„მშობლიური ეფემერის“ მიხედვით
საყოველთაოდ ცნობილია, რომ მხატვრული ტექსტების კვლევის პროცესში სახე-სიმბოლოების დეკოდირება უმთავრესია იდეური ქვეტექსტების ამოცნობისა და ავტორის ოსტატობის შეფასების გზაზე, ვინაიდან სახეობრიობა ლიტერატურული ნაწარმოების უწინარესი ღირსება და მახასიათებელია. ძველი თუ ახალი ეპოქის კლასიკურ მხატვრულ ტექსტებში სახისმეტყველება ყოველთვის ითვლებოდა ტექსტის ღირებულების საზომად, მაგრამ არცერთ ეპოქაში ისეთი ღრმა დატვირთვა არ ჰქონია მხატვრულ სახეს, როგორც ეს მან შეიძინა მეოცე საუკუნის დასაწყისში, მოდერნიზმის გავრცელებისას, ხოლო მოდერნისტული მიმდინარეობებიდან ამ მხრივ განსაკუთრებული იყო სიმბოლისტური პოეზია. ქართული სიმბოლისტური ლირიკა თავისი პოეტური სახე-ხატებით უდავოდ მწვერვალია პოეტური აზროვნებისა. „ცისფერყანწელების”, გალაკტიონისა და გიორგი ლეონიძის შემოქმედება გამოირჩევა ჯადოქრული ოსტატობით შექმნილი მხატვრული სახეებით, რომელთაც ხშირად იმდენად ღრმა სიმბოლური დატვირთვა აქვთ, რომ მრავალშრიანი სემიოტიკური დაკვირვებებია საჭირო და ერთი სახის გახსნა უამრავ ქვეტექსტსა და კონოტაციაზე გვიქმნის წარმოდგენას. პოეტური ინტეგრალები ამ სახე-ხატებით იძერწება.
ქართული სიმბოლისტური ლირიკის მხატვრული სახე-სიმბოლო ხშირად გვევლინება შიფრ-კოდად, რომლის გახსნა ავტორის მსოფლმხედველობის, გემოვნებისა და ესთეტიკის საიდუმლოებებს გვაზიარებს. სიმბოლისტები სამართლიანად მიიჩნევდნენ, რომ მათი ლექსები არ იყო მასისთვის, მათ აღქმას მომზადებული, გემოვნებიანი, განათლებული მკითხველი სჭირდებოდა. მათი ლირიკა ნასაზრდოებია ფილოსოფიის, ფსიქოლოგიის, რელიგიის, ისტორიის, მითოსის საბადოებიდან მოპოვებული არქეტიპებით. თანამედროვე ალუზიებით მათი გაცოცხლება კი განუმეორებელ ხიბლს სძენს ამ ტექსტებს, ხოლო სპეციალისტებისა და მკვლევრებისთვის ლიტერატურული ძიებების ფართო ასპარეზს იძლევა.
შევეცდები გალაკტიონ ტაბიძის „მშობლიური ეფემერის“ მაგალითზე ავხსნა სიმბოლისტური სახეების შიფრ-კოდები, რათა კიდევ ერთხელ გავიაზროთ, რამდენად მდიდარია გალაკტიონის ლირიკული ფანტაზიები, რამდენად ღრმა დატვირთვა შეიძლება შეიძინოს სახემ და რამდენად შეუძლია მას თავის თავში დაიტიოს ტექსტის იდეური ქსოვილის უმთავრესი ნიშანსვეტები. უამრავი პოეტური ნიმუში გვხვდება სიმბოლისტი პოეტების შემოქმედებაში, სადაც დაუვიწყარი სახეების ფეიერვერკია და ისინი მომდევნო ეპოქების პოეტებისთვისაც ინსპირაციის წყაროდ ქცეულან.
