„გალაკტიონ ტაბიძე – პლანეტის ნომერ პირველი პოეტი“… ასეთი ჩანაწერი გაუკეთებია ერთგან კონსტანტინე გამსახურდიას და ამ ფრაზით ყველაფერია ნათქვამი. ერთმა მოსწავლემ მითხრა:
– რა მაგარია, რომ რუსთველი, ვაჟა და გალაკტიონი ჩვენი ეროვნული საიდუმლოა, რადგან ეს ის სამეულია, რომელიც მსოფლიოს სხვა ხალხთა ენებზე არ ითარგმნებაო! – ისღა დამრჩენოდა, დავთანხმებოდი და დიდოსტატ კონსტანტინეს ეს ფრაზაც დავიმოწმე. სხვა ენაზე რომ გალაკტიონის პოეტური ენის გადატანა ოდნავ მაინც დედანთან მიახლოებულად შეიძლებოდეს, ალბათ გამსახურდიას ამ შეფასებას მსოფლიო ლიტმცოდნეობაც გაიზიარებდა-მეთქი.
არ ვიცი, აქ რამდენად სუბიექტურები ვართ მე და ჩემი მოსწავლე, მაგრამ ამ სიტყვების ჭეშმარიტებაში ჩვენ ისევე გულწრფელად ვართ დარწმუნებულნი, როგორც, მაგალითად, პავლე მოციქული ან ფრანჩესკო ასიზელი არ შეიტანდნენ ეჭვს საღვთო სიყვარულის უნივერსალურობაში.
გალაკტიონის პოეტური ინტეგრალები რომ მიწიერების საზღვრებს სცდება, ამაზე ბევრი თქმულა და დაწერილა. ბოლოს და ბოლოს ქართულმა ლიტმცოდნეობამ შვა მეცნიერული კვლევის მიმართულება, რომელსაც გალაკტიონოლოგია ჰქვია და ჟურნალი „გალაკტიონოლოგიაც“ გამოდის, უკვე წლებია, რომ არაფერი ვთქვათ უაღრესად საინტერესო მკვლევართა მიერ გამოცემულ წიგნებზე. გალაკტიონის შემოქმედებით დაინტერესებულ მოსწავლეთათვის განსაკუთრებით მრავლისმომცემია ვახტანგ ჯავახაძის უნიკალური წიგნი „უცნობი“, სადაც მისი პოეტური გენია უამრავი რაკურსით წარუდგინა მკითხველს თავადაც შესანიშნავმა პოეტმა. თუმცა უნდა ვაღიაროთ: გალაკტიონი ისევ და ისევ უცნობად რჩება ჩვენთვის… არამცთუ მის ლექსზე, არამედ ერთ პოეტურ ფრაზაზეც კი შესაძლებელია ისეთი დაკვირვებები და აღმოჩენები, რომლებიც სამყაროს შემოქმედებითი ხედვის ახალ პარადგიგმებს ხსნის.
ამჯერად სასკოლო და ეროვნული გამოცდების პროგრამით გათვალისწინებულ ლექსზე, „შერიგებაზე“, გვსურს გავამახვილოთ ქართულის მასწავლებელთა და გალაკტიონის თაყვანისმცემელთა ყურადღება.
ლექსი მცირე ფორმისაა, ოთხსტროფიანი, გალაკტიონის საყვარელი 10-მარცვლიანი სალექსო საზომითაა დაწერილი, ტაეპები ორ ხუთმარცვლიან მუხლად იყოფა, რაც ლექსის განსაკუთრებულ რიტმულობას უწყობს ხელს.
ლექსი დაწერილია 1915 წელს, როცა გალაკტიონი ჯერ კიდევ ახალბედა პოეტი იყო, თუმცა მან დაამსხვრია მითი იმის შესახებ, რომ პოეტურ ოსტატობასთან რამენაირ კავშირშია გამოცდილება, რადგან მეოცე საუკუნის ათიან წლებში გამოცემულ პოეტურ კრებულებში („ლექსები“, 1914 და „არტისტული ყვავილები“, 1919) ახალგაზრდა გალაკტიონმა უკვე გამოაქვეყნა თავისი შემოქმედების შედევრები.
