სტანდარტით გათვალისწინებული გაკვეთილის დაგეგმვისას მასწავლებლის წინაშე ყოველთვის დგას შეკითხვა: „როგორ ვასწავლოთ?” განსაკუთრებული ყურადღებით ხდება პედაგოგიური ხერხების შერჩევა, მეთოდებისა და სტრატეგიების მოძიება ახალი თემის გადაცემისას შესავალი ლექციისთვის. პრაქტიკული მოსაზრებით მრავალრიცხოვანი საშუალებებიდან მოსახერხებელია ინტერაქციული ლექცია.

ამ სტატიაში წარმოგიდგენთ ინტერვიუს იმ ცხრა ვიზიონერთან, რომლებიც თანამედროვე სამყაროში მსოფლიო განათლების რევოლუციონერებად გვევლინებინ. ისინი სხვადასხვა სფეროში მოღვაწეობენ, ზოგი მათგანი სწავლების ციფრულ მომავალს ქმნის, ზოგი კი _ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვებისათვის სკოლაში სიარულის ხელმისაწვდომობას ისახავს მიზნად, თუმცა საბოლოო ჯამში ყველა მათგანი ერთ მიზანს ემსახურება: მსოფლიოს ყველა ბავშვს მიეცეს საშუალება 21-ე საუკუნის განათლება მიიღოს.

თოთხმეტი წელი, 37 მილიონზე მეტი სტატია (და ეს _ ჯერჯერობით) მსოფლიოს 286 ენაზე  _ ვიკიპედიის ვებგვერდი მსოფლიოს ნებისმიერ კუთხეში ერთ-ერთ ყველაზე პოპულარულ და გავლენიან სასწავლო რესურსად იქცა. ამ ყველაფერს საფუძველი დაუდო მისი ერთ-ერთი დამაარსებლის, ჯიმი უელსის ერთადერთმა, სრულიად უბრალო ოცნებამ: ,,წარმოიდგინეთ, რა იქნებოდა, მსოფლიოს ყველა ადამიანს უფასოდ რომ მიუწვდებოდეს ხელი მთელი იმ ცოდნის მარაგზე, რომელიც კაცობრიობას დღემდე დაუგროვებია.”

,,ის თავდაპირველი ენთუზიაზმი ჯერაც არ გაგვნელებია”, _ ამბობს უელსი, რომლის პირველი ვებპროექტი ნუპედია, უფასო ენციკლოპედია, რომელიც ექსპერტების მიერ შექმნილი სტატიებით იყო დაკომპლექტებული, 2001 წელს დაემატა ინტერნეტსივრცეს: ,,ეს არ იყო უეცარი მიგნება, ეს ჩვენი დიდი ხნის სურვილი გახლდათ, _ სწორედ იმიტომ მიაღწია ამხელა წარმატებას თითქმის მყისიერად, რომ ჭეშმარიტად დიდი იდეები ადამიანების მხარდაჭერას უცებ მოიპოვებენ.”

ვიკიპედიამ სრულიად გადაასხვაფერა ონლაინ სწავლება და სექტორში წამყვან პოზიციას დღემდე არავის უთმობს, თავის ,,კურდღლის სოროებში” ბმულების მეშვეობით ყოველთვიურად მილიონობით ვიზიტორს იტყუებს, რათა მათ ახალი იდეები, ადგილები, ადამიანები და ინფორმაცია აღმოაჩენინოს. არც ერთი საშინაო დავალება აღარ ითვლება სრულყოფილად, თუ მისმა შემსრულებელმა ეს საიტი არ მოინახულა და თუმცა მასწავლებლები ვიკიპედიის პოპულარობას ორლესურ მახვილს ადარებენ, მისი როლი ზოგადსაკაცობრიო ცოდნის თავმოყრის თვალსაზრისით ეჭვს აღარ იწვევს. 

ამ საიტის არსებობა ძალიან მოტივირებული და მაღალი ერუდიციის მქონე ადამიანთა ჯგუფის დამსახურებაა: ,,ჩვენ ნამდვილად გვყავს რამდენიმე თანამშრომელი, _ ამბობს უელსი, _ მაგრამ შესავალ გვერდებს მოხალისეების მთელი არმია წერს, დაწყებული ახალგაზრდებისაგან, რომლებიც ამა თუ იმ საკითხმა ძალიან გაიტაცათ, დამთავრებული პენსიაში გასული სწავლულებით, რომლებსაც სურთ, რომ ინტელექტუალური საზოგადოების განუყოფელ ნაწილად დარჩნენ.”

თუმცა უელსს, რომელიც დოქტორანტურაში (რომელიც მას არასოდეს დაუმთავრებია) ინდიანისა და ოსბორნის უნივერსიტეტებში სწავლობდა, სჯერა, რომ არსებობს განათლების ბევრად უკეთესი გზები, ვიდრე ფაქტების ,,ძველმოდური” დასწავლაა. ,,სულ უფრო მნიშვნელოვანი ხდება, რომ მოსწავლეებს ვასწავლოთ როგორ მოიძიონ ცოდნა, როგორ განვითარდნენ ინფორმაციის სხვადასხვა წყაროს დახმარებით,” _ ამბობს ის, _ ,,შესწავლილი მასალის უდიდეს ნაწილს ბავშვები უკვე აღარ იღებენ ფორმალურ გარემოში. ისინი თავისით უფრო მეტ ცოდნას იძენენ, ვიდრე _ სკოლაში. ეს მართლაც საკმაოდ კრიტიკული დაკვირვებაა. ეს დიდი ცვლილებაა.”

მას შემდეგ, რაც ,,ვიკიმედიის ფონდის” ვიკიწიგნების პროექტი მუშაობს მსოფლიოს უღარიბეს კუთხეებში მცხოვრები მოსწავლეებისათვის უფასო სახელმძღვანელოებისა და საგანმანათლებლო რესურსების შექმნაზე, უელსი აღიარებს, რომ ინტერნეტზე წვდომის პრობლემა ყველაზე მეტად აფერხებს განათლებას: ,,მაგრამ ეს მდგომარეობაც იცვლება, თანაც უფრო სწრაფად, ვიდრე ამას ადამიანთა უმრავლესობა წარმოიდგენს. მხოლოდ დროის ამბავია, რომ ინტერნეტიც ისევე საყოველთაოდ გავრცელდეს, როგორც რადიო და ტელევიზია. ეს საფუძველს მისცემს უამრავ სოციალურ ძვრას, რომლებიც საოცარ შედეგამდე მიგვიყვანს.” 

 ინტერნეტსამყაროს მთავარი ხიბლი, უელსის აზრით, ისაა, რომ ყველა ადამიანს შეუძლია უშუალოდ ჩაერთოს და წვლილი შეიტანოს კაცობრიობის წინსვლაში.

,,ჩვენ ინტერნეტის განვითარების ყველაზე დაბალ საფეხურზე ვართ, ჩემი აზრით, ეს ჯერ კიდევ ის დროა, როდესაც ადამიანების მცირე ჯგუფს მართლა დიდი და საქვეყნოდ აღიარებული საქმეების კეთება შეუძლია. და ამ საქმეების დაწყება ახლა ბევრად უფრო ადვილია, ვინაიდან ყველა ბარიერი ჩვენს დროში გაცილებით იოლი დასაძლევია.” 

სალმან კხანს დიდი გეგმები აქვს; იგი არ სჯერდება არაკომერციულ ონლაინ ,,სკოლას”, რომელსაც ,,კხანის აკადემია” ეწოდება და რომელიც თვეში ექვს მილიონზე მეტი უნიკალური მომხმარებლით იწონებს თავს, მას ასევე სურს რევოლუციურად შეცვალოს სასკოლო  განათლების მიღების წესებიც. 

_ დღესდღეობით, _ ამბობს კხანი, _ საკლასო ოთახებში გატარებული დრო ყველასათვის საერთოა, შედეგი კი _ განსხვავებული. ვფიქრობ, ეს მოდელი უნდა შეიცვალოს შესაძლებლობებზე დაფუძნებული მიდგომით, რომლის მიზანიც  ცოდნის კონკრეტული დონის მიღწევა იქნება, ხოლო საკლასო ოთახში გატარებული დრო კი ყველასთვის განსხვავებული გამოვა. 

_ საკლასო ოთახში მიმდინარე სწავლების პროცესიც მნიშვნელოვნად შეიცვლება, იგი აღარ იქნება ლექციის ტიპის, _ ამბობს კხანი, _ მოსწავლეები აღარ ისხდებიან პასიურად მერხებზე და ჩანაწერებს აღარ გააკეთებენ. მთელი კლასი ერთსა და იმავე გვერდზე აღარ იქნება გაჩერებული. ამ მოდელის მიხედვით მოსწავლეები თავიანთ მიზნებს თავადვე მიაღწევენ მასწავლებლისა თუ თანაკლასელების დახმარებით. დღევანდელი განათლება ეფუძნება იმას, რომ მასწავლებლები მთელ დროს ლაპარაკსა, ახსნასა და მოსწავლეების კეთილგანწყობის მოპოვებას უთმობენ.”