ქართული სიმბოლისტური პოეზია ქართულმა ლიტმცოდნეობამ საკმარისად იკვლია, უამრავი კომპეტენტური და საინტერესო სამეცნიერო შრომა მიეძღვნა სიმბოლისტური სახე-სიმბოლოების ანალიზსაც, მაგრამ ვინაიდან ამოუწურავია სიმბოლისტი პოეტების სახეთა სიღრმე და მრავალფეროვნება, ინვარიანტული წაკითხვები ალბათ მუდმივად გაგრძელდება ჩვენს მეცნიერებაში.
გალაკტიონის „მშობლიური ეფემერა“ 1915 დაიწერა, სიმბოლისტური პოეტური ესთეტიკის აპოგეის ჟამს. შვიდი სტროფისგან შემდგარ ლექსში ორ ათეულზე მეტი სიმბოლისტური სახე-ხატი ცოცხლდება. არამცთუ მათ სიღრმეებში წვდომა, კვლევა და ანალიზი, ზედაპირული, დილეტანტური დაკვირვებაც საკმარისია იმის გასააზრებლად, რომ მათი მეშვეობით პოეტი საოცარ კალეიდოსკოპს ქმნის, ახალ პოეტურ კოსმოსს ძერწავს და გამოუთქმელის გამოთქმას ლამობს. ერთი სიამოვნებაა ამ სახე-სიმბოლოთა თვალის გადავლება. აი, ისინიც:
მშობლიური ეფემერა. მშობლიური ხეები. ზამთრის მიერ ჩახერგილი ბილიკი. მოგუგუნე ტყე. შეხავსებული კლდეები. ამირანის მძაფრი კვნესა. პოეტის გული. თერგი. მზე. ბინდი. ფერები ჭევრი. ლალების ტევრი. ლილა და შვინდი. ყაზბეგის შუბლი, რომელიც შემოსეს ღრუბლით. ალუბლებით სავსე ცა. ყვავილების ცა და კალათები. დარიალის ხეობა. მზარავი ზარა. ძვირფასი ლანდები.
ამ სახე-სიმბოლოებს შორის ზოგი მეტყველი, ნათელი და იოლად აღსაქმელია, ხოლო ზოგი – ეფემერული, იდუმალი, ფანტასმაგორიული, მისტიკურიც კი, რომელთა შიფრ-კოდების გახსნას სიმბოლისტური ლექსის ენისა და სტილის ღრმა ცოდნა სჭირდება.
უდავოა, რომ ეს ლექსი პატრიოტულ მოტივებს ეხმიანება, თუმცა სიმბოლისტი პოეტისთვის უცხოა ამ ძველი და კარგად გაცვეთილი თემის ტრადიციული ხერხებით რეალიზება. მან ჯადოქრულ სახე-სიმბოლოებში უნდა ჩააქსოვოს სათქმელი, თან ისე, რომ გემოვნებიანი მკითხველიც მიუხვდეს ავტორს. ლექსს, მიუხედავად ამ უხვი და ფერადი სიმბოლოებისა, სულ სამიოდე ლირიკული გმირი ჰყავს: სამშობლო, რომელიც უამრავ სახეშია განსხეულებული, პოეტის ორეული (ალტერ ეგო) და „ძვირფასი ლანდები“ ანუ… (ამაზე ქვემოთ)…
სამშობლოს გამომხატველ სახე-სიმბოლოებს თუ ყურს მივუგდებთ, ისინი გასაოცარი ლირიზმით „მღერიან“ და გვიმხელენ სიყვარულის ჯერარგაგონილ გრძნობას… სამშობლოს სიყვარული პოეტისთვის უპირველესად ჩაქსოვილია სათაურად გამოტანილ კოდირებულ სინტაგმაში – მშობლიური ეფემერა… ამით პოეტი მიგვანიშნებს, რომ სამშობლო ომახიანი, პათეტიკური შეძახილები და გულზე ხელების ბაგუნი კი არა, ეფემერული ლანდებია, უფაქიზესი, ჩუმი, უპრეტენზიო, საიდუმლო, შეუცნობელი, მშობლიური და