ხელოვნების გაკვეთილის გააზრებისთვის

                                                                                                                      „ხელოვნების გაკვეთილი გვაქვს? მაშინ ცოტა დავისვენოთ“.

დრო, როდესაც მოსწავლეს შეუძლია დახატოს, გამოძერწოს, მოუსმინოს მუსიკას ან უბრალოდ აკეთოს ის, რაც სიამოვნებს – ნაკლებ აკადემიურ დატვირთვას მოითხოვს;

მაგრამ ჩნდება ერთი შეხედვით მარტივი შეკითხვა:

როდესაც ბავშვი ქმნის, არჩევანს აკეთებს, აკვირდება, აანალიზებს, საკუთარ იდეას გამოხატავს და სხვისი ნამუშევრის ინტერპრეტაციას ცდილობს –

 ის ნამდვილად ისვენებს თუ სწავლობს?

ამ კითხვაზე პასუხის გასაცემად საკმარისი არ არის მხოლოდ ჩვენი პირადი გამოცდილება. საჭიროა დავაკვირდეთ იმასაც, რას ამბობს თანამედროვე საგანმანათლებლო კვლევა ხელოვნების, კრეატიულობისა და სწავლის ურთიერთკავშირზე.

და აქ აღმოჩნდება, რომ ხელოვნების გაკვეთილის მიმართ დამკვიდრებული წარმოდგენა შესაძლოა ბევრად უფრო ვიწრო იყოს, ვიდრე თავად ამ საგნის საგანმანათლებლო შესაძლებლობები.

რას ნიშნავს სინამდვილეში ხელოვნების სწავლა?

ხელოვნების გაკვეთილი მხოლოდ ხატვის ტექნიკის სწავლა არ არის.

მოსწავლე შეიძლება სწავლობდეს ფერის, ხაზის, ფორმის, სივრცისა და კომპოზიციის გამოყენებას, მაგრამ ამასთან ერთად ის მუდმივად აკეთებს არჩევანს:

რა მინდა გამოვხატო?
როგორ გამოვხატო?
რომელი ფერი შეესაბამება ჩემს იდეას?
როგორ შევცვალო ნამუშევარი?
რა უნდა დავამატო ან მოვაკლო?
რას ხედავს ჩემს ნამუშევარში სხვა ადამიანი?

ამ პროცესში ბავშვი მხოლოდ საბოლოო პროდუქტის შექმნას კი არ სწავლობს – ის აყალიბებს იდეას.

სწორედ ეს არის მნიშვნელოვანი განსხვავება ხელოვნების გაკვეთილსა და უბრალო გასართობ აქტივობას შორის.

თუ ბავშვს მივეცით წინასწარ მომზადებული ნიმუში და ვთხოვეთ მისი ზუსტად გამეორება, შესაძლოა მან გარკვეული ტექნიკური უნარი მართლაც გაივარჯიშოს. მაგრამ, თუ მას ვთხოვეთ საკუთარი იდეის შექმნა, რამდენიმე შესაძლებლობის განხილვა, არჩევანის გაკეთება და ნამუშევრის გაუმჯობესება, უკვე სხვა ტიპის სასწავლო პროცესთან გვაქვს საქმე.

კრეატიული აზროვნება – უნარი, რომელსაც უკვე საერთაშორისო შეფასებაც აქვს

კრეატიულობა დიდი ხნის განმავლობაში ხშირად ასოცირდებოდა მხოლოდ ხელოვნებასთან. თითქოს შემოქმედებითი ადამიანი აუცილებლად მხატვარი, მუსიკოსი ან მწერალი უნდა ყოფილიყო.

თანამედროვე განათლების ხედვა გაცილებით ფართოა.

OECD-ის PISA 2022-ის კვლევაში კრეატიული აზროვნება პირველად შეფასდა როგორც დამოუკიდებელი კომპეტენცია. კვლევაში მონაწილეობდა 64 ქვეყანა და ეკონომიკა, ხოლო შეფასების მიზანი იყო იმის დადგენა, რამდენად შეუძლიათ 15 წლის მოსწავლეებს განსხვავებული და ორიგინალური იდეების შექმნა, მათი შეფასება და გაუმჯობესება.