ამ სეისმური ცვლილებების მთავარი მამოძრავებელი ძალა, კხანის აზრით, იქნება ტექნოლოგიების გამოყენება იმის გასაგებად, რა იციან სტუდენტებმა და რა უნდა ისწავლონ ამის შემდეგ. ,,კხანის აკადემიის” პროგრამული უზრუნველყოფის პლატფორმა, რომელიც ეფუძნება ,,მაიკროსოფტისა” და ,,გუგლის” ერთობლივ სარისკო წამოწყებას ,,სათადარიგო ოთახის პროექტს” და რომელსაც ქება შეასხეს TED-ის (სატელევიზიო პროგრამა, რომელიც ახალ იდეებს მიმოიხილავს) საუბრებში და მოიწონეს მთელი მსოფლიოს განათლების ექსპერტებმა, უკვე კარგად გაკვალული ბილიკია ამ მიზნის მისაღწევად. ,,ეს არის პლატფორმა, რომელიც გისვამს რამდენიმე შეკითხვას, იგებს, რა დონეზე ხარ ამჟამად და ამაზე დაყრდნობით გთავაზობს ფრიად მომხიბვლელ სასწავლო გეგმას, რათა სწორ გზაზე დაგაყენოს. მას ასევე შეეძლება მოსწავლის მშობლებსა და მასწავლებლებს მიაწოდოს ინფორმაცია, თუ როგორი პროგრესი აქვს მოსწავლეს,” _ განმარტავს კხანი.

კხანის აკადემია უკვე იქცა საგანმანათლებლო სისტემის განუყოფელ ნაწილად, მაგრამ მის დამაარსებელს სჯერა, რომ მისი შესაძლებლობები უსაზღვროა: ,,ერთი წლის წინ მონღოლი გოგონასაგან ვიდეოჩანაწერი მივიღე. დავასკვენი, რომ იგი, სულ მცირე, საშუალო ფენას ეკუთვნოდა, ვინაიდან ასე კარგად ლაპარაკობდა ინგლისურად და ინტერნეტზედაც ხელი მოუწვდებოდა. მაგრამ აღმოჩნდა, რომ მოხალისეთა ჯგუფმა ,,სილიკონის ველიდან” ობოლთა თავშესაფარში კომპიუტერული ლაბორატორია დააარსა. ეს გოგონა ობოლი იყო. ახლა კი იგი ჩვენი ვებსაიტის ნომერი პირველი ინფორმაციული რედაქტორია მონღოლურ ენაზე. ფილმში მოთხრობილ ისტორიას ჰგავს ის, რომ მონღოლელი ობოლი თავისი ხალხის მომავალს ქმნის.” 

თარგმნა და გამოსაცემად მოამზადა ანი კოპალიანმა

 

ბავშვის სწავლება და აღზრდა ძირითადად ისეთ სოციალურ ინსტიტუტებში ხორციელდება, როგორიცაა ოჯახი, საბავშვო ბაღი, სკოლა…

მართებული არ იქნება ვიფიქროთ, რომ აღმზრდელობითი პროცესი მხოლოდ კლასგარეშე გაკვეთილების შემდეგ უნდა წარიმართოს და მასზე პასუხისმგებლობას მხოლოდ კლასის დამრიგებელი უნდა ატარებდეს, სხვა მასწავლებლები კი გაკვეთილებზე მხოლოდ საგნობრივი შინაარსის ათვისებაზე უნდა ზრუნავდნენ. მცდარია ის მიდგომაც, რომ საგნობრივი სწავლების დროს აღმზრდელობითი მუშაობა ხელს უშლის კონკრეტული გაკვეთილის შინაარს, რადგან შინაარსთან დაკავშირებულ აქტივობებს ართმევს დროს.

მოსწავლე-მასწავლებლის ურთიერთობაში კლასგარეშე მუშაობას ყველაზე მოკრძალებული დრო ეთმობა, ძირითადი დრო გაკვეთილებზე მოდის. განმავითარებელი სწავლება, რომელსაც ესგ პრიორიტეტად აღიარებს, შეუძლებელია არ იყოს აღმზრდელობითი. ხარისხიან საგანმანათლებლო პროცესში გაკვეთილის გეგმაში აღმზრდელობითი მიზნებიც უნდა აისახოს, ისევე როგორც კითხვის საათსა თუ სხვა კლასგარეშე აქტივობაში. გაკვეთილზე დიდი შესაძლებლობა იქმნება მოსწავლის პიროვნული თვისებების გამოკვეთა-განვითარებისათვის და ეს სულაც არ ითხოვს დროის განსაკუთრებულ ხარჯვას, რადგან პროცესი საგნის სწავლების პარალელურად მიმდინარეობს. მაგალითისათვის, როცა კონკრეტული თემის სწავლებისას (ნებისმიერ საგანში) პედაგოგი იყენებს განმავითარებელი შეფასების ისეთ მნიშვნელოვან ფორმას, როგორიც თვითშეფასება ან ურთიერთშეფასებაა, ამ ინსტრუმენტების გამოყენებით, არა მარტო საგნის სწავლებას ეწყობა ხელი, არამედ მოსწავლის პიროვნული განვითარების გზაზეც იდგმება ნაბიჯები. მთავარია, პედაგოგმა თვალი მიადევნოს პროცესს, დროული მინიშნებები გააკეთოს და ამით თავისი წვლილი შეიტანოს სამართლიანი, ობიექტური, პირუთვნელი პიროვნების ჩამოყალიბების საქმეში. ჯგუფური მუშაობის დროს, ქართულსა თუ მათემატიკაში, იწრთობა თუ არა გუნდური მუშაობის, პასუხისმგებლობის, სხვათა აზრის პატივისცემის თვისებები? განა ნებისმიერ საგანში კრიტიკული აზროვნების განვითარებისთვის გაწეული ძალისხმევა მომავალ მოქალაქეს მეტად ღირსეული უნარის გამოცდილებით სწავლას არ უწყობს ხელს, რომ აღარაფერი ვთქვათ, კონკრეტული საგნის (ბიოლოგია, ქიმია, გეოგრაფია) გაკვეთილზე მიღებული ცოდნის ეკოლოგიური წიგნიერების კომპეტენციად ჩამოყალიბებაზე.

სქემაში ჩართული მასწავლებლის პორტფოლიოში თავმოყრილ დოკუმენტებში ამგვარი სააღმზრდელო მიზნებისა და მისი გაკვეთილზე მიღწევის გზების გამოკვეთა პირად გამოცდილებაზე დაყრდნობით, პატარა კვლევები ამ მიმართულებით, კოორდინირებული მუშაობის დაგეგმვა და განხორციელება სხვა კოლეგებთან (კლასის დამრიგებელი, სხვა საგნის პედაგოგები) პედაგოგის პროფესიული დონის კარგი მახასიათებელი იქნება.

მოსწავლის ეროვნული და ზოგადსაკაცობრიო ღირებულებების ჩამოყალიბებას, მისი პიროვნული განვითარების ხელშეწყობას გააზრებული დაგეგმვა სჭირდება. განსხვავებით ჩვეულებრივი სასწავლო მიზნებისაგან ეს მიზანი უფრო გრძელვადიანია და შედეგზე გასასვლელად მეტი მოთმინება და დროა საჭირო. აქ სხვადასხვა საგნის გაკვეთილზე, კლასგარეშე აქტივობებზე მიღებული გამოცდილება ერთმანეთს ემატება და საბოლოო შედეგთან აახლოებს მოსწავლეს. თუმცა აღზრდასთან დაკავშირებით სიტყვა ,,საბოლოო” ძალიან პირობითია, რადგან ეს მუდმივი და განახლებადი პროცესია.

სპეციალისტები ასაბუთებენ, რომ აღზრდა წარმოუდგენელია ცოდნის გარეშე, რადგან იმ კრიტერიუმების დასაკმაყოფილებლად, რითაც აღზრდის შედეგებს ვაფასებთ, აუცილებელია გარკვეული სახის ცოდნა. მათივე აზრით, ერთნაირად საშიშია უზნეო პროფესიონალი და კეთილშობილი უვიცი. ანუ სწავლება და აღზრდა, როგორც ერთი მთლიანობის ორი მხარე, ერთმანეთთანაა დაკავშირებული.

მოსწავლისათვის გაკვეთილი მარტო სწავლის ორგანიზების ფორმა ხომ არ არის, ეს მისი ცხოვრების ნაწილიცაა, მისი გამოცდილებაა ურთიერთობებში. მასწავლებლის ამოცანაც ის არის, რომ ყოველი 45 წუთი ეთიკური ურთიერთობების არეალად აქციოს. კლასში მასწავლებელი მარტო სწავლების ორგანიზებას კი არა, მოსწავლეთა შორის ურთიერთობების ორგანიზებასაც ახდენს.

