ამას წინათ, ქართული მედიასივრცე ერთ-ერთ სასკოლო ექსკურსიაზე დატრიალებულმა ტრაგედიამ მოიცვა. აღნიშნულმა უბედურმა შემთხვევამ საზოგადოებაში სასკოლო გასვლითი ღონისძიებების მიმართ დიდი აგრესია გამიწვია. შეშფოთებული ადამიანები ქვეყანაში უსაფრთხოების ნორმების დაუცველობას აპროტესტებდნენ, ზოგიერთი მათგანი კი სასკოლო ექსკურსიას,  ე.წ. სიცოცხლისთვის საშიშ ქმედებად მიიჩნევდა და მის გაუქმებას მოითხოვდა.

რა თქმა უნდა, ამ შემთხვევამ ყველა უნდა დაგვაფიქროს იმ მოსალოდნელ საფრთხეებზე, რომლის წინაშე შეიძლება აღმოჩნდეს ადამიანი, როცა ის, ასე ვთქვათ, გართობის მიზნით, საექსკურსიო მარშრუტს ირჩევს. თუმცა აქვე ყველასათვის ნაცნობ გამონათქვამს მოვიშველიებ და ვიკითხავ: „მგლის შიშით ცხვარი ვის გაუწყვეტია?!“

მოგზაურობა თავგადასავალია, თავგადასავალი კი მეტ თავისუფლებას ნიშნავს. მიუხედავად იმ დიდი პასუხისმგებლობისა, რომელიც მასწავლებლებს აკისრიათ, გასვლით შეხვედრებზე მოსწავლეებს აღმოჩენების გაკეთების საშუალება უნდა მივცეთ.  შიშის მიუხედავად, რომელიც რთული მარშრუტის გადალახვას ყოველთვის ახლავს თან, არსებობს ესთეტიკური სიამოვნების მიღებისკენ დაუოკებელი სწრაფვა და ადამიანური ინტერესი, შეისწავლოს სამყარო, რამაც დღემდე კაცობრიობას არაერთი საინტერესო აღმოჩენა გააკეთებინა.

21-ე საუკუნის საგანმანათლებლო სივრცე გაფართოვდა და საკლასო ოთახს გასცდა. ნებისმიერი სასწავლო საგანი საჭიროებს კავშირს რეალობასთან, თუნდაც წარსული რეალობის ნაშთთან. თუ ისტორიის მასწავლებელი ხარ და ბავშვებს მთელი წლის განმავლობაში საქართველოს სხვადასხვა კუთხის ტრადიციებსა თუ ისტორიულ ძეგლებზე უყვები, სასურველია, წლის ბოლოს რომელიმე შესწავლილ მხარეს მაინც ეწვიო და „ძველი დიდების“ ნაშთის შეფასება მომავალ თაობას მიანდო. მწერლის ხმაც თითქოს უფრო კარგად გესმის, როცა მის ნასახლარზე ფეხს დაადგამ. მაგალითად, პატარძეულის იებთან სტუმრობის შემდეგ თითქოს უფრო ახლობელი ხდება დედის ცრემლის დანახვით გამოწვეული მწერლისეული ემოცია.

სასწავლო მიზნების გარდა, ბუნების სკოლას საერთო საგანმანათლებლო სივრცით ერთმანეთთან დაკავშირებული ადამიანებისთვის ბევრად მეტის მიცემა შეუძლია. გვინდა, თუ არ გვინდა, თავბრუდამხვევი ტემპისა და სიახლეების მიუხედავად, სასკოლო ცხოვრება მაინც რუტინულია, მოსწავლეებისა და მასწავლებლების ურთიერთობა  – გაკვეთილის ფორმატს მორგებული, ანუ ფორმალური. გასვლითი ღონისძიებები კი ერთმანეთის სულ სხვაგვარ, თავისუფალ გარემოში გაცნობის საშუალებას იძლევა.

თუ გსურთ, ექსკურსიებმა დადებითი შედეგი გამოიღოს, გირჩევთ, მოსწავლეები მარშრუტის არჩევის პროცესში ჩართოთ და ყველაფერი მათთან ერთად დაგეგმოთ, რადგან ადამიანები მეტი  პასუხისმგებლობით ეკიდებიან იმ საქმეს, რომლის ორგანიზებაც  ევალებათ. პირველ რიგში უნდა განისაზღვროს ექსკურსიის დანიშნულება, ანუ რისთვის მივდივართ: ღია ცის ქვეშ გაკვეთილის ჩატარებას ვაპირებთ, სუფთა ჰაერზე დასვენება გადაგვიწყვეტია, თუ შემეცნებითი განვითარების მიზნით საინტერესო ადგილების დალაშქვრას ვგეგმავთ.

უსაფრთხოების ნორმების დაცვის აუცილებლობის შესახებ უკვე ვისაუბრეთ. ისიც კარგად გვახსოვს, რომ მასწავლებლის მიერ დაგეგმილ ექსკურსიას ორმაგი პასუხისმგებლობა ეკისრება. ამიტომაც რეკომენდებულია, გასვლითი ღონისძიება მშობლების აქტიური ჩართულობით განხორციელდეს. მშობელთა ჩართულობის კიდევ ერთ დადებით მხარეს არაფორმალურ გარემოში მათი დაახლოება წარმოადგენს, რაც, თავის მხრივ, მოსწავლეებს შორის დაძაბული ურთიერთობის განმუხტვის წინაპირობაცაა.

როგორც წესი, ექსკურსიაზე წასვლამდე, მოსწავლეებს დასათვალიერებელ ობიექტებზე საკმაოდ მსუყე ინფორმაციას ვაწვდით. ამ დროს ჩვენს მიზანს მოტივაციის გაზრდა და მოსალოდნელი აქტივობისადმი ინტერესის გაღვივება წარმოადგენს. თუმცა, თუ ჩვენ  უცნობი ისტორიული ადგილის/ძეგლის შესწავლას მოვიწადინებთ, წინასწარი ინფორმირება ხელისშემშლელ ფაქტორად ჩაითვლება. სასურველია, მოსწავლეებს დამხმარე რესურსად ადგილობრივი მოსახლეობის, გზის მანიშნებლების, თავად ძეგლების გამოყენება შევთავაზოთ.

მაგალითად, თუ ბუნებისმეტყველების მასწავლებელი ხარ და  შენი მოსწავლეების მცენარეთა ველური ჯიშების შესწავლით დაინტერესებას ცდილობ, შეგიძლია გამოიყენო, ე.წ. ჭკვიანი აპლიკაცია #PlantSnap, მოგზაურობის დროს სასურველ მცენარეებს სურათები გადაუღოთ და მათ შესახებ ინფორმაციაც მოიძიოთ. მოგზაურობის შემდეგ აქამდე უცნობი მცენარეთა სამყაროს შესახებ გაცილებით მეტი გეცოდინებათ. ამას წინათ, ზემოაღნიშნული აპლიკაცია მე და ჩემმა თანამგზავრებმა რკონის ულამაზეს ხეობაში გამოვცადეთ და ერთ-ერთი მინდვრის ყვავილის იდენტიფიცირებაც მოვახერხეთ.

ამას გარდა, სასკოლო გარემოში დაბრუნების შემდეგ, საკმაოდ სანახაობრივი ფოტოგამოფენის მოწყობასაც შეძლებთ, რაც სკოლის დანარჩენ მოსწავლეებს უცნობ გარემოში მოგზაურობის საშუალებას მისცემს. შეგიძლიათ, ექსკურსიის მიზნად თავიდანვე ფოტოგადაღება დაისახოთ და სასკოლო ფოტოკონკურსიც გამოაცხადოთ. მსგავსი მოტივატორების გამოყენების შემთხვევაში,  ხანგრძლივ და დამღლელ მოგზაურობაში ყველაზე ინერტული და დაბალი მოტივაციის მქონე მოსწავლეებიც დიდი ინტერესით ჩართვებიან.

ჩემი აზრით, ყველაზე დაუვიწყარი თავგადასავლები ლაშქრობის (კარვებით მოგზაურობა) დროს გელოდებათ. საერთო მიზნისკენ ერთობლივი ძალებით სწრაფვა, დასახმარებლად გამოწვდილი ხელი, კოცონთან მოყოლილი ისტორიები უცნობებსაც კი ერთგულ მეგობრებად აქცევს. ამ დროს ადამიანში ინსტიქტივით იღვიძებს, ე.წ. პირველყოფილი საჭიროებები – თანადგომისა და ერთიანობის აუცილებლობა. აქედან გამომდინარე, კარგად დაგეგმილ ექსკურსიას უფრო სწრაფად შეუძლია მოსწავლეთა შორის დაძაბული ურთიერთობის განმუხტვა, ვიდრე ისეთ კონკურენტულ გარემოში, როგორიც სკოლაა.

უფროსკლასელებს ექსკურსიაზე მეტად ლაშქრობა ხიბლავთ, თუმცა მათი არაორდინალური იდეების განხორციელება ხანდახან გარკვეულ სირთულეებს უკავშირდება. მაგალითად, წყლის სამყაროთი დაინტერესებულები გემით მოგზაურობაზე ოცნებობენ. ამგვარი ექსკურსიის დაგეგმვას მასწავლებელთა უმეტესობა აარიდებდა თავს, რადგან, სხვა თუ არაფერი, ზღვაში გასვლას სპეციფიკური მომზადება სჭირდება (უნდა შეგეძლოს ცურვა, ყვინთვა, არ გაწუხებდეს ზღვის დაავადება და სხვ.).