საინტერესოა თავად შეფასების ფორმაც.

PISA-ს დავალებებს არ ჰქონიათ მხოლოდ ერთი სწორი პასუხი. მოსწავლეებს უწევდათ მუშაობა ღია ტიპის ამოცანებზე, რომლებიც მოიცავდა წერით და ვიზუალურ გამოხატვას, სოციალურ თუ სამეცნიერო პრობლემების გადაჭრას.

ეს მნიშვნელოვანი გზავნილია.

კრეატიული აზროვნება უკვე აღარ განიხილება მხოლოდ ხელოვნების გაკვეთილის მიზნად.

ის განიხილება როგორც უნარი, რომელიც საჭიროა სხვადასხვა სფეროში – ენებში, მეცნიერებაში, ტექნოლოგიებში, პრობლემის გადაჭრასა და ყოველდღიურ ცხოვრებაში. OECD პირდაპირ აღნიშნავს, რომ კრეატიული აზროვნება შეიძლება განვითარდეს პრაქტიკისა და მიზანმიმართული სწავლების გზით.

ამიტომ ხელოვნების გაკვეთილის მნიშვნელობა შეიძლება სხვაგვარად დავინახოთ:

ხელოვნება არ არის ერთადერთი სივრცე, სადაც კრეატიული აზროვნება ვითარდება, მაგრამ ის ერთ-ერთი ბუნებრივი სივრცეა, სადაც მოსწავლე იდეის შექმნას, მის ვიზუალურ ან სხვა მხატვრულ ფორმაში გადატანას, შეფასებასა და გაუმჯობესებას პრაქტიკულად სწავლობს.

და რას გვიჩვენებს კვლევა თავად ხელოვნების აქტივობებზე?

აქ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სამეცნიერო სიფრთხილე.

არასწორი იქნება ვთქვათ, რომ „ხელოვნების გაკვეთილები ავტომატურად ზრდის აკადემიურ მოსწრებას“ ან რომ ხელოვნებაში მეტი დრო აუცილებლად ნიშნავს უკეთეს შედეგებს მათემატიკასა და ქართულ ენაში.

OECD-ის PISA 2022-ის მონაცემებიც ასეთ მარტივ მიზეზ-შედეგობრივ დასკვნას არ გვაძლევს.

კვლევამ აჩვენა, რომ მოსწავლეები, რომლებიც სკოლაში ხელოვნების გაკვეთილებსა და აქტივობებში კვირაში ერთხელ მაინც მონაწილეობდნენ, ვიზუალური გამოხატვის გარკვეულ დავალებებში ოდნავ უკეთეს შედეგებს აჩვენებდნენ. განსაკუთრებით საინტერესოა, რომ კავშირი უფრო თვალსაჩინო იყო იმ დავალებებში, სადაც მოსწავლეს იდეის შეფასება და გაუმჯობესება სჭირდებოდა.

ამასთან, OECD ხაზს უსვამს, რომ ხელოვნების აქტივობებსა და კრეატიული აზროვნების საერთო შედეგებს შორის კავშირი ზომიერია და პირდაპირ მიზეზ-შედეგობრივ კავშირად არ უნდა განვიხილოთ.

ეს სიფრთხილე მნიშვნელოვანია.

რადგან ხელოვნების მნიშვნელობის დასამტკიცებლად არ გვჭირდება იმის მტკიცება, რომ ხელოვნების გაკვეთილი აუცილებლად აუმჯობესებს სხვა საგნის ნიშანს.

ხშირად, როდესაც ხელოვნების მნიშვნელობის დასაბუთებას ვცდილობთ, ასეთ არგუმენტებს ვხვდებით:

„ხელოვნება კარგია, რადგან ბავშვი მათემატიკაში უკეთესი ხდება“, ან: „მუსიკა ავითარებს მეხსიერებას და ამიტომ მნიშვნელოვანია“.

