,,გამოწვევის ფაზაზე მასწავლებლის მიზანია მოსწავლეებში მოცემულ საკითხზე, საგანზე ან მოვლენაზე არსებული ცოდნის, განცდების, შთაბეჭდილებების გააქტიურება. მოსწავლეები იხსენებენ, რა იციან შესასწავლი საკითხის ირგვლივ და იწყებენ ახალ თემაზე ფიქრს”.
ს. ლობჟანიძე.
ამ წერილში ვისაუბრებთ იმაზე, თუ რამდენად მნიშვნელოვანია ეფექტური გაკვეთილისთვის კარგი დასაწყისი.
კარგად მოგეხსენებათ, მართლაც ბევრია დამოკიდებული იმაზე, თუ როგორ დაიწყებს მასწავლებელი გაკვეთილს – მომზადებული აქტივობით, თუ მოუმზადებლად, საინტერესო იქნება ის მოსწავლეებისთვის, თუ უინტერესო, შეძლებს მოსწავლეთა ყურადღების მიპყრობას თუ ვერა.
რატომაა საჭირო გაკვეთილის დასაწყისის წინასწარი დაგეგმვა?
ზოგიერთ მასწავლებელს მიაჩნია, რომ შეუძლია, და, ზოგჯერ, მართლაც ახერხებს, დაუგეგმავადაც შესთავაზოს მოსწავლეებს საინტერესო აქტივობები და გამოიწვიოს ისინი. თუმცა ამას, ალბათ, ყოველთვის ვერ მოახერხებს. ხოლო წინასწარ დაგეგმილი, საინტერესო აქტივობის გამოყენების შემთხვევაში, ყოველთვის შეძლებს შექმნას ისეთი ფონი, რომელიც იქნება ეფექტურიც და ეფექტიანიც გაკვეთილის საინტერესო წარმართვისთვის.
რა საჭიროა, რომ დასაწყისი იყოს ეფექტური?
ერთი უბრალო ჭეშმარიტების გამო, რომელიც ყველას ძალიან კარგად მოგვეხსენება: ,,კარგი დასაწყისი – საქმის ნახევარია”. იმ პედაგოგებმა, რომლებიც იკვლევენ თავიანთ პრაქტიკას, აკეთებენ გაკვეთილების, ამა თუ იმ აქტივობის, მეთოდის ანალიზს, კარგად იციან, რომ გაკვეთილის ყველა ეტაპი ძალიან მნიშვნელოვანია, მათ შორის, დასაწყისიც.
გამოწვევა, თუკი ის კარგად გათვლილი, მოფიქრებული და საინტერესო იქნება, დაეხმარება მასწავლებელს ისეთი აუცილებელი პირობების შექმნაში, როგორიცაა:
მოსწავლეთა ყურადღების მობილიზება;
მათი დაინტერესება;
განწყობის შექმნა;
არსებული ცოდნის გააქტიურება.
სწორედ დასაწყისში აცნობს მასწავლებელი მოსწავლეებს გაკვეთილის მიზანს, რაც მეტად მნიშვნელოვანი მომენტია გაკვეთილზე, მაგრამ თუკი იმასაც განუმარტავს, რაში გამოადგებათ ამა თუ იმ საკითხის შესწავლა ან უნარ-ჩვევის დაუფლება, მაშინ ამით მათ პროვოცირებასაც შეძლებს.
აქვე უნდა აღვნიშნოთ, რომ ზოგიერთს გაკვეთილზე, უბრალოდ, დროის დაკარგვად (თამაშად) მიაჩნია ყველანაირი პროვოცირება-გამოწვევა-ინტრიგა და ვერ ხედავს მათ საჭიროებას.
და მაინც, არის თუ არა საჭირო და მნიშვნელოვანი გამოწვევის ფაზა?
დიახ, არის! რადგან, „აიძულებს” მოსწავლეს მოისმინოს, მოლოდინითა და ინტერესით განეწყოს გაკვეთილისადმი, და, რაც მთავარია, საინტერესო დასაწყისი, ისევე როგორც დასასრული, ამახსოვრდებათ მოსწავლეებს, ეს კი ხელს უწყობს მასალის უკეთ ათვისებას.
ფაქტია, რომ მასწავლებელმა უნდა შეიმუშაოს გაკვეთილის დაწყების ფორმები, ხერხები და მეთოდები, თანაც მრავალფეროვანი, რადგან „აბა, რა გვქონდა დღეს გაკვეთილად” -გაკვეთილის ასე დაწყება, ვფიქრობ, უკვე ძალიან მოძველებული ფორმაა და თანაც არაეფექტური.
დაბოლოს:
დავიწყოთ გაკვეთილი ინტრიგით, გავახსენოთ წინა შეძენილი ცოდნა, შევთავაზოთ არასტანდარტული დასაწყისი და ვნახავთ, როგორ უცებ განვაწყობთ გაკვეთილისთვის, მოვახერხებთ მათ ჩართვას სამუშაო პროცესში.
ტერმინი „გლობალური სოფელი” მარშალ მაკლუენმა გამოიგონა. ამ ტერმინს ის ფართოდ იყენებს თავის წიგნებში „გუტენბერგის გალაქტიკა: ბეჭდვითი კულტურის ადამიანის შექმნა” (The Gutenberg Galaxy: The Making of Typographic Man, 1962) და „მედიის გაგება” (Understanding Media, 1964) ახალშექმნილი საკომუნიკაციო და, შესაბამისად, კულტურული სიტუაციის აღსაწერად. ბმაკლუენის აზრით, კავშირის ელექტრონული საშუალებების წყალობით დედამიწა სოფლის ზომებამდე „შემცირდა”, შესაძლებელი გახდა ინფორმაციის წამებში გადაცემა ნებისმიერი კონტინენტიდან დედამიწის ნებისმიერ წერტილში.
კომუნიკაციის საშუალებათა სიაში მაკლუენი აერთიანებს ელექტრობას, ზეპირ მეტყველებას, წერას, გზებს, ციფრებს, ტანსაცმელს, საცხოვრებელს, ქალაქს, ფულს, საათს, წიგნს, რეკლამას, სატრანსპორტო საშუალებებს, თამაშებს, იარაღს… მთელ ამ მრავალფეროვნებას ის საერთო სახელს – „ტექნოლოგიას” ანუ „შუამავალს” უწოდებს. მათი გამოყენება არსებით ცვლილებებს ახდენს გარემომცველ (როგორც ბუნებრივ, ისე სოციალურ) სამყაროსთან ადამიანის კომუნიკაციაში და ცვლის მის მიერ გარემოს აღქმას, მისი ცხოვრების სტილს.
მაკლუენი ამ „საშუალებებს” განიხილავს როგორც ადამიანის გარე გაფართოებას, როგორც მისი სხეულის, გრძნობათა ორგანოებისა და შესაძლებლობების უშუალო ტექნიკურ გაგრძელებას. ეს გაფართოებები საბოლოო ჯამში გამოცალკევდება ადამიანისგან და მასზე გაბატონდება. მათ გამოცალკევებას მაკლუენი მეტაფორულად ამპუტაციას უწოდებს: ადამიანის სხეულის (მერე კი – ადამიანთა კოლექტივის) ტექნოლოგიური ინფრასტრუქტურის განვითარებას თან ახლავს ადამიანის მრავალმხრივ შესაძლებლობათა თანდათანობითი ამპუტაცია. ამ თვალსაზრისით, ელექტრონული საშუალებების განვითარება ადამიანური ცნობიერების საბოლოო ამპუტაციად განიხილება. ადამიანის შესაძლებლობები ადამიანის „ფარგლებს გარეთ გამოდის”, საკუთარ ლოგიკას იძენს და ამ ლოგიკას, მისი სურვილის მიუხედავად, თავს ახვევს ადამიანს. ამ გაუცხოებული ტექნოლოგიური ინფრასტრუქტურის პირისპირ ადამიანი სუსტ და დამოკიდებულ არსებად იქცევა, რომლის ერთადერთი ნუგეში ის არის, რომ არ ესმის, რა ხდება მის თავს: ხარობს ტექნოლოგიური მანქანების მიერ შეთავაზებული მრავალმხრივი შესაძლებლობებით და, ოპტიმიზმით აღსავსე, თავს ისე კარგავს, როგორც წყლის ზედაპირზე საკუთარი გამოსახულებით მონუსხული ნარცისი. საკუთარი გარეგნული არსით ნარკოტიკულ თრობაში მყოფი ნარცისის მეტაფორა მაკლუენის ნაშრომში უმნიშვნელოვანესია.
დღეს მეტაფორა „გლობალურ სოფელს” უმთავრესად ინტერნეტის აღწერისას იყენებენ. ინტერნეტი ცვლის არა მხოლოდ მანძილისა და დროის ცნებებს, არამედ აახლოებს კულტურებს, მსოფლმხედველობას, ტრადიციებსა და ფასეულობებს. ონლაინ ინფორმაციის სიჩქარის სრულყოფის წყალობით ადამიანებს უფრო სწრაფად შუძლიათ ინფორმაციის წაკითხვა და გავრცელება, აზრის გამოთქმა მსოფლიოში მიმდინარე მოვლენების შესახებ. მაკლუენს მიაჩნია, რომ ეს პროცესი აიძულებს ადამიანებს, ერთმანეთის საქმეებში ისე მიიღონ მონაწილეობა, თითქოს ეს მათი ცხოვრება იყოს. კავშირის ელექტრონული საშუალებებით ადამიანები ისე ამყარებენ ერთმანეთთან კომუნიკაციას, თითქოს „ერთ სოფელში” ცხოვრობდნენ. ნებით თუ უნებურად, სულ უფრო მეტად იჭრებიან ერთმანეთის ცხოვრებაში. კომუნიკაციის ეს ფორმა აყალიბებს ახალ სოციოლოგიურ სტრუქტურას კულტურის არსებული კონტექსტის ფარგლებში.
დღეს „გუტენბერგის გალაქტიკა” შეიძლება მივიჩნიოთ ადამიანის ხელოვნებისა და ცოდნის (განსაკუთრებით – წიგნების) აკუმულირებულ სამყაროდ.
„გუტენბერგის გალაქტიკაში” ყოველი საკომუნიკაციო ტექნოლოგია განიხილება კონკრეტული პერიოდის კულტურისა და ტრადიციების გათვალისწინებით.
მარშალ მაკლუენი ამტკიცებს, რომ მედია თავისი ბუნებით, ტრანსლირებული შინაარსისგან დამოუკიდებლად, შეუქცევად გავლენას ახდენს ადამიანსა და საზოგადოებაზე. პირველყოფილი ადამიანი თავის გრძნობებთან ჰარმონიულ ბალანსში ცხოვრობდა – სამყაროს უშუალოდ სმენით, ყნოსვით, შეხებით, მხედველობითა და გემოთი აღიქვამდა. ტექნოლოგიური გამოგონებები, მართალია, აფართოებს ადამიანთა შესაძლებლობებს, მაგრამ გრძნობათა ბალანსს არღვევს, რაც, თავის მხრივ, თვით ამ ტექნოლოგიის შემქმნელ საზოგადოებას ცვლის.
მაკლუენის აზრით, ისტორიაში სამი ძირითადი ტექნოლოგიური ინოვაცია იყო: (1) ფონეტიკური ანბანის შექმნა, რომელმაც დაარღვია ტომის ადამიანის გრძნობათა დაბალანსებული და ჰარმონიული სისტემა და „უპირატესობა მიანიჭა” თვალებს; (2) XVI საუკუნეში საბეჭდი დაზგის შექმნა, რომელმაც ეს პროცესი კიდევ უფრო დააჩქარა და (3) 1844 წელს ტელეგრაფის გამოგონება, რომელიც ელექტრონული რევოლუციის წინამორბედი იყო და ადამიანი ტომურ, პირველყოფილ მდგომარეობაში დააბრუნა, აღადგინა მისი გრძნობათა სისტემის ბალანსი.
ავტორი ყურადღებას ამახვილებს იმაზე, რომ ხელნაწერი წიგნი ჩვენს წელთაღრიცხვამდე მე-5 საუკუნეში გაჩნდა, ხოლო საბეჭდი დაზგა მხოლოდ ჩვენი წელთაღღიცხვის მე-15 საუკუნეში გამოიგონეს. ის მანუსკრიპტს საკრალურ კულტურას მიაკუთვნებს, ხოლო ნაბეჭდ წიგნს, მასობრივი წარმოების პროდუქტს – საერო კულტურას.