წარმოგიდგენიათ მატარებლით ლაშქრობაში წასვლა?! თურმე ამგვარი სარკინიგზო ექსკურსიებით არც თუ ისე ცოტა მოზარდი ინტერესდება, რადგან ზოგს კარავში ღამის გათენების ნაცვლად  მატარებლის კომფორტულ ვაგონში ძილი ურჩევნია და ლამაზი პეიზაჟების ვაგონის ფანჯრიდან დანახვას ამჯობინებს. „Hiram Bingham Orient Express“ სწორედ ასეთი თავგადასავლების მოყვარულებს ეპატიჟება. ექსპრესის შემადგენლობაში  ვაგონ-რესტორნები, სამზარეულო ვაგონი და პანორამული ხედის მქონე ვაგონი-კაფე შედის, რაც მგზავრებს ერთდროულად პეიზაჟების დათვალიერების, კულინარიული შედევრების დაგემოვნებისა და ერთმანეთთან გასაუბრების საშუალებას აძლევს. ზემოაღნიშნული ექსკურსიის მარშრუტი ინკების წმინდა ველს, ანდებს და მაჩუ-პიქჩუს მიდამოებს მოიცავს.

იმედი ვიქონიოთ, რომ მსგავსი სარკინიგზო ექსკურსიის განხორციელება მალე საქართველოშიც იქნება შესაძლებელი. თუმცა მანამდე უჩვეულო თავგადასავლად საკუთარ სკოლებში მოგზაურობაც შეიძლება ჩაითვალოს. ერთი შეხედვით, რა უნდა იყოს კარგად ნაცნობ დერეფნებში „გასეირნებაზე“ უინტერესო?! თუმცა, თუ ეს დერეფნები  დასახული მიზნისკენ მიმავალ გზაზე ერთგვარ მოკარნახედ იქცევა, მაშინ მათ სულ სხვა თვალით დაინახავთ. ამას წინათ, ჩემმა კოლეგამ დიდ რუკად გადაქცეული სასკოლო სივრცე საინტერესო საგაკვეთილო ექსკურსიად აქცია, რამაც მსგავსი ღონისძიებების დაგეგმვის სტიმული მეც მომცა.

ალბათ მკითხველთა ნაწილს მაინც ემახსოვრება იან ლარის საკუთარ ეზოში დაკარგული ცნობისმოყვარე ბავშვები. თუმცა, თუ პერსონაჟებს წიგნში აღწერილ საოცარ თავგადასავალში მოსახვედრად ჯადოსნური ფხვნილი სჭირდებათ, ჩვენ შეგვიძლია უკიდეგანო ბავშვური წარმოსახვა გამოვიყენოთ. მხოლოდ პატარებს შეუძლიათ,  ფანტაზიის ძალით დეკორატიული გაზონი თვალუწვდენელ მინდვრად აქციონ. ამ წარმოსახვით მინდორზე გამართული სახელდახელო პიკნიკის დასრულების შემდეგ, პატარა მსმენელები გაორკეცებული ინტერესით ჩაერთვებიან თქვენ მიერ შეთავაზებულ თავგადასავალში (ე.წ. განძის თუ „დაკარგული მგზავრების“ მოძიების ან მოსმენილი თავგადასავლების გაცოცხლების პროცესში) და მაძიებლობის საწყის უნარ-ჩვევებსაც განივითარებენ.

ჯენიმ (დაწყებითი კლასების მასწავლებელმა) და დენიმ (ექიმმა) სამანტა ორი წლის ასაკში იშვილეს. მათ უკვე ჰყავდათ სამი შვილი. სამანტას შვილად აყვანის მერე კი კიდევ ორი  გაუჩნდათ. სამანტა უცნაური ბავშვი იყო. ის აგრესიულად ითხოვდა მშობლების ყურადღებას. თავიდან მიმღებმა მშობლებმა ეს ბავშვის კაპრიზად ჩათვალეს და ყურადღება არ მიაქციეს.

ბიოლოგიურ დედას სამანტაზე უარის თქმა მოუწია, რადგან ერთ მშვენიერ დღეს მან ყველაფერი დაკარგა: სამსახური, სახლი და მატერიალურად ვეღარ შეძლო ოთხი შვილის უზრუნველყოფა. სამანტას არასოდეს ექცეოდნენ ცუდად, მასზე არავის უძალადია. ბავშვის ფიზიკური განვითარება შეფერხების გარეშე მიმდინარეობდა.

მაგრამ სამანტას უჩვეულო სისასტიკემ თავი მცირე ასაკიდანვე იჩინა. წლინახევრისა აგრესიულად ექცეოდა თანაბაღელებს. ცოტა რომ წამოიზარდა, თავის და-ძმას დაუწყო სასტიკი ცემა. ვინმეს თუ ატირებდა, სიამოვნებისგან ეცინებოდა. ერთხელ მიმღებმა დედამ სამანტას შენიშვნა მისცა. საპასუხოდ ბავშვმა ქალის ლინზები საპირფარეშოში ჩარეცხა. ის არ მოქცეულა იმპულსურად, ბავშვმა ეს დაგეგმილად გააკეთა.

ჯენიმ და დენიმ რჩევისათვის ცნობილ ფსიქიატრს მიმართეს, რადგან სამანტა დღითიდღე მძიმდებოდა და უფრო სასტიკი ხდებოდა. ექვსი წლის ასაკში სამჯერ იწვა ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში. ზოგი ფსიქოლოგი ამბობდა, რომ სისასტიკე ასაკთან ერთად გადაუვლიდა, ზოგიც მიიჩნევდა, რომ ბავშვი იმპულსური იყო და თერაპია სჭიდებოდა, ზოგიც ირწმუნებოდა, რომ ის მშობლების სიყვარულის დეფიციტს განიცდიდა და მისი აგრესიული ქცევის მთავარი მიზეზი ეს იყო.

შვიდი წლის ასაკში, როდესაც ჯენის ბავშვები მანქანით სახლში მიჰყავდა, უკანა სავარძლიდან ბავშვის ხროტინი მოესმა. სამანტა უმცროსი დის მოგუდვას ცდილობდა. შოკირებულმა დედამ შვილები ერთმანეთს დააცილა, სახლში კი სამანტასთან გასაუბრება  გადაწყვიტა. მკაცრ კითხვაზე, თუ რას აკეთებდა ის მანქანაში, სამანტამ მიუგო, რომ დის დახრჩობას ცდილობდა. როდესაც ჰკითხეს, ესმოდა თუ არა, რომ ბავშვს მოკლავდა, სამანტამ მიუგო: „მე მხოლოდ მისი კი არა, ყველას მოკვლა მინდა!“

მოგვიანებით, სამანტამ მშობლებს რვეულში ჩახატული ცივი იარაღი აჩვენა და ამ იარაღით სათამაშოები „დახვრიტა“. მშობლები გრძნობდნენ, რომ სიტუაცია აღარ კონტროლდებოდა.  ოთხი თვის შემდეგ სამანტამ უმცროსი ძმის მოგუდვაც სცადა.

მიმღები ოჯახი იძულებული გახდა ეღიარებინა, რომ სამანტას ვერაფერი შველიდა, ვერც თერაპია, ვერც სიმკაცრე. ისინი ამ თემაზე ბევრ ლიტერატურას კითხულობდნენ, მაგრამ, ბოლოს და ბოლოს, სპეციალისტებმა სამანტას დიაგნოზი დაუსვეს: „ქცევითი აშლილობა უგულობისა და უემოციობის ნიშნებით“, სხვა სიტყვებით – ფსიქოპათია, რომლისგანაც პრაქტიკულად არ იკურნებიან.

ბავშვთა ფსიქოპათიის ნიშნებია: ემპათიის ნაკლებობა, ძლიერი ემოციების არქონა, აგრესიულობა, ულმობლობა, გულგრილობა დასჯის მიმართ. უემოციო ბავშვები იოლად იმეტებენ სხვებს. ასეთი ბავშვი თუ მზრუნველობას გამოხატავს, ეს მხოლოდ მანიპულირებისთვის, სათავისოდ სჭირდება.

ბავშვის სისასტიკე შეიძლება იყოს არა მხოლოდ ოჯახში არსებული პრობლემების ან თანატოლთა ცუდი გავლენის გამოძახილი, არამედ ფსიქიკური აშლილობის ნიშანი. ფსიქოპათია ერთგვარი საზღვარია ფსიქიკურ დაავადებასა და ადამიანის ხასიათს შორის. ტერმინი „ფსიქოპათია“ გავრცელებულია, მაგრამ მას ნაკლებად იყენებდნენ სამედიცინო დოკუმენტებში, როგორც ნეგატიურ განსაზღვრებას.

მსგავსი ფსიქიკური აშლილობები ბავშვებში იშვიათია – დაახლოებით 1% (ასეთივე სიხშირით გვხვდება აუტიზმის სინდრომი და ბიპოლარული აშლილობა). მასზე ნაკლებად საუბრობენ. თუმცა ის ფსიქიკურ აშლილობათა DSM-5 ამერიკულ კლასიფიკაციაში, როგორც „ქცევითი აშლილობა უგულობისა და უემოციობის ნიშნებით“, 2013 წელს იქნა შეტანილი. არსებობს შეძენილი და თანდაყოლილი ფსიქოპათია.