ეს არგუმენტები შეიძლება გარკვეულ კვლევებთან იყოს დაკავშირებული, მაგრამ ისინი ერთ მნიშვნელოვან რამეს გვავიწყებს:

ხელოვნებას საკუთარი საგნობრივი ღირებულება აქვს.

ხელოვნების განათლების მიზანი არ არის მხოლოდ ის, რომ მოსწავლე სხვა საგანში გახდეს უკეთესი.

ხელოვნებას აქვს საკუთარი სივრცე, სადაც ბავშვი სწავლობს:

• სამყაროსა და ვიზუალური ინფორმაციის დაკვირვებას;
• იდეის შექმნასა და გამოხატვას;
• მხატვრული ენის გამოყენებას;
• კულტურული მემკვიდრეობისა და სხვადასხვა კულტურის გააზრებას;
• საკუთარი და სხვისი ნამუშევრის ინტერპრეტაციას;
• ესთეტიკური გადაწყვეტილებების მიღებას;
• შემოქმედებით პროცესში მონაწილეობას.

ამიტომ კითხვას – „რა სარგებელი მოაქვს ხელოვნებას მათემატიკისთვის?“ – წინ უნდა უსწრებდეს უფრო ფუნდამენტური კითხვა:

„რა უნდა ისწავლოს ბავშვმა თავად ხელოვნების საშუალებით?“

აქ შესაძლოა გადამწყვეტი მნიშვნელობა ჰქონდეს არა იმას, რას ვასწავლით, არამედ როგორ არის დაგეგმილი ის, რასაც ვასწავლით.

მაგალითად, დავალება:

„დახატე ხე“. შეიძლება უბრალოდ სასიამოვნო აქტივობა იყოს.

მაგრამ იგივე დავალება შეიძლება სრულიად განსხვავებულ სასწავლო გამოცდილებად იქცეს:

„შექმენი ხე, რომელიც ერთდროულად გამოხატავს ოთხივე სეზონს. შეარჩიე ფერები და ფორმები ისე, რომ მნახველმა შეძლოს თითოეული სეზონის ამოცნობა. ბოლოს ახსენი, რატომ გააკეთე კონკრეტული არჩევანი“.

ამ შემთხვევაში მოსწავლე: აკვირდება, გეგმავს, ქმნის, აკეთებს არჩევანს, საკუთარ გადაწყვეტილებას ასაბუთებს და მიღებულ შედეგს აფასებს.

ეს უკვე მხოლოდ ხატვა აღარ არის. ეს აზროვნების პროცესია, რომელიც ხელოვნების ენით მიმდინარეობს.

OECD-ის კრეატიული აზროვნების მოდელიც სწორედ სამ ძირითად პროცესს გამოყოფს: იდეების გენერირება, იდეების შეფასება და მათი გაუმჯობესება.

ეს არ ნიშნავს, რომ ხელოვნების თითოეული გაკვეთილი რთულ კვლევით პროექტად უნდა ვაქციოთ. არც იმას, რომ ბავშვმა ყველა ნახატის შექმნის შემდეგ თეორიული განმარტება უნდა დაწეროს.

ხშირად საკმარისია სწორად დასმული კითხვა:

„რატომ აირჩიე ეს ფერი?“

„როგორ შეიძლება ამ იდეის სხვაგვარად გამოხატვა?“

„რას დაამატებდი, რომ ნამუშევარს სხვა განწყობა ჰქონოდა?“

„რას ხედავ შენი თანაკლასელის ნამუშევარში?“

ამგვარი კითხვები ხელოვნების გაკვეთილს უბრალო აქტივობიდან სასწავლო პროცესად აქცევს.

აქ უკვე მასწავლებელი მხოლოდ ტექნიკას არ ასწავლის – ის მოსწავლეს ასწავლის აზროვნებას შემოქმედებით პროცესში.

ხელოვნება და თანამედროვე განათლება

ხელოვნების განათლების მნიშვნელობაზე მხოლოდ OECD-ის კვლევები არ გვესაუბრება.