„სილქნეტის“ „საშინაო სკოლის“ გაკვეთილების ვიდეოლექციებში იძებნება შესანიშნავი მკვლევრის, ლალი დათაშვილის, „შერიგებისადმი“ მიძღვნილი ლექცია, სადაც მეცნიერი ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ ლექსის იდეური ხაზი ლირიკული გმირის – ავტორის სიკვდილთან შერიგების იდეას უკავშირდება. ეს მოტივი მკვეთრად იკითხება ლექსში, რადგან ბოლო სტროფში პოეტი გარკვევით აცხადებს: „დღეს ყველგან მზეა და სილამაზე სიკვდილთან ჩემი შემრიგებელიო“, თუმცა, ვფიქრობ, სათაურის სიმბოლური შიფრ-კოდი „შერიგება“ მხოლოდ სიკვდილთან დაზავებას არ უნდა გულისხმობდეს, რადგან 24 წლის პოეტის ამგვარი კაპიტულაცია სიკვდილის წინაშე უჩვეულოდაც გვეჩვენება. თუმცა გალაკტიონისთვის თვითმკვლელის ლანდი რომ უცხო არ ყოფილა, ეს მის შემოქმედებაში ნათლად იკითხება, მაგრამ ახალგაზრდა გალაკტიონი ძირითადად საუბრობს არა სუიციდის დემონებზე, არამედ სიკვდილის, როგორც უკვდავების თავისებურ გაგებაზე (გავიხსენოთ ასევე 1915 წელს დაწერილი მისი Magnum Opus „მთაწმინდის მთვარე“: „რომ, აჩრდილნო, მე თქვენს ახლო სიკვდილს ვეგებები, რომ მეფე ვარ და მგოსანი და სიმღერით ვკვდები“…).
გარდა სიკვდილისა, სხვას რას ურიგდება გალაკტიონის ლირიკული გმირი? მე და ჩემმა მოსწავლეებმა ბევრი ვიფიქრეთ ამ თემაზე და მივედით იმ დასკვნამდე, რომ ეს სისხლიანი ეპოქის გამოწვევებთან კაპიტულაციაც არის, რომ პოეტის ბობოქარი სული საკუთარ ვნებებს მართავს უკვე. რთულმა ეპოქამ მას ბევრი ასწავლა და მზადაა ახლებური მზერა მიმართოს მომავლისკენ. გავიხსენოთ, რომ მეოცე საუკუნის დასაწყისის მოდერნისტული მწერლობის გამოსახვის მთავარ თემად იქცა გარდამტეხი ეპოქის მიერ მოტანილი სიახლეების გამო თავზარდაცემული და სულაფორიაქებული ფსიქოტიპების სულებში წვდომა, მათი ვნებების ასახვა, ფსიქოში ინტროსპექცია (ანუ ერთგვარი „შიგნით ჭვრეტა“ პროზაული ტექსტის პერსონაჟისა თუ პოეტური ტექსტის ლირიკული გმირის ქვეცნობიერში). სწორედ ამ თემებით განსხვავდება ერთმანეთისგან იდეურად XIX და XX საუკუნეების ქართული მწერლობა. თუ წინა საუკუნის მწერლობა გარესამყაროში, საზოგადოებაში, სოციუმში, ქვეყანაში არსებულ ჰუმანისტურ პრობლემებს გამოსახავდა და პიროვნებას წარმოაჩენდა მღელვარე საზოგადოებრივი მოვლენების ჭრილში, მეოცე საუკუნემ მოიტანა სხვაგვარი ხედვა: პიროვნების სულიდან სამყაროს ჭვრეტა. თითქოს სიტყვაკაზმული მწერლობის ხედვა ლიტერატურული დედუქციიდან (ზოგადიდან კერძოსკენ) საპირისპირო მიმართულებით, ინდუქციისკენ წავიდა. რა ემართება პიროვნებას საზოგადოებრივი კოლიზიების ფონზე და პირიქით – როგორ ჩანს ფართომასშტაბიანი პროცესები კონკრეტული ადამიანის თვალიდან და სულიდან? ეს იდეურ-თემატური მიმართულებები განაპირობებს ამ ორი საუკუნის მწერლობის აქტუალურ აქცენტებს.