ბავშვის სისასტიკის მიზეზი ზოგჯერ ოჯახში ძალადობაა, სიღარიბე, არასამაგალითო მეგობრები, მაგრამ ფსიქოპათი ბავშვი სისასტიკესა და აგრესიულობას მოსიყვარულე ადამიანების გარემოცვაშიც იჩენს.

მშობლები და მასწავლებლები უნდა დააკვირდნენ ბავშვებს. მართალია, სისასტიკე ყოველთვის არ უტოლდება ფსიქოპათიას, მაგრამ თუ ეს მცირე ასაკიდან გრძელდება, ყურადღება უნდა მიექცეს.

გამოცდილ სპეციალისტებს ამ ფსიქიკური აშლილობის დიაგნოზის დასმა 3-4 წლის ასაკის ბავშვებში შეუძლიათ. ნორმალურად განვითარებადი ბავშვები ამ ასაკში ემოციებს მრავალნაირად გამოხატავენ. მაგალითად, თუ ვინმე ტირის, თანაუგრძნობენ. უემოციო ბავშვები კი არანაირ რეაქციას არ იჩენენ. ისინი მიდიან რისკზე, აქვთ უშიშრობის განცდა, მათზე არ მოქმედებს დასჯა, არიან ეგოისტურები და თუ რამეს აკეთებენ, მხოლოდ საკუთარი სიამოვნებისთვის. ასაკთან ერთად ემატებათ სისასტიკე. 8-10 წლის ასაკში ბავშვი თუ ისევ უმიზეზოდ სასტიკია, სპეციალისტთან უნდა მივიყვანოთ.

ფსიქოპათები, რომლებსაც დანაშაულისთვის სასჯელის მოხდა თავისუფლების აღმკვეთ ადგილებში მოუწიათ, აღიარებენ, რომ ბავშვობაში სასტიკები იყვნენ: თავს ესხმოდნენ  სკოლის მასწავლებლებს, მშობლებს, თანატოლებს, ცხოველებს, არ ჰყავდათ მეგობრები.

აშლილობის მქონე ადამიანს თავის ტვინში, ლიმფურ სისტემაში, რომელიც ემოციებზეა პასუხისმგებელი, ნაკლები რუხი ნივთიერება აქვს. მას ესმის, რომ ცუდად იქცევა, მაგრამ ვერაფერს გრძნობს. მას იშვიათად ეშინია და არასოდეს იტანჯება. ფსიქოპათიური ტვინის ერთ-ერთი განსხვავება ის არის, რომ ის მკვეთრად რეაგირებს ყველაფერზე, რაც სიამოვნების მიღებას უკავშირდება (ზრდასრულობაში: სექსი, ნარკოტიკები და სხვ.).

ერთ-ერთი კვლევის დროს ბავშვები კომპიუტერზე ათამაშეს. ამ თამაშში ისინი სწრაფად იგებდნენ თანხას, შემდეგ კი ნელ-ნელა ეხარჯებოდათ. ჩვეულებრივმა ბავშვებმა როგორც კი დაინახეს, რომ თანხის დახარჯვა უწევდათ, თამაშიდან გამოსვლა მოისურვეს, მაგრამ ფსიქოპათიის ნიშნების მქონე ბავშვებმა მანამდე ითამაშეს, ვიდრე ბოლომდე არ დახარჯეს დანაზოგი. მათ არ შეეძლოთ გაჩერება. ისინი ვერ სწავლობდნენ საკუთარ შეცდომებზე.

…ორწლიანი ინტენსიური სამკურნალო თერაპიის შემდეგ სამანტა რამდენიმე მოზარდს დაუმეგობრდა. თუმცა ახლაც ამბობს, რომ აბეზარი თანაკლასელების დახრჩობის სურვილი  უჩნდება. სამანტა სწავლობს ემოციების მართვას და თვითკონტროლს და იმედოვნებს, რომ რამე გამოუვა.

სამწუხაროდ, ბავშვის ქცევითი დარღვევების დროს მშობლები იშვიათად მიმართავენ ფსიქიატრებს. მათ ჰგონიათ, რომ ბავშვის სისასტიკეს რაღაც მიზეზი აქვს, რომ თვითონ არიან დამნაშავეები ბავშვის აღზრდაში. ვიდრე ურემი არ გადაბრუნდება (ქურდობა, ხანძრის მოწყობა, სხვა ადამიანების დაშავება), მშობლები ყველანაირად ამართლებენ შვილებს ან  ეგუებიან მათ სისასტიკეს.

ექიმები ვერ მკურნალობენ ფსიქოპათიას. ის ისეთივე სიმპტომატურია, როგორც შიზოფრენია, ანუ ექიმი მხოლოდ დაავადების ცალკეულ გამოვლინებებს მკურნალობს. ბავშვს დამამშვიდებლებს უნიშნავენ, მაგრამ თუ მას არ შეექმნება აღზრდისა და სწავლის ადეკვატური პირობები, ეს დროებითი შეღავათია. ხანგრძლივი და კომპლექსური თერაპიის დროს ასეთი ბავშვებისათვის მნიშვნელოვანია შრომის რეჟიმის დაცვა. ფსიქოთერაპია ფსიქოპათიის კორექციის ძირითად მეთოდად მიიჩნევა.

ფსიქოპათია შეიძლება ჰქონდეს მაღალი ინტელექტუალური მონაცემების ბავშვებსა და მოზარდებს, აგრეთვე, შეზღუდული შესაძლებლობების მქონეებსა და ოლიგოფრენებს.

– ქეთი, დღეს წვიმაა გამოცხადებული, არ დასველდე. ასე მაფრთხილებს სოციალური ქსელი ყოველ დღე. ჩემი დარდი სულაც არ აქვს,  პროგრამაა გაშვებული. პროგრამაში გვერდის მფლობელთა სახელები იცვლება და ყველა მშრალი და კმაყოფილი რჩება.

ამ ამბავში გასაკვირი არაფერია. სოციალური ქსელი იმასაც მწერს ხოლმე, ქეთი, დაგვიდასტურე, რომ ვზრუნავთ შენი გვერდის უსაფრთხოებაზეო. ალბათ ზრუნავენ, თან წახალისებაც ხომ სჭირდებათ, ამიტომ მუდმივად კვერს ვუკრავ, აბა, არ ზრუნავთ-თქო?

ზრუნვას სხვაგვარადაც ცდილობენ. სამსახურისკენ მიმავალს წერილს მიგზავნიან, ახლა ამა და ამ ქუჩაზე მოძრაობო. შეხსენება აუცილებელია. არ შეგახსენებენ და უცებ შეიძლება ვერც კი მიხვდე, რომელ ქუჩაზე ხარ და საით უნდა გაუხვიო.

ისე, გზავნილები წვიმაზე ყოველთვის ამართლებს. სულ წვიმს… ერთი პირობა ვიფიქრე, ჩვენს ამინდში მოხდა რამე თქო, თუმცა  სამეზობლო ქვეყნებშიც სულ ნალექია. ბრაზილიაშიც კი წვიმს. მეგობარმა მომწერა, ბრაზილიის სამხრეთით, ჩვენს პატარა ქალაქში,  მაისში ოცი დღე სულ წვიმდაო, საერთოდ არ გადაუღიაო. ბებიაჩემის სახურავიც  სეტყვანარევმა წვიმამ შვეიცარული ყველის მსგავსად  დაცხრილაო. მიყვარს იუმორის გრძნობა, კიდევ უფრო ის ადამიანები მიყვარს, ვისაც ეს გრძნობა ჯანსაღად და ბუნებრივად აქვს. წვიმამ სახურავი სულ დააზიანა, მაგრამ შენ ყველს ადარებ და ხალისობ. სწორი მიდგომაა, ვიშვიშით საქმეს ვერ უშველი, სახლი შესაკეთებელია და მორჩა. იუმორი  პოზიტიური ენერგიით გავსებს. ენერგია კი დიდი საჭირო რამეა, განსაკუთრებით დღევანდელობაში, როცა გამუდმებით წვიმს. ძველ დროშიც ასე  წვიმდა თუ არა, არ ვიცი. არადა, ქართულ ენაში წვიმას 64 სახელი ჰქონია. არაზანი, გერილი, დელგმა, მანანა, ლოშქრი და ასე ბოლომდე.

იმ დღეს ნავერღვენა წვიმაში მოვყევი, ანუ ნიშნავს, თავსხმა წვიმაში მოვყევიო. ჯერ ჟიჟმატით (ძალიან წვრილით) დაიწყო, მერე რეში (ძალიან დიდი) წამოვიდა, ნახევარი გზაც არ მქონდა გავლილი, რომ ჩუღუმი (ქარწვიმა) ამოვარდა.