2024 წელს UNESCO-მ კულტურისა და ხელოვნების განათლების გლობალური ჩარჩო წარმოადგინა, რომელიც ხელოვნებისა და კულტურის განათლებას განიხილავს, როგორც ხარისხიანი და ჰოლისტური განათლების მნიშვნელოვან ნაწილს. ჩარჩო განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს ისეთ კომპეტენციებს, როგორებიცაა – კრეატიულობა და კრიტიკული აზროვნება, და ხაზს უსვამს ხელოვნებისა და კულტურის ხელმისაწვდომობის მნიშვნელობას განათლებაში.

UNESCO-ს ხედვაში კულტურა და ხელოვნება მხოლოდ დამატებითი აქტივობა არ არის. ისინი შეიძლება განათლებაში გამოყენებულ იქნეს იმისთვის, რომ მოსწავლემ განივითაროს შემოქმედებითობა, გამოხატვის უნარი, თანამშრომლობა, კულტურათაშორისი გაგება და სწავლისადმი მოტივაცია.

ეს კიდევ ერთხელ გვაბრუნებს ჩვენს მთავარ კითხვასთან:

თუ თანამედროვე განათლება კრეატიულ აზროვნებასა და იდეების შექმნის უნარს ასეთ დიდ მნიშვნელობას ანიჭებს, რატომ უნდა აღვიქვათ ხელოვნების გაკვეთილი, როგორც მხოლოდ დასვენების დრო?

ხელოვნება ხელოვნური ინტელექტის ეპოქაში

ამ კითხვას დღეს კიდევ ერთი განზომილება დაემატა.

ხელოვნურ ინტელექტს შეუძლია რამდენიმე წამში შექმნას ნახატი, ილუსტრაცია, მუსიკალური კომპოზიცია ან ვიზუალური კონცეფცია.

შეიძლება ამის გამო გაჩნდეს კითხვა:

თუ ტექნოლოგიას შეუძლია შექმნა, რატომ უნდა ვისწავლოთ ჩვენ შექმნა?

მაგრამ სწორედ აქ ხდება ხელოვნების განათლების მნიშვნელობა კიდევ უფრო საინტერესო.

როდესაც ტექნოლოგიას შეუძლია პროდუქტის სწრაფად შექმნა, ადამიანს კიდევ უფრო მეტად სჭირდება იმის ცოდნა:

რა იდეა აქვს;
რა სურს, გამოხატოს;
რომელი ვარიანტი შეარჩიოს;
როგორ შეაფასოს მიღებული შედეგი;
რა შეცვალოს;
და აქვს თუ არა საბოლოო პროდუქტს საკუთარი აზრი და მნიშვნელობა.

UNESCO-ს 2024 წლის ჩარჩოც სწორედ ტექნოლოგიურ განვითარებასა და ხელოვნების განათლებას შორის ურთიერთობაზე საუბრობს და ხაზს უსვამს AI-ისა და ციფრული ტექნოლოგიების შესაძლებლობებისა და რისკების გააზრების აუცილებლობას, შემოქმედებითობისა და პასუხისმგებლიანი გამოყენების ხელშეწყობას.

ამიტომ ხელოვნური ინტელექტი შესაძლოა ხელოვნების სწავლების დასასრულის მიზეზი კი არა, მისი ხელახალი გააზრების მიზეზი გახდეს.

მაშ, რატომ აღიქმება ზოგჯერ ხელოვნება მეორეხარისხოვნად

შესაძლოა იმიტომ, რომ განათლებაში ყველაზე ადვილად ვაფასებთ იმას, რასაც ერთი სწორი პასუხი აქვს:

ამოცანა სწორია ან არასწორი;

ტექსტი პასუხობს მოთხოვნას ან არ პასუხობს;

ტესტში პასუხი სწორია ან მცდარი;

ხელოვნებაში კი ხშირად არსებობს რამდენიმე შესაძლო გადაწყვეტა.

ორი მოსწავლის ნამუშევარი შეიძლება სრულიად განსხვავებული იყოს და ორივე საინტერესო აღმოჩნდეს.

ამიტომ ხელოვნების შედეგის შეფასება უფრო რთულია.