რამდენიც არ უნდა ისაუბრონ მეცნიერებმა ჰუმანური განათლების, თანამშრომლობითი სწავლების, მოსწავლეზე ორიენტირებული სწავლების თეორიებზე, ფაქტი ფაქტად რჩება, სასკოლო სივრცე პრაქტიკულ გარდაქმნას მოითხოვს და ამ გარდაქმნის აუცილებლობა მთავარი მოქმედი პირის – მასწავლებლის – ახალ მოთხოვნებთან ჰარმონიზაციაა. ანუ კონკრეტული სკოლისა და კონკრეტული საკლასო ოთახის ,,კლიმატი” იმ პედკოლექტივისა და პედაგოგის მიერ ცოდნაზე, უნარ-ჩვევების შეძენასა და ღირებულებების აღიარებაზეა დამოკიდებული, რომელიც პროცესის წარმმართველია.

პედაგოგებთან ხშირად აღგვინიშნავს, რომ ათასგვარი პრობლემებით თავმობეზრებულები, როცა გადაწყვეტილების მიმღები პირების უნიათობაზე, უსამართლობასა და ძალადობრივ ქცევაზე საუბარს ვიწყებთ, გვახსოვდეს, რომ მათ აღზრდაში პედაგოგების ,,წვლილიცაა” – ისინი ჩვენი სკოლების კურსდამთავრებულები არიან და მათში არეკლილია სკოლაში გატარებული დროის შედეგებიც. ამიტომაც, რამდენად დემოკრატიულად და კეთილგანწყობით მივუდგებით მოსწავლეებთან ურთიერთობას, იმდენად გავზრდით სრულფასოვანი სამოქალაქო საზოგადოების ჩამოყალიბების შესაძლებლობას. ესეც აღზრდის ნაწილია, მაგალითით აღზრდის ნაწილი.

ძალადობის მსხვერპლი ხომ პოტენციური მოძალადეა. წარმოიდგინეთ, კლასში ჩვენ მიერ გამოყენებული მიდგომა: არაკეთილმოსურნეობა, არაკორექტული მიმართვები, „ყურის მოწიწკვნა”, სხვადასხვა სასჯელები ბუმერანგივით უბრუნდება გარემოცვას, საზოგადოებას.

კლასიკური შემთხვევა: ხუთი წლის ბიჭუნა, რომელიც ზაფხულში დაიბადა

ბავშვი, რომელიც წინასასკოლო საბავშვო ბაღის დაწყებამდე 8 კვირით ადრეა დაბადებული, ფიზიკური განვითარებითა და აკადემიური უნარებით სავსებით შეესაბამება თანატოლთა შესაძლებლობებს.

კითხვა ასეთია: არის კი მზად ეს ბავშვი ემოციურად და სოციალურად საბავშვო ბაღისთვის (იგულისხმება სკოლამდელი 1 წელი, რომელსაც აშშ-ში საბავშვო ბაღს/Kindergarten-ს ეძახიან და რომელშიც 5 წლის ბავშვები მიჰყავთ – ლ.ა.)?

როგორც მასწავლებელს და პატარა ბიჭის დედას, კარგად მესმის პრობლემის ორივე მხარე. აშშ-ში „ახალგაზრდა ხუთწლიანების” მშობლების დიდი ნაწილი ამჯობინებს, 1 წლით დააგვიანოს საბავშვო ბაღში მიყვანა, მიუხედავად ბავშვის ასაკის შესაბამისობისა.

ამ ბავშვების საჭიროებათა დასაკმაყოფილებლად ზოგიერთ ოლქში მშობლებს და ბავშვებს სთავაზობენ „გარდამავალ საბავშვო ბაღს” (ინგლ. transitional kindergarten, TK – ლ. ა.). ამ გარდამავალ საფეხურზე ბავშვებს ეხმარებიან პოზიტიურ სოციალიზაციაში, სწავლის ანბანის ათვისებასა და კითხვის უნარის ჩამოყალიბებაში. ამავე დროს, TK-ში ბავშვებს უამრავი დრო რჩებათ სათამაშოდ. „გარდამავალ ბაღში” გატარებული წლის შემდეგ ბავშვი ან ოფიციალურ წინასასკოლო საბავშვო ბაღში მიდის, ან პირდაპირ სკოლის პირველ კლასში აგრძელებს სწავლას – ეს მის მზადყოფნაზეა დამოკიდებული.

სამწუხაროდ, „გარდამავალი ბაღების” პოპულარულობამ 90-იან წლებში ნელ-ნელა იკლო, მაგრამ დღეს განათლების სფეროს სპეციალისტები კვლავ ამჩნევენ მათ მომრავლებას მთელ ქვეყანაში. ეს, როგორც ჩანს, განპირობებულია, ერთი მხრივ, მომატებული „აკადემიური” ზეწოლით ბაღის პროგრამაზე, მეორე მხრივ კი ბავშვების განვითარების საჭიროებებით.

აშშ-ში ბაღში სწავლის დაწყების თარიღად უმეტესად 1-ლი სექტემბერია დადგენილი და ამ დროისთვის ბავშვი 5 წლისა უნდა იყოს.

თუმცა ზოგ შტატში ეს წესი განსხვავებულია. მაგალითად, ინდიანაში ასაკის ასათვლელად 1 ივლისია დაწესებული, ხოლო კალიფორნიაში – 2 დეკემბერი. ეს კი ნიშნავს, რომ ზოგიერთ ბავშვს შესაძლოა 5 წლამდეც მოუწიოს საბავშვო ბაღში მისვლა. გამოწვევები, რომლებსაც შესაძლოა შეეჯაახონ ასეთი ბავშვები, მხოლოდ წერა-კითხვისა თუ მათემატიკურ უნარებს არ უკავშირდება. საბავშვო ბაღის ნებისმიერი მასწავლებელი გეტყვით, რომ ამ ბავშვებს შესაძლოა გაუჭირდეთ ნატიფი თუ უხეში მოტორული ან ადეკვატური სოციალური უნარების ათვისება, მაგრამ იიც შესაძლოა, ეს დაბრკოლებები ერთ დღეში გადალახონ. ამ სირთულეების გამო ამერიკელი მშობლების დაახლოებით 10% მომავალი წლისთვის დებს შვილის 5–წლიანებისთვის განკუთვნილ საბავშვო ბაღში შეყვანას. ბიჭებთან ეს 2-ჯერ უფრო ხშირად ხდება.

ტეხასელ ელიზაბეთ ლანდის ვერაფრით გადაეწყვიტა, შეეყვანა თუ არა თავისი ბიჭუნა „გარდამავალ საბავშვო ბაღში”: „მას მცირე ასაკში მეტყველების შეფერხება ჰქონდა, ამიტომ სხვა ბავშვებს სოციალურად გაუუცხოვდა. თერაპიის მეშვეობით მეტყველება გამოვუსწორეთ, მაგრამ ახლა იმაზე ვდარდობ, როგორ შეეგუება ჩემი ინტროვერტული ბუნების შვილი საბავშვო ბაღის რეალობას”.

საბოლოოდ მან მაინც გადაწყვიტა ქრისტიანული უნივერსიტეტის „გარდამავალი საბავშვო ბაღის” პროგრამაში შვილის ჩართვა.

„სხვა მშობლებთან საუბრისას ხშირად გამიგონია, რომ მათაც სურდათ ბაღში შვილების მოგვიანებით შეყვანა, მაგრამ არავის უთქვამს, რომ ამით რამე დაშავდა”, – ამბობს ელიზაბეთ ლანდი.

მასწავლებელი ემი ვაისბერგი სავსებით ეთანხმება ელიზაბეთს. ორი წლის წინ მან კალიფორნიაში, ტოპანგის დაწყებით სკოლაში, განვითარების საბავშვო ბაღის პროგრამა წამოიწყო. მის სკოლაში სკოლამდელი ბაღის დაწყების მთელ შტატში ერთ-ერთი ყველაზე გვიანი თარიღია დადგენილი. „მინდოდა, ამ „გვიანი” ხუთწლიანებისთვის გამეწია ანგარიში – ასეთი ბავშვებიც ხომ უნდა მივიდნენ რომელიმე ბაღში”, – ამბობს ვაისბერგი.

ადამიანის განვითარების გესელის ინსტიტუტის (Gesell Institute of Human Development, ნიუ ჰეივენი, კონეკტიკუტი, აშშ) კვლევის თანახმად, რომელსაც ვაისბერგი მოწმებს, ძალიან მნიშვნელოვანია იმ განსხვავების ამოცნობა, რომელიც ბავშვის ასაკსა და მისი განვითარების სტადიას შორის არსებობს. ვაისბერგის სიტყვებით, „ეს განსაკუთრებით ნიშანდობლივია ბიჭებისთვის, რომლებიც განვითარებით შესაძლოა 6 თვემდეც ჩამორჩებოდნენ გოგონებს”.