წერილობით და ბეჭდურ ტრადიციას ავტორი ინდივიდუალისტურად მიიჩნევს, რადგან კომუნიკაციის ეს ფორმა არ მოითხოვს ადამიანთა ჯგუფის ურთიერთქმედებას. მაკლუენი ვერ მოესწრო იმ დროს, როცა ოჯახის ყველა წევრისთვის ტელევიზორი ნორმად იქცა. თავის მხრივ, ინტერნეტმაც შექმნა მარტოხელა ადამიანთა ახალი სახეობა, რომლებიც ვირტუალურ სამყაროში „მიდიან” და მინიმუმამდე დაჰყავთ გარე სამყაროსთან კონტაქტი.
მაკლუენის აზრით, ბეჭდვითი კულტურა ხელს უწყობს ნაციონალიზმისა და ინდივიდუალიზმის განვითარებას (წიგნები, გაზეთები და ჟურნალები სხვადასხვა ენაზე გამოიცემა), მაშინ როცა ელექტრონული მედია და, უპირველეს ყოვლისა, ტელევიზია სამყაროს ერთ „გლობალურ სოფლად” აქცევს. ამასთან, ბეჭდვითი კულტურა ხელს უწყობს ადამიანთა უთანასწორობას. ღარიბებსა და წერა-კითხვის უცოდინრებს ხელი არ მიუწვდებათ კულტურულ ფასეულობებზე, ისინი შესაძლოა არათუ ლიდერები, არამედ კონკრეტული სფეროს პროფესიონალებიც კი ვერ გახდნენ.
ავტორი ამტკიცებს, რომ ბეჭდვის გამოგონებასთან ერთად გაქრა ზეპირი ნარატიული კულტურა, დევალვაცია განიცადა მთხრობელის ოსტატობამ, საზოგადოებაში გაძლიერდა ინდივიდუალიზმი, რადგან წიგნი და გაზეთი ადამიანებისგან ურთიერთობას არ მოითხოვს. „ფერების გასამუქებლად” ის ამტკიცებს, რომ ბეჭდვის გავრცელებამ ხელი შეუწყო ზეპირი კულტურის – ორატორული ხელოვნების, კოლექტიური დისკუსიისა და ურთიერთობის – დონის დაცემას.
„გლობალური სოფელი”, მაკლუენის აზრით, უდავოდ წინ გადადგმული ნაბიჯია, ამასთან, ახალი ტექნოლოგიები ამ საკომუნიკაციო სივრცის საფუძველია. მრავალი მეცნიერი დაუსაბუთებლად მიიჩნევს ავტორის აზრს იმის შესახებ, რომ ელექტრონული მედიის გავრცელებასა და სამყაროს „გლობალურ სოფლად” გადაქცევასთან ერთად სხვადასხვა ეროვნების ადამიანებს შორის შეჯიბრება და სამხედრო კონფლიქტები უნდა შემცირდეს. თანამედროვე მსოფლიოში, სადაც მთავარ როლს ტელევიზია და ინტერნეტი ასრულებს, ომებისა და ხალხთაშორისი კონფლიქტების რაოდენობა არ შემცირებულა. ავტორის ეს განცხადება ელექტრონული მედიის გაიდეალებისადმი მისეულ მისწრაფებას ადასტურებს.
წიგნის ბოლო ნაწილში მაკლუენი წინასწარმეტყველებს წიგნის კულტურის დაცემას ან სულაც გაქრობას და მის ჩანაცვლებას ელექტრონული მედიით. ის მოუწოდებს მშობლებსა და პედაგოგებს, მეტი ყურადღება მიაქციონ იმას, რასაც ბავშვები სკოლისა და უნივერსიტეტის გარეთ გაიგებენ. მისი აზრით, აუცილებელია იმ უფსკრულის მოსპობა, რომელიც არსებობს ბავშვების ცხოვრებასა და საკლასო ოთახს შორის.
მედიამოხმარების მომავალი: რად გვინდა ტვინი, როცა არსებობს Google-ი?
ინფორმაციის თანამედროვე მომხმარებლებს მრავალფეროვანი მომავალი გველის, თუმცა ვარაუდი, რომ ყველა უკეთ ვიქნებით, თუ ჩვენს ტვინს ხელოვნური ინტელექტით გააძლიერებენ, გვაშფოთებს.
მეცნიერთა ნაწილი ამტკიცებს, რომ რაც უფრო ხშირად იყენებს ადამიანი ინტერნეტს, მით უფრო მეტად უჭირს დიდი მოცულობის ტექსტებზე კონცენტრაცია. მიზეზად იმას მიიჩნევენ, რომ ინტერნეტი ჩვენს ყოველდღიურ ცხოვრებაში შეიჭრა და ყველა სხვა მედიაარხის ადგილი დაიკავა.
წიგნის „როცა გაზეთები გაქრება” ავტორს, ანდრეი მიროშნიჩენკოს, მიაჩნია, რომ შესაძლოა, ბეჭდვითი მედია ფუფუნების სამყაროს ნაწილად იქცეს, როგორც ეს მაჯის საათების შემთხვევაში მოხდა. დღეს ეს უკანასკნელი, უპირველესად, მისი მფლობელის სტატუსის იდენტიფიკაციას ემსახურება და შემდეგ – დროის ცოდნას. შესაძლოა, დიდი მოცულობის ტექსტებიც ელიტის პრეროგატივა გახდეს – მხოლოდ შეძლებულებს ექნებათ იმდენი დრო, რომ სავარძელში ჩასხდნენ და იკითხონ.
ოფიციალური კვლევების მიხედვით, მეცნიერები ხუთი წლის განმავლობაში სწავლობდნენ კომპიუტერულ ლოგებს, რომლებიც ორი პოპულარული საძიებო საიტის მომხმარებელთა ქცევის დოკუმენტურ მტკიცებულებად იქცა. ერთი ბრიტანულ ბიბლიოთეკას ეკუთვნოდა, მეორე – დიდი ბრიტანეთის განათლების კონსორციუმს. რესურსები მოიცავდა წერილობითი ინფორმაციის თითქმის ყველა წყაროს – საგაზეთო სტატიებს, ელექტრონულ წიგნებს და სხვ. გაირკვა, რომ შემთხვევათა 67%-ში სტუდენტები სწრაფად ავლებდნენ თვალს გრძელ სტატიებს და ყურადღებას მხოლოდ პირველ აბზაცებზე ამახვილებდნენ. ზოგიერთი ბმულის ნახვას „მომავლისთვის” დებდა, თუმცა პრაქტიკულად არავინ უბრუნდებოდა წასაკითხს. რა მოხდა? რატომ გახდა მოხმარება ზედაპირული? რა შეცვლის 10-15 წელიწადში iPad-ებს?
მედიის თეორეტიკოს მ. მაკლუენს მიაჩნია, რომ „მედია გაცილებით მეტია, ვიდრე ინფორმაციის პასიური წყარო. ის ჩვენი გონების საკვებია და აზროვნების პროცესს აყალიბებს”. მწერალი და ჟურნალისტი ნიკოლას კარი კი მიიჩნევს, რომ ინტერნეტი ამცირებს კონცენტრირებისა და ჭვრეტის უნარს. გონება ელოდება ინფორმაციის მიღებას იმ ფორმით, რა ფორმითაც ის ქსელში ვრცელდება – ნაწილების სწრაფი ნაკადის ფორმით. „ადრე, როგორც მყვინთავი, სიტყვების ოკეანეში ვეშვებოდი. ახლა, წყლის მოთხილამურესავით, მხოლოდ ზედაპირზე დავცურავ”.
წინათ ინფორმაციის გავრცელების ბაზარზე შესვლა ძვირად ღირებული სიამოვნება იყო, შესაბამისად, პროდუქციაც – ძვირი როგორც მწარმოებლის, ისე მომხმარებლისთვისაც, თუმცა მზარდმა სოციალიზაციამ საზღვრები წაშალა. ყოველმა მსურველმა თავისი რუპორი მიიღო (LiveJournal, Facebook, LinkedIn) და არა მხოლოდ აზრის გამოთქმის, არამედ მოსმენის თეორიული შესაძლებლობაც მიეცა.
ინფორმაციის ტრადიციულმა წყაროებმა დაკარგა უნიკალურობა და ფასი როგორც მომხმარებლისაც, ასევე რეკლამის განთავსების მსურველთათვის. ამ უკანასკნელს აღარ სურს ფულის დახარჯვა მომხმარებელთან კონტაქტისთვის, ასეთი კონტაქტი მას მიზერულ ფასად ან სულაც უფასოდ შეუძლია.
ინფორმაციის წყაროების ასეთმა ცვლილებებმა მათი მომხმარებელი, მაყურებელი, მსმენელი მძიმე დღეში ჩააგდო: ინფორმაციის მზარდი ნაკადიდან როგორ გამოვარჩიოთ საინტერესო და საჭირო? როგორ გამოვიცნოთ, რა გვჭირდება?
დასახმარებლად გაჩნდა საძიებო სისტემები, რომლებიც მომხმარებლის ერთგვარი „ყავარჯენია”: Google-ი საჭირო ფრაზას მის დაწერამდე პოულობს, ხოლო Facebook-ი წყვეტს, რომელი მეგობრის აზრი უფრო საინტერესოა ჩვენთვის. საძიებო სისტემები მომხმარებელს ერთგვარ „კონცენტრატს” სთავაზობს და ართმევს ინფორმაციის მოგროვებისა და დამუშავების საშუალებას, რაც ინფორმაციას ფასეულს ხდის. ბიბლიოთეკა საძიებო სისტემებმა შეცვალა. დიდი მოცულობის ინფორმაცია სწრფად ხელმისაწვდომი ხდება. თაობებისთვის, რომლებიც კომპიუტერულ ტექნოლოგიებზე გაიზარდნენ, ვრცელი სტატიები აზრს კარგავს.
ამის მიზეზი შესაძლოა ის იყოს, რომ თანამედროვე ადამიანი უფრო მეტ მედიაშინაარსს მოიხმარს, ვიდრე მისი წინაპარი 20-30 წლის წინ. რადგან დღე-ღამის ხანგრძლივობა არ იზრდება და არც ძილისა და კვებისთვის საჭირო დრო მცირდება (თუმცა ვინ იცის!), შესაძლოა, მომხმარებელი ინფორმაციით გაჯერების უფრო მოკლე და სწრაფ ხერხებს ანიჭებდეს უპირატესობას.
ახალ ინტელექტუალურ ტექნოლოგიებთან ადაპტაციის პროცესი იმ მეტაფორებშიც აისახება, რომლებსაც ვიყენებთ. მექანიკური საათების გავრცელების პერიოდში დამკვიდრდა მეტაფორა „საათივით უმუშავებს გონება”, რომლის ადგილი დღეს დაიკავა ფრაზამ „კომპიუტერივით მუშაობს”.
მკვლევრები მიიჩნევენ, რომ ცვლილებები ენობრივი მეტაფორების ცვლილებაზე ღრმა ხასიათისაა. უფრო და უფრო თვალში საცემი ხდება ადამიანის იერსახის წმინდა ფიზიკური ცვლილება, რაც საინფორმაციო რევოლუციას მოჰყვა. თანამედროვე ადამიანს სულ უფრო დაეხვეწა ხელის ნატიფი მოტორიკა, დაუგრძელდა ცერა თითი. ეს უკავშირდება სხვადასხვა ტექნოლოგიის გაჩენას, დისტანციური პულტით დაწყებული, სენსორული ეკრანის მქონე ტელეფონით დამთავრებული.
ლოზანის ტექნიკური ინსტიტუტის მკვლევართა ჯგუფი Blue Brain Project-ი ცდილობს თავის ტვინის იმ ნაწილების მოდელირებას, რომლებიც პასუხს აგებს უმაღლეს ნერვულ ფუნქციებზე – მეტყველებასა და აზროვნებაზე. თეორიულად შესაძლებელია ადამიანის ტვინის მსგავსი სტრუქტურის შექმნა, რომელიც შემდგომი ექსპერიმენტების პლაცდარმი იქნება. თუმცა მეცნიერები აღნიშნავენ, რომ ნაჩქარევი წინადადება, თითქოს ყველა უკეთ ვიქნებით, თუ ჩვენს ტვინს ხელოვნური ინტელექტით გააძლიერებენ ან სულაც შეცვლიან, შეშფოთებას იწვევს. ის გვაეჭვებს ჩვენი გონების განსაკუთრებულობაში და გვეუბნება, რომ გონება მექანიკური პროცესის პროდუქტია, რომელიც ისეთ უმცირეს მოქმედებათა თანმიმდევრობისგან შედგება, რომელთა გამოყოფა, გაზომვა და ოპტიმიზაცია შესაძლებელია. Google-ის სამყაროში პრაქტიკულად აღარ რჩება ადგილი ბუნდოვანი ჭვრეტისთვის. არაერთმნიშვნელოვნება აღმოჩენისკენ მიმავალი გზა კი არ არის, არამედ პროგრამის შეცდომა, რომელიც უნდა გამოვასწოროთ. თითქოს ადამიანი ტვინი სხვა არაფერია, თუ არა მოძველებული კომპიუტერი, რომელსაც სწრაფი პროცესორი და უფრო დიდი მოცულობის მყარი დისკი სჭირდება.