უზომოდ საყვარელი, მშობლიურ ხეთა შრიალი, ზამთრის მიერ ჩახერგილი ბილიკები (აქ ჩახერგილი ბილიკი რთული ეპოქის მეტაფორადაც წარმოჩნდება, XX საუკუნის 10-იანი წლების ფსიქოლოგიური კრიზისების, განწირულობის განცდის, ადამიანის დაპატარავების, დაკარგვის, ყოფის გაუფერულების, ექსისტენციალური შიშის პარადიგმატულ სახე-ხატად)… სამშობლო გაცოცხლებულია, როგორც მიჯაჭვული ამირანის, ტკივილისგან აკვნესებული გმირის ალეგორიული სახე და მთავარ ლირიკულ გმირს „ეს ძაფრი კვნესა უწამლავს დღეებს“… პოეტის გულიც დაჭრილია ამირანის სატკივრით… მოგუგუნე ტყე თითქოს ქართველი ხალხია, „მრავალჭირვარამგადანახადი“ (როგორც მუხრან მაჭავარიანი იტყოდა), ხოლო შეხავსებული კლდეები საქართველოს უდრეკი ისტორიული წარსულის და სიძველის სიმბოლოებად აღმართულან…
გალაკტიონი, ცისფერყანწელი პოეტებისგან განსხვავებით, არ ემიჯნება წინა საუკუნის რეალისტური მწერლობის ტრადიციებს, მათ თემებსა და იდეებს და პოეტური მემკვიდრეობის უწყვეტობას მუდამ ხაზს უსვამს. ამიტომაც მის ლექსებში გაცოცხლებული თერგი სწორედ იმგვარი იდეური ქვეტესტებისა და ემოციის გამომხატველი სახე-სიმბოლოა, როგორსაც ვიცნობთ ილიას „აჩრდილიდან“ და „მგზავრის წერილებიდან“. გალაკტიონის თერგიც ავტორსა და მკითხველში სწორედ იმ ასოციაციებს აღძრავს, რომლებიც კარგად ნაცნობია სამოციანელთა შემოქმედებიდან:
„გუგუნებს თერგი, ხმაურობს თერგი,
მზე ჩავა, ჯერ კი შორსაა ბინდი…
ფერები ჭევრი ირევა ბევრი,
ლალების ტევრი – ლილა და შვინდი“…
თერგი აქაც ხმაურიანი, საიმედო, მხსნელი ლირიკული გმირია, მზეც რომ ჩავიდეს, მისი ხმაურის ფონზე ბინდი (სიმბოლურად სიკვდილი-აღსასრული) მაინც შორსაა, მეტიც – „ფერები ჭევრი ირევა“, ანუ შორსაა სიკვდილის ერთფეროვნება, სირუხე, სანაცვლოდ ლალების ტევრი (ხშირი ტყე, იგივე ხსნა, იმედი, გადარჩენა, წითელი ფერი, როგორც სიცოცხლის სიმბოლო) ლილად და შვინდად იღვრება… ლილა და შვინდი, ანუ ლურჯი და მუქი წითელი (ბორდოსფერი) ქართული გარემოს, ტრადიციული ქართული დეკორების სიმბოლოებია… საოცარია გალაკტიონის სიტყვათქმნადობები (აკი შეადგინეს კიდეც ლექსთმცოდნეებმა მისი პოეზიის უზარმაზარი სიმფონია-ლექსიკონები)… სიტყვა „ჭევრი“ სხვაგან არსად შეგხვდებათ. ფონეტიკური ასოციაციით ის მოგვაგონებს „მჭევრს“ (რიტორი, მრავალფეროვნად მოსაუბრე, ამოდმეტყველი), აგრეთვე მჭვირვალს, ფერადოვანს, მრავალფეროვანს… პოეტი ქმნის სიტყვას, რომლის სემანტიკა კონტექსტის მიხედვით მკითხველს შეუძლია უამრავ რამეს დაუკავშიროს. სიტყვის პოლისემია შესაბამისად აღძრავს სხვადასხვაგვარ ემოციას.
