ვაგნერის გარემოცვამ, რომელსაც ნიცშე ესოდენ ეთაყვანებოდა, მასში მუსიკალური ნიჭიერების რწმენა საბოლოოდ ჩაკლა. დიდმა ფილოსოფოსმა მუსიკის წერა სამუდამოდ შეწყვიტა. მას შემდეგ მხოლოდ ერთხელ, 1882 წელს, დაწერა ჰიმნი მისთვის საბედისწერო ქალის, ლუ სალომეს ლექსის მიხედვით.

1882 წელს ფრიდრიხ ნიცშე შემთხვევით გადააწყდა ლუ ანდრეას-სალომეს პოემას „სიცოცხლისადმი ვედრება“, რომელშიც ცხოვრებისადმი საკუთარი დამოკიდებულება დაინახა. ნიცშემ პოემა ჰიმნის შესაქმნელად „მოინიშნა“. მოგვიანებით „ჰიმნი ცხოვრებისადმი“ (ხმისა და ფორტეპიანოსთვის) მან რამდენიმე ცნობილ მუსიკოსს გადაუგზავნა თხოვნა-მითითებით, მომავალში ის შესრულებულიყო მისივე ხსოვნის აღსანიშნავად.

ფრიდრიხ ნიცშე დარწმუნებული იყო, რომ ამ ნაწარმოების სრულყოფილი შესრულება დაკვირვებულ მსმენელს აუცილებლად მოხიბლავდა და მისი ფილოსოფიის საზრისში უფრო ღრმად ჩაახედებდა.