შესაძლო პრობლემების შესახებ სტენლი კუბრიკი გვაფრთხილებდა თავის „კოსმოსურ ოდისეაში”: „როცა სამყაროს შეცნობისას კომპიუტერებზე ვამყარებთ იმედებს, ჩვენი გონება ხელოვნური ინტელექტის ზომებამდე მცირდება”.
„მანქანა ცივი და სულელია, კოდით განსაზღვრული შესაძლებლობების მიმართ მისი ბრმა მორჩილება გვიჩვენებს, როგორი შეიძლება იყოს ჩვენი საზოგადოება, თუ მასში აღარ დარჩება ადგილი ადამიანურობისთვის” (ნ. კარი).
ხელოვნური ინტელექტის მქონე, მომხმარებელი, მომხვეჭელი, ბრმად მორჩილი და არა ღვთის ხატი და მსგავსი ადამიანი კი ხშირად ისევე იქცევა, როგორც სტივ ქატსის ანიმაციის განზოგადებული ადამიანი:
ამას წინათ ისე მოხდა, რომ ლექცია ჩავატარე ეთნოიმაგოლოგიის შესახებ. ცნობისათვის ეთნოიმაგოლოგია დისციპლინაა, რომელიც ამა თუ იმ ქვეყნის ლიტერატურულ და კულტურულ სივრცეში ,,სხვის”, ,,უცხოს” (ქვეყნის, ხალხის, ერის…) აღქმის თავისებურებას შეისწავლის. ვსაუბრობდით არა მხოლოდ იმაზე, თუ როგორ არის ასახული ერთი ხალხის ყოფა და ხასიათი მეორის ლიტერატურაში, არამედ რომელმა სოციო-კულტურულმა და უპირველეს ყოვლისა, პოლიტიკურმა ფაქტორებმა განაპირობა ამგვარი დამოკიდებულების ჩამოყალიბება.
მრავალ ერს აქვს მსოფლიოში, ე.წ. დამკვიდრებული ,,იმიჯი”, მაგალითად, ინგლისელებს სიცივესა და მეტისმეტ თავშეკავებულობას სწამებენ, ფრანგებს – ამპარტავნებას, ბოშებს – მხიარულებას, ბულგარელებს (კერძოდ, გაბროველებს) – სიძუნწეს და ა.შ. ამ ყბადაღებული მახასიათებლების გარდა, მწერალმა შეიძლება თავის ნაწარმოებში მიზანმიმართულადაც წარმოადგინოს უცხო ერი რაღაც კონკრეტული თვისებების მქონედ (მაგალითად, გავიხსენოთ ილიას ,,მგზავრის წერილები”), რაც იმ პერიოდის გარკვეული პოლიტიკური და სოციალური ფაქტორებითაა ნაკარნახევი.
ლიტერატურა, მოგეხსენებათ, მიმღებიც შეიძლება იყოს და გამტარიც. მასში, ერთი მხრივ, აკუმულირდება და გამოვლინდება საზოგადოების კოლექტიურ ცნობიერში დაგროვილი პოზიცია ამა თუ იმ მოვლენის მიმართ და, მეორე მხრივ, იგი დასაბამს უდებს იმავე საზოგადოებაში ახალი შეხედულებების, ახალი დამოკიდებულებების წარმოქმნას; აქედან გამომდინარე ის, თუ როგორ ასახავს მწერალი უცხოეროვნულ გარემოს, უცხოეროვან პერსონაჟს, ბევრს გვეუბნება იმ პერიოდის ერთაშორისი ურთიერთობების შესახებ და ამავდროულად შეიძლება ამ ურთიერთობათა სამომავლო განვითარების პერსპექტივაც დაგვისახოს. ამის კლასიკურ მაგალითად გამოდგება მსოფლიო ლიტერატურის ებრაელი პერსონაჟები (შექსპირის, უოლტერ სკოტის, მოგვიანებით უმბერტოს ეკოს და ა.შ. შემოქმედებაში), თავისთავად ის დამოკიდებულება ებრაელებისადმი, რომელიც ბევრ ევროპულ ნაწარმოებებშია ასახული, ამ ეროვნების ადამიანთა მიმართ საუკუნეების განმავლობაში ყალიბდებოდა; თავის მხრივ, ამ საყოველთაოდ გავრცელებულმა ლიტერატურულმა ქმნილებებმა კიდევ უფრო გაამყარეს ის უარყოფითი დამოკიდებულება, რომელიც ევროპულ საზოგადოებაში ებრაელების მიმართ არსებობდა, რამაც იდეოლოგიური საფუძველი გაუმყარა ამ ერის წარმომადგენელთა დევნას, რომელმაც არაერთ საუკუნეს გასტანა და მეოცე საუკუნეში ჰოლოკოსტით დასრულდა.
ებრაელთა ეთნოიმაგოლოგიური ხატის მიხედვით, შეგვიძლია ვიმსჯელოთ, როგორ ვითარდება კონფლიქტი ლიტერატურაში. თუ იმავეს ქართულ სინამდვილეზე გადმოვიტანთ, გაჩნდება კითხვა: შეინიშნება თუ არა წინა ორი-სამი საუკუნის ქართულ ლიტერატურაში იმ კონფლიქტების ფსიქოლოგიური წინაპირობანი, რომლებიც დღეს საქართველოს მძიმე ტვირთად აწევს?
ამ კითხვაზე პასუხისას თავს ვერ ავარიდებთ მიხეილ ჯავახიშვილის ,,ჯაყოს ხიზნების” მთავარ პერსონაჟს, ოს ჯაყოსა და ავტორის აშკარა ანტიპათიას მის მიმართ; ამ ,,წონიანი” გმირის გვერდით ასევე უნდა მოვიხსენიოთ ალექსანდრე ყაზბეგის მოთხრობების მეორეხარისხოვანი ოსი პერსონაჟები, რომლებიც მუდამ ერთმნიშვნელოვნად უარყოფით როლში გვევლინებიან, რაც შესაძლებელია, რომ ამ ეთნოსსა და ქართველობას, კერძოდ, მოხევეებს, შორის საუკუნეების მანძილზე წარმოქმნილი და გამწვავებული უთანხმოებების ანარეკლად ჩავთვალოთ. და როგორია ქართული ლიტერატურის დამოკიდებულება აფხაზი პერსონაჟების მიმართ?
შეიძლება ითქვას, რომ თითქმის ერთმნიშვნელოვნად დადებითი, თუმცა ,,დადებითი” შეიძლება არცაა ზუსტი სიტყვა იმ აღფრთოვანებისა და მოწიწების გამოსახატავად, რომლითაც ქართველი მწერლები ბათუს, ჰაკი აძბას, უჯუშ ემხას, თარაშ ემხვარის სახეებს აღწერენ და მერე, შესაბამისად, მკითხველის ცნობიერება აირეკლავს.
ქართველი მწერლები ამკვიდრებენ აფხაზის გარეგნული მომხიბვლელობის კულტს: აფხაზი თავადები, უჯუშ ემხა, თარაშ ემხვარი, გამოირჩევიან წარმოსადეგობით, რომელსაც მკითხველი, მწერლების კარნახით, მთელ აფხაზურ არისტოკრატიაზე აზოგადებს. კონსტანტინე გამსახურდია ოსტატობას არ იშურებს, რომ მთავარი პერსონაჟების: თამარ შერვაშიძისა და თარაშ ემხვარის, უბადლო სილამაზე მკითხველისათვის უფრო დამაჯერებელი გახადოს და მათ ეთნიკურ უპირატესობად წარმოგვიდგინოს.
ასევე მნიშვნელოვანია ის, რომ ყველა მწერალი, რომელიც აფხაზ პერსონაჟს აღწერს, ყურადღებას ამახვილებს მათ ვაჟკაცურ თვისებებზე, ცხენის, იარაღის, საბრძოლო ხელოვნების ფლობაზე, რაც იმ დროისა და სივრცის კრიტერიუმების მიხედვით, მამაკაცის სრულყოფილებისათვის აუცილებელ ატრიბუტიკას წარმოდგენდა. აკაკი წერეთლის ,,გამზრდელის” ისეთი მეორეხარისხოვანი პერსონაჟიც კი, როგორიც ალმასხიტ ინალიფაა, აფხაზის იმ ვაჟკაცური კულტის ხორცშესხმად გვევლინება:
,,ალმასხიტს ხომ კარგად იცნობ,
თავმომწონე ინალიფას?
მის ცხენსა და მის იარაღს
ვერვინ დასდებს ღირსეულ ფასს.
ვაჟკაცია თვალ-ტანადი,
ცხენოსანი უებარი!..
მეტოქეა ჩემი მხოლოდ,
ერთადერთი საშიშარი.
შორს გაისმის მისი ქება,
ჩვენშიც ხშირი სტუმარია;
ბიჭობით და სილამაზით
ქალებიც კი გადარია…”
და რაც ყველაზე მთავარია, ქართული ლიტერატურის თითქმის ყველა აფხაზი პერსონაჟი, იმ ღირებულებების ერთგული დამცველია, რომლებიც, როგორც აფხაზური, ისე ქართული საზომებით, ადამიანის, მამაკაცის ღირსებას განაპირობებდა და რომლებიც ტრადიციულ მორალურსა და ეთიკურ საზომებს ქმნიდნენ. ისინი განუხრელად იცავენ საზოგადოებრივ ფასეულობებს, მაგალითად, ძიძიშვილობის ინსტიტუტს (ჰაკი აძბა, უჯუშ ემხა, ბათუ, თარაშ ემხვარი…), ქალისადმი პატივისცემით აღსავსე მოპყრობის ტრადიციას (ბათუ, თარაშ ემხვარი, უჯუშ ემხა), არიან პატრიოტები, კეთილშობილები, დიდსულოვნები და შინაგანი ღირსებით აღსავსენი.
თითქმის ყველა ეს ნაწარმოები ქართული ენისა და ლიტერატურის სასკოლო პროგრამაში შეტანილია (აქვე გავიხსენოთ შოთა ნიშნიანიძის ლექსი ,,აფხაზური კანტატა”) და ახალგაზრდა მკითხველებს შორს პოპულარობით სარგებლობს, რაც იმას განაპირობებს, რომ მომავალი თაობებიც მხოლოდ დადებითი კუთხით იცნობენ აფხაზური ეთნოსის წარმომადგენლებს.
აღსანიშნავია ისიც, რომ თანამედროვე ქართული ლიტერატურული პროცესიც კი, მიუხედავად ცნობილი დაპირისპირებისა, ყოველთვის ერიდება აფხაზი პერსონაჟის უარყოფითად წარმოჩენას, შეიძლება ითქვას, რომ ამ მხრივ პირიქითაც კი არის საქმე.
ის, რაც დასკვნაში უნდა მეთქვა, ისედაც იოლი მისახვედრია, სწორედ ამიტომ, თქვენს ლოგიკას მივანდობ ამ სტატიის დასრულებას. მე, რასაკვირველია, მხოლოდ ლიტერატორი ვარ, მოგონილი ამბების სპეციალისტი, არც კონფლიქტოლოგი, არც ისტორიკოსი და მადლობა ღმერთს, არც პოლიტიკოსი. ეს კია, გამოცდილება გვიჩვენებს, რომ ის, რაც ლიტერატურაში აისახება, დროთა განმავლობაში ემპირიულზე გაცილებით დიდ სინამდვილედ იქცევა და აუცილებლად აისახება ხოლმე ადამიანებისა და ქვეყნების ბედზე. ასე რომ…
ოთხი წლის წინანდელი ამბავია – ჟურნალ „ქართულ მწერლობას” გამოვცემდით და იანვრის ბოლოს გადავწყვიტეთ, მეორე ნომერი იმ წითელი, სისხლიანი თებერვლისთვის დაგვეთმო და რამე ისეთი მოგვეფიქრებინა, უღიმღამო და გულშიმჯიღისმცემელ პათოსს რომ გასცდენოდა.
ეს არ უნდა ყოფილიყო ანალიტიკური წერილების კრებული 1921 წლის რუსეთ-საქართველოს ომზე და ოკუპაციაზე, რომელსაც იმ პერიოდის მკვლევარები დაწერდნენ… ვერ ვიტყვი, რომ დიდი აღმოჩენა გავაკეთეთ, მაგრამ ბოლოს მაინც მივაგენით იმ ფორმას, რაც დღეის გადმოსახედიდანაც საუკეთესოდ მიმაჩნია.