არა, იმ დღეს,  არსადაც არ მოვყოლილვარ, არც ჟიჟმატში (ძალიან წვრილი) და არც ლელეხში (გადაუღებელი წვიმა), სოციალურმა  ქსელმა გამაფრთხილა და მეც დროულად დავიჭირე  თადარიგი.  წვიმა არ მიყვარს, არც  ნიჟი (ცვართ უწვრილესი) და არც  ჟღეთა  (ძლიერი თავსხმა). წვიმას ვუყვარვარ. ყველგან  ფეხდაფეხ დამყვება და ცდილობს დამასველოს. ეს ამბავი ჩვენს შორის გუშინ და დღეს სულაც არ დაწყებულა, გრძელი ისტორია აქვს.  სკოლაში მისვლის პირველი დღეც წვიმიანი იყო. პირველ სექტემბერს ძალიან ველოდი. ლამაზი კაბა მეცვა, გრძელ ნაწნავზე დიდი თეთრი ბაფთა მეკეთა, თაიგულიც მაგრად მქონდა ჩაბღუჯული, მაგრამ განწყობას კოკისპირული წვიმა აფუჭებდა.

ადამიანები სხვადასხვანაირები არიან, ზოგს წვიმა სძულს, ზოგს  უყვარს. აი ახლაც, გარეთ წვიმს, სოციალურ ქსელში კი ჩემი ერთი სტუდენტი მეგობრებს წვიმაში სასეირნოდ ეპატიჟება. თურმე, ამაზე რომანტიკული არაფერი ყოფილა.

ეზოში პატარა ბიჭებს ბოტები ამოუცვიათ, წვიმის მიერ სახელდახელოდ მოწყობილ გუბეში ჩახტომაზე ერთმანეთს ეჯიბრებიან. მერე რა, თუ გარეთ წვიმს? ეე, თქვენ არ იცით გუბეში  რა კარგია თამაში. ჰო, ერთი ეგ არის, დაისვრები, მაგრამ ეგ ხომ შენი პრობლემა არ არის? დედამ იმტვრიოს თავი, დაგბანოს და ტანსაცმელიც გაგირეცხოს.

წვიმის მოყვარულებო, თუ ფიქრობთ, რომ წვიმა მხოლოდ წყალია, ძალიანაც ცდებით.

წვიმის წყალი შეიცავს ატმოსფერული გაზების გახსნილ

ფორმებს, რომელთა კონცენტრაციაც ჰენრის კანონით არის

განსაზღვრული. სხვა გაზებს შორის არის  ნახშირორჟანგიც.  ის მჟავა ოქსიდია და ბუნებრივია, წყალთან სუსტი ნახშირმჟავას წარმოქმნით  ურთიერთქმედებს. შედეგად,  წვიმის  pH=5,7-ია.

წვიმაში შემავალ მჟავებს აზოტის და გოგირდის ოქსიდებიც წარმოქმნიან, ასევე ორგანული მჟავებიც, რომლებიც ორგანიზმებში მიმდინარე მიკრობიოლოგიური პროცესების შედეგად წარმოიქმნებიან. მათი წყარო მკვდარი ბიომასაც არის.

არსებობს სხვა „ბუნებრივი“ ქიმიკატებიც, მაგ. მტვრის ნაწილაკები, რომლებიც კალციუმის კარბონატს შეიცავენ. წვიმაში მოხვედრისას, შეუძლიათ საშუალო სიძლიერის ფუძის ხსნარის წარმოქმნა.

ამგვარად, წვიმის წყალში სხვადასხვა სახის ანიონები და

კათიონები იყრიან თავს და მას მჟავურ ან ფუძის თვისებებს

სძენენ. ასე რომ ე.წ. სუფთა წვიმის pH შეიძლება  იყოს 5.5 – დან 8-მდე ან ოდნავ მეტიც.

ყველა შემთხვევაში წვიმა და თოვლი სუფთა წყალი არ არის და მათი ქიმიური შემადგენლობა მრავალ ფაქტორზეა

დამოკიდებული. ეს შეიძლება იყოს: Cl^–;NO₃^–; SO₄^2-; Ca²⁺; Mg²⁺; Na⁺; K⁺; NH₄⁺;

ბუნებრივია, იგივე ანიონების და კათიონების წყარო  ანთროპოგენური ფაქტორიც არის.  მაგ.  ნატრიუმის და ქლორის, ისევე, როგორც კალციუმის იონები, უფრო  იმ ქვეყნებში გვხვდება (მაგ. კანადა), სადაც დიდი თოვლის დროს გზებზე მარილს ყრიან. შემდეგ,  ნალექის  ნიმუშებში ეს იონები შეინიშნება.  კირქვის საბადოებიდან გამოტყორცნილი   მტვრიდან  კალციუმი და მაგნიუმი შეერევა წვიმის წყალს. წვიმის ასეთი ნიმუშები ყველაზე ხშირად   ინდოეთშია. ამონიუმის იონის წყარო ნიტრატები, ასევე  ცხოველების და მცენარეების ნაშთებია.

თუმცა, წვიმის ძლიერ მჟავიანობას მაინც ატმოსფეროში გოგირდის და აზოტის შემცველობა ზრდის. მათი მნიშვნელოვანი რაოდენობა ანთროპოგენური საქმიანობიდან გამოიყოფა და წარმოქმნის ისეთ ფენომენს, როგორიც მჟავა წვიმაა. ატმოსფეროში მოხვდრილი აზოტის და გოგირდის  ნაერთები, ასევე მათი წყაროც შეგიძლიათ ცხრილში იხილოთ.

აქ უეჭველი უნდა აღინიშნოს, რომ აზოტის და გოგირდის ოქსიდების წარმოშობა როგორც ბუნებრივი გზებით, ასევე ანთროპოგენური საქმიანობითაც მიმდინარეობს. უბრალოდ, მეორე ფაქტორით გამოწვეული ემისია გაცილებით მეტია და წარმოქმნილ მჟავებს წვიმის pH-ის მაჩვენებელი 4-ზე ქვემოთ ჩამოჰყავთ.

დღის განმავლობაში აზოტის (II) ოქსიდი  NO იჟანგება O₂, O₃, ∙OH ან  ROO∙ (R ალკილის ჯგუფია)-ით.    ∙NO+O₃“∙NO₂ +O₂

ამ გზით წარმოქმნილი აზოტის(IV) ოქსიდი ნაწილობრივ მონაწილეობს ფოტოქიმიური სმოგის წარმოქმნაშიც.

აქ ორი ამბავი გვაქვს, კარგი და ცუდი, რომლით დავიწყო?…

ჯერ კარგს მოგახსენებთ…

აზოტის (IV) ოქსიდს ატმოსფეროში ყოფნის შეზღუდული დრო აქვს, სხვა შემთხვევაში სმოგის წარმოქმნის შანსი მოიმატებდა.

ცუდი კი ის არის, რომ მისი ატმოსფეროდან მოცილების ძირითადი მექანიზმი აზოტმჟავას წარმოქმნაა, რომელიც ნალექის შემადგენლობაში ჩაერთვება.  გამოთვლებით დადგენილია, რომ აზოტის (IV) ოქსიდის ატმოსფეროში ყოფნის საშუალო პერიოდი 7-8 საათია.

ნეტავ ღამით რა ხდება?

მზის ჩასვლის შემდეგ კვლავ აზოტმჟავა წარმოიქმნება, ოღონდ ოდნავ სხვა სქემით. საქმეში ნიტრატის რადიკალი ერთვება, რომელიც დღისით ფორმირდება, თუმცა შებინდებისას იწყებს აკუმულირებას, რადგან დღის განმავლობაში ფოტოლიზით იშლება. ნიტრატ რადიკალის ფორმირება ასე ხდება:

∙NO+O₃“∙NO₃ +O₂

რადიკალს სხვადასხვა რეაქციაში მონაწილეობა შეუძლია. ის  სხვადასხვა ხარისხით უტილიზირდება NO_x  ნაერთებით:  ∙NO₃+∙NO₂“∙NO+∙NO₂+O_2;        ∙NO₃+∙NO”2NO₂

ასევე, ოლეფინებთანაც  შეუძლია დაკავშირება:

∙NO₃+C_nH_2n“∙C_nH_2nNO₃

პროდუქტად კვლავ რადიკალი წარმოიქმნება, რომელიც შემდეგ გარდაქმნებში ჩაერთვება.

ჰიდროქსილის მსგავსად, ნიტრატ რადიკალი  ჩაერთვება რეაქციაში ალდეჰიდებთან ან ალკანებთან  აზოტმჟავას წარმოქმნით. ღამით აზოტმჟავას წარმოქმნის კიდევ ერთი უსწრაფესი გზა  არის:

∙NO₃+∙NO₂1  N₂O₅

N₂O₅+H₂O₂“2HNO₃

ამ წერილს, როცა წაიკითხავთ, უეჭველი გვალვები იდგება. თუმცა… დრო ისე სწრაფად ტრიალებს, თვალის დახამხამებასაც ვერ მოვასწრებთ, რომ კვლავ გაწვიმდება.

წვიმის წყალი ჩვეულებრივი წყალი არ არის…

 მუსიკა უფრო მაღლა დგას, ვიდრე სიბრძნისა და ფილოსოფიის ყველა აღმოჩენა                     

ლ. ვ. ბეთჰოვენი

ეს მოხდა 1801 წელს. ბეთჰოვენი შეყვარებულია. ვინ იყო ის, ვინც გენიალური კომპოზიტორის გული დაიპყრო და უკვდავი ნაწარმოების „მთვარის სონატის“ შთაგონების წყაროდ იქცა?

ვიდრე შედევრის შექმნის ისტორიას მოგიყვებოდეთ, კომპოზიტორის ცხოვრების ადრეული წლები გავიხსენოთ. გატანჯული სული, რომელიც იმედისა და სიყვარულის უდიდესი რწმენით კვლავ იბრუნებს სიცოცხლეს და ქმნის, ქმნის, ქმნის.