მშობლიური გარემოს მშვენების აღსაწერად ულამაზესი სახე-სიმბოლოებია ალუბლებით სავსე ცა, ასევე ყვავილთა ცა, საიდანაც კალათებს ცლიან და ყვავილები გვაწვიმს… რამდენადაც ცა იდუმალის და შეუცნობლის სახე-სიმბოლოა ზოგადად ლირიკაში, მას უამრავი ფერითა და პლასტით აცოცხლებენ პოეტები. გავიხსენოთ გიორგი ლეონიძის „ცა – ატმებით მსხმოიარე, ჩახჩახა“… მისი ფარდი სახე-სიმბოლოა „…და ცა ალუბლით სავსეა“… ეს უცნაური კონტრასტი, ერთგვარი ოქსიმორონი (დაუშვებელია ცა იყოს ან ატმებით მსხმოიარე ან ალუბლებით სავსე, ეს ფერები მხოლოდ მეწამული დაისის ცაზე თუ შეიძლება ეძიო) ანიჭებს ამგვარ პოეტურ ხედვას განუმეორებელ მაგიას…
მშობლიური გარემოს სიმბოლოა დარიალის ხეობა, როგორც რუსეთ-საქართველოს საზღვარი, როგორც საქართველოს ბედის გადამწყვეტი ტოპოსი. აქვე ცოცხლდება უცნაური სემიოტიკური კონცეპტი – „დარიალიდან ზარავდა ზარა“… „ზარა“ ისევე, როგორც „ჭევრი“, გალაკტიონის სიტყვათქმნადობების პროდუქტია, მისი ქმნილებაა, მისეული ჯადოქრობა და აღგვიძრავს ასოციაციას, რომ შემზარავი ხმები ისმის დარიალიდან, ხოლო თუ რაში გამოიხატება დარიალიდან მოსული ხმების შემზარავობა, ამაზე ჩვენი და გალაკტიონის საყვარელი მწერლის, ალექსანდრე ყაზბეგის, ქმნილებები მოგვითხრობენ იშვიათი დრამატულობით. თუნდაც „ელგუჯა“, სადაც ყაზბეგმა მწვავედ ამხილა რუსი ოფიცრების ანტიჰუმანისტური მოპყრობა მოხევეებისადმი და რუსულ-ქართული ეთნომენტალობების სრული ანტაგონიზმი.
ნიშანდობლივია გალაკტიონის ფრაზა – „ყაზბეგის შუბლი, რომელიც შემოსეს ღრუბლით“, რაშიც უნდა ვიგულისხმოთ ამ მარტოსული და გარიყული ადამიანის ბიოგრაფიაში მიმალული ტრაგიზმი… ასეთი ყაზბეგი ხომ გალაკტიონს სხვა დროსაც აგონდება? გავიხსენოთ მისი ლექსი „მე კავკასიის ქედები მთხოვენ?“ აქ გალაკტიონი საოცარი სიფაქიზით აცოცხლებს ყაზბეგის ხატს, როცა მას „ხევის ბეთჰოვენს“ უწოდებს:
„მე კავკასიის ქედები მთხოვენ,
მე მთხოვს მუსიკა თერგის ხმაურის,
ვუსმინო ყაზბეგს – ხევის ბეთჰოვენს“…
ცნობილია სიმბოლისტი პოეტების განსაკუთრებული სიყვარული და პატივისცემა ალექსანდრე ყაზბეგისადმი. გავიხსენოთ ტიციან ტაბიძის დამსახურება და ღვაწლი სტეფანწმინდაში ალექსანდრე ყაზბეგის სახლ-მუზეუმის გამოსყიდვისა და შექმნის საქმეში. რომ არა ტიციანი, ვინ იცის, გვექნებოდა კი ეს უნიკალური სახლ-მუზეუმი? რომელიც უძვირფასესია არა მხოლოდ, როგორც მწერლის სახლ-მუზეუმი, არამედ, როგორც ხევის ეთნოგრაფიის ამსახველ-შემნახველი ცენტრი.