ჩანაფიქრი ასეთი იყო: უნდა ჩაგვეწერა რეპრესირებულთა შვილები. მნიშვნელობა არ ჰქონდა, მათი მამები ეროვნული, სახელმწიფოებრივი იდეალებისთვის შეწირულები იქნებოდნენ, თუ უბრალოდ საბჭოთა ხელისუფლების სამსახურში ჩამდგარი ჩინოვნიკები, რომელსაც თებერვალში მოსული ბოლშევიკური რეჟიმი ბოლოს მაინც სასტიკად გაუსწორდა.
ასე მომზადდა მთელი ციკლი, რომელიც აერთიანებდა ადამიანურ ისტორიებსაც და ოთხმოცდაათწლიანი გადმოსახედიდან იმ ტრაგიკული ეპოქის მოკლედ შეფასების ცდაც იყო.
რუსუდან ჯავახიშვილი, ილამაზ მიწიშვილი, რევაზ კვერენჩხილაძე, სუსანა ტოროშელიძე, ბაადურ რაჭველიშვილი, მზია შატბერაშვილი – მათ გვანცა ჯობავასთან ერთად ვხვდებოდი. ვესაუბრებოდით, ვიწერდით ყველაფერს, რაც კი შვილებს დიდი ხნის წინ დაღუპული მამების შესახებ ახსოვდათ. პირადი შეხების წერტილებს, რეალურ და ლეგენდურ ამბებს, რომელიც რეპრესირებულთა ცხოვრებას უკავშირდებოდა – დაჭერამდე, „წაყვანამდე” და შემდგომ, საპყრობილეში, დასახვრეტთა საკანში ყოფნის დროინდელს.
უმეტესად ცოცხალი ისტორიები იყო, მხოლოდ ილამაზ მიწიშვილმა გადმოგვცა წერილობითი ფორმით თავისი თვალსაზრისი და შეუძლოდ მყოფმა ბაადურ რაჭველიშვილმა მიგვითითა თავისი მოგონებების წიგნზე „ქარვის კრიალოსანი”, – მეტს ვერაფერს გეტყვით, რაც ვიცოდი მამაჩემზე და მის მეგობრებზე, დავწერე და გამოვაქვეყნეო.
ჟურნალის სტამბაში გაშვებამდე კიდევ ერთხელ გადავხედე შეკრებილ მასალას: მრავალმხრივი, სიღრმისეული და საკითხავადაც საინტერესო იყო, მაგრამ მათში მარგალიტივით ბრწყინავდა ის ერთი, საოცარი ემოციით, დარდითა და ნოსტალგიით მოყოლილი ისტორია.
„როდესაც მამაჩემი წაიყვანეს, მე შვიდი წლის ვიყავი, ბევრი ვერაფერი გავიგე. მაგრამ რომ წამოვიზარდე და გულდასმით მოვისმინე დედაჩემისა და ჩემი დის მოგონებები, უკეთ გავაცნობიერე მომხდარი ტრაგედია” – ეს რუსუდან ჯავახიშვილის მოგონებიდანაა. მახსოვს, თებერვლის ცივ, სუსხიან დღეს ვეწვიეთ ყოფილი ელბაქიძის (ამჟამინდელი ჯავახიშვილის) ქუჩაზე მდებარე სახლ-მუზეუმში და მიუხედავად იმისა, რომ შეიძლება მეასედ ჰყვებოდა ამ ისტორიას, ჩვენ ისე მოგვეჩვენა, პირველად, მხოლოდ ჩვენთან იყო ასეთი გულწრფელი და აღელვებული.
1937 წლის აგვისტოში ცოლი, შვილები და პირველი შვილიშვილი რამაზი ცოტა ადრე, თავად მიხეილ ჯავახიშვილი კი მოგვიანებით ჩასულა ქვიშხეთში დასასვენებლად.
„იქიდან აიყვანეს. კარგად მახსოვს ბოლო შეხვედრა მასთან… საშინელ დღედ მაგონდება. მაშინ ვერ მივხვდი რატომ მოვიდნენ, სად წაიყვანეს, რატომ დავბრუნდით, რატომ დაგვხვდა დალუქული ბინა, რატომ ვცხოვრობდით ორი თვე აივანზე, შემდეგ რატომ დაგვტოვეს ერთ ოთახში, ჩვენს სახლში კი რატომ ცხოვრობდა სხვა…” – ხმაში არ ეტყობოდა მღელვარება, მაგრამ რაღაც საოცარი შინაგანი განცდითა და ნაღველით წარმოთქვამდა თითოეულ სიტყვას – თუ რატომ, ამას მერე მივხვდი.
…მანამდე კი ჩეკისტებმა ბინა აღწერეს, დალუქეს და წასვლის წინ ოჯახს დაუბარეს: თქვენს ბინაში მწერალი შალვა რადიანი იცხოვრებსო. დანაზოგი ცოტა ხანს ეყოთ, შემდეგ უსახსროდ დარჩნენ და დედას – ლუბა ჯაჭვაძეს კერვა რომ არ დაეწყო, შიმშილით ამოწყდებოდნენ. ოჯახს შიშით ვერავინ ეხმარებოდა…
შალვა რადიანს ხალხმა თურმე დიდხანს არ აპატია მიხეილ ჯავახიშვილის ბინაში შესახლება, მაგრამ:
„რადიანისთვის შეუთავაზებიათ, თუ გინდათ იმ ერთი ოთახიდანაც გავასახლებთო. შალვამ უარი უთხრა, ჩვენ ესეც გვეყოფაო – ცოლ-ქმარი იყვნენ, შვილი არ ჰყავდათ… მწერალი მწერლის ბინაში არ უნდა შესულიყოო. ის რომ არა, ვიღაც ხომ შემოვიდოდა?! ჩვენ დაგვატოვებინებდნენ ბინას და შეიძლება მიხეილ ჯავახიშვილის სახლ-მუზეუმი არც კი გვქონოდა…”
მამა ბუნდოვნად დაამახსოვრდა: მხოლოდ სილუეტი, თეთრ კოსტუმში, საწერ მაგიდასთან რომ იჯდა და მუშაობდა. მეტი არაფერი. მხოლოდ ეს კადრი, არადა:
„მთელი ცხოვრება ვწუხვარ იმაზე, რომ ძალიან გვიან გავჩნდი. დარდად მაქვს, რომ მამასთან ახლოს არ ვიყავი და არ ვიცნობდი ისე, როგორც ჩემი და. კლასიკოსისა და სახელგანთქმული მწერლის შვილი ვარ, მაგრამ ეს მაინც სევდანარევი სიხარულია ჩემთვის”.
დღესაც, ახლაც ჩამესმის რუსუდან ჯავახიშვილის ეს სიტყვები და მჯერა, სავარძელში მჯდომი კეთილშობილი მოხუცი კი არა, თითქოს ის ბავშვი ამბობდა ამას, შვიდი წლის ბავშვი, მამა რომ ენატრება.
საქართველოში ფეხბურთით გატაცებულ 12 წლამდე ასაკის მოზარდებს რომ ჰკითხოთ, რა არის მათი ყველაზე დიდი ოცნება სპორტული კუთხით, დარწმუნებული ბრძანდებოდეთ, უმრავლესობა გიპასუხებთ, მსოფლიოს ჩემპიონატზე საქართველოს საფეხბურთო ნაკრების მოხვედრაო. არც იქნება გასაკვირი, რადგან, მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენი ნაკრები სიხარულის არავითარ იმედს არ გვიტოვებს, ფეხბურთის სიყვარული ქართველებში ამან ვერ მოსპო. განსაკუთრებით მათში, ვისაც ჩვენი ქვეყნის სტადიონებზე დიდი ფეხბურთი უნახავს – ამ სპორტით „მოწამლულები”, ალბათ ვეღარასოდეს „განიკურნებიან”.
საყოველთაოდაა აღიარებული, რომ სამხრეთის ზღვისპირა ქვეყნებში (მათ შორის მოიაზრება საქართველოც) ფეხბურთის სიყვარული განსაკუთრებული ფანატიზმითაა ნასაზრდოები. მოსახლეობას ის ისე აქვს გამჯდარი გულ-გვამში, რომ საფეხბურთო მატჩები ხშირად დიდი გაწევ-გამოწევის წინაპირობადაც იქცევა ხოლმე. ამის მიზეზი, უპირველესად, ამ ხალხების სამხრეთულ ხასიათში უნდა ვეძებოთ, რომელიც მხოლოდ ფეხბურთთან მიმართებით არ გამოიხატება.
ქართველებს სიყვარულიც და სიძულვილიც მთელი ძალ-ღონით, ემოციის უკანასკნელ წვეთამდე შეუძლიათ, რაც, კაცმა რომ თქვას, სულაც არ არის კარგი. ჩვენი ქვეყნის ისტორია ამის ყველაზე ნათელი მაგალითია. ქართველი, ისევე როგორც, ვთქვათ, ესპანელი ან კოლუმბიელი, ჯერ ჩხუბობს და მერეღა ფიქრობს კონფლიქტის მიზეზებსა და შედეგებზე; ჯერ უყვარდება და მერეღა ფიქრდება სიყვარულზე; ჯერ სძულს და მერეღა ხვდება სიძულვილის აბსურდულობას.
ბავშვობაში მინახავს გერმანიისა და იტალიის ნაკრებების ქომაგი ქართველი ბიჭების ჩხუბი. ახლა ეს ამბავი მეც სასაცილოდ მეჩვენება, მაგრამ როცა ვიხსენებ იმ ბიჭების წამონთებულ თვალებს, აჭარხლებულ სახეებს და ბრაზით შემართულ მუშტებს, მერწმუნეთ, მათი შემხედვარე არაერთი ტიფოზი თუ ინჩასი დაიხევდა უკან. ასეთი რამ ხდება სხვა ქვეყნების ნაკრებთა გამო და წარმოიდგინეთ, რა შეიძლება მოხდეს, თუ მართლაც დადგა ნანატრი ჟამი და ჩვენს ნაკრებს მსოფლიოს ან ევროპის ჩემპიონატზე გასვლის რეალური შანსი მიეცა…
დარწმუნებული ვარ, ეს იქნება ქართული საგულშემატკივრო ტრადიციის სულ სხვანაირი გააზრება და აქ რომ ამბები დატრიალდება, არგენტინელი ან ბრაზილიელი ქომაგები იმასთან სად მოვლენ. ქართველ ბავშვებს ხომ ყველაფერი მონატრებული აქვთ: დიდი ფეხბურთიც, მისი თანმხლები ზღვა ემოციაც და ქომაგობაც, რომელიც, სამწუხაროდ, დღეს სტადიონზე მზესუმზირას ჭამითა და ნერვების მოშლით შემოიფარგლება…
მთავარი კი ალბათ მაინც ისაა, უნდა გვქონდეს თუ არა უკეთესი მომავლის იმედი. ამას ერთადერთი პასუხი აქვს: აუცილებლად! თუ დიდ საფეხბურთო ტურნირებზე გასასვლელად ისეთ ქვეყნებს ეყოთ ილაჯი და ნიჭი, როგორებიც, მაგალითად, ბოსნია ან ლატვია არიან (ჩვენი დიდი პატივისცემა მათ!), უნდა გვჯეროდეს, რომ ამის გაკეთება ჩვენც შეგვიძლია, მაგრამ ისიც გვახსოვდეს, რომ ჩვენ ეს უნდა დავიმსახუროთ!