გერმანიის რეინისპირა ქალაქ ბონში დაბადებული ლუდვიგ ვან ბეთჰოვენი (1770-1827) მუსიკალურ ოჯახში იზრდებოდა. ბავშვობის წლები მძიმე იყო. ამაყ და დამოუკიდებელ ბიჭუნას მამის დესპოტური ხასიათის ატანა უწევდა. გამოუცდელი პედაგოგი, უხეში, მკაცრი და ანგარებიანი მამა, შვილის მუსიკალური ნიჭის გამოყენების მიზნით ოთხი წლის ლუდვიგს, დილიდან დაღამებამდე ოთახში გამოკეტილს, კლავესინისა და ვიოლინოს სრულყოფილებამდე დაუფლებას აიძულებდა. მას სრულიად არ აღელვებდა, რომ შვილს ბავშვობას ართმევდა. ამ ჯოჯოხეთური მდგომარეობის გაძლება ლუდვიგს მხოლოდ დიდმა ნიჭმა და მუსიკის უსაზღვრო სიყვარულმა შეაძლებინა.

ასე რომ, ლუდვიგ ვან ბეთჰოვენის ცხოვრება თავიდანვე მკაცრი და პირქუში ბრძოლით დაიწყო. საკუთარ თავსა და ოჯახზე პასუხისმგებლობით სიყრმის წლებშივე დაითრგუნა, მით უფრო, რომ ის ადამიანიც დაკარგა, რომელსაც აღმერთებდა… „ყველაზე ბედნიერი მაშინ ვიყავი, როდესაც შემეძლო, უტკბესი სიტყვა – „დედა“ წარმომეთქვა და როდესაც მას ჩემი ესმოდა“, – იხსენებდა ბეთჰოვენი.

8 წლის მუსიკოსმა საჯარო კონცერტი გამართა კიოლნში და პირველი ანაზღაურებაც მიიღო. ამას სხვა ქალაქებში დიდი წარმატებით ჩატარებული კონცერტები მოჰყვა. 11 წლის ლუდვიგი უკვე თეატრალურ ორკესტრში უკრავდა, 13 წლისა კი ორგანისტი გახდა. სამწუხაროდ, წარმატებას მისთვის ბედნიერება არ მოუტანია. ახალგაზრდა მუსიკოსი თანდათან ჩაკეტილ და უკარება ადამიანად იქცა.

12 წლის ლუდვიგის ცხოვრებაში კეთილი და ბრძენი მასწავლებელი კრისტიან გოტლობ ნეფე გამოჩნდა. მან ბიჭს ხელოვნების მშვენიერების შეცნობა-აღქმის უნარი გაუღვიძა. შეასწავლა უძველესი ენები, ფილოსოფია, ლიტერატურა, ისტორია, ეთიკა. მომავალში ფართოდ მოაზროვნე ბეთჰოვენი თავისუფლების, ჰუმანიზმის, ადამიანების თანასწორობის პრინციპების ერთგული მიმდევარი ხდება.

17 წლის კომპოზიტორი ბონს ტოვებს და ვენაში მიემგზავრება. უმშვენიერესი თეატრებითა და ტაძრებით, ქუჩის ორკესტრებითა და ფანჯრების ქვეშ შესრულებული სასიყვარულო სერენადებით სავსე ქალაქმა უმალვე დაიპყრო ახალგაზრდა გენიოსის გული. უნდა ითქვას, რომ ფორტეპიანო იმ დროისთვის სრულიად ახალი გამოგონება იყო და ამ ახალ საკრავს სრულყოფილად დაუფლებულმა 22 წლის კომპოზიტორმა თავდაპირველად ბრწყინვალე პიანისტის სახელი მოიხვეჭა. ახალგაზრდა ვირტუოზმა ყველა თანამედროვე პიანისტი უკან ჩამოიტოვა და ვენის საზოგადოების გული დაიპყრო.

1796-1800 ის წლებია, როდესაც ახალგაზრდობის კერპის, წარმოუდგენლად წარმატებული კომპოზიტორის ნაწარმოებები უფრო და უფრო პოპულარული ხდება. მას ვენის არისტოკრატულ წრეებში იწვევენ. 30 წლის კომპოზიტორი და ვირტუოზი პიანისტი გარშემო მყოფებზე დამოუკიდებელი, ამაყი, სიცოცხლის მოყვარული და ბედნიერი ადამიანის შთაბეჭდილებას ახდენს.

სერიოზული, ხანდახან მხიარულიც, მაგრამ ყოველთვის ირონიული, ბავშვური და გულისხმიერი, სამართლიანი, თამამი და პირდაპირი ბეთჰოვენი საშუალო სიმაღლისა, თითქმის ათლეტური აღნაგობისა იყო, საოცრად ხშირი და ხვეული შავი თმის პატრონი. მისი გამჭოლად და ძლიერად მომზირალი მონაცრისფრო-მოცისფრო თვალები მუქ კანზე თითქმის შავი გეგონებოდათ. „მას კეთილი ღიმილი ჰქონდა, – იხსენებს მეგობარი, – და როდესაც ვინმეს ესაუბრებოდა, სახეზე უმალ კეთილგანწყობა აღებეჭდებოდა ხოლმე. მაგრამ მისი ღიმილი იმ ადამიანის ღიმილი იყო, რომელსაც იშვიათად უხაროდა. ჩვეულებრივ, მისი გამომეტყველება „უკურნებელ მწუხარებას“ გამოხატავდა“.

ფრანგი მწერალი რომენ როლანი ასე აღწერს კომპოზიტორის პორტრეტს: „შეხედეთ ამ 30 წლის დამპყრობელს, დიდ ვირტუოზს, ბრწყინვალე არტისტს, სალონურ ვეფხვს, რომლის მუსიკამ ახალგაზრდობა აღაფრთოვანა და რის გამოც გარშემო მყოფებს აბოდებთ, ხოლო ბეთჰოვენის დაუხვეწავ მანერებს მოთმინებით შეალამაზებს კეთილი თავადის ქალი ლიხნოვსკაია. ბეთჰოვენი, რომელიც მოდას აბუჩად იგდებს, თეთრი და სამჯერ გადაგრეხილი ყელსაბამის სილამაზით კმაყოფილი, ამაყი და არცთუ მშვიდი, ირიბად აკვირდება როგორ შთაბეჭდილებას ახდენს ირგვლივ მყოფებზე. ამ დროს ის სიცოცხლით სავსეა“.

მეგობრები მას ცოცხალ, მხიარულ, მახვილგონიერ პიროვნებად მოიხსენიებდნენ. საზოგადოებაში ბეთჰოვენი თავაზიანი და მომაბეზრებელ ადამიანებთან მომთმენი იყო. თუმცა მის შესახებ განსხვავებული შეხედულებაც არსებობდა. გულწრფელ ბეთჰოვენს ფარისევლობა და მლიქვნელობა სძულდა, ამიტომ ხშირად ახდენდა უხეშის შთაბეჭდილებას. უხამს გამოთქმებს არ ერიდებოდა, რის გამოც საზოგადოების ნაწილი მას მდაბიოდ, ხეპრედ და თავხედადაც კი მიიჩნევდა, თუმცა სინამდვილეში ის უბრალოდ სიმართლეს ამბობდა.

„მთვარის სონატის“ შექმნის ისტორია ძალზე დრამატულია. ჯერ კიდევ 21 წლის ბეთჰოვენს განსაცდელი კარზე მიუკაკუნებს, სიცოცხლის ბოლომდე მასთან დასახლდება და აღარასოდეს მიატოვებს.

1801-1802 წლები ის ავბედითი პერიოდია, როდესაც კომპოზიტორი სმენის გაუარესებას უჩივის. თანამოსაუბრეთა სიტყვებს ძნელად არჩევს, სიყრუის დამალვას ცდილობს და, დათრგუნული, საზოგადოებას გაურბის.

სწორედ იმ დროს, როდესაც პროგრესირებადი სიყრუე თანდათან ახვევდა თავის ქსელში, კომპოზიტორს სიყვარული ეწვია. ნამდვილი სიყვარული. ბეთჰოვენის ცხოვრებაში გაზაფხულივით მშვენიერი, ანგელოზისსახიანი, ღვთიური ღიმილისა და საოცნებო თვალების პატრონი, „შექსპირის ჯულიეტაზე ოდნავ უფროსი და არცთუ ნაკლებად მომხიბვლელი“, არისტოკრატული წარმოშობის 16 წლის ჯულიეტა გვიჩარდი გამოჩნდა.

„ღამე ორსულად არის დღეზე,

არავინ იცის როგორი დილა შაიქნების“.

ყველა ნაწილი მთელის სრული სახეა, მის ყველა ნიშანს ატარებს, ამიტომაც ჩვენ, ყველანი,  ჩვენი ქვეყნის ნაწილიც ვართ და მთლიანად ვართ ჩვენი ქვეყანა. მუხტარ დარჩიაშვილი ფერეიდანიცაა და მისი საუკეთესო შვილიც.