ვისკონსინის შტატში, მაკ-ფარლანდის სკოლაში, მშობლებს შესაძლებლობა ეძლევათ, თავად გააკეთონ არჩევანი ჩვეულებრივ ბაღს, გარდამავალ საბავშვო ბაღსა და Just Five კლასებს შორის. Just Five კლასები არსებობის მე-7 წელს ითვლის. მასწავლებელ სარა ევერსონის განმარტებით, ესენი გახლავთ ნახევარდღიანი სასწავლო კლასები იმ ბავშვებისთვის, რომლებიც სრულდღიანი საბავშვო ბაღისთვის ჯერ კიდევ არ არიან მზად. ევერსონიც და ვაისბერგიც თანხმდებიან, რომ მათი სკოლამდელი ასაკის მოსწავლეთა ნახევარი სკოლის პირველ კლასში შედის, ხოლო ნახევარი ამჯობინებს, კიდევ ერთი წელი გაატაროს წინასასკოლო საბავშვო ბაღში.

ეს ზედმეტი წელი ბავშვებს საშუალებას აძლევს, მოემზადონ სკოლის აკადემიური მოთხოვნებისთვის და, ამავე დროს, აითვისონ ის სოციალური უნარები, რომლებიც სკოლაში მათ წარმატებას წაადგება.

„ბევრ მშობელს მიაჩნია, რომ თუ საბავშვო ბაღში კიდევ ერთი წლით დააყოვნებენ შვილებს, სკოლაში უკეთეს შედეგებს მიიღებენ, მაგრამ ტიპობრივია, რომ ეს მიღწევები სკოლის მესამე კლასში ქრება”, – ამბობს სტენფორდის უნივერსიტეტის განათლების განყოფილების დეკანი, პროფესორი დებორა სტიპეკი. – „უფრო მეტიც: ბავშვების უნარები, განურჩევლად მათი ასაკისა, ძალიან განსხვავდება”.

პროფესორი სტიპეკი გახლდათ ავტორი ანგარიშისა „რა ასაკში უნდა შევიყვანოთ ბავშვი საბავშვო ბაღში? კითხვა პოლიტიკის მკვლევართა და მშობელთათვის” კვლევის თაობაზე. ეს კვლევა „ბავშვთა განვითარების კვლევის საზოგადოებამ” ჩაატარა. მისი ანალიზის დროს ნათლად გამოჩნდა, რომ სკოლაში დაგვიანებით შეყვანას შეუძლია უარყოფითი გავლენა მოახდინოს დაბალი შემოსავლებისა და ეთნიკური უმცირესობების ოჯახებიდან გამოსულ ბავშვებზე, რადგან მათთვის სასკოლო გამოცდილება მნიშვნელოვანია სწავლაში მიღწევების ჩამორჩენის აღმოსაფხვრელად.

მასწავლებლებმა შესაძლოა იკითხონ: „რაზე ვსაუბრობთ? სკოლისთვის ბავშვის მომზადებაზე თუ სკოლის მზადყოფნაზე ასეთი ბავშვების მისაღებად?”

„მრავალი კუთხით, გარდამავალ საბავშვო ბაღებს ბავშვის განვითარებისადმი უკეთესი მიდგომა აქვთ, რომელიც აქცენტს ბავშვების სოციალურ და ემოციურ საჭიროებებზე სვამს”, – ამბობს ბეთ გრაუე, ვისკონსინის უნივერსიტეტის, ადრეული საბავშვო განათლების პროფესორი, ავტორი წიგნისა „მზად რისთვის?” (ინგლ. Ready for What?) – „საბოლოო ჯამში, ამას მთავარი პროგრამა უნდა ითვალისწინებდეს”.

გახსოვთ ის პატარა ტეხასელი ბიჭი, რომელზეც ცოტა ხნის წინ ვისაუბრეთ? მოგიყვებით, რა მოხდა: გამოკვლევების ყურადღებით შესწავლისა და სკოლამდელი აღზრდის პედაგოგებთან საუბრის შემდეგ გადავწყვიტე, ის სკოლაში გამეშვა, როდესაც ასაკი მოუწევდა. ქოული კლასში ყველაზე უმცროსი იყო; ფიზიკურად მაღალი და კარგად კოორდინირებული, მაგრამ სოციალურად განსხვავებული. არ მოგატყუებთ – ეს გამოწვევა გახლდათ როგორც ჩემთვის, ისე მასწავლებლისთვის. მაგრამ იცით, რა მოხდა? –ქოული მესამე კლასში გადადის და სავსებით წარმატებულად გრძნობს თავს.

სწორი იყო ჩემი გადაწყვეტილება? არ ვიცი. ვიცი მხოლოდ ის, რომ მივიღე საუკეთესო გადაწყვეტილება, რომელიც იმ დროს შეიძლებოდა მიმეღო. ეს ის სიკეთეა, რომლის გაკეთებაც შეუძლიათ მშობლებსა და მასწავლებლებს.

წყარო: Source:

https://www.scholastic.com/teachers/article/what-happened-kindergarten

ინგლისურიდან თარგმნა ლევან ალფაიძემ

გერმანიასა და ავსტრიაში ნაცისტური რეჟიმის გაძლიერებამ მრავალი ებრაელი კომპოზიტორი არჩევანის წინაშე დააყენა: დარჩენილიყო მტრულად განწყობილ ქვეყანაში, სადაც გაურკვეველი მომავალი ელოდა თუ მიეტოვებინა სამშობლო და თავისი კულტურული გარემო? პირველ ხანებში არჩევანი არცთუ ნათელი იყო. ხელისუფლებაში ჰიტლერის მოსვლის შემდეგ ცნობილი კომპოზიტორი კურტ ვაილი წერდა: „ყველაფერი, რაც ახლა ხდება, იმდენად საზიზღარი მეჩვენება, რომ ვერც კი წარმომიდგენია, ერთ-ორ თვეზე მეტხანს გაგრძელდეს”. მაგრამ როცა ნაცისტურმა მთავრობამ გერმანიის კულტურული ცხოვრების „წმენდის” კანონები შეიმუშავა, ბევრი ებრაელი კომპოზიტორი, საკუთარი გრძნობებისა და მისწრაფებების საწინააღმდეგოდ, იძულებული გახდა, თავის გადასარჩენად ემიგრაციაში წასულიყო.

ვინაიდან ნაცისტების ერთ-ერთი მიზანი ებრაელ კომპოზიტორთა განადგურება იყო, პაულ ჰინდემიტმა და ნაცისტების მიერ ებრაელად შერაცხულმა წმინდა სისხლის არიელმა (ავსტრიელმა) ერნსტ კშენეკმა ევროპა დატოვეს (დიახ, დევნილობა მხოლოდ ებრაელ კომპოზიტორებს არ შეხებია). XX საუკუნის დასაწყისის გამოჩენილი კომპოზიტორები არნოლდ შონბერგი, კურტ ვაილი და ერიხ კორნგოლდი პოლიტიკური ორომტრიალის ეპიცენტრში აღმოჩნდნენ. უნდა ითქვას, რომ მიმდინარე პროცესებმა მათ შემოქმედებაზე დიდი გავლენა მოახდინა.

1937 წლიდან ჰიტლერმა დაუფარავად დაიწყო „დეგენერაციული ხელოვანების” დევნა. გერმანელი ხალხის ბელადი მოდერნისტულ ხელოვნებაში თავისი ერის დეგრადირებას ხედავდა. „ამიერიდან ჩვენ კულტურული გახრწნის ელემენტების წინააღმდეგ დაუნდობელ გამწმენდ ომს ვიწყებთ!” – ამბობდა ის.

იმავე წელს გებელსის თაოსნობით შეიქმნა ექვსკაციანი კომისია, რომელსაც ევალებოდა გერმანიის მუზეუმებიდან და კერძო კოლექციებიდან სახელმწიფოს „ძირგამომთხრელი ხელოვნების” ამოძირკვა და ხალხისთვის „ნამდვილი მტრების ნამოქმედარის” საჯაროდ ჩვენება, დასასრულს კი „არაარიელ ხელოვანთა” ნამუშევრების განადგურება.

ჰიტლერის პროპაგანდისტულმა მანქანამ მოწინავე მხატვრები, მოქანდაკეები, მწერლები და კომპოზიტორები მარგინალებად აქცია. გებელსის კანცელარიამ 108 აკრძალული კომპოზიტორის „შავი სია” შეადგინა. ერთი სიტყვით, გერმანიის კულტურულ სივრცეს შავი დღეები დაუდგა. გერმანელი საზოგადოების საღად მოაზროვნე ნაწილი მიიჩნევდა, რომ თუ ამგვარი „კვლევა-გაცხრილვა” კიდევ დიდხანს გასტანდა, გერმანული ხელოვნებისგან აღარაფერი დარჩებოდა.