მაგრამ რთულად გასაზომი არ ნიშნავს ნაკლებად მნიშვნელოვანს.

პირიქით – შესაძლოა თანამედროვე განათლების ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ამოცანა სწორედ ის იყოს, რომ სკოლამ ბავშვს მხოლოდ უკვე არსებული სწორი პასუხების პოვნა კი არა, ახალი პასუხების შექმნაც ასწავლოს.

ხელოვნების გაკვეთილი არ არის დასვენება – თუ მას მხოლოდ დროის შევსებად არ ვასწავლით.

როდესაც მოსწავლე უბრალოდ აფერადებს წინასწარ მომზადებულ ნიმუშს, ჩვენ შეიძლება მხოლოდ მცირე შემოქმედებით აქტივობას ვიღებდეთ, მაგრამ როდესაც ის აკვირდება, ქმნის, ირჩევს, აანალიზებს, გამოხატავს, აფასებს და საკუთარ იდეას აუმჯობესებს – ხელოვნების გაკვეთილი სრულფასოვან სასწავლო პროცესად იქცევა.

თანამედროვე კვლევებიც გვიჩვენებს, რომ კრეატიული აზროვნება განათლების მნიშვნელოვანი კომპეტენციაა. PISA-მ ის უკვე დამოუკიდებლად შეაფასა 64 ქვეყანაში და კრეატიული აზროვნება განსაზღვრა როგორც იდეების შექმნის, შეფასებისა და გაუმჯობესების უნარი.

ამიტომ ხელოვნების საგნის მნიშვნელობის დასაცავად არ არის აუცილებელი ვამტკიცოთ, რომ ის აუცილებლად აუმჯობესებს მათემატიკის ნიშანს ან სხვა საგანის მიღწევას.

ხელოვნებას თავისი ღირებულება აქვს:

ბავშვს სჭირდება ცოდნა, მაგრამ ცოდნის გამოყენებაც უნდა შეძლოს;

სჭირდება სწორი პასუხის პოვნა, მაგრამ ზოგჯერ ახალი პასუხის მოფიქრებაც;

სჭირდება ინფორმაციის მიღება, მაგრამ საკუთარი აზრის გამოხატვაც;

სჭირდება სამყაროს შეცნობა, მაგრამ მისი სხვაგვარად დანახვაც.

და სწორედ აქ იწყება ხელოვნების გაკვეთილის ნამდვილი მნიშვნელობა.

ხელოვნება არ არის სხვა საგნების კონკურენტი:

ის განათლების სხვა, მაგრამ აუცილებელი განზომილებაა.

ამიტომ იქნებ შემდეგ ჯერზე, როცა ვიკითხავთ:

„ხელოვნების გაკვეთილი გვაქვს, რას გავაკეთებთ?“

პასუხი აღარ იყოს:

„დავისვენებთ“,

არამედ:

„შევქმნით“.

და შექმნა – სწავლაა.

გამოყენებული ლიტერატურა:

1. (2024). PISA 2022-ის შედეგები, ტომი III: შემოქმედებითი გონება, შემოქმედებითი სკოლები. OECD Publishing, პარიზი.
2. (2024). PISA-ს ახალი შედეგები კრეატიულ აზროვნებაში: შეუძლიათ თუ არა მოსწავლეებს სტანდარტული ჩარჩოს მიღმა აზროვნება? PISA in Focus, №125. OECD Publishing.
3. (2024). კრეატიული აზროვნების გაზომვა: PISA 2022-ის შედეგები, ტომი III.
4. (2024). სასკოლო გარემო და კრეატიული აზროვნება: PISA 2022-ის შედეგები, ტომი III.
5. (2023). PISA 2022-ის შეფასებისა და ანალიზის ჩარჩო: კრეატიული აზროვნების ჩარჩო. OECD Publishing.
6. (2024). კულტურისა და ხელოვნების განათლების UNESCO-ს ჩარჩო.
7. (2024). რა უნდა ვიცოდეთ კულტურისა და ხელოვნების განათლების შესახებ.