მიწას მოწყვეტილი და მაინც მასში ძალიან მყარად ფესვგადგმული, უხუცესი და ბრძენი მუხტარი, ძველ ბერძნულ მითოსში ნახევრაღმერთი ბრძენკაცები რომ არიან, ანდა ქართულ ზღაპრებში – ამვლელმაც რომ უნდა ჰკითხოს აზრი, ჩამვლელმაც, ომში მიმავალმაც და შინ მშვიდობით დაბრუნებულმაც.  მან ყველაფერი იცის, მის სიტყვის სალაროში ბევრი ძვირფასი სიტყვაა, ზოგიერთი – დიდი ხნის, ათასშრიანი და ჩაკირული, ზოგიც ისე მსუბუქი, რომ სულის შებერვითაც აფარფატდება.

ბიძა მუხტარმა ყველაფერი იცის, რაც მომხდარა და რაც მოსახდენია. თუ არსებობს დაბადებიდან მთქმელი, ნიჭითა და მოწოდებით, მთქმელი, რომლის მეტყველების ნაკადი თავისთავად ლაგდება საოცარ ტექსტობრივ კალაპოტში, შინაგანი ლოგიკით, სტრუქტურით, მეტაფორებით, ლექსიკით, ეს მუხტარ დარჩიაშვილია.  ალბათ სწორედ ასე მეტყველებდა ბრმა ჰომეროსი, ასე ქადაგებდა იოანე ოქროპირი, ის ქმნის ფორმებს, რომლებიც არ არსებობს, აყალიბებს გრამატიკულ სისტემებს, თხზავს მხოლოდ მისთვის დამახასიათებელ სინტაქსურ კონსტრუქციებს.

“უსამშობლო შვილს რათ აჩენს?! ღმერთო, უბედო, ღმერთო, ღმერთო, უბედო ბაûშს რისთვის ჲბადავ?! ღმერთო, ღმერთო, უბედო ბავშს რისთვის ჲბადავ და რომ ჲბადავ, მაგის ბედს როგორ ჲსწერავ? ის, რო ბადავს, მაგის ბედსაც იცის, მაგის ბედი იცის, ის რო ჲბადაûს, მაგის ბედიც იცის და ის რო იმან იცის, არმინ არ იცის. ის, რო იმან იცის, ეს იმანი ნიშნავს ღმერთს. არმინ არ იცის, არვინ არ იცის, ვინც თქოს, რო მე ვიციო! ტყუის!.. ღმერთის გარდა არმინ არ იცის. არმინ არ იცის და მე ღმერთი რო ვნახე, გაიცან და ჶთქი, რო: ღმერთი არი–მეთქი და რო არა ვნახე იქამდი, რო არ მენახა, ვამბობდი ღმერთი არ არი–მეთქი და იმაშინ რო ვნახე ღმერთი, ჶთქი, რო აი, ღმერთი არი–მეთქი მაგის უკან, აი! ჴელები ავწივე და!”

ამბავი 1.   სიტყვების შემგროვებელი

მუხტარმა ყველა ქართული სიტყვის ადგილი იცის. სიტყვის ადგილი რაღააო, მკითხავთ, რა და სოფელია, ქალაქია, მთაა, წყაროა, სადაც სიტყვა ცხოვრობს, სადაც სიტყვას შინაარსი გაუდგამს. მუხტარს ყველაფერი შეუძლია,  ჯერ ქართული ანბანი შემოიტანოს ფერეიდნელთა ყოველდღიურ ყოფაში ისე, რომ თავისთავად ისწავლებოდეს, მეხსიერების კედლებს ჩუქურთმად ექადგებოდეს : „პირველი ანბანი – რო ალეჶბე იყოს, ფიცარით, რო თახტა იყოს, ხელით დავაკეთეთ, მე – მუხტარა, ჰიდარამ და მანსურ ასლანიმ და ჰოსენე ყალანიმ, რო ჰადარანთას არი, და ნაჭერზე ნემსით ამოკემსა სედიყამ, ჩემმა მეუღლემ. იმის უკან ანბანი მეორედ ფიცარზე ამოვჭერით ჩემ ძმა ჰაიდარამ და რეზო დავითაშვილმა და პურის სუფრაზე და მაგიდას სუფრაზე ისპანს დააბეჭდინეს, რო ყმაწილებმა ისწავლონ და ეხლა იმ სუფრებს ნამა სყიდობენ.”

მერე  კლდეს გამოსტაცოს ძვირფასი მადანი, მარმარილოს მისცეს სიტყვის ფორმა, ფერეიდნული ყაყაჩოების მინდორზე აღმოაჩინოს, საკუთარი მეხსიერების წიაღებში, სხვათა მონათხრობში თუ ბავშვობის ზღაპრებში.  ისევე, როგორც თავის დროს, ერთმა ტანძიელმა კაცმა ერთ კონად შეკრა სიტყვების თავთავი, მუხტარსაც შეუძლია სიტყვები ერთ ლექსიკონში დააბინავოს, რომ საქართველოსთან კავშირი არ გაწყდეს, რომ ის ერთიანობის ძაფი, ისედაც ძალიან ფაქიზი და გაცრეცილი, რომელიც ფერეიდნელთა სიზმრებში სამშობლომდე გადებულ ბეწვის ხიდად იქცევა, არ ჩაიშალოს… სიტყვებს კი ისეთი ძალა აქვთ, უფრო დიდი, ვიდრე იმ მითიურ ცისარტყელას, რომლის ქვეშ სამშობლოს კარია:

გუდაფხაკუნა

ნაპირალის წყარო

ფოლთქუა

ჩილბატკანი

ჭიჭაბატკანი

ბიჭბუჭები

დაკოწიწილი

გადაბოტება…

„ეს არი შუბლი, შუბლი და მერე წარბი. წარბი. ესები არი წარბი. ეს არი წამწამი და თოლი და თოლის თოლი და შიგ თოლის ბაია და ცხირი. ცხირი და ცხირის ლულები. ლაში, ლაში, ულვაში და თავის ლაშებით და ლოყა. ლოყა. ჩონ ემასღა თელა თავ-პირს ვეძახით. არა, ეს ხო ჩანგარი. ჩანგა, ჩანგა. ქენ რას ეძახით? ნიკაპნიც არი, რასთი? ნიკაპნი. ნიკაპიო, შენ დედამ, ღმერთმა აცხონოს.– წიიღო შენ ნიკაპნიო, ელ ეს იყვისყე, დედამ თქისყე. [სედიყე ასლანი] – ჩემ დედამ.  ყური. ეს ბალიში, ბალიში, ყური ბალიში, ჴაჴაა და ეს ჴარჴანტო. თელად ჴაჴა არი და ეს ჴარჴანტო.– საკლიტე პირჩი.– საკლიტე პირჩი.– კბილები და ენა და საკლიტე და სასა და. –

ასე თანდათან ეწყობა ადამიანი, ფერეიდნელი, ქართველი…

ამბავი 2 .  კაცი, რომელმაც ღმერთი ნახა

მუხტარი ბრძენი კაცია და ისიც, როგორც ყველა ბრძენკაცი დედამიწის ზურგზე, ერთ დღეს მთავარმა კითხვამ შეაწუხა – სად არის ღმერთი, რა არის ღმერთი, ღმერთი ვინ არის? ჰოდა, სწორედ ამ კითხვის პასუხად – ერთ დღეს, წისქვილში ღმერთი ნახა. გაგიკვირდათ? როგორ ნახაო? ჰოდა, თავიდან ბოლომდე გიამბობთ, მომყევით!

ფერეიდანში სომხების სოფელია, ხუნგი,  სადაც ერთი წისქვილია, ასიაბე გორჯის ეძახიან – ქართულ წისქვილს.  ხშირად დადიან იქ საფქვავით, რადგან სხვაგან ცოტა წყალია, წისქვილს კი ერთი დიდი რუ ამუშავებს, რომელიც რამდენიმე სოფელს ჩამოუდის და დიდ ველებს რწყავს, ამ რუსაც ქართულ რუს ეძახდნენ ადგილობრივი მცხოვრებნი.

ჰოდა, იმ წისქვილში, სოფლიდან 12 კილომეტრზე წავიდნენ ბიჭები – მუხტარი და მისი ძმაკაცები. ცისკარზე, განთიადისას ფეხით წავიდნენ, ხუნგის წისქვილში მივიდნენ და   საღამომდე თავიანთი ჯერის ცდა დაიწყეს.  იქვე ერთი მოხუცი კაციც იყო, ღარიბი, მრავალშვილიანი, ერთი „გამქრალი“ კაცი, როგორც მუხტარი იხსენიებს.  მოიტანა თავისი მწირი საფქვავი გამქრალმა კაცმა, მეწისქვილემ კარგად გადახვეტა წინა საფქვავიდან დარჩენილი ხორბალი, ემანდ ამ ღარიბ კაცს მეტი ლუკმა არ მოუვიდეს, არაფერი დაემატოსო. მერე კი აბუზღუნდა და მოხუცს ჩხუბი დაუწყო, ეგ შენი საფქვავი ქერია, ხორბალში ვერ ავურევ, ჯერ ხორბალს დავფქვავ, შენი ჯერი კიდევ დიდხანს ვერ მოაწევსო და წისქვილის მეპატრონის საფქვავის ჩამოყრა დაიწყო.

დაღონდა მოხუცი კაცი, აბა, ჯერი როდის მომიწევს, უკვე ლოცვის დრო მოვა, ლოცვა როგორ გავაცდინო ფქვილის გამოო, ცაში აიხედა და შესძახა – სადა ხარ ღმერთო, შენ რომ აქ იყო, ასე მომექცეოდნენო?