ადამიანი ბოლო ამბებს ძნელად იმახსოვრებს. ანუ კონკრეტულ, უკანასკნელ შემთხვევებს ცალკე საქმისას. ეგრე მიმავიწყდა ბევრი დასაკვირვებელი ამბავი, მათ შორის – ის ლექცია უნივერსიტეტში, რომლის შემდეგაც მე ამ მიზნით იქ აღარ მივსულვარ. შეიძლება, იმიტომაც არ იმახსოვრებ, რომ სულაც არ გგონია ბოლო, შეიძლება, უბრალოდ უფრთხი და გონებიდან ირეცხავ, შეიძლება გახსოვს და არ იმჩნევ. მე პირველი კატეგორიის კაცი ვარ. სიტყვა „უკანასკნელი” ისე მიუცხოებს, მგონია, არაფერი დამთავრდება. არც ის ლექციები მეგონა დამთავრდებოდა, მთელი ექვსი წელი რომ ხან ვაცდენით, ხან გვაცდენდა, ხან კი იატაკზეც ვისხედით ადგილის უქონლობის გამო. რომ ჩავაბარე, შუაში ზაფხული იყო, რაღაცით მოვიწამლე და 15 დღის დაგვიანებით მივედი პირველ კურსზე. თბილისში არავის ვიცნობდი, უნივერსიტეტში – მით უფრო. არც ქალაქი ვიცოდი. თუმცა, ნაავადმყოფარისა და გზააბნეულის კვალობაზე, მალე მივაგენი შენობას – უკვე მეორე ლექციაა დაწყებული. ატარებს კაცი, თურმე სტალინის დიდადმოყვარული და ცოტა სმენაგაფანტული. შევედი ოდნავ დაგვიანებით. მრისხანედ შემომხედა და კიდევ უფრო მრისხანედ მკითხა: საიდან ხარო? გურული ვარ-მეთქი. უცებ სახე მოულბა და – აგერ, წინ დაჯექიო. მერე – მარქსიო, ლენინიო და ასე შემდეგ. თან სულ მე მიყურებდა. კი მახსოვდა, რომ საბჭოთა კავშირი დაშლილი იყო, მაგრამ ცოტა მაინც შევშინდი. თან ვფიქრობდი, მოწამვლის ბრალი ხომ არ არის-მეთქი. თან მე რომ მიყურებდა, ესეც ვერ გამერკვია, რამე წესი იყო ახალშემოსულებისთვის თუ… მოკლედ, დაასრულა ლექცია და – შენ დარჩიო. დავრჩი. მოვიდა. ყავისფერი, ტყავაქერცლილი ჩანთიდან თავისი წიგნი დააძრო და მითხრა: შენო, გორელ კაცსო, ეს უნდა გქონდესო. ამბავი სტალინის ეკონომიკურ რეფორმებს ეხებოდა. მე, რა თქმა უნდა, გორელად დავიტოვე თავი – სემესტრის ბოლოს 5+-ით მივიღე. მოკლედ, გილოცავთ, მეგობრებო, განსაკუთრებით – ჩემო კურსელებო, თსუ ძალიან კარგი იყო, რამდენიმე შესანიშნავი ლექტორით, პალეოგრაფიის გადაწერილი კოლოკვიუმებით, ზოოპარკში სახიფათო გადაძრომებით, ჯიბეში ლარიანით, ამ ლარიანის, წინ რომ ზოოპარკში გადაძრომაზე სახიფათო კაფე იყო, იქ მიფშვნით და ეზოთი, სიყვარულებით და 93-ე აუდიტორიით.
93-ე ნიშნავდა აღიარებასა და მარცხს. დიდებასა და ჩაქოლვას. ჩვენთვის, პოეტებისთვის. მწერლებისთვის. ჩანახატოსნებისთვის. კრიტიკოსებისთვის. ნორჩი კრიტიკოსებისთვის. რა საშინელი სიტყვაა ეს „ნორჩი”, განსაკუთრებით მაშინ, როცა შენ გეძახიან. მაგრამ რას იზამ. 93-ე ნიშნავდა შიშსაც. სიხარულსაც. სამშაბათობით საღამოები ეწყობოდა. ხან ხუთშაბათობითაც. მაშინ ინტერნეტი რეალურ სივრცეში არ იყო, მაგრამ არ იყო დამსწრეთა ტევაც. უნდა გამოსულიყავი და თუ იმ კვირაში რამე დაგეწერა, წაგეკითხა. ბევრს ჰყავდა საკუთარი ტაშის დამკვრელი. ბევრს – საკუთარი არდამკვრელი. მხოლოდ რჩეულთა ხვედრი იყო მთელი დარბაზის „ბრავო, პოეტის სისხლი აქვს”. კლანური ამბებიც მახსენდება. კონკურენციაც. მტრობამდე მისული და კომიკური. გარეთ რომ გამოხვიდოდი, უკვე საღამო იდგა, ვარაზისხევი მოწითალოდ ღმუოდა და ოდნავ ციოდა. სახლში წასვლა გეზარებოდა. ცოტა ფული გქონდა. დიდი პერსპექტივა. ამასაც ნიშნავდა 93-ე.
ნათელა ქუთელია რომ ლექციებზე ბიჭებს წინ დასვამდა, ლეილა კაჭარავა რომ როლში შევიდოდა და ანა კარენინასკენ მიმავალი მატარებლის ფარებივით ენთებოდა თვალები, ყველას რომ გვაინტერსებდა, რა ამისთანა ფურცლები ეწყო ზურაბ კიკნაძეს ჯიბეში, რომლებსაც უცებ დახედავდა და გილგამეში ახსენდებოდა, გრივერ ფარულავას ჩათვლები რომ მოდიოდა და ყველა ერთად ვემზადებოდით და სხვანი და სხვანი და სხვანი.
ერთხელ ელგუჯა ხინთიბიძე მოგვიყვა „ბალავარიდან” იგავს. სპილოზე, კაცზე და თაგვებზე. ახალქართულით, ცხადია. აქ ძველით დავწერ: „მსგავს არს საწუთოჲ ესე კაცსა, რომელსა სდევდა პილოჲ ამრიზებული, და მიაწყუდია იგი ჯურღმულსა საშინელსა. და იხილნა ხენი, რომელსა ზედა აღჴდა. და იხილნა კუალად ორნი თაგუნი: ერთი შავი და ერთი თეთრი, რომელნი სჭრიდეს ძირთა მათ ხეთასა, რომელთა ზედა აღსრულ იყო კაცი. და შთახედნა ჯურღმულსა და იხილა ვეშაპი, რომელსა აღემტკმო პირი და ეგულებოდა შთანთქმაჲ მისი. და აღიხილნა ზე და იხილა თაფლი მცირე, რომელი ჩამოსდიოდა ხეთა მათ, და იწყო ლოკაჲ მისი. და არღარა მოიჴსენა განსაცდელი, რომელსა შთავრდომად იყო. ხოლო თაგუთა მათ ხენი იგი წარსჭრნეს, და კაცი იგი დაეცა და პილომან აღიტაცა და მიუგდო ვეშაპსა. აწ, პილოჲ იგი სახე არს სიკუდილისაჲ, რომელი სდევს ძეთა კაცთასა, და ხენი იგი საწუთოჲ არს, და თაგუნი იგი დღენი და ღამენია და თაფლი იგი საწუთოჲსა ამის სიტკბოებაჲ არს და შეაქცევს კაცსა გემოვნებაჲ საწუთოჲსაჲ. და დღენი და ღამენი აღსრულდებიან და სიკუდილი წარიტაცებს და ჯოჯოხეთს ვეშაპი იგი შთანთქამს და ესე არს ცხორებაჲ კაცთაჲ”.
უნივერსტიტეტის დღეებიც ეგრე იყო, მაშინ ვერ ვამჩნევდით, არ ვიმჩნევდით. სადღაც თავისთვის ცვლიდნენ ერთმანეთს. ახლა არ ვიცი, გვენატრება თუ არა, კარგი იყო თუ არა, ცუდი იყო თუ არა, მაგრამ რომ გვაჩნია, ეს ზუსტად ვიცი. ძალიანაც გვაჩნია.
„შენ იმას ხედავ, რის დანახვასაც ელი, სევერუს!” – ასე უპასუხა ჰოგვორთსის სკოლის დირექტორმა ალბუს დამბლდორმა მავანი მასწავლებლის პრეტენზიას იმის შესახებ, რომ ერთ-ერთი მოსწავლე „არაფრით გამორჩეული, მამასავით ქედმაღალი, წესების დამრღვევი, პოპულარობით გაყოყლოჩინებული, ყურადღების მოყვარული, თავხედი” ბიჭი იყო. თან დაამატა: „მასწავლებლები კი ამბობენ, მორიდებული, მომხიბლავი და საკმაოდ ნიჭიერიაო. მე თუ მკითხავ, საყვარელი ბავშვია”. („ჰარი პოტერი და სიკვდილის საჩუქრები”, ჯოან როულინგი, ციცო ხოცუაშვილის თარგმანი).
ჩვენ განსაზღვრული მოლოდინი გვაქვს საკუთარი თავისა და სხვა ადამიანების მიმართ. ხანდახან ეს მოლოდინი იმდენად დიდია, მთელ ძალისხმევას იმისკენ მივმართავთ, რომ ის შედეგი მივიღოთ, რასაც ველით. ფსიქოლოგები ამას თვითაღსრულებად წინასწარმეტყველებას (self-fulfilling prophecy) უწოდებენ. სოციალურ-კოგნიტური თეორიის წარმომადგენლის ალბერტ ბანდურას თეორიაში განხილულია თვითეფექტურობის ცნება – „ინდივიდის რწმენა, რომ მას შეუძლია მოცემული მიმართულების მქონე ისეთი ქმედების დაგეგმვა და განხორციელება, რომელიც საჭიროა მომავალ სიტუაციებთან გასამკლავებლად” (სოციალური დასწავლა და კულტურა, ლილი ხეჩუაშვილი). მნიშვნელოვანია, დაგეგმვის დროს თავს იმდენად კომპეტენტურად ვგრძნობდეთ, რომ შეგვეძლოს, ბოლომდე მივიყვანოთ დაგეგმილი საქმე. ამაში შესაძლოა დაგვეხმაროს სხვა ადამიანების ჩვენთან დაკავშირებული მოლოდინებიც. „ფენომენს, რომლის დროსაც ერთი ადამიანის მოლოდინი მეორის ქცევის მიმართ მოქმედებს როგორც თვითაღსრულებადი წინასწარმეტყველება”, რობერტ როზენტალმა პიგმალიონის ეფექტი უწოდა.
როზენტალის კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ მასწავლებლის მოლოდინი დიდ გავლენას ახდენს მოსწავლეთა აკადემიურ თუ სხვა უნარებზე. კერძოდ, თუ მასწავლებელი პროგნოზირებს, რომ ერთ-ერთი მოსწავლე მაღალ ქულას მიიღებს მათემატიკის ტესტში, ამ მოსწავლეს უმაღლდება თვითეფექტურობის განცდა და ის უფრო მეტ ძალისხმევას გაიღებს, რათა მაღალი ქულა მიიღოს. კვლევების მიხედვით, დამამთავრებელი კლასის ის მოსწავლეები, რომელთა მომავლის თაობაზეც მასწავლებლები პოზიტიურ პროგნოზებს აკეთებენ, მეტი წარმატებით დაამთავრებენ კოლეჯს, ვიდრე ისინი, რომელთა მიმართ უფრო ნეგატიური მოლოდინები აქვთ.
არის ისეთი შემთხვევებიც, როცა მოსწავლის ქცევაში ცვლილებები შეინიშნება, მაგრამ არ იცვლება მასწავლებლის მოლოდინი. მაგალითად, მან შესაძლოა ვერ შეამჩნიოს, რომ ფრიადოსანმა ბავშვმა მოუკლო სწავლას ან ბოლო მერხზე მჯდომმა ბიჭმა, რომელსაც „მთელი წელი ხმა არ ამოუღია”, სწორად უპასუხა დასმულ კითხვას. ეს იმიტომ, რომ მასწავლებელი ყურადღებას ამახვილებს იმ ინფორმაციაზე, რომელიც შეესაბამება მის საწყის მოლოდინს და მოულოდნელ შედეგს მიაწერს ისეთ მიზეზს, რომელსაც მოსწავლე ვერ აკონტროლებს. მაგალითად, პირველ შემთხვევაში, შესაძლოა იფიქროს, რომ ბავშვს უბრალოდ რთული პერიოდი უდგას, მეორე შემთხვევაში კი მოსწავლემ ითაღლითა. კვლევების მიხედვით, პიგმალიონის ეფექტი უფრო აშკარაა უმცროსკლასელებსა და იმ უფროსკლასელებთან, რომლებსაც საკუთარი თავისა და შესაძლებლობების შესახებ უფრო ნაკლები ინფორმაცია აქვთ.
მასწავლებლის მოლოდინს სხვადასხვა საფუძველი აქვს, მაგალითად, მოსწავლის პირადი საქმე, მისი სქესი, ეთნიკური წარმომავლობა, სოციალურ-ეკონომიკური სტატუსი, ფსიქოლოგის დასკვნა, სამედიცინო დიაგნოზი, მის და-ძმებთან ურთიერთობის გამოცდილება, კოლეგების შეხედულება ამ მოსწავლეზე… დიდი მნიშვნელობა აქვს მასწავლებლის გენდერულ წამოდგენებს. კერძოდ, კვლევები ადასტურებს, რომ გოგონებისგან მოელიან მაღალ აკადემიურ მიღწევებს, ოღონდ უფრო ჰუმანიტარულ საგნებში და არა მათემატიკაში ან საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებში. ამავე დროს, ბიჭებისგან ელიან დისციპლინის პრობლემებს. „განტევების ვაცად” ხშირად იქცევა სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლე.