მეოცე საუკუნის დასაწყისის ადამიანი ცივილიზაციის შემოჭრის უეცარი გრიგალით, რევოლუციებით, პირველი მსოფლიო ომით, საყოველთაო ეკონომიკური კრიზისებით არის გათანგული და ის ასეთივე იხატება მოდერნისტი მწერლების ტექსტებში. ქართულ სინამდვილეში ეს უპირველესად სიმბოლისტურ პოეზიას შეეხება. ქართველმა სიმბოლისტებმა ხომ ჟანრულად ლირიკას მიანიჭეს უპირატესობა? გავიხსენოთ პაოლო იაშვილის Magnum Opus „წერილი დედას“, სადაც პოეტი ლირიკულ აღასარებაში ორ სამყაროს ადარებს ერთმანეთს: სოფელს და ქალაქს. თუ სოფელი მყუდრო, მშვიდი, მართალი, უბოროტო, იდილიური გარემოა, ქალაქი სავსეა შფოთით, ხმაურით, საეჭვო ტიპებით და ამბებით, რაც სულს უმღვრევს ლირიკულ გმირს და საოცარი ექსპრესიით წარმოაჩენინებს ფსიქოლოგიურ ტკივილებს. აი, როგორი სხვაობაა ამ ორ სამყაროს შორის:
„დავტოვე სოფელი, მყუდრო სამყოფელი,
ქვიტკირის მარნები და კატის კნუტები – სიმინდის ყანა!
ჰა! კინტოს პროფილი, საეჭვო ტარნები,
და დავიკუნტები ქალაქის ქუჩებში მე – სალახანა“…
ლირიკული გმირის სულში „გრიგალი და კორიანტელი“ ბობოქრობს და შველას დედას და ხახულის ტაძარს შესთხოვს. მისი სულის ტკივილები საოცრად გადამდები, ამაფორიაქებელია და სწორედ ასეთია გალაკტიონის ლირიკული გმირის განცდებიც საუკუნის ქარიშხალში. გალაკტიონი და პაოლო თითქმის ტოლები იყვნენ (სხვაობა მხოლოდ 3 წელია), ორივესთვის სიმბოლისტური ესთეტიკა იყო მასაზრდოებელი და თემებიც მონათესავე აქვთ თავიანთ ლექსებში. გავიხსენოთ გალაკტიონის „მზეო თიბათვისა“, სადაც განცდები საუკუნის შფოთისა უღრმესი გამომსახველობით იკითხება: „ ხანმა უნდობარმა, გზა რომ შეეღება, უხვად მოიტანა სისხლი და ცხედრები“…
აი, სწორედ ეს „ხანი უნდობარი“ (აქ მახსენდება „ვეფხისტყაოსნის“ „ჟამი კრული“, როგორც რთული ეპოქის ტევადი მხატვრული სახე) არის ის მთავარი „მონსტრი“, რომელსაც უნდა შეურიგდეს გალაკტიონის ლექსის ლირიკული გმირი. გალაკტიონის პოეზია ხომ ავტორის სულის ავტობიოგრაფიაა? მისი ლირიკული გმირი თითქმის ყველგან მისივე ალტერ ეგოა და ის ჰყვება თავის ლირიკულ თავგადასავლებს. იმისთვის, რომ გავიაზროთ „შერიგების“ იდეური ქვეტექსტები, უპირველესად მისი სახე-სიმბოლოები უნდა გავხსნათ. აი, ისინიც:
ქარის ტოტები, მარტი, თეთრად მოსილი მთავარი ლირიკული გმირი (გალაკტიონის ორეული), მოცარტი, სიმღერის ზვირთები, მზე, ბაღები, მყინვარი (ხან აზამბახებული და ხან იაგუნდის გვირგვინოსანი), მაისი, დაფნის და იაგუნდის გვირგვინები, თეთრი აკლდამა, სიკვდილი.