 

ქალაქ დიუსელდორფში „დეგენერაციული მუსიკის” ანუ „კულტურული საწამლავის” გამოფენაზე საჯარო გაკიცხვა დემონსტრაციულად მიმდინარეობდა. გამოფენის მნახველთა რაოდენობა გამაოგნებელ რიცხვს – 2 მილიონს აჭარბებდა. საბედნიეროდ, გამოფენაზე გაკიცხული კომპოზიტორების უმეტესობა – არნოლდ შონბერგი, პაულ ჰინდემიტი, ერნსტ კშენეკი, კურტ ვაილი და სხვები – გერმანიის საზღვრებიდან უკვე შორს იყო.

მელოდია, რომელიც დიდი ხანია ჯაზის სტანდარტადაა ქცეული, უთუოდ ყველას გაგვიგონია: 

ეს ძალზე პოპულარული სიმღერა დევნილი გერმანელი კომპოზიტორის კურტ ვაილის „სამგროშიანი ოპერიდანაა” (ბ. ბრეხტის პიესის მიხედვით). ვაილი დიდხანს იყო ნაცისტების განსაკუთრებული ყურადღებისა და დაკვირვების ობიექტი. ბოლოს და ბოლოს, როდესაც ბერლინის რაიხსტაგში ხანძარი გაჩნდა და ამას დაპატიმრებათა მასშტაბური ტალღა მოჰყვა, კომპოზიტორი იძულებული გახდა, ემიგრაციაზე ეფიქრა. 1933 წელს ვაილი გერმანიიდან პარიზში გაემგზავრა, ორი წლის შემდეგ კი – აშშ.-ში. 

უნდა ითქვას, რომ კურტ ვაილმა ნამდვილი ხიდი გადო „სერიოზულ” და „მსუბუქ” მუსიკას შორის. გავლენა მოახდინა აკადემიური მიმართულების კომპოზიტორებზე კ. ორფსა და ბ. ბრიტენზე და მათთან ერთად – მთელ ევროპულ და ამერიკულ სასიმღერო კულტურაზე. მიუხედავად ყველა სირთულისა, მისი ცხოვრება შემოქმედებითად ძალზე აქტიური და წარმატებული აღმოჩნდა.

კურტ ვაილის ხანმოკლე ცხოვრებაში (50 წ.) ჩაეტია ორი მსოფლიო ომი, ფაშიზმი, ანტისემიტიზმი, ჰოლოკოსტი, ემიგრაცია.

***

მაშინ, როცა გერმანიაში ადოლფ ჰიტლერი ვაგნერის მუსიკის თანხლებით მიტინგებს მართავდა, ბლოკირებულ ლენინგრადში იოსებ სტალინი შოსტაკოვიჩის სიმფონიის შესრულების ორგანიზებას ხელმძღვანელობდა. ეს ავბედითი ბლოკადა ლენინგრადელებისთვის უმძიმესი გამოცდა იყო. დაღუპულთა რიცხვმა რვაასი ათასს მიაღწია. მიუხედავად იმისა, რომ მუსიკოსების ნაწილი შიმშილისგან დაიღუპა, ლენინგრადის რადიოკომიტეტის ორკესტრმა შოსტაკოვიჩის სიმფონიის შესრულება გადაწყვიტა. სტალინის ორგანიზებით, ალყაშემორტყმულ ქალაქს პარტიტურა თვითმფრინავით გადასცეს. მონუმენტური სიმფონიის შესასრულებლად სამხედრო ნაწილებიდან მუსიკოსების გამოძახება გახდა საჭირო. გარდაცვლილ მუსიკოსთა ხსოვნის პატივსაცემად ცარიელ სკამებზე მათივე საკრავები მოათავსეს. პრემიერა 1942 წლის 9 აგვისტოს გაიმართა. დარბაზი სავსე იყო შიმშილისგან გამოფიტული და დაფლეთილ სამოსში გახვეული მსმენელებით. ზოგი იარაღით მისულიყო, ზოგიც – აირწინაღით. მთელ ქალაქში მიმოფანტული ხმის გამაძლიერებლები კონცერტს ლენინგრადის ყოველ კუთხე–კუნჭულში გადასცემდნენ.

ამგვარ პირობებში ჩატარებული კონცერტი მსოფლიო საზოგადოებამ უმნიშვნელოვანეს მოვლენად აღიარა. 1942 წლის ივლისში მე-7 სიმფონია ტოსკანინის დირიჟორობით ნიუ-იორკში შესრულდა და დაიწყო მისი ტრიუმფალური სვლა მსოფლიოს გარშემო. მუსიკოსები იხსენებდნენ: „მუსიკამ სიცოცხლისკენ შემოგვაბრუნაო”. 

***

„მე ვუმღეროდი ჯარისკაცებს, რომლებიც, ვიცოდი, ვეღარ დაბრუნდებოდნენ შინ”. 

მარლენ დიტრიხი

ლეგენდარულ მსახიობსა და ესტრადის მომღერალ მარლენ დიტრიხს ფაშისტური გერმანიის პროპაგანდის მინისტრი გებელსი მშობლიურ ფილმებში გადასაღებად ბერლინში დაბრუნებას სთავაზობს… პრუსიელი ოფიცრის ქალიშვილი, 100%-იანი არიელი და მსოფლიო მნიშვნელობის ვარსკვლავი ძალიან სჭირდებოდა ახალ გერმანიას. მარლენი, რომელიც იმხანად ოჯახითურთ პარიზში ცხოვრობდა, არათუ დაბრუნდა, სახლი გერმანელი და ებრაელი ლტოლვილების თავშესაფრად აქცია. „ჰოლივუდელი გერმანელი” ყოველ ღონეს ხმარობდა მეგობრებისა და ნაცნობების დასახმარებლად: კვებავდა, ფულით ამარაგებდა და ამერიკული ვიზების მიღებაში ეხმარებოდა. 

გერმანიაზე მთელი გულით შეყვარებულმა მარლენმა ომი პირად ტრაგედიად აღიქვა. იგი სამშობლოს გამო საშინელ სირცხვილს განიცდიდა. ჰოლივუდის ვარსკვლავმა მიატოვა მშვიდი და მაძღარი ამერიკა და სისხლით გაჟღენთილ ევროპასა და აფრიკაში გაემგზავრა. ომის სირთულეებს ჯარისკაცებთან ერთად იზიარებდა, გამუდმებით საფრთხეში იგდებდა თავს. ბრძოლის ეპიცენტრში, ტანკებსა და სატვირთო მანქანებზე შემდგარი, მღეროდა ჯარისკაცების გასამხნევებლად აფრიკიდან ნაცისტურ გერმანიამდე. მიუხედავად ყველაფრისა, ნაცისტები მის ფირფიტებს არ ანადგურებდნენ: „ლილი მარლენი” ფრონტის ორივე მხარეს ჟღერდა.

გარკვეული ხნის შემდეგ გებელსმა ფიურერის კერპს კვლავ შესთავაზა სამშობლოში დაბრუნება, გერმანული კინოს დედოფლობა და უზარმაზარი ჰონორარი. მიუხედავად იმდროინდელი რთული ეკონომიკური მდგომარეობისა, დიტრიხმა უარი თქვა. ამ წლების განმავლობაში ის დარწმუნდა, რომ, როგორც თავად ამბობდა, „გერმანული ნაციზმი აბსოლუტური ბოროტება იყო” და არ მოისურვა ფაშისტური პროპაგანდის გვირგვინის მარგალიტობა. მეტიც – ცდილობდა, მთელი სამყაროსთვის ეჩვენებინა თავისი ხალხისა და საკუთარი ტრაგედია.

 

გერმანელებისთვის მარლენი თავდაპირველად „ცისფერი ანგელოზი” იყო (მისი პირველი ფილმის სათაური). მოგვიანებით კი ზნედაცემულ ანგელოზად, უარყოფილ კერპად გადაიქცა.  

ომის შემდეგ მარლენს წელიწადზე მეტი დასჭირდა მშვიდობიანი ცხოვრების რიტმში დასაბრუნებლად, თუმცა გადატანილი უსასტიკესი წლების ნაკვალევი სიცოცხლის ბოლომდე გაჰყვა. მოგვიანებით, როდესაც მსახიობს შეუძლოდ ყოფნის გამო გამოსვლის გადადება შესთავაზეს, უთქვამს: „ორი მსოფლიო ომი გამოვიარე და უბრალო ავადმყოფობა ვერ შემაჩერებსო”.

გერმანიაში მსახიობი მხოლოდ გარდაცვალების შემდეგ დაბრუნდა… ეს იყო სასახლეში ჩასვენებული მარლენ დიტრიხის უკანასკნელი „გასეირნება” მშობლიურ ქუჩებში. 

დასასრულ, მსურს გითხრათ, რომ მარლენ დიტრიხისა და ედიტ პიაფის შემოქმედებამ პიკს ცხოვრების ყველაზე მძიმე პერიოდში მიაღწია. მარლენისთვის ეს გერმანიასთან უკანასკნელი ძაფის გაწყვეტა იყო, ხოლო ედიტისთვის – საყვარელი მამაკაცის, მარსელ სერდანის, ტრაგიკული აღსასრული. XX საუკუნის მსოფლიო ესტრადის ამ ვარსკვლავებმა კაბარეს კამერული ხელოვნება ფართო საზოგადოებისთვის ხელმისაწვდომი გახადეს.