თუ მასწავლებელმა გადაწყვიტა, რომ ზოგიერთი მოსწავლე უუნაროა და მათთან მუშაობისას ნაკლებად ეფექტური სტრატეგია გამოიყენა, ეს მოსწავლეები ორმაგი საფრთხის წინაშე აღმოჩნდებიან: ერთი მხრივ – დაბალი მოლოდინის, მეორე მხრივ კი არაადეკვატური სწავლებისა (Good & Brophy, 2003). სწავლება უეფექტო ხდება მაშინ, როცა ბავშვს მეტი შეუძლია, მაგრამ მასწავლებელს მის მიმართ დაბალი მოლოდინი აქვს და ამის გამო უფრო ადვილ მასალას სთავაზობს. ერთი და იმავე სწორი პასუხისთვის დაბალი მიღწევების მქონე მოსწავლეებმა შესაძლოა უფრო ნაკლები ქება დაიმსახურონ, ვიდრე მაღალი მოსწრებისამ. შეფასების გაუგებარი სისტემა აქვეითებს მათ მოტივაციას.
გთავაზობთ რამდენიმე რეკომენდაციას, რომლებიც მასწავლებლებს მოლოდინის ნეგატიური ეფექტის თავიდან აცილებაში დაეხმარება:
◦ გაითვალისწინეთ, რომ „ასჯერ გაგონილს ერთხელ ნანახი სჯობია” და დაუჯერეთ „აქ და ამჟამად” მყოფი მოსწავლის შესაძლებლობებს, უნარებს და არა პირად საქმეს ან მისი ყოფილი მასწავლებლის მასთან დაკავშირებულ გამოცდილებას.
◦ მოსწავლეებთან შეთანხმებით შემოიღეთ კლასის საერთო წესები და ეცადეთ, წახალისებაც და სასჯელიც ყველას დამსახურებისამებრ შეეხოს, რათა რომელიმეს არ გაუჩნდეს უსამართლობის განცდა.
◦ დაბალი მიღწევის მოსწავლეებსაც ისეთივე სიხშირით დაუსვით კითხვები, როგორითაც იმ მოსწავლეებს, რომლებსაც მაღალი აკადემიური მოსწრება აქვთ. შეფასების სისტემა და კომენტარები უნდა იყოს მკაფიო და გასაგები, რათა ბავშვმა იცოდეს, რაში მიიღო ესა თუ ის ქულა.
◦ გამოიყენეთ ისეთი მასალა, რომელიც წარმოგვიდგენს მრავალ ეთნიკურ ჯგუფს.
რას გააკეთებდით განათლების სიტემის შეცვლა რომ შეგეძლოთ? – ასეთ შეკითხვას უსვამენ სელინჯერის ერთ პატარა მოთხრობაში ათი წლის ვუნდერკინდ ბიჭს, სახელად ტედის.
– იცით რა… არც კი ვიცი კარგად, რას გავაკეთებდი. ის კი ვიცი, რომ არ დავიწყებდი იმით , რითაც სკოლები ჩვეულებრივ იწყებენ. მე ვფიქრობ თავიდან ბავშვებს ერთად შევკრებდი და მედიტირებას ვასწავლიდი. ვეცდებოდი, დამენახებინა მათთვის, ვინ არიან ისინი. დავეხმარებოდი მათ ყველაფერ იმის თავიდან გამობერტყვაში, რაც მშობლებისგან და სხვებისგან უსწავლიათ. იმის თავიდან გამობერტყვაშიც კი, თუ მშობლებმა ასწავლეს, რომ სპილო დიდია. სპილო მხოლოდ რაიმეს ან ვინმეს გვერდითაა დიდი, მაგალითად, ძაღლის ან ქალის გვერდით. იმასაც კი არ ვეტყოდი, რომ სპილოს ხორთუმი აქვს, მე მხოლოდ ვაჩვენებდი მათ სპილოს, თუკი ამის საშუალება იქნებოდა. ნებას მივცემდი მისულიყვნენ სპილოსთან ისე, რომ მეტი არ სცოდნოდათ სპილოს შესახებ. ასევე ვიზამდი ბალახზე და სხვა რამეებზე, იმასაც კი არ ვეტყოდი, რომ ბალახი მწვანეა. ფერები მხოლოდ სახელებია”, – პასუხობს ტედი.
ტედი ათი წლისაა. ის იმაზე მეტად გონიერია, ვიდრე უნდა იყოს, ის იმაზე მეტად მარტოსულია, ვიდრე უნდა იყოს, ის იმაზე მეტს ხედავს, ვიდრე სხვები ხედავენ. ალბათ, მართლა არსებობენ ტედისნაირი- ათი წლის ვუნდერკინდი ბიჭები, რომელთაც თავიანთი, მკაფიო და ჩამოყალიბებული შეხედულებები აქვთ სხვადასხვა სერიოზულ საკითხებზე- განათლებაზე, სიყვარულზე, ინდივიდუალიზმზე, ღმერთზე…
“ჰო, რა თქმა უნდა მიყვარს, მაგრამ მიყვარს სენტიმენტალობის გარეშე. მას არასოდეს უთქვამს, რომ ის სენტიმენტალურად უნდა ჰყვარებოდათ. მე რომ ღმერთი ვიყო არ მენდომებოდა, რომ ადამიანებს სენტიმენტალურად ვყვარებოდი. ეს მეტისმეტად არასაიმედოა”, – ამბობს ტედი.
როცა ამ პატარა მოთხრობას ვკითხულობდი, ვფიქრობდი, რამდენი ასეთი პატარა, შეუმჩნეველი ფილოსოფოსი არსებობს ჩვენ გარშემო, რომელთაც ხშირად ვერ ვამჩნევთ ან კიდევ სერიოზულ მნიშვნელობას არ ვანიჭებთ მათ აზრებს. პატარა ადამიანები, რომლებიც სრულიად ახლებურ სააზროვნო სივრცეს ქმნიან და მუდმივად თავისუფლების ძიებაში არიან. მათ კარგად ესმით, რა ზღუდავს მათ თავისუფლებას და ისიც იციან, რამდენ რამეს აშავებენ უფროსები, როცა მათ პირად სივრცეში დაუკითხავად იჭრებიან. აიძულებენ ისე იფიქრონ, როგორც მათ სურთ, ისე მოიქცნენ, როგორც უფროსებს სურთ იქცეოდნენ, ისე იცხოვრონ, როგორც მათ მშობლებს მიაჩნიათ სწორად. ისინი კი მაინც ჯიუტად ებრძვიან შემოთავაზებულ ქცევის მოდელებს და ძლიერი ნაბიჯებით იკვალავენ საკუთარ გზას.
ჩვენი შვილები იზრდებიან და განათლებაზე ბჭობა უფრო და უფრო აქტუალური ხდება. ჩვენ ყველას ინდივიდუალური წარმოდგენა გვაქვს განათლების სისტემაზე, კარგ სასკოლო განათლებაზე, ინდივიდუალური წარმოდგენა გვაქვს სხვადასხვა პედაგოგიურ მეთოდზე. მაგრამ მიზანი, რომელიც ყველას გვაერთიანებს, ერთია – ჩვენმა შვილებმა განათლების საშუალებით იპოვონ თავიანთი ადგილი ცხოვრებაში, სწორად განსაზღვრონ ცხოვრებისეული ორიენტირები, ჰქონდეთ საშუალება პრაქტიკულად გამოიყენონ მიღებული ცოდნა და, რაც მთავარია, დარჩნენ თავისუფალ ადამიანებად, რომლებიც საკუთარ თავზე აიღებენ ყველანაირ პასუხისმგებლობას.
ყოველდღიურ პრობლემებთან შეჯახებისას, სხვადასხვა უსამართლობასთან გასამკლავებლად ერთადერთ სწორ გზად და გადამწყვეტ მექანიზმად სწორედ განათლება და განათლებული ადამიანები გვესახება. თუ დააკვირდებით, რა ხშირად ვამბობთ ამ სიტყვებს, ერთგვარ მანტრასავითაა განათლებაზე ლაპარაკი. “ჩვენ მხოლოდ განათლება თუ გვიშველის, მხოლოდ განათლებას შეუძლია მოაგვაროს ეს პრობლემა, მხოლოდ განათლებულ საზოგადოებაში შეიძლება ცვლილებების განხორციელება ” და ა.შ. და ა.შ. ეს ის სიტყვებია, რომელსაც თითქმის ყოველდღიურად წარმოვთქვამთ და ყველას თანაბრად გვესმის განათლების მნიშვნელობა და მისი, როგორც ერთ-ერთი მთავარი ღირებულების ფასი. რომლის მისია სწორედ ის არის, რომ ადამიანებმა შეძლონ პოზიტიური ცვლილებების გამოწვევა საზოგადოებრივ სივრცეში. დაინახონ და ჰქონდეთ სურვილი სხვადასხვა პრობლემებთან გასამკლავებლად. ყველამ ვიცით, რომ კარგი განათლებით აღჭურვილი ადამიანი უფრო წელგამართულად გამოიყურება ცხოვრებისეულ ასპარეზზე და უფრო უშიშრად იგერიებს სხვადასხვა გამოწვევას.
ეს კი შეუძლებელია განხორციელდეს კარგი სასკოლო განათლების გარეშე, რომელიც ერთგვარ ფუნდამენტს წარმოადგენს ახალგაზრდა ადამიანისთვის ცხოვრებისეულ ასპარეზზე გასვლის წინ.
სელინჯერის ამ პატარა მოთხრობის გმირი კი ყოველთვის შეგვახსენებს, როგორი მნიშვნელოვანია გავითვალისწინოთ მოსწავლეების ძალიან საინტერესო და ხშირად შეუმჩნეველი პიროვნული სამყარო, გავითვალისწინოთ მათი შეხედულებები და არ ვეცადოთ მოვაქციოთ ისინი ჩვენი აზრებისა და შეხედულებების ტყვეობაში. ვაცადოთ მათ თავად დაარქვან მოვლენებს და საგნებს თავიანთი სახელი.
დიდ თასს ვიღებ და თითით ოდნავ უბიძგებ. თიხა ხმას მაძლევს, გამოქვაბული კიდევ – ექოს.
– გესმით, როგორ ჟღერს? მღერის, თიხა მღერის, – ახლა უკვე მე ვიმეორებ მექოთნე საჩინოს, „საბუდარელი ჭაბუკის” პერსონაჟის გოგიტა კვერნაძის მამის სიტყვებს.
ჰო, დამავიწყდა მეთქვა – საჩინო ამას საბუდარაში, თავის ეზოში ამბობდა, ფილმის დასასრულს, როცა, სოფლის უკანასკნელი მექოთნე, ქუთაისში გადადიოდა საცხოვრებლად. მე კი კაპადოკიაში ვარ, „ულამაზესი ცხენების მიწაზე”. ოღონდ, სიმართლე გითხრათ, ულამაზესი ცხენები მე იქ არ მინახავს. ან კარგად ვერ ვეძებდი, ან თავად ისინი იმალებოდნენ. სამაგიეროდ, აქლემები ვნახე საკმაოდ თვითკმაყოფილი გამომეტყველებით. დრუნჩებზე ეწერათ, ჰო, რა იყო, რას მიყურებ, გადაუხადე პატრონს ფული და ჯანდაბას, შეგისვამ ზურგზეო. კიდევ ვნახე ბევრი, ძალიან ბევრი ბროწეული, ვნახე საჰაერო ბუშტები, კლდეში გამოკვეთილი ძველი მართლმადიდებლური ეკლესიები და საოცარი საღებავებით დაწერილი ხატები.
თუმცა ახლა, დიახ, სწორედ ახლა, როცა ხელში თასი მიჭირავს და თითებს ვუწკაპუნებ, გამოქვაბულში ვარ, ექიმ ჰალიფას თიხის სახელოსნოში. გოგიტა კვერნაძის მამის, საჩინოსი არ იყოს, ესეც მექოთნეების შთამომავალი ყოფილა, თუმცა ყმაწვილკაცობაში პროფესია დაუწუნებია და პარიზში მედიცინის დასაუფლებლად წასულა. აუღია კიდეც ექიმის დიპლომი, ერთხანს საფრანგეთშიც უმუშავია და ბოლოს უფიქრია, ცუდ ექიმობას კარგი მექოთნეობა სჯობიაო. კაპადოკიაში დაბრუნებულა და გოგიტასავით უთქვამს, თიხაში ყარამანი ვარო. ჰოდა, ორი საამქრო და ორი მაღაზია გაუხსნია. ორივე – გამოქვაბულში. ერთი მაღაზია პარიზშიც აქვს. მისი ხელმძღვანელობით შექმნილ ნახელავს კი მთელ თურქეთში ნახავთ.