იმდენად ღრმა და მრავალშრიანი სახე-სიმბოლოებია, რომ მათი დეკოდირება იძლევა სრულყოფილ იდეურ მოზაიკას. მაშ, ასე: ქარი გალაკტიონის პოეზიაში ყველგან ეპოქის შფოთის, სულიერი ტკივილის, მღელვარების სიმბოლოა და ქარის ტოტებიც ასევე უნდა გავიგოთ, როგორც თანამედროვეობის დამღლელი მოცემულობა, რომელსაც გადაჰყვა მარტი, ანუ ადამიანურ ჭირვეულობის, სუსხის, განცდების, ტკივილის სიმბოლო. ფრაზა ასე გაიშიფრება: ჩემი ადამიანური განსაცდელები დამავიწყა ეპოქის შფოთმა. ამიტომაც ლირიკული გმირი თეთრ ტანსაცმელში მოირთვება, ანუ კაპიტულაციას აცხადებს, სიმშვიდე და განწმენდა სურს და მიდის ქარში… როგორც მოცარტი… რატომ მოცარტი? ექსცენტრული, უცნაური, შეუცნობელი, მუსიკის მაგიით შეპყრობილი მოცარტი ყველაზე მეტად ენათესავება გალაკტიონის სულს. მისი პოეზიაც მუსიკაა და ის – მოცარტივით ამ მუსიკით შეპყრობილი ეული სული. გულში მხოლოდ სიმღერის მსუბუქი ზვირთებია, ანუ პოეტური გენია მართავს მთელ მის არსებას. გალაკტიონის ლექსებში ხშირია მიუღებელი სინამდვილის „შეფერადების“ მცდელობა. გავიხსენოთ 1916 წელს დაწერილი მისი ლექსი „თოვლი“, სადაც ის გარემომცველ სინამდვილეს, რომელიც ამჯერად უდაბნოა, უნაყოფო, რუხი და მოსაწყენი, „ლურჯად ახავერდებს“, თავად ქმნის ახალ კოსმოსს. უდაბნო, სილა, ქარი – მონათესავე იდეური კონტექსტების გამომხატველი სახე-სიმბოლოებია. ეპოქასთან და საკუთარ ვნებებთან შერიგება გამოიხატება დაშიფრული ფრაზით: „დღეს ყველგან მზეა“… მზე სამყაროს ცენტრი და მხსნელია (შდრ.: თიბათვის მზე, როგორც სალოცავი, სულის მკურნალი)… გარშემო ბაღებია… როგორც ლალი დათაშვილი სამართლიანად შენიშნავს, ბაღები უნდა გავიგოთ, როგორც სამსახოვანი სახე-სიმბოლო: დედამიწის ბაღები, სასუფევლის ბაღები და ლირიკული გმირის სულის ბაღები, სადაც ყვავილები ადამიანური ფიქრები და ოცნებებია (გავიხსენოთ მისი უკვდავი თვითგამომხატველი სახე სიმბოლო ლექსიდან „სილაჟვარდე ანუ ვარდი სილაში“ – „…აჰა! მოვედი, გედი, დაჭრილი ოცნების ბაღით“…).