***

აქვე გავიხსენოთ რომანსების საუკეთესო შემსრულებელი, ქართველი მომღერალი ქეთო ჯაფარიძე, რომელსაც მეორე მსოფლიო ომში მონაწილეობით დიდი დამსახურება მიუძღვის სამშობლოს წინაშე. ქეთო მღეროდა ყველგან, სადაც კი მისი ოპტიმისტური განწყობის შთამაგონებელი სიმღერები ჯარისკაცებს სჭირდებოდათ – ჰოსპიტლებში, სამხედრო ნაწილებში დაჭრილ მებრძოლებთან…  

P.S. მეორე მსოფლიო ომის თემა ამოუწურავია. იმ წლებში დატრიალებულ ტრაგედიას ნორმალური ადამიანის აზროვნება ვერასდროს შეეგუება.

„ო, ჩემს ხსოვნაში დალურსმულო ბებოების ჰერბარიუმო!”

ბ. ხარანაული

დღეს ჩემს გოგოს ინტერნეტით გამოწერილი ჩანთა ჩამოუვიდა, ჭრელი, ჭრელი ძაფებით ამოქარგული, შუაში სამი ცალი ძალიან საყვარელი ბუ ახატია. იმდენი ვატრიალე ხელში, შენც შეგიძლია დაიჭირო ხოლმეო, დიდსულოვნად მანუგეშა. მე რომ პატარა გოგო ვიყავი, სად იყო ასეთი ჭრელი ჩანთები. ვერ მოვასწარი, მანამ გავიზარდე, სანამ ინტერნეტით ჩანთების გამოწერა იქნებოდა შესაძლებელი. ახლა აღარ მომიხდება.

რაც ჩემს ბავშვობას აფერადებდა (და არა მხოლოდ ჩემსას) ბებიას დაქსოვილი წინდები იყო, დაშიბულები, როგორც მთიულეთში ეძახდნენ. ისხდნენ შავოსანი ბებოები სადღაც შორს, ისეთ სოფლებში, სადაც საბჭოთა ავტობუსი ძალიან დიდხანს უნდებოდა აჯაყჯაყებას და ქალაქელი შვილიშვილებისთვის გასაგზავნ წინდებს ქსოვდნენ. თუკი რამეზე მწყდება გული, იმ დროიდან, ბებოებია, თორემ დანარჩენი, როგორც რეზო ინანიშვილის ერთი, ახალგაზრდობაში ლამაზი და და ამ სილამაზის დაუნახაობით გაუხარელი ძველი ქართველი ქალი იტყოდა: „გაქრეს ძველი დრო, გაქრა კიდეც, გაქრეს იმის მაქებარიც, ერთ ისეთ კოცნად არ ღირდა, ეხლა კინოში რომ ჰკოცნიან ქალი და კაცი ერთმანეთს!”

მართლაც გაქრენ და აღარ არიან, მათ თავიანთი ისტორია ჰქონდათ, თავიანთ კერებზე სხვა ძაფებით იყვნენ მიბმულნი. დრო რომ გამოიცვალა, ბებოებიც გამოიცვალნენ, ახლა სხვა ამბები ხდება. სოფლები თითქმის დაცლილია, ბებოებიც აქ არიან – სკოლებსა და ათას წრეებზე ატარებენ შვილიშვილებს, ან თვითონაც სამსახურებში გაბმულები შაბათ-კვირას ძლივს ახერხებენ მათ ნახვას, ან მიგრანტები არიან და სკაიპით ადევნებენ თვალ-ყურს შვილიშვილების გაზრდას, ან პირიქით, მშობლები არიან საზღვარგარეთ და ბებიებს დედობა უწევთ. მოკლედ სხვა ამბებია, სხვანაირი სიყვარულებით, სხვანაირი ტკივილითა და სიხარულით.

იმ ძველი ყაიდის ბებიებზე ჩვენ თუღა მოვუყვებით, ჩვენ და კიდევ ლიტერატურა. კინოც შეიძლება, მაგრამ ფერადჩანთიანი გოგონები აღარ უყურებენ საბჭოთა შავ-თეთრ ფილმებს. თუმცა იქნებ უყურებენ კიდევაც, მაგრამ ჩემ ირგვლივ რომ გავიკითხე, „მე, ბებია, ილიკო და ილარიონი” არავის ჰქონდა ნანახი, მაშინ როცა, თვითონ ნაწარმოები ბევრს წაუკითხავს.

სესილია თაყაიშვილიც – ქართველი ბებიას კინემატოგრაფიული სახე-სიმბოლო, თუ იციან, „ნატვრის ხით” იციან. ფირი აღადგინეს, მათ სტანდარტებს მიუახლოვეს, თავიდან გავიდა კინოთეატრებში და ალბათ იმიტომ.

საბჭოთა პერიოდში შექმნილი მხატვრული სახეებიდან ოლღა ბებია მაინც უპირველესია. 1960 წელს დაწერილი ეს რომანი დღესაც ქართველი ახალგაზრდობის ერთ-ერთი მთავარი და აუცილებელი საკითხავია. დაფიქრდება მშობელი ან მასწავლებელი, რა შეიძლება ურჩიოს ბავშვს ისეთი, რომ ჩაითრიოს, კითხვის გემო გააგებინოს, თან მხატვრული ღირებულებაც ჰქონდეს. დიდი ძიება არც სჭირდება: „მე, ბებია, ილიკო და ილარიონი”.

მძაფრი დრამა ოჯახისა, რომელშიც მხოლოდ ბებია, შვილიშვილი და თითქმის ამ ოჯახის წევრებად ქცეული მეზობლებიღა არიან დარჩენილი, თანაც საყოველთაო გაჭირვების, დიდი სამამულო ომის ფონზე, იმდენადაა გახვეული იუმორის თბილ საფარველში, რომ ყველასთვის საყვარელი საკითხავი ხდება. იცინი, იცინი, შეიძლება სიცილისგან ცრემლებიც კი გადგება თვალებზე და ვერც ამჩნევ, როგორ ივსები ადამიანური სევდით.

ოლღა ბებიას უჭირს – მის მოხუც მხრებზე შვილიშვილის მარტო გაზრდის კი არა, აღზრდის ტვირთიცაა. უჭირს და ნერვიულობს, იწყევლება კიდეც. თუმცა ის, თითქოს ბიბლიური დედაბერია, რომელსაც შეუძლია უკანასკნელი გაიღოს და თანაც ეს, ჩუმად, ბუხრის ცეცხლის შუქზე გააკეთოს, მაშინ როცა ჰგონია, რომ ზურიკელას სძინავს.

ჩემთვის პაპაჩემის დაღვრილი სისხლივით მნიშვნელოვანია ოლღა ბებიას მოქსოვილი წინდები, ბებიების გმირობა ასეთია, ჩუმი, თითქოს საკუთარ კერაზე მიკარგული, ამიტომ უფრო სევდიანი, მაგრამ ქვეყნის, ადამიანის, შვილიშვილების გადარჩენაში ისევე მნიშვნელოვანი, როგორც ჯარისკაცისგან თავის გაწირვა.

ზურიკელა სოფელში დაბრუნდა, მაგრამ ომის დროს გაზრდილი თაობის დიდი ნაწილი ქალაქისკენ დაიძრა. დარჩნენ ომგამოვლილი ბებოები თავიანთ კერებზე. შეიცვალა თაობა და ბებია-შვილიშვილების ურთიერთობაც. ომის, სიკვდილის პირისპირ მათ შეძლეს შვილების და შვილიშვილების სიცოცხლის გადარჩენა. არც მედლები მიუღიათ ამისთვის, არც გმირის სახელი, მაგრამ ეს შიმშილში გაზრდილი თაობა ქალაქისკენ დაიძრა. დარჩნენ შაბათ-კვირას გზისკენ მაცქერლები. ყოველ შემთხვევაში, ჩემს სოფელში ასე იყო. სამ-ოთხ ოჯახში თუ იზრდებოდნენ ბავშვები, დანარჩენები ქალაქიდან ვსტუმრობდით ხოლმე ბებიებს, ომიდან დაბრუნებული პაპა მხოლოდ ერთი იყო.