გალაკტიონი „მშობლიურ ეფემერაში“ ახსენებს ძვირფას ლანდებს და თერგს ასე მიმართავს: „მოგონებები, რაც ჩემს გულს ანთებს, იმ ძვირფას ლანდებს გადაეც, თერგო!“
მოსწავლეები უსათუოდ დასვამენ კითხვას: ვის გულისხმობს გალაკტიონი ძვირფას ლანდებში? მოვიშველიოთ ლოგიკური ასოციაციები, თუკი პოეტური მსოფლაღქმა საერთოდ შეიძლება დავუკავშიროთ რამენაირ ლოგიკას. მეოცე საუკუნის დასაწყისში ვინ უნდა იყვნენ ის ძვირფასი ლანდები, ვისი ხატებიც თერგს უკავშირდება, ვისი ხსოვნაც გალაკტიონის გულს ანთებს და ვინც ამ ლექსის პათოსთან – სამშობლოს ტკივილისა და ხსნის გამოხატვასთან ასოცირდება? ამის გამოსაცნობად შერლოკ ჰოლმსობა სულაც არაა საჭირო – ეს ლანდები წინა საუკუნის სამოციანელები და მათი მემკვიდრეები არიან: ილია, აკაკი, ვაჟა, ყაზბეგი… გალაკტიონი ყველა პარამეტრით მათ სულიერ მემკვიდრედ მიიჩნევს თავს და ეს არაერთ ლექსშია გაცხადებული…
„მშობლიური ეფემერა“ მცირე ფორმის, მაგრამ ღრმა ქვეტექსტების და უაღრესად საინტერესო სიმბოლისტური სახე-ხატების ლექსია, ის ყოველთვის იწვევს ინტერესს და ცხარე დებატებს საკლასო სივრცეში.
მასწავლებლებს ვურჩევ, რომ ამ ლექსის ანალიზს დაუკავშირონ კარგად ცნობილი საგაკვეთილო აქტივობა „ფანტაზიორები და რეალისტები“. ამისთვის სასურველია, რომ კლასი დავყოთ წყვილებად, რომელთა შემადგენლობაში ერთი ფანტაზიორი იქნება და მეორე – რეალისტი. წყვილები იწერენ და ირჩევენ ლექსის სახე-სიმბოლოებს და იწყებენ მათ დეკოდირებას თავიანთი პროფილის მიხედვით. წყვილის ერთი წევრი სახე-სიმბოლოს წარადგენს ფანტაზიორის პოზიციიდან, ხოლო მეორე – რეალისტის ხედვით. წყვილს შეუძლია საკუთარი მოსაზრებები ვენის დიაგრამის კოგნიტურ სქემაში მოაქციოს და საკუთარ არგუმენტებსა და ჰიპოთეზებში საერთო და განმასხვავებელი მონახოს. ასევე გამოსადეგი კოგნიტური სქემა იქნება, ე.წ. T-დიაგრამა. სასურველია წყვილმა განსხვავებული რაკურსებით შეხედოს სიმბოლებს და არგუმენტირებულად იკამათოს. თუკი შეთანხმდებიან სიმბოლოს ქვეტექსტების ახსნაში, გამოაცხადებენ „ზავს“, ხოლო თუკი დაპირისპირება მკვეთრი იქნება, პაექრობა გაგრძელდება „ლიტერატურული დუელით“, რომლის გამარჯვებულსაც გამოავლენს „მასწავლებელი-სეკუნდანტი“. ის სათანადო კომენატრებით და განმავითარებელი შეფასებებით აჯამებს წყვილის მიერ წარმოდგენილ ხედვებს.
საგაკვეთილო აქტივობა კი დასრულდება საშინაო დავალებით, რომლის მიზანი იქნება ლექსის სახე-სიმბოლოების დეკოდირება. თხზულების მითითებების ფორმირება ბევრნაირად არის შესაძლებელი. ასევე დასაშვებია, რომ საშინაო დავალებად მომზადდეს პოსტერული პრეზენტაციები ან ელექტრონული სლაიდ-შოუები Power Point პროგრამის მეშვეობით.