და უცებ, საოცრება მოხდა, საფქვავის დაყრაც არ აცალა, წისქვილის ქვა ხმაურით გასკდა, ერთ ნაწილი მეწისქვილეს მოხვდა, მეორემ  გორგალი გახვრიტა და წყალმა იწყო დენა,  წისქვილი მოიშალა, ხორბლის მარცვლებმა ტყვიის ჯერივით დაცხრილეს წისქვილში მყოფები, რომლებმაც ამ ზეციურ განსაცდელს თავი ძლივს დააღწიეს.

„ეს წისქილი დაჲწვა, დაჲწვა და აღარ გაისხნა და ეხლაც ილ იგრე წევს და გდია და გდია და იქ მე გაიცან ღმერთი და ვთქი, რო ღმერთი არი და ვერვინ ვერ იტყის, რო ღმერთი არ არი-მეთქი. იმის უკანაც ხელები ავწივე და: ღმერთო, გილოცავ შენა-მეთქი და დიდი მადლობა შენ, რო ეგრე გამააჩინე შენ თავი და მე დაგინახე, თოლით დაგინახე-მეთქი და გულით.“ – იხსენებს მუხტარ დარჩიაშვილი, რომელმაც ორი წლის წინ კიდევ ერთხელ იხილა ღმერთი, ამჯერად უკვე საბოლოოდ, ამჯერად უკვე ზეციურ სასუფეველში.

ბავშვმა ხარისხიანი განათლება რომ მიიღოს, მშობლები მზად არიან დატოვონ სოფელი და ასაცხოვრებლადქალაქშიგადავიდნენ. მათ სურთ შვილიქალაქელ თანატოლებსარჩამორჩეს, „ნორმალურ“ სკოლაში დასხვადასხვაწრეებზეიაროს. რამდენად მართებულია ასეთი მიდგომა? აქვს თუ არა სოფლის სკოლას დადებითი მხარე? ვიდრე მშობლები ქალაქში გადაცხოვრდებიან, მათ ყველა ნიუანსი ადექვატურად უნდა შეაფასონ.

სოფლის სკოლაში სწავლების ყველაზე დიდი უპირატესობა პატარა კლასია, სადაც სულ რამდენიმე მოსწავლე სწავლობს. თუკი ქალაქის მასწავლებელს საგაკვეთილო პროცესის წარმართვა ერთდროულად ორმოცამდე ბავშვთან უწევს, სოფლის მასწავლებლისთვის ეს ამოცანა საგრძნობლად გამარტივებულია. ამის შედეგად კი, თითოეული მოსწავლე მასწავლებლის ლუპის ქვეშაა მოქცეული, მაშასადამე, მეტი შანსი აქვს კარგად ისწავლოს და ხარისხიანი განათლება მიიღოს.

ის არგუმენტი, რომ პროვინციაში მასწავლებლები შედარებით სუსტად ერკვევიან თანამედროვე ტექნოლოგიებში ან უბრალოდ არ აქვთ მათზე ხელმისაწვდომობა, არცთუ დამაჯერებელია. პროფესიაზე შეყვარებული, დისტიპლინირებული, კრეატიული მასწავლებელი ნებისმიერ პირობებშია კარგი მასწავლებელი, მნიშვნელობა არ აქვს მეგაპოლისში ცხოვრებს ის თუპატარა სოფელში.

ბევრი კვლევა იმასაც ადასტურებს, რომ სოფლის მასწავლებელი ქალაქელ პედაგოგთან შედარებით აქტიურია, სურს ყველა სიახლის საქმის კურსში ყოფნა, ხარბად ეტანება დამატებით ლიტერატურას და ნებისმიერი სახის ინფორმაციას, რომელიც მის საგანს ან მისი მოსწავლეების სასკოლო ცხოვრების გამრავალფეროვნებას უკავშირდება. სოფლის მასწავლებლისთვის სკოლა იშვიათად არის რუტინული სამსახური, უფრო პირიქით – მასწავლებელი ამაყობს თავისი პროფესიით, სოფელშიც მას ავტორიტეტად მოიაზრებენ.

სოფლის სკოლის და მასწავლებლის კიდევ ერთი ნათელი მხარე ის არის, რომ მასწავლებელს გაკვეთილზე ექსპერიმენტირებისთვის და იმპროვიზაციისთვის გაცილებით დიდი შესაძლებლობა და არეალი აქვს (მაგალითად, ბიოლოგიის და ქიმიის გაკვეთილის ჩატარება ბუნებაში).

ბნელ მხარედ შეიძლებასახლიდან სოფლის სკოლამდე მისასვლელი დიდი მანძილი დასახელდეს, თუმცა ეს პრობლემაც ნელ-ნელა კარგავს თავის სიმძაფრეს, რადგან ბევრ რეგიონში მოსწავლეებს სკოლის ტრანსპორტი ემსახურება.

არაერთი კვლევა ადასტურებს, რომ სოფლის მოსწავლეები ქალაქელებთან შედარებით ნაკლებად ხვდებიან ავტოავარიებში. სოფლად მცხოვრები ბავშვები იძულებულები არიან სკოლაში ჯგუფურად იარონ, რაც კარგია მათი უსაფრთხოებისთვის, ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული sosსიტუაციებისთვის თავის ასარიდებლად.

ხშირად ქალაქის პრესტიჟული სკოლა ოჯახის საცხოვრისიდან საკმაოდ შორს მდებარეობს და მშობლები ჩივიან, რომ დიდ დროს კარგავენ შვილების სკოლაში წაყვანა-მოყვანაში.

პროვინციაში მასწავლებელი მეტ ინფორმაციას ფლობს თავისი მოსწავლეებისა და მათი მშობლების შესახებ. მოსწავლე ვერ მოატყუებს მასწავლებელს, რომ „ბებია გარდაეცვალა“.თუ მოსწავლის რომელიმე ოჯახის წევრი ავადობს,  მასკი საოჯახო საქმეების კეთებაც უწევს სწავლის პარალელურად, არც ეს გამოეპარება მასწავლებელს. სოფლის მასწავლებელმა კარგად იცის რომელი მოსწავლის მშობლები არიან ან არ არიან დასაქმებულები, რით არიან მთელი დღე დაკავებულები.  სოფლის მასწავლებელმა  ზუსტად იცის არის თუ არა ბავშვი ოჯახში ძალადობის ან შრომითი ექსპლოატაციის მსხვერპლი. სოფლის გარემოში, სადაც ყველა ერთმანეთის ნათესავი და მეზობელია ასეთი შემთხვევების გაკონტროლება მარტივია. დიდ ქალაქებში და სკოლებში, სადაც ასობით ბავშვი სწავლობს, ხშირად ოჯახური ძალადობით დასტრესილი მოსწავლე მასაშია „ჩაკარგული“ და მისი აღმოჩენა საკმაოდ გვიან ხდება. ასეთ დროს უფროსების დროულ ჩარევას კი განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს.

მცირე სკოლაში, სადაც ყველა ერთმანეთს იცნობს, ბულინგის პრობლემა მინიმუმამდე დადის. ესეც სოფლის სკოლის უპირატესობაა. ერთ კლასში ხშირად ხვდებიან ერთმანეთის ბავშვობის მეგობრები, მეზობლები, ნათესავები, მათი მშობლებიც ერთმანეთთან მეგობრობენ. უფროსი თაობის მოსწავლეები კარგად იცნობენ უმცროსი თაობის მოსწავლეებს. ამიტომ უსიამოვნო გარჩევები ბავშვებს შორის იშვიათია.

თუკი ქალაქში მომუშავე მასწავლებელმა შეიძლება წლების განმავლობაში არაფერი იცოდეს კლასში მოსწავლეებს შორის არსებული კონფლიქტის შესახებ (ასეთი გარჩევები ხომ სკოლის კედლებს გარეთ ხდება), სოფლის მასწავლებლის ყურამდე ეს ამბები მალევე აღწევს. მოჩხუბარ ბავშვებს მასწავლებელი თუ არა, მეზობელი მაინც ნახავს და მასწავლებელს შეატყობინებს.

მეგაპოლისში გადასვლა თავდაპირველად არცთუ კარგად აისახება მოსწავლის ცხოვრების პირობებზე (არ იგულისხმება მაღალი სოციალური სტატუსის მქონე ოჯახები). სოფლად მცხოვრები ბავშვები სახლში თუ არა, ეზოში მაინც პოულობენ საკუთარ, გაკვეთილების მოსამზადებელ ადგილს, მაგრამ როდესაც ოჯახი საცხოვრებლად გადადის მეგაპოლისში, როგორც წესი, მშობლები ხშირად ჯერ პატარა ბინას ქირაობენ, სადაც ბავშვს საკუთარი კუთხე არ გააჩნია და მეცადინეობა თავის კი არა, სამზარეულოს მაგიდასთან უწევს. ვიდრე მშობლები ქალაქში მომაგრდებიან, ბავშვი განიცდის, რომ მოწყდა მშობლიურ გარემოს და ახლა სულ სხვა რეალობასთან უწევს შეგუება.