„ჩემო დათუნა და მზია, ბებო გენაცვალოთ თქვენ! სადა ხართ შვილებო, რატომ არ ჩამოდიხართ, ასე რად დამანატრულეთ თქვენი თავი?!” – რეზო ინანიშვილის „მარტოობის” ეს თხოვნა-სამდურავი ყოველთვის დანაშაულის გრძნობას მიჩენს. მართალია, ჩვენ – მე და ჩემი და – ორღობეში მცხოვრები სხვა ბებიების შვილიშვილებიც თითქმის ყოველ შაბათ-კვირას და ყველა არდადეგებზე იქ ვიყავით, მაინც მგონია, ჩვენა ვართ ეს „დათუნა და მზია”, ჩვენ არ ჩავდივართ ბებიასთან, ჩვენს მოლოდინში ამაოდ ელევათ მათ გულები. მართალია, არც სოფლიდან წამოსვლის გადაწყვეტილება მიგვიღია, არც არაფერი გვერჩივნა ქალაქური და მშობლების მიერ დაწესებული წესრიგისგან თავის დაღწევასა და ბებიას გაცილებით თბილსა და თავისუფალ სივრცეში შეფარებას, მაგრამ იმაში დამნაშავედ თავს მაინც ვგრძნობ, რომ ის ჩვენს მონატრებას ზამთრის სიცივეში ძროხებთან ლაპარაკით იკლავდა.

თუმცა ავიდოდით და ყველაფერი თავის ადგილზე ლაგდებოდა. ისინი გვიყვებოდნენ თავიანთი გათხოვების ისტორიების შესახებ, როგორ იქსოვდნენ სამზითვოდ ფარდაგებს, გვაშინებდნენ ჭინკებით და ავსულებით, გვილოცავდნენ შეშინებულებს და ათასმეერთედ გვიბარებდნენ, რომ კუბოში ჯვრისწერის კაბა უნდა ჩაგვეტანებინა, თორემ დაბერებულებს პატარა ბიჭებად დარჩენილი მათი ქმრები საიქიოში ვერ იცნობდნენ.

„კიდევ ბევრ სამკვდრო ტანისამოსს გასცვეთს ეს ბებო,
კიდევ ბევრჯერ ახდის სკივრის თავს,

კიდევ ბევრჯერ გაამზეურებს

კაბასა და ლეჩაქ-ჩიხტიკოპს.

ბავშვებსაც ბევრჯერ დააცხრება თავზე ქორივით _

„უყურე ამ არგასაზრდელებს,

სათამაშოდ გაუხდიათ ჩემი სამკვდრო ტანსაცმელიო!”

ჩააბრუნებს მოფრთხილებით… სკივრის ძირიდან

თვალსევდიანი, მომლოდინე ქმრის სურათი შემოანათებს”.

ბ. ხარანაული „მიკარნახე ანგელინა”

ამგვარი სკივრების ქექვა, რაღა თქმა უნდა, ჩვენც ძალიან გვიყვარდა. ოღონდ არ მახსენდება, რომ გამოვეჭირეთ. ალბათ ფრთხილად ვიქცეოდით. ყველაზე ხშირად ერთი ბებოსთვის გამოგზავნილ სამკუთხა წერილებს ვათვალიერებდით.

ამ ბებოს ისტორიაც ისეთივე იყო, როგორიც ძალიან ბევრის – ახალგათხოვილი და ფეხმძიმე იყო, ომი რომ დაიწყო. გააჩინა და გაზარდა ბიჭი, რომელიც სხვებივით ქალაქში დამკვიდრდა. ვაჟიშვილი და რძალი მუშაობდნენ, ამიტომ 8-9 წლის ასაკამდე ოთხი შვილიშვილიც თვითონ გაზარდა. ერთ-ერთი მათგანი ჩემი მეგობარია. პატარა გოგოებს სასიყვარულო წერილებზე მეტად რა მიგვიზიდავდა. ვიღებდით, ვკითხულობდით და თან ვათვალიერებდით, რადგან ამ სამკუთხა წერილების არშიები საოცარი სურათებითა და ჩუქურთმებით იყო მოხატული. ის ომი თითქოს ახლოს იყო. სკოლაც და მთლიანად საბჭოთა გარემოც სულ იმ გამარჯვებას ამაყობდა. ფილმებსაც უამრავს ვუყურებდით. მაგრამ ახლა ვხვდები, მაინც ვერ წარმომედგინა ჯარისკაცი, რომელიც ცოლისთვის წერილების არშიებს ასე აჩუქურთმებდა. სამაგიეროდ, კარგად ვაცნობიერებდი, რომ ეს წერილები აგერ ჩემი მეგობრის ბებოსთვის იყო.

რაღაცნაირად განსხვავდებოდა ყველასგან, უფრო ლამაზიც იყო, უფრო დახვეწილიც, თითქოს სოფლური ცხოვრება ვერ მორეოდა, გარეგნობაზე ვერ დაემჩნია მძიმე შრომას თავისი კვალი. ხანდახან ვფიქრობდი, ეს წერილები ინახავს-მეთქი მის სიფაქიზეს.

არადა, დღე და ღამე შრომობდა – ბაღი, ბოსტანი, სათიბ-სახნავი, საქონელი. მათ სწორი ეზო ჰქონდათ, მთიან სოფლებში იშვიათია სწორი ეზოები. ხშირად მთელი სოფლის ბავშვები იქ ვთამაშობდით. ის კი იდგა საზაფხულოდ მოწყობილ სამზარეულო-აივანზე გაზქურასთან და კარტოფილის ღვეზელებს გვიკეთებდა. ჩვენ ვთამაშობდით, დავრბოდით, ვიმალებოდით და კლდის პირას ჭვავის ყანაში ბავშვების დაჭერისა არ იყოს, ასე მგონია, ერთ-ერთი ყველაზე სწორი, რაც მინახავს, ესაა ლამაზი ეზო, სავსე ბავშვებით და აივანზე შავოსანი ბებიით, რომელიც ამ ბავშვებისთვის აცხობს და აცხობს.

 ეროვნული გამოცდების წლევანდელი შედეგების ანალიზი წესისამებრ  ჩატარდება, დასკვნა  გაკეთდება და საგამოცდო პროგრამაში შესაბამის ცვლილებებსაც შეიტანენ. ამჯერად  გვაინტერესებს  გამოცდის  ერთ-ერთი კრიტერიუმის შესახებ მსჯელობა.

 პუნქტუაცია!ის მორფოლოგიასა და ორთოგრაფიასთან ერთად ქართულ ენასა და ლიტერატურაში ეროვნული გამოცდის შეფასების მერვე  კრიტერიუმია.

კრიტერიუმი ითვალისწინებს იმის განსაზღვრას, თუ რამდენად შეძლო აბიტურიენტმა სალიტერატურო ენის შესაბამისი ნორმების დაცვა. მიზანი სერიოზულია, რადგან  „სალიტერატურო ენის ნორმები”  სახუმარო საქმე არ არის – ის თანამედროვე ენის კანონია. კანონი კი მისი აღსრულებითაა  ძლიერი.  საგამოცდო ნაშრომი სწორედ ამგვარი აღსრულებაა.

არ ვისაუბრებთ იმის შესახებ,ჩვენი აზრით, რატომ უნდა ფასდებოდეს პუნქტუაცია ცალკე ქულით  ან რატომ არ შეიძლება მორფოლოგია-ორთოგრაფიასთან პუნქტუაციის გაერთიანებით საერთო კრიტერიუმის არსებობა, მაგრამ,ამჯერად ვიმსჯელოთ მხოლოდ  ზოგადად. ენა პუნქტუაციას,როგორც ორთოგრაფიის ჰარმონიულ ნაწილს ისე უყურებს.

სპეციალურად არასდროს მისწავლია,  სასვენ ნიშნებს ვგრძნობ და ისე ვსვამო, ერთმა ადამიანმა მითხრა, დავამატებ, რომ კარგად „სვამს”. ვეთანხმები იმაშიც,რომ სასვენ ნიშანს უნდა გრძნობდეს მწერალი ადამიანი, რომელიც აზრს წინადადებად ფურცელზე აყალიბებს. თუმცა, თავიდან თუ არ ისწავლა, თუნდაც,უნებურად ის არ  შემოესწავლა, რომ შესვენებას „მძიმე” აგრძნობინებს,”კითხვის ნიშანი” კი – შეკითხვას , ვერაფერსაც ვერ  იგრძნობს.

სწორი პუნქტუაციის საჭიროებაზე როცა  ვმსჯელობთ, მისი მნიშვნელობის არგუმენტად ანეკდოტური კლასიკაც  გვახსენდება , თუმცა, იქვე იმასაც აღნიშნავენ,რომ  წერტილ-მძიმისთვის ნიშნის დაკლება საცოდაობააო ან ვინმეს მკაცრად აფასებენ, უწიგნურია, წერტილ-მძიმე არ იცისო. პირადად არც ერთი რადიკალურობის მომხრე არ ვარ, მაგრამ ვთვლი რომ სასვენი ნიშნების დასმის წესების თუ -არა, პუნქტუაციის  საჭიროების ცოდნა მაინც აუცილებელია.

პუნქტუაცია ნებისმიერი ენის განუყოფელი ნაწილია, პატარა მძიმეს „დიდის”  შეცვლა შეუძლია.

პუნქტუაციის დანიშნულებაა დაწერილი ტექსტის გამოყოფა და დაყოფა,  გრაფიკული ორგანიზაცია. პუნქტუაცია  წერილობითი ტექსტის გაფორმების წესების ისტორიულად დამკვიდრებული სისტემაა, ენათმეცნიერების ის დარგია, რომელიც ამ სისტემასა და სასვენი ნიშნების გამოყენების ნორმებს სწავლობს.