ბაღებთან ერთად ჩნდება მყინვარის სახე-სიმბოლო, რომელიც პოეტის ალტერ ეგოსთან ერთად მთავარი ლირიკული გმირია, მისი ანტაგონისტია, მასთან კონტრასტის ხერხით დაპირისპირება უფრო მკვეთრად წარმოაჩენს ლირიკული გმირის სახეს. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ თერგის, მყინვარის, დარიალის, კავკასიონის სახე-სიმბოლოები გალაკტიონთან ზუსტად მისდევს მეცხრამეტე საუკუნის რეალისტების იდეურ ქვეტექსტებს. გალაკტიონი ილიას და აკაკის მემკვიდრედ აცხადებს თავს. მასთანაც მყინვარი დიდების, სიდიადის, მაგრამ სიცივის, განდგომის, გულგრილობის სიმბოლოა, ის „მაღალ ზრახვათა მეფეა“, ამიტომაც მას მაისი (მარტისგან განსხვავებით, დათბობის, ბაღების აყვავების, სილაღის, ხსნის, გადარჩენის სახე-სიმბოლო) „ალით ააზამბახებს, ვით შეყვარებულს და მეოცნებეს“. აზამბახება ალბათ უნდა გავიგოთ, როგორც სევდის ყვავილებით და ცრემლებით მყინვარის შემკობა, რადგან გალაკტიონის საყვარელი სიმბოლო ზამბახი თითქმის ყველგან სევდისა და სულიერი ტკივილის გამომხატველი სახეა. გამორჩეული სახე-სიმბოლოებია გალაკტიონის და მყინვარის გვირგვინები:
„ჩვენ გვირგვინები გვაქვს ოდნავ მსგავსი,
ლამაზი შუქთა მარადი ნთებით:
მე – მსუბუქ დაფნის ფოთლებით სავსე,
მყინვარს – უმძიმეს იაგუნდებით“.
რას განასახიერებენ ეს გვირგვინები? – რასაკვირველია, დიდებას, ნიჭიერებას, აღიარებას. დაფნის გვირგვინი ანტიკური ხანიდან მიიჩნევა გამარჯვების, დიდების, ძლევამოსილების, მშვიდობის სიმბოლოდ (წყარო: https://genia.ge/?p=17472). დაფნის გვირგვინით ამკობდნენ ძველი ბერძნები აპოლონის ტაძრებს. დაფნისგვირგვინოსნად წარმოიდგენდნენ რენესანსის ეპოქის პოეტებს: პეტრარკას, დანტე ალიგიერს, ბოკაჩოს, ასევე კეისრებსა და მეფეებს. საგულისხმოა, რომ ქართველებმა დაფნას ბერძნული მითის გმირის, აპოლონის სასურველი სატრფოს, ნიმფა დაფნეს (ზოგი ვერსიით – დაფნა) სახელი უწოდეს. მსოფლიოს სხვა ენებზე მას ლათინური ლაურუსის მიხედვით ეწოდა სახელი, ხოლო ჩვენმა წინაპრებმა კოლხური დაფნის სახელი პირდაპირ ბერძნული მითიდან გადმოიტანეს. აპოლონი და დაფნე ხომ განუყოფელია? გავიხსენოთ ანტონიო პოლაიოლოს ტილო „აპოლონი და დაფნე“, რომელიც ლონდონის ნაციონალურ მუზეუმშია დაცული და ჯოვანი ბერნინის ამავე სახელწოდების ჯადოქრული ქანდაკება, რომელიც რომში, ბორგეზეს მუზეუმში ინახება. ანტიკურ ხელოვნებაში დაფნეს მითოსი დიდი სიყვარულით სარგებლობდა. ეს სიუჟეტი პოპულარული იყო აღორძინების ეპოქაშიც (ჯორჯონე, ბრეიგელი) და შემდგომაც (ბერნინი, პუსენი და სხვა). (წყარო: