ინგმარ ბერგმანის ავტობიოგრაფიული წიგნის „Laterna Magica“-ს კითხვისას არაერთხელ გავიფიქრე, რა უცნაურია, თითქოს ბავშვი ჰყვება თავის ამბავს-მეთქი. დიდი შვედი რეჟისორი, რომელიც წიგნის გამოსვლისას 70-ს მიტანებული იყო, ისე მოგვითხრობს გასაოგნებელ თავგადასავალს, რომ დროდადრო მთელ ათწლეულებს აქრობს, ისევე როგორც დაგროვილ გამოცდილებას, ვინ იცის, რა ფასად შეძენილ ცოდნას, თავშესაფრად ქცეულ სიბრძნეს… ეს ძველი ამბების გახსენება კი არა, აწმყოში იმ ყველაფრის მოქცევაა, რასაც არც არასდროს შეუწყვეტია მტკივნეული ფეთქვა, მკაფიოდ შესაგრძნობი არსებობა. ხან ახლობლების ყურადღებითა თუ უყურადღებობით გაწამებულს ვხედავთ, ხან რომელიღაც იდეით გულუბრყვილოდ აღფრთოვანებულს, ხან სინამდვილე-გამონაგონის გასაყარზე ჩამუხლულს – საშველი არ არის, წამოდგომა შეუძლებელია, რას ფიქრობდა, დემონებთან შებრძოლება რომ გაბედა…

ბავშვი და მოხუცი ერთდროულად გვიწვდიან ხელებს იმ სამყაროში შესაყვანად, რომელიც ყოველთვის გვიჩენდა ცნობისწადილს. ჩვენი ფიქრების, წარმოსახვითი სურათების შვედეთი ახლა ნამდვილი, ხელშესახები ხდება: წინა საუკუნის 20-იანი წლებია, ურჩ მოზარდებს როზგავენ, ბნელ კარადაში ამწყვდევენ, სადილზე უარს ეუბნებიან, მთელი დღე ხმას არ სცემენ, თუ ბიჭუნა ჩაიფსამს, ქვედაბოლოს ჩაცმას აიძულებენ… „მთელი ჩვენი ბავშვობა დაფუძნებული იყო ისეთ ცნებებზე, როგორებიცაა: ცოდვა, აღსარება, სასჯელი, პატიება და მადლი. ყველაფერს, რა თქმა უნდა, თავისი ლოგიკა გააჩნდა, რასაც ჩვენ არ ვეწინააღმდეგებოდით, პირიქით – გვწამდა კიდეც, რომ გვესმოდა მისი არსი. სავარაუდოდ, სწორედ ამან განაპირობა ნაციზმის მიმართ ჩვენი გულმხურვალე სიმპათია. ჩვენ არაფერი ვიცოდით თავისუფლების შესახებ. ჩვენს იერარქიულ სისტემაში ყველა კარი დახშული იყო“, – წერს ინგმარ ბერგმანი და მაშინვე გვახსენდება მისი ფილმები, პირველ რიგში კი – „ფანი და ალექსანდერი“.

„ფანი და ალექსანდერი“ – თუ არ გინახავთ, წერილის კითხვა შეწყვიტეთ და სასწრაფოდ მოძებნეთ გრძელი, სატელევიზიო ვერსია. თქვენს ადგილას სწორედ ასე მოვიქცეოდი – წამსაც არ დავკარგავდი. ესეც ინგმარ ბერგმანის ბიოგრაფიიდან ამოზრდილი ამბავია – შობის დღესასწაულის ლამაზ ფერებში დაწყებული და ეპისკოპოსის ასკეტური საცხოვრისის პირქუშ გარემოში გაგრძელებული. დაობლებული, სამყაროსეული უსამართლობების პირისპირ აღმოჩენილი და-ძმის ამაღელვებელი ამბავი. ბავშვებზე, ბავშვობაზე გადაღებული ერთ-ერთი საუკეთესო ფილმი.