პროვინციებში მშობლები მეტ დროს უთმობენ ბავშვებს – ეს არის ყველაზე მყარი არგუმენტი საიმისოდ, რომ სოფლად მცხოვრები ზრდასრულები ქალაქში არ გადაცხოვრდნენ. ასე თუ ისე, ოჯახის წევრები მეტ დროს ატარებენ სახლში, საკუთარ მეურნეობაში, ნათესავების გარემოცვაში. სოფლად მცხოვრები დედ-მამას თუ სამსახური აქვს, უფრო სახლის სიახლოვეს. მთავარია ოჯახს უნდოდეს, რომ ბავშვს კარგი განათლება მიიღოს. ეს სოფლის პირობებშიც შესაძლებელია.

ქალაქში საცხოვრებლად გადასულ ზრდასრულ ადამიანთა უმრავლესობა იძულებულია ბევრი იმუშაოს, ზოგჯერ დილიდან გვიან ღამემდე, რასაც ბავშვთან ურთიერთობა და კომუნიკაცია მინიმუმდე დაჰყავს. ბავშვი ნაკლებად კონტროლდება მშობლების მიერ. ყველა ბავშვსაც არ აქვს იმის უნარი, რომ დამოუკიდებლად და სწორად დაგეგმოს თავის დრო.

იშვიათია, როდესაც ქალაქელი ოჯახი ტოვებს ქალაქს და საცხოვრებლად სოფელში გადადის. და თუ ასე მოხდა, სოფლის სკოლა საშიში სულაც არ არის. საბედნიეროდ, ინტერნეტზე წვდომა პრაქტიკულად ყველგან ერთნაირია. ბევრ სკოლაში საუკეთესო ბიბლიოთეკებია გახსნილი. მასწავლებლებიც გაცილებით მოტივირებულები არიან პროფესიული კვალიფიკაციის ამაღლებასთან დაკავშირებით.

ქალაქური სკოლა ყოველთვის როდია ხარისხიანი სწავლების გარანტი. ქალაქურ სკოლებში ზოგჯერ ზედმეტად ბევრი ბავშვი სწავლობს. ქალაქელი მოსწავლეები მუდმივად განიცდიან ძილის უკმარისობას, აქვთ ბულინგის პრობლემადა სხვადასხვა უსიამოვნო ინციდენტში მოხვედრის მეტი შანსი. ქალაქელ მშობლებსა და შვილებს შორის დარღვეულია კომუნიკაცია, არის უფრო დეპრესიული და ურბანულად ერთფეროვანი ზოგადი ფონი. ეს კი დადებით მხარეებად ნამდვილად არ ჩაითვლება.

ჯანსაღი კვების ჩვევების სწავლებით და მაგალითის მიცემით შეგიძლიათ დაეხმაროთ შვილებს, შეინარჩუნონ ჯანსაღი წონა და ნორმალური ზრდა. გარდა ამისა, ბავშვობაში ათვისებული კვების ჩვევები დაეხმარება მათ, ზრდასრულ ასაკშიც მისდიონ ცხოვრების ჯანსაღ წესს.

ექიმს, რომელიც თვალყურს ადევნებს თქვენი შვილის ჯანმრთელობას, შეუძლია შეაფასოს მისი წონა და ზრდა და გაცნობოთ, სჭირდება თუ არა მას წონის კლება ან მატება და საჭიროა თუ არა რამის შეცვლა მის კვების რეჟიმში.

ჯანსაღი კვების მნიშვნელოვანი ასპექტებია ულუფების კონტროლი და შემცირება იმის მიხედვით, რამდენ ცხ  იმსა და შაქარს იღებს თქვენი შვილი. ცხიმის მიღების შემცირების და ჯანსაღი წონის ხელშეწყობის მარტივი გზაა:

• დაბალცხიმიანი ან უცხიმო რძის პროდუქტები;
• შინაური ფრინველის კანგაცლილი ხორცი;
• მჭლე ხორცი;
• ცეხვილი მარცვლეულის პური და ბურღულეული;
• ჯანსაღი ხემსი – ხილი და ბოსტნეული.

გარდა ამისა, შეზღუდეთ თქვენი შვილის კვების რეჟიმში შაქრით დამტკბარი სასმელები და მარილი.

თუ არ იცით, როგორ შეარჩიოთ ან მოამზადოთ მრავალფეროვანი საკვები თქვენი ოჯახისთვის, გაიარეთ კონსულტაცია დიეტოლოგთან.

არ დასვათ ჭარბწონიანი ბავშვები შემზღუდველ დიეტაზე, გარდა იმ შემთხვევისა, როცა დიეტა მიმდინარეობს ექიმის მეთვალყურეობით და სამედიცინო მიზნით.

სხვა მიდგომები, რომელთა გამოყენებაც შეუძლიათ მშობლებს თავიანთი შვილებისთვის ჯანსაღი კვების ჩვევების განსავითარებლად, ასეთია:

• უხელმძღვანელეთ თქვენი ოჯახის არჩევანს, მაგრამ ნუ აიძულებთ რაიმე საკვების მიღებას. სახლში უნდა იყოს მრავალფეროვანი, მაგრამ ჯანსაღი სურსათი. საკვებთან ერთად სუფრაზე დადგით წყალიც.
• წაახალისეთ შვილები, ნელა ჭამონ. ბავშვი უკეთ არჩევს შიმშილს და სიმაძღრეს, როცა ნელა ჭამს. ვიდრე ახალ კერძს ან ულუფას შესთავაზებდეთ, სთხოვეთ, 15 წუთი მოიცადონ იმაში დასარწმუნებლად, რომ ჯერ კიდევ შიათ. ეს ტვინს სიმაძღრის დაფიქსირების საშუალებას მისცემს. გარდა ამისა, მეორე ულუფა პირველზე ნაკლები უნდა იყოს.
• მიირთვით ოჯახთან ერთად შეძლებისდაგვარად ხშირად. სცადეთ, სადილობის პროცესი იყოს სასიამოვნო, მიმდინარეობდეს საუბრისა და აზრთა გაცვლა–გამოცვლის თანხლებით და არა ბუზღუნითა და კამათით. როცა ეს პროცესი არასასიამოვნოა, ბავშვი ეცდება, სწრაფად შეჭამოს და შეძლებისდაგვარად მალე წამოდგეს სუფრიდან. მოგვიანებით საკვების მიღება მისთვის შესაძლოა სტრესთან ასოცირდეს.
• ჩართეთ შვილები საკვების ყიდვასა და მომზადებაში. ეს მიგანიშნებთ იმაზე, რა უყვართ თქვენს შვილებს, მოგცემთ შესაძლებლობას, ჩაუნერგოთ მათ კვების კულტურა. გარდა ამისა, ბავშვები მეტი სიამოვნებით მიირთმევენ კერძს, რომლის მომზადებაშიც მონაწილეობა მიიღეს.
• აკონტროლეთ წახემსების პროცესი. თუ ბავშვი გამუდმებით ისუსნება, ამან შესაძლოა ჭარბი კალორიების მიღება გამოიწვიოს, მაგრამ თუ დღის მხოლოდ კონკრეტულ მონაკვეთში წაიხემსებს, ეს შესაძლოა კვებითი დიეტის ნაწილი გახდეს და არც ბავშვს დაუკარგავს მადას სადილის ან ვახშმის დროისათვის. ხემსს შეძლებისდაგვარად უნდა ჰქონდეს კვებითი ღირებულება, ოღონდ ნუ წაართმევთ ბავშვს ხანდახან ჩიპსებისა თუ ნამცხვრების ჭამის შესაძლებლობას, განსაკუთრებით – დღესასწაულებზე.
• აუკრძალეთ ჭამა ტელევიზორის ყურების დროს. მიაჩვიეთ ჭამას სახლში ამისთვის საგანგებოდ გამოყოფილ ადგილას, ვთქვათ, სასადილო ოთახში ან სამზარეულოში. ტელევიზორის წინ ჭამა ართულებს დანაყრების შეგრძნების შემჩნევას და შესაძლოა, ბავშვმა ზედმეტი ჭამოს.
• წაახალისეთ ბავშვები, სვან მეტი წყალი. ტკბილი და გაზიანი სასმელების გადაჭარბებული მიღება სიმსუქნეს იწვევს.
• ეცადეთ, არ დაუკავშიროთ საკვები სასჯელს ან ჯილდოს. დასჯის მიზნით საკვების შეზღუდვამ ბავშვს შესაძლოა შიმშილის შიში ჩაუნერგოს და მიაჩვიოს ყოველ ხელსაყრელ შემთხვევაში ჭამას, ხოლო თუ საკვებს, მაგალითად, ტკბილეულს, ჯილდოდ გამოიყენებთ, ბავშვმა შესაძლოა დაასკვნას, რომ ეს საკვები სხვაზე უკეთესია. მაგალითად, ბავშვისთვის იმის თქმა, რომ თუ ბოსტნეულს მთლიანად შეჭამს, დესერტს მიიღებს, არასწორი გზავნილია ბოსტნეულთან დაკავშირებით.
• შეამოწმეთ, რას ჭამს თქვენი შვილი სახლის გარეთ, მაგალითად, რისი შეძენა შეიძლება სკოლის სასადილოში. უკეთესი იქნება, თუ ლანჩს შინიდან გაატანთ.
• ყურადღება მიაქციეთ ულუფის ზომასა და შემადგენლობას. წაიკითხეთ ეტიკეტი და მოარიდეთ ბავშვი ტრანსცხიმების შემცველ საკვებს.

წყარო: https://www.webmd.com/children/kids-healthy-eating-habits#1