https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php/%E1%83%93%E1%83%90%E1%83%A4%E1%83%9C%E1%83%94). ამ სემანტიკის მატარებელია გალაკტიონის დაფნის გვრიგვინიც, ხოლო მყინვარის უძვირფასესი იაგუნდის გვირგვინი მარდისობის, უკვდავების, გულზვიადობის, მიუწვდომლობის სიმბოლოა. გავიხსენოთ იაგუნდის გვირგვინების სიმბოლიკა „ვეფხისტყაოსნიდან“. ზღვათა მეფე მელიქ-სურხავმა ქაჯებზე გამარჯვებული ტარიელი ასე დაასაჩუქრა: „ტარიელს უძღვნა გვირგვინი ვერ დანადები ფასისა, იაგუნდისა მრთელისა, ყვითლისა, მეტად ხასისა“… ხოლო ნესტანს წითელი იაგუნდებით შემკული ყაბაჩა უძღვნა… ყვითელი იაგუნდი, თუ არ ვცდები, არც მოიპოვება, თანაც „მრთელი“ იაგუნდი, ანუ კაცის თავის ზომისა, დაუმუშავებელი, შეუკრავი, რუსთველისეული ჰიპერბოლიზებული სახე-სიმბოლოა, რაც პოემის ფანტასტიკურ სამყაროს შვენის და ტარიელის, როგორც ამაღლებულის ესთეტიკური იდეალის სამშვენისად შესაფერისია. მოკლედ რომ ვთქვათ, დაფნისა და იაგუნდის გვრიგვინები გალაკტიონის სენსიტიური ლირიკული გმირისა და მყინვარის ფრიგიდული ბუნების გამომსახველია.
ლექსის დასარულს ნახსენები თეთრი აკლდამა სიკვდილის სიმბოლოა, ოღონდ სულის მასზე ამაღლება უნდა გავიგოთ არა, როგორც სიკვდილთან კომპრომისი, მასთან დანებება, არამედ, პირიქით, სიკვდილის დაძლევა, მასზე ამაღლება ხელოვნებით, პოეტური გენიით: „ამაღლდი, სულო, თეთრ აკლდამაზე, მშვენიერების ლექსით მქებელი“…
„შერიგების“ სახეობრივი ანალიზი უსათუოდ გაგვაგნებინებს გზას იდეურ ლაბირინთებშიც: ლექსის მთავარი სათქმელი დაუნდობელ ეპოქაში პოეტური ნატურის სულიერი მღელვარების, ბრძოლების, დათმობის, შეგუების გამოხატვაა.
ზოგადად, ურთულესია სიმბოლისტური პოეზიის ნიმუშების იდეურ-მხატვრული ანალიზის სწავლება და მოსწავლეებიც ხშირად ჩივიან, რომ ურთიერთდაუკავშირებელი, მრავალშრიანი სიმბოლოების დეკოდირება უჭირთ, უძნელდებათ მათზე თხზულებების წერა, რომ ლოგიკურ აზროვნებას არ ემორჩილება ეს პოეტური სახეები, მაგრამ ლიტერატურის მასწავლებლის მისიაც სწორედ ის მგონია, რომ ამ რთული მხატვრული სახეების ლოგიკურ სააზროვნო სივრცეებში მოხელთება, ჩვენეული ხედვით ახსნა მოხერხდეს. თავის ვიდეოლექციაში ლალი დათაშვილიც აღნიშნავს, რომ იდეური და სახეობრივი ნიუანსების ახსნა ერთმნიშვნელოვანი და სწორხაზოვანი ვერ იქნება და უამრავი განსხვავებული წაკითხვა შეიძლება არსებობდეს. მთავარია, ბავშვები შევაჩვიოთ მათ აღქმას, საკუთარ სააზროვნო სიბრტყეებში გადატანას, ანალიზს, სინთეზს, უბრალოდ კვლევას, ფიქრსა და აღმოჩენებს… ეს ყველაფერი კი მოაზროვნე, ემოციური, შემოქმედებითი სულიერების ადამიანების განვითარებისთვის საუკეთესო გზაა.