ავტობიოგრაფიული წიგნები თუ ფილმები კი, პირველ რიგში, იმით გვხიბლავს, რომ დიდი ხნის წინ ჩვენსავე ცხოვრებაში მომხდარს გვახსენებს: ჩვენც გვსჯიდნენ – მართალია, განსხვავებული ფორმით და არც ისე მკაცრად, მაგრამ მაინც; ხანდახან ჩვენც ციხის საკნად გვეჩვენებოდა ოთახები და გამონაგონისა და სინამდვილეში მომხდარის გარჩევაც გვიძნელებოდა. „ვერაფრით გამეგო, უნდა მერწმუნა თუ არა ღმერთისა და ანგელოზების, ან თუნდაც იესო ქრისტეს არსებობისა; არსებობდნენ თუ არა ადამი და ევა სინამდვილეში? ნამდვილი იყო თუ არა მითი წარღვნაზე? მართალი იყო თუ არა ამბავი აბრაამისა და ისააკის შესახებ – მართლა აპირებდა მამა შვილისათვის ყელის გამოჭრას? ეს კითხვები არ მასვენებდა. წარმოსახვაში ჩემს თავს ისააკთან ვაიგივებდი და ვხედავდი, როგორ სწირავდა მსხვერპლად მამაჩემი თავის ძეს – ინგმარს. ამ დროს კი ციდან ანგელოზი ეშვებოდა, თუმცა უკვე ძალიან გვიანი იყო. ამაზე ფიქრი ძალიან მსიამოვნებდა – მაშინ ხომ მაინც იტირებდნენ ჩემი ახლობლები, როცა სისხლისგან დაცლილ, ფერმკრთალ ინგმარს დაინახავდნენ!“ („Laterna Magica“).

ექვსი წლისა თურმე სკოლაში სიარულზე სასტიკ უარს აცხადებდა. გაშმაგებული წინააღმდეგობის მიუხედავად, ყოველდღე ძალით მიმათრევდნენ საკლასო ოთახში, სადაც ყველაფერი მეზიზღებოდა და გულს მირევდაო. ბოლოს მაინც თავისი გაუტანია და უფროსებსაც იმ წელს სკოლაში წასვლა აღარ დაუძალებიათ.

ბებიას კი, დიდებულ ქალაქ უფსალაში რომ ცხოვრობდა (სხვათა შორის, „ფანი და ალექსანდერი“ სწორედ ამ ქალაქშია გადაღებული), კინო უყვარდა და თურმე ბავშვებისთვის ნებადართულ სეანსებზე დაჰყავდა ხოლმე. როგორც ჩანს, არასაბავშვო სეანსებზეც მოხვედრილან – ბებიას სასიყვარულო სცენები არ მოსწონდა, რაც მე უდიდეს სიამოვნებას მანიჭებდა; ერთი წყვილი რეზინის საშინელი კალოში ჰქონდა, რომელსაც კინოსეანსების დროს იცვამდა და როცა ფილმის გმირები ხვევნა-კოცნას დაიწყებდნენ, თავისი კალოშებით ისეთ საშინელ ხმებს გამოსცემდა, რომ მთელი დარბაზი გამაყრუებელი ხმაურით ივსებოდაო.

ასეთი საკითხავია ინგმარ ბერგმანის ჩანაწერები – სახალისოც, სევდიანიც, გასაოგნებელიც, საფიქრალის გამჩენიც. რანაირად შეიძლებოდა, რომ ეს ყველაფერი ერთი კაცის ცხოვრებაში ყოფილიყო? ამგვარი განცდები, თავგადასავლები, ჯადოსნური ნივთები, ამეტყველებული სათამაშოები, აცხადებული სიზმრები, მოულოდნელად გამოჩენილი გზები, ამ გზებზე ნაპოვნი ადამიანები და ისევ ადამიანები…

„Laterna Magica“ – ჯადოქრის წიგნი.

ხელმისაწვდომი ტრანსპორტი, მატარებელი, იმ სკოლებისთვის, რომლებთანაც რკინიგზა ახლოსაა, შესაძლოა სასწავლო ან სოციალური პროექტის რესურსად იქცეს.