თიხა თუ მღერის, ფასები იკბინება, თუმცა ნახელავის ტრანსპორტირებაც არ იქნება ადვილი. გამოქვაბულის ტალანები ერთმანეთში გადადის და ულამაზესი სანახაობა იშლება თვალწინ. ყოველ ნაბიჯზეა სხვადასხვა ზომის, სხვადახვანაირად მოხატული დასადგამი კაბები. ეს სულთნების კაბებია. ასეთივე, ოღონდ ნაჭრის სამოსი ტოპკაფის სასახლეში ვნახე და ზომებმა გამაოგნა. წარმომიდგენია, მფლობელი რამხელა უნდა ყოფილიყო. თუმცა, როცა მათ ტახტრევნებსა და სამზარეულო აღჭურვილობას შევავლე თვალი, აღარაფერი გამკვირვებია.
ჰალიფას მეორე მაღაზია აქედან დაახლოებით საათ-ნახევრის სავალზეა. ისიც გამოქვაბულშია, მაგრამ რამდენიმესართულიანი და ერთი დარბაზი თურმე მუშტარი ქალბატონების კულულებს ეთმობა. ეს ამბავი ასე დაწყებულა: ერთი კეკლუცი ფრანგი ტურისტი შესულა, რაღაცები უყიდია, ფული გადაუხდია და მეპატრონისთვის თავისი კულული უსახსოვრებია. ესეც, ჯენტლმენი, უკანვე ხომ არ ესროდა, რად მინდა, ქალო, შენი თმაო, – მადლობა გადაუხდია, წითელი ბაფთა შეუბამს და კედელზე მიუმაგრებია იმ ქალბატონის მისამართსა და ტელეფონთან ერთად. ქალებს წამხედურობა გვჩვევია, ჰოდა, სხვა მუშტრებსაც მიუბაძავთ. დღეს ის დარბაზი ქალის კულულებით არის სავსე. რას იყიდი, მნიშვნელობა არ აქვს, – შეგიძლია, პატარა კულული მოიჭრა და ბაფთით კედელზე მიამაგრებენ შენსავე მისამართთან ერთად. ამ რიტუალს ყველა სიამოვნებით ასრულებს და იცით, რატომ? წელიწადში ორჯერ, ივნისსა და სექტემბერში, ლატარია იმართება: პირველ მყიდველს ათი კულულის ამორჩევას სთხოვენ და მათი პატრონები მათთვის მოხერხებულ დროს ათ დაუვიწყარ დღეს ატარებენ კაპადოკიაში. ხარჯს მექოთნე ჰალიფა ანაზღაურებს. სამწუხაროა, რომ იმ მაღაზიაში ვერ მოვხვდი, თორემ ცოტა თმას მეც სიამოვნებით მოვიჭრიდი. არა მგონია, რამე მომეგო, მაგრამ მერე რა, სადაც სხვების თმაა, იქ ჩემიც ყოფილიყო, ვარდისფერ ბაფთამობმული (დამავიწყდა მეთქვა, რომ ქერა თმას წითელი ბაფთა ერგება, დანარჩენებს კი ვარდისფერი).
თავად ჰალიფა თავისი ნახელავი თიხის სიმღერას სპეციალურ მინარევს აბრალებს და ეს, ბუნებრივია, მისი საოჯახო საიდუმლოა. საერთოდ კი, თიხის ძირითადი შემადგენლობაა SiO2 (30-70%), А12О3 (10-40%) და Н2О (5-10%). მცირე რაოდენობით შეიცავს მინარევებს – Fe2O3, FeO, TiO2, CaO, MgO, K2O, Na2O, CO2. თითქმის ყოველგვარი შემადგენლობის თიხა წყალთან პლასტიკურ და წელვად მასას წარმოქმნის, რომელიც გაშრობის შემდეგ მიცემულ ფორმას ინარჩუნებს, გამოწვისას კი ქვასავით მაგარი ხდება.
თიხა ასევე შეიძლება შეიცავდეს კაოლინიტს (2Al2O3·2SiO2·2H2O); ანდალუზიტს (Al2O3·SiO2); გალუაზიტს (Al2O3·SiO2·H2O); ჰიდრარგილიტს (Al2O3·3H2O); კორუნდს (Al2O3); მონოტერმიტს (0,2[K2MgCa]0·Al2O3·2SiO2·1,5H2O); პიროფილიტს (Al2O3·4SiO2·H2O).
კაოლინიტი მთავარი კომპონენტია. ეს სიტყვა ჩინეთის მთიანი რაიონის კაოლინგის სახელწოდებისგან წარმოიშვა. კაოლინიტის კრისტალის სტრუქტურას თუ შევხედავთ, დავინახავთ, რომ ის სილიციუმის ოქსიდისგან შედგება – სილიციუმის ატომი ჟანგბადის ოთხი ატომითაა გარშემორტყმული და ტეტრაედრს ქმნის. იმავე სტრუქტურაში ალუმინის ოქსიდიც არის, ანუ ჟანგბადის ექვსი ატომით გარშემორტყმული ალუმინის ატომი, რომელსაც ოქტაედრის სახე აქვს. ოქტაედრებისა და ტეტრაედრების ფენები ერთმანეთზეა განლაგებული. თუ კაოლინიტის კრისტალებს ელექტრონულ მიკროსკოპში დავათვალიერებთ, იოლად დავინახავთ ფენებად ჩალაგებულ ბრტყელ ექვსკუთხედებს. ამ ფენებს შორის კავშირი ძლიერი არ არის, ამიტომ მათ ერთმანეთის მიმართ გადანაცვლება შეუძლიათ. ამიტომაა, რომ თიხა წელვადია, კარგად იზილება და მისგან ათასი რამის გამოძერწვა შეიძლება.
თიხის ნაკეთობებს 920-980 გრადუსამდე ტემპერატურაზე, მუფელის ღუმელში გამოწვავენ, რომ სიმტკიცე შეიძინოს, მერე კი ნელ-ნელა აცივებენ. გამოწვის დროს თიხაში ქიმიური და ფიზიკური პროცესები მიმდინარეობს, რის შედეგადაც ის იცვლის თვისებებსა და ფერს. გამომწვარ ნაკეთობას მინანქრით ფარავენ. უწინარესად – სილამაზისთვის, თუმცა ამას სხვა დანიშნულებაც აქვს. საქმე ის არის, რომ გამომწვარ თიხაში ფორები რჩება, მინანქრის ფენა კი ფორებს ამოავსებს და ჭურჭელს ჰერმერტულს ხდის.
წინათ მინანქრის დასამზადებლად კვარცს იყენებდნენ – მანამდე აქუცმაცებდნენ, სანამ წმინდა ფხვნილს არ მიიღებდნენ, მერე წყალში ხსნიდნენ და თხლად უსვამდნენ ნაკეთობას. მეორედ გამოწვა აუცილებელი იყო. კვარცი სილიციუმის ოქსიდია. სხვადასხვა ფერს კი მინანქარს მეტალის იონები ანიჭებს. მაგალითად, კობალტი ლურჯად ღებავს, სპილენძი – მწვანედ, რკინა – წითლად ან ყავისფრად.
თიხის რამდენიმე ნაირსახეობაა ცნობილი და თითოეულ მათგანს სხვადასხვანაირად იყენებენ. არსებობს მსუბუქი და მძიმე თიხა. ის გამოიყენება როგორც ქაღალდისა და ცელულოზის, ისე ფაიფურის წარმოებაშიც. მნიშვნელობით მეორე ადგილს იკავებს სამშენებლო თიხა. სწორედ მისგან მზადდება ე.წ. ცეცხლგამძლე აგური. საპატიო მესამე ადგილზეა ბენტონიტი. ფიქრობენ, რომ ის ვულკანური წარმოშობის ფერფლის ქიმიური გარდაქმნის პროდუქტია. ამ ტიპის თიხა ჭაბურღილების გათხრის დროს გამოიყენება. კიდევ ერთი სახეობის თიხას ნავთობ პროდუქტების გასასუფთავებლად იყენებენ. ამავე თიხისგან დამზადებული ფილტრებით მინერალურ ზეთებს ფილტრავენ.
ჭურჭელს კი კერამიკისთვის განკუთვნილი თიხისგან ამზადებენ.
ბუნებაში უმთავრესად გავრცელებულია წითელი, თეთრი (კაოლინი), კერამიკის და ცეცხლგამძლე თიხა.
– ერთი, ორი, სამი, ოთხი… კი მაგრამ, საქპატენტი სად არის?!
ასე მუსტაფა გვთვლის ავტობუსში. მუსტაფა ჩაღლარის საგანმანათლებლო ქსელის წარმომადგენელია. ჩვენ, მთელი ერთი ავტობუსი, მათ მიერ ყოველწლიურად ორგანიზებული ნორჩ გამომგონებელთა საერთაშორისო ოლიმპიადის ჟიური, ახლა კაპადოკიაში ვართ, თუმცა გეზი უკვე კაიზერის აეროპორტისკენ გვიჭირავს. რაკი მუსტაფას ვყავართ ჩაბარებული, ავტობუსში ყოველი ამოსვლისას დაუღალავად გვთვლის. საქპატენტიდან ორი წარმომადგენელი გვყავს. თუ ვინმე არ იგვიანებს, სწორედ ისინი არიან, მაგრამ მუსტაფა მაინც მათ მოიკითხავს ხოლმე. ან, როგორც ცხოვრებაში ხდება, პუნქტუალური ხალხისგან უფრო მეტს მოითხოვენ, ან უბრალოდ სიტყვა „საქპატენტის” წარმოთქმა მოსწონს. დამავიწყდა მეთქვა, რომ მუსტაფა მშვენივრად ლაპარაკობს ქართულად. აქა-იქ ოდნავ თავისებურად გადააკეთებს ხოლმე, მაგრამ ამისთანა თურქულით ლაპარაკზე სიამოვნებით დავთანხმდებოდი.
საქპატენტიის ბიჭებს კეთილად ეღიმებათ და სიღრმიდან ხელს უქნევენ, აქ ვართ, აქო.
– თამამ! (ანუ ძალიან კარგიო) – გადახედავს მძღოლს და ავტობუსიც სიჩქარის აკრეფას იწყებს.
დღეს ბავშვების დიდი ნაწილი მიეჯაჭვა ციფრულ ტექნოლოგიებს. საითაც არ უნდა გავიხედოთ ამაზე მიდის დავა, ბჭობა, კამათი… თუმცა გამოსავლის ძიება რთულია. როგორ მოვაბრუნოთ ბავშვები წიგნისკენ? ეს კითხვა ყველას აწუხებს, პასუხი თითქმის არ არსებობს. ამ „დაავადებისთვის” რეცეპტის გამოწერა ისევ მასწავლებლებმა უნდა შეძლონ. მათ შეუძლიათ ახალი ინოვაციები ინფორმაციებთან ერთად გადასცენ ისე, რომ სწავლის პროცესი იყოს ძიებაზე დაფუძნებული, სასიამოვნო და სახალისო, რომლითაც ის უპასუხებს XXI საუკუნის მოთხოვნებს.
სტატიაში განხილულია მასწავლებლების ერთი ნაწილის ნეგატიური დამოკიდებულება ტექნოლოგიებით სწავლების მიმართ, თუმცა იქვე საუბარია მის აუცილებლობაზე, იმ უნარ-ჩვევებზე, რომელიც უვითარდება მოსწავლეს ტექნოლოგიებით სწავლების დროს. სტატიაში გთავაზობთ პროექტის -„დიალექტების სწავლა ტექნოლოგიების დახმარებით” შედეგების მიმოხილვას.
ფაქტია, ამ პროექტით ჩვენ გაკვეთილის ჩარჩოს გავცდით, შევთავაზეთ მოსწავლეებს უფრო გრძელვადიანი სასწავლო საქმიანობა: დაგეგმვა, ჯგუფური მუშაობა, ძიება, შეფასება, ანალიზი, კავშირი რეალურ გარემოსა და ცხოვრებისეულ მოვლენებთან… ამგვარი სწავლა საშუალებას აძლევს მოსწავლეებს საკუთარი იდეები და შეხედულებები ჩამოაყალიბონ, საკუთარი პოზიციები გამოკვეთონ და თვითონ მიიღონ გადაწყვეტილებები.