დაკვირვების შედეგად დაასკვნეს, რომ ნებისმიერ წერილობით ენაში ორთოგრაფიის შემდეგ სწორედ პუნქტუაციაშია ბევრი შეცდომის  ალბათობა. ამაში იოლად დავარწმუნებთ მოსწავლეს, თუ მივცემთ მხატვრულ ტექსტს სასვენი ნიშნების გარეშე და მოვთხოვთ გაიგოს შინაარსი და შემდეგ დასვას სასვენი ნიშნები ისე, რომ გაგვაგებინოს შინაარსი.

შემიმჩნევია, რომ სოციალურ ქსელში სასვენი ნიშნების დასმა-არდასმა ხშირად კამათის საგანიც გამხდარა: რა საჭიროა სასვენი ნიშნები ან რისი მაჩვენებელია პუნქტუაციის ცოდნა-არცოდნა ?!  უეჭველი პასუხია, რომ ცოდნა-არცოდნა ადამიანის მორალური შეფასების კრიტერიუმი არ არის, ამის მიხედვით ვერ იტყვი, რომ ის ვინც სწორად სვამს სასვენ ნიშნებს, კარგია და ვინც ვერ სვამს, ის ცუდია.

სასვენი ნიშნების დასმის „ხელოვნება” ანბანივით  ერთჯერადად რომ არ ისწავლება,ესეც  ფაქტია. პუნქტუაციის მოთხოვნილება თანდათან ყალიბდება ცოდნად და გრძნობად.   თუ სიტყვების სწორად წერის შესწავლაა შესაძლებელი,თუ ვსწავლობთ და ვასწავლით,  რომ უნდა ვწეროთ  „შეურაცხყოფა” და არა-შეურაწყოფა , მაშინ წერტილ-მძიმე-ტირე-ბრჭყალების სწორად ხმარების წესის ცოდნაც შესაძლებელია და ზედმეტად, უსარგებლოდ არ უნდა ჩაითვალოს.

ჩემი აზრით ,პუნქტუაციის სწავლება პირველივე კლასიდან უნდა დაიწყოს და გაგრძელდეს მეთორმეტე კლასის ჩათვლით,რადგან პრაქტიკაში მეორეკლასელიც შემხვედრია, წინადადებებს კი არა, სიტყვებს რომ არ გამოყოფდა ერთმანეთისგან და -მეთორმეტეკლასელიც, რომელიც სიტყვებს კი გამოყოფდა ინტერვალით, მაგრამ წერტილის დასასმელადაც კი შეხსენება სჭირდებოდა.

დაწყებით საფეხურზე პუნქტუაცია უნდა ისწავლებოდეს პრაქტიკულად და „ მხატვრულად”. თეორიულ სწავლება უშედეგოა. შესაბამისად,  პუნქტუაციის არცოდნა არ უნდა „ისჯებოდეს”,მაგრამ ცოდნა უნდა  „ჯილდოვდებოდეს”.  სწავლების საბაზო საფეხურზე  ინფორმაცია პუნქტუაციაზე იზრდება და სრულდება, ხოლო მოთხოვნა და შეფასება ცოდნის  აუცილებელ კრიტერიუმად უნდა იქცეს.

 რაც შეეხება საშუალო საფეხურს, სწორედ ამ ეტაპზე შეიძლება გადაიქცეს  პუნქტუაცია შეგრძნებად და  რამაც ათქმევინა ჩემს ნაცნობს, არ მისწავლია, ვგრძნობო.

გიყვარდეთ სასვენი ნიშნები და შეაყვარეთ ისინი მოსწავლეებს, მიეცით თავისუფლებაო, წავიკითხე ერთგან.

 რვა წლის სოფო ნერგაძის  თხზულებას” სასვენი ნიშნების თავგადასავალს„ შემოგთავაზებთ, რომელსაც „ფეისბუქში” წავაწყდი.

„რა თქმა უნდავიცით, რომ წინადადება წერტილით მთავრდება. მაგრამ, არა მარტო წერტილით. არა! შეიძლება კითხვის, ან ძახილის ნიშნით დამთავრდეს.ახლა კიდროა, ამბავი დავიწყოთ!!!

ერთ მშვენიერ დღეს, როდესაც, ძახიის, კითხვის ნიშნები ერთად დასეირნობდნენ ზეციდან წერილი ჩამოვარდა და მათ თავზე დაეცათ, იმ წერილში ეწერა: გამარჯობა, მე ასოთა ქვეყნიდან გწერთ, გთხოვთ ჩამოხვიდეთ,პრობლემას მერე აგიხსნით. ბავშვებს გაუკვირდათ რადგან მძიმეს გარდა არცერთი სასვენი ნიშანი იყო. ბავშვები ოდნავ შესამჩნევი მოწყენილი იერით შევიდნენ წერტილის სახლში.დედა წერტილმა ჰკითხათ: რა მოხდა? ბავშვებმა წერილი მისცეს და გაიქცნენ. დედამ ყურადღებით წაიკითხა და მიხვდა რაშიც იყო საქმე!ბავშვები გარეთ რომ გავიდნენ წინ ასოთა ქვეყანა გადაეშალათ !!! უცებ პატარა ჯუჯა გადაუხტათ და უთხრათ : აქ ფანქარს რომელიც ძახილის, კითხვის ნიშნებს წერდა წვერი მოსტყდა, არადა მხოლოდ კითხვის,ძახილის ნიშნები და წერტილი აკლდა. ბავშვები მიხვდნენ რა უნდა გაეკეთებინათ, ძახილის ნიშანმა ბრძანებითი წინადადება მონახა,კითხვის ნიშანმა კითხვითი, წერტილმა თხრობითი. მაგრამ კიდევ ერთი წერტილი აკლდათ, დედა წერტილს დაუძახეს,მანაც მონახა თხრობითი და ერთად და ბედნიერად ცხოვრობდნენ. აი რა მნიშვნელოვანია სასვენი ნიშნები”. ძნელი მისახვედრი არაა, რომ სოფოს  უკვე უყვარს სასვენი ნიშნები და მალე  პუნქტუაციას იგრძნობს კიდეც.

ბევრი სასვენი ნიშანი სუნთქვას უკრავს კაცს, მაგრამ ძალიან ცოტაც გაუგებრობას იწვევს, აზრს ცვლის. დანიშნულებით საგზაო ნიშნებს წააგავს, ჩვენს პაუზას, ემოციას, თხოვნას აჩვენებს და მკითხველი სწორად მიყავს.

 სასვენ ნიშნებს მოფრთხილება სჭირდება,ისინი  წერილობით აზრს მისაწვდომს ხდის.  მოსწავლე, რომელიც დროულად და გასაგებად არ  ისწავლის სასვენი ნიშნების დასმას, მთელი ცხოვრება იფიქრებს, რომ ეს მხოლოდ ფილოლოგების საქმეა .

ნუ შევაშინებთ მოსწავლეებს პუნქტუაციით, არ ავჩქარდეთ და ვაგრძნობინოთ, რომ პუნქტუაცია მოქნილია, არ არის საჭირო იმის დაზეპირება, რომ  ყველა „რომს” წინ მძიმე იწერება. ვასწავლოთ თვითშემოწმება წაიკითხონ საკუთარი ნაწერი და დაასკვნან, ამ ნაწერს სხვაც გაიგებს თუ -არა.

რაც შეიძლება თვალშისაცემი გახადეთ სასვენი ნიშნების სიმბოლოები. როგორ მოახერხებთ ამას: მაისურებზე და  ჭიქებზე მიხატვით,ძახილის ნიშნის დღის დათქმით, ძერწვით, კედლებზე  სტიკერებით,  მნიშვნელობა არ აქვს. ერთხელ მივაგენი მშვენიერ თამაშს, იპოვეთ არასწორად დასმული სასვენი ნიშანი-მეთქი და აღმოჩენით კმაყოფილი დავრჩი. სახალისო სამუშაოა  სასვენი ნიშნების ხასიათების დამოუკიდებლად შექმნაც, ასევე- ხმამაღალი კითხვა და ყურადღების გამახვილება შესაბამის ინტონაციასა თუ პაუზაზე.

 …

რა თქმა უნდა, ვასწავლოთ,  მაგრამ „ნუ გადავყვებით”,  ნუ ვაქცევთ პუნქტუაციას ხელოვნურ დაბრკოლებად და ნუ ვაიძულებთ, რომ სასვენი ნიშნებით ნაწერი „გაამშვენიერონ” ხოლმე, ვასწავლოთ და ვაგრძნობინოთ სასვენი ნიშნის ფუნქცია და პუნქტუაციის დანიშნულება.

რამდენიმე ქვეყანაში პუნქტუაციის დღეც არსებობს. მაგალითად, ამერიკის შეერთებულ შტატებში 24 მაისს აღნიშნავენ.