თუ ამ წინადადებაში თქვენც დაინახავთ რაციონალურ მარცვალს, პროექტის დეტალები თქვენი დასაზუსტებელი იქნება, მე მხოლოდ რამდენიმე იდეას შემოგთავაზებთ.

პირველი, რის გამოც მოსწავლეებთან ერთად მატარებლით მგზავრობა მოხერხებულია, ხელსაყრელი ფასია. ვთქვათ, თბილისი-ბორჯომის მარშრუტზე ხაშურამდე მგზავრობა ერთი ლარი ღირს, ხაშურის იქით ბორჯომამდე – ორი ლარი. მატარებელი დილით ადრე გადის თბილისიდან და საღამოს ბრუნდება. მოსწავლეები საგზალს თუ წაიღებენ, სხვა ხარჯებიც მინიმუმამდე შემცირდება.

ამ მოგზაურობისთვის ნებისმიერი საგნის მასწავლებელს შეუძლია საგნობრივ სტანდარტთან დაკავშირებული სასწავლო მიზნების გამოკვეთა.

მაგალითად: ქართულის მასწავლებელს შეუძლია, მატარებლით მოგზაურობა სხვადასხვა ტიპის წერილობითი დავალების (ესე, დღიური, რეპორტაჟი, ინტერვიუ…) წინაპირობად აქციოს. განსაკუთრებით დიდია საკვანძო კომპეტენციების განვითარების შესაძლებლობა (რაც ყველა საგანში შეიძლება გავითვალისწინოთ). ეფექტური შედეგისთვის სასურველია მოსამზადებელი სამუშაოს შესრულება. მოსწავლეები წინასწარ დაჯგუფდებიან ინტერესების მიხედვით და დაკვირვება-აღწერის კონკრეტულ მიზნებს ჩამოაყალიბებენ. მაგალითად, ერთი ჯგუფი იმუშავებს ვაგონში მიმდინარე პროცესების აღწერაზე (რეპორტაჟი). მეორე მატარებლიდან დანახულ ხედებს აღწერს და საკუთარ ასოციაციებს დაურთავს (დღიური). მესამე შეიძლება მგზავრების ლექსიკას დააკვირდეს, ან რამდენიმე რესპონდენტთან ჩაწეროს ინტერვიუ წინასწარ მომზადებული კითხვარის გამოყენებით.

საინტერესო მიზნებს შეიძლება მივაღწიოთ მათემატიკაშიც: მოსწავლეებმა აღწერონ მგზავრების სქესობრივი თუ ასაკობრივი შემადგენლობა. შესაძლებელია მარტივი გამოკითხვის ჩატარებაც ამ ადამიანების დასაქმების, განათლების, მატარებლით მგზავრობის სიხშირის შესახებ. ეს იქნება მოპოვებული მასალა, რომელსაც შინ ან სკოლაში დაამუშავებენ და ცხრილებისა და დიაგრამების სახით წარმოადგენენ. აქვე შეიძლება დაინტერესდნენ მგზავრების (პროფესიის მიხედვით) აზრით, რაში დასჭირდათ/გამოადგათ მათ მათემატიკის ცოდნა?

გეოგრაფიაში საგნობრივი შედეგების მისაღწევად რეალურ გარემოს გამოიყენებენ. ეს ეხება რელიეფს და მასზე დაკვირვებას, გეოგრაფიული დასახელებების აღწერას, ამ დასახლებულ პუნქტებში საქმიანობის სფეროების შესახებ ინფორმაციების მოძიებას, მოსახლეობის სოციალურ მდგომარეობაზე მსჯელობას დასახლებების იერ-სახის მიხედვით.

საინტერესო იქნება მოგზაურობის დროს ეკოლოგიურ პრობლემებზე დაკვირვება და ფოტოების გადაღება. ბორჯომის პარკი და მთელი ხეობა მცენარეულ საფარზე დაკვირვებისა და დასკვნების გამოტანის შესაძლებლობას იძლევა. ასეთი მცირე კვლევა შეგვიძლია საბუნებისმეტყველო საგნების მიზნებს დავუკავშიროთ.

წარმატებით