საინფორმაციო ტექნოლოგიები სწავლების პროცესში
ინფორმაციული ტექნოლოგიების გარეშე დღეს წარმოუდგენელია სახელმწიფოს პროგრესი, მისი დახმარებით ხდება ინფრასტრუქტურის განვითარება, ინფორმაციულ სივრცეში საქართველოს აქტიური ინტეგრირება, რათა ქვეყანა გახდეს თავისუფალი, დემოკრატიული და სამართლიანი. დღეს XXI საუკუნეში რატომ დავობენ, საქართველოს სკოლებში საინფორმაციო ტექნოლოგიების აუცილებლობის მოთხოვნაზე? ხშირად გვესმის, რომ მისი გამოყენება იწვევს ხმაურს, დროის ფუჭ ხარჯვას, წიგნთან დაშორებას, ბავშვების დაჩლუნგება-დეგრადაციას, ნერვულ სტრესს… თუმცა ჩვენ პროექტის მაგალითზე, სადაც ტექნოლოგიების გამოყენებით დიალექტების სწავლა განვახორციელეთ, საპირისპიროს დავამტკიცებთ. ამ პროექტმა ხელი შეუწყო :
·საგანთა შორის კავშირების წარმოჩენას;
·შემოქმედებითობისა და ინოვაციური მიდგომების განვითარებას;
·თვალსაჩინოებების შექმნასა და გამოყენებას;
· მოსწავლეებს განუვითარდათ ეროვნული სასწავლო გეგმით გათვალისწინებული უნარ-ჩვევები (გაგების, კომუნიკაციის, ანალიტიკური, შემოქმედებითი და კრიტიკული აზროვნება). ამაღლდა მოსწავლეთა მოტივაცია.
წლების განმავლობაში მთავარი ცოდნის ოდენობა იყო, და არა უნარ-ჩვევების განვითარება, მასწავლებლები თვითონ იყვნენ აქტიური მომხსენებლები, ფასდებოდა მოსწავლის ცოდნა, საშუალო დონის სააზროვნო უნარები. 2006 წლიდან ქართულ საგანმანათლებლო სივრცეში დაიწყო ახალი ეროვნული სასწავლო გეგმის დანერგვა. ამ დოკუმენტში ცოდნასთან ერთად, დღის წესრიგში მაღალი სააზროვნო უნარების განვითარება დადგა. პარალელურად ქვეყანაში დაიწყო ისტ-ის ინტეგრაცია სასწავლო პროცესში. დღის წესრიგში დადგა გაკვეთილის მსვლელობაში ცვლილებებიც. ჩვენ არ ვამბობთ უარს ცარცსა და დაფაზე, მაგრამ ინფორმაციულ-საკომუნიკაციო ტექნოლოგიების გამოყენების გარეშე გვიჭირს სწავლა-სწავლების პროცესის წარმოდგენა. მოსწავლეები უნდა დავაინტერესოთ, მათი პრიორიტეტები ერთობ განსხვავებულია, რადგან ცხოვრება უკან-უკან არ მიდის და გუშინდელ დღესთან არ ყოვნდება. ამიტომ აუცილებელია ინფორმაცია ისე გადავცეთ, რომ სწავლის პროცესი სასიამოვნო და სახალისო იყოს, პასუხობდეს XXI საუკუნის მოთხოვნებს.
დიალექტების სწავლება ტექნოლოგიების გამოყენებით
დღეს საქართველოში გრამატიკის საკითხები შანიძის, კვაჭაძის, აფხაზავას, არაბულის ავტორობით გამოცემულ წიგნებში ლიტერატურასთან ინტეგრირებულად ისწავლება. დიალექტებზე კი ინფორმაცია მწირია. დიალექტის მნიშვნელობა კი სალიტერატურო ენის განვითარების პროცესში მნიშვნელოვანია. არნოლდ ჩიქობავა წერს „ენა იცვლება დროსა და სივრცეში. პირველ შემთხვევაში ენის ისტორიასთან გვაქვს საქმე, მეორე შემთხვევაში-მის დიალექტურ ნაირსახეობასთან”. https://www.lingua.ge/dialektebi.html
თუ მეტყველებასა და ტექსტის რედაქტირებაში დიალექტურ ფორმებს ვასწორებთ (მოვიდა-მევიდა, რა იყო? – რეია?…), მაშინ რატომ არის ის ლიტერატურაში საინტერესო, მნიშვნელოვანი? რატომ იყენებენ მწერლები დიალექტურ ფორმებს? ნუთუ აკაკი მართალი იყო, როცა დაწერა „ენას გიწუნებ ფშაველო”. ეს ის კითხვებია, რომელსაც პასუხები მოსწავლეებმა უნდა გასცენ, ოღონდ მას შემდეგ, როცა თითოეული კილოს ნიმუშებს გაეცნობიან. საქართველოში 16 დიალექტი არსებობს (ქართული ენა V-VI კლასი – თ. ბოლქვაძე, ე. აფხაზავა; ქართული ენა V კლასი – ა. შანიძე, ლ. კვაჭაძე). სამწუხაროდ, ვერსად ვიპოვეთ ერთ ფორმატში მოქცეული16-ვე დიალექტის ნიმუში, ამიტომ მივიღეთ გადაწყვეტილება შეგვექმნა სასწავლო მასალა დიალექტებზე.
მოსწავლეებმა იმუშავეს ჯგუფურად, პასუხისმგებლობის წილი ყველაზე გადანაწილდა, არ მიეცათ პასიურობის საშუალება, გულისყურით ეკიდებოდნენ თითოეულ სამუშაოს, დეტალს. მოქონდათ ახალი იდეები. შეიქმნა მოსწავლეთა 3 ჯგუფი. ჯგუფებს განსხვავებული დავალებები ჰქონდათ.
I ჯგუფი – შექმნეს თვალსაჩინოება Sparkol video scribe-ში და განათავსეს ჩვენს ბლოგზე, რამაც დიდი სიხალისე შემატა ჩვენს მუშაობას.
II ჯგუფი მასალას აგროვებდა Power Point-ში პრეზენტაციისათვის. არჩევდნენ ქართველ მწერლებს, ნაწარმოებებს, ეპიზოდებს, მსჯელობდნენ, კამათობდნენ, მაგრამ აღწევდნენ გარკვეულ კონსენსუსს. ასე შეირჩა დავით კლდიაშვილის „სამანიშვილის დედინაცვალი”, ვაჟა-ფშაველას „სულეთს შავიდნენ ხმლიანი”, ნოდარ დუმბაძეს „ხაზარულა”, მიხა ხელაშვილის შემოქმედება, ალექსანდრე ყაზბეგის „ხევისბერი გოჩა”, მაგრამ დიალექტების ნიმუშების დიდი ნაწილი ისევ არ იყო მოპოვებული. რაჭული და თუშური დიალექტის ნიმუშები მოსწავლეებმა ინტერნეტმეგობრების დახმარებით სკაიპით ჩაწერეს.
ფერეიდნულის ნიმუშად პატარა მოთხრობა „თოვლისა და ბალახის საუბარი” შეარჩიეს, ხოლო ინგილოურის „ჩალთუქის მოყვანა” (აფხაზავა, ბოლქვაძეს რედაქცია). მოსწავლეებმა მისი თანამედროვე ვარიანტი შემოგვთავაზეს, რომელიც დაასურათეს და სლაიდში ჩასვეს.
ისტორიის მასწავლებელთან ერთად ამუშავებდნენ ინფორმაციას ფერეიდანზე, იმერხევსა და საინგილოზე, რათა გაეცათ პასუხი შეკითხვაზე: როგორ აღმოჩნდნენ ქართველები „სხვა” ქვეყნის ტერიტორიაზე და რა უნდოდათ ირანში?…
III ჯგუფი – დიალექტის ნიმუშები დიდი ძალისხმევით ინტერნეტ წყაროების
დახმარებით მოიპოვეს. მოპოვებული დიალექტის ნიმუშები T ცხრილის მარჯვენა მხარეს ჩავწერეთ და გავაკეთეთ კვლევა, მარცხენა მხარეს უნდა მიეწერათ სალიტერატურო ფორმები, სადაც მოსწავლეებმა და მასწავლებლებმა საინტერესო, სახალისო ვარიანტები შემოგვთავაზეს. საინტერესოა, როგორ გაართმევს თავს ამ დავალების ნიმუშს ჩვენი მკითხველი, თუ ვერა, მაშინ დაათვალიერებს ჩვენს პრეზენტაციას და სწორ პასუხსაც იპოვის.
მაგალითად, მოსწავლეების მიერ მოძიებული იქნა სიტყვები.
ბოშუნა,
შეხტაშეკვიწიალდა,
აჭოფვა,
ხაპი,
ცინციფური,
ქეთლი,
აკრაკი,
ბუკაკა,
ებერა,
ციმფია,
გროფავ,
ჭაჭკვი,
იწნაკება,
გავძაბრავ,
ფაჩალები,
ლახანა,
კოდაკი,
ღენჭი,
ბახალა,
ჩვათები,
კოტორი…
პასუხებით გამხიარულებულებმა მოპოვებული მონაცემები Power Point-ში ავაწყვეთ, მივეცით პრეზენტაციის ფორმა. თითოეულ სლაიდს მარჯვენა კუთხეში საქართველოს რუკა დავურთეთ, რათა მიზნობრივმა ჯგუფმა გაიცნოს და ისწავლოს არა მხოლოდ დიალექტის ნიმუშები და იგრძნოს მისი ხიბლი, არამედ იცოდეს დიალექტის გავრცელების არეალი.
Sparkol video scribe-ში გაკეთებული სასწავლო თვალსაჩინოება და Power Point-ის პრეზენტაცია ჩემს ბლოგზე Dianatsurtsumia.blogspot.com გამოვაქვეყნეთ, რის შემდგომაც სკოლაში მოვაწყვეთ პრეზენტაცია-კონფერენცია, ხოლო ეს მასალა გადავაგზავნეთ ევროპული სკოლის კონფერენციაში მონაწილეობის მისაღებად, სადაც მოგვიწვიეს.
ქართული ენის დიალექტების დამუშავებას ტექნოლოგიების გარეშე მოკლე დროში ვერ შევძლებდით, თვეები მაინც დაგვჭირდებოდა, თუმცა 3 კვირაში გახდა შესაძლებელი (კონკრეტულად ორი საგაკვეთილო მასალა დავუთმეთ-პრეზენტაციისთვის მასალის შერჩევას, დაგეგმარებას, ჯგუფების შექმნას, სამუშაოს გადანაწილებას და სამი გაკვეთილის ბოლო 10 წუთი მოპოვებული მასალის გაანალიზებას, ახალი დავალებების განაწილებას, ხოლო დანარჩენი მასალა გაკვეთილების შემდეგ დავამუშავეთ). 16-ვე დიალექტის ნიმუშის ამოკრება-დამუშავება ძალიან დიდ დროს მოითხოვდა, თუმცა ამ წიგნებს რაიონში მაინც ვერ ვიშოვიდით და ვერც მთელ საქართველოს მოვივლიდით. ე.ი. პროექტს ვერ განვახორციელებდით.
დიალექტების შესწავლის პროცესში, მოსწავლეები დიდი ხალისით ჩაერთვნენ კვლევასა და კითხვის პროცესში. მათ საინფორმაციო ტექნოლოგიები გამოიყენეს როგორც პრეზენტაციებისა და საგანმანათლებლო რესურსების შემნის მიზნით, ასევე საქართველოს სხვა კუთხეებში მცხოვრებ თანატოლებთან ურთიერთობისას. პროექტის ფარგლებში შექმნილი სასწავლო რესურსი მასწავლებლებსა და მოსწავლეებს ქართული ენის დიალექტების შესასწავლად გამოადგება.
გამოყენებული ლიტერატურა:
1. ალ. ყაზბეგი „ხევისბერი გოჩა”;
2. მიხა ხელაშვილის შემოქმედება https://pshavi.ge/greats/khelashvili.html;
3. ვაჟა-ფშაველას „სულეთს შავიდნენ ხმლიანი”;
4. ნოდარ დუმბაძეს „ხაზარულა”;
5. დავით კლდიაშვილი „სამანიშვილის დედინაცვალი”;
6. LEMILL-ში მოთავსებული მასალა;
7. ინფორმაციულ-საკომუნიკაციო ტექნოლოგიების გამოყენება სასწავლო პროცესში. 2011;
ჟურნალ „მასწავლებლის“ თითოეული ნომრის მომზადებისას, ცხადია, ვფიქრობთ მასწავლებელზე და იმ საჭიროებებზე,რომელთა წინაშეც ის ახლა დგას.
ვფიქრობთ მასწავლებელზე, რომელიც ჩვენგან დამოუკიდებლადაც ფიქრობს, როგორ მოემზადოს გაკვეთილისთვის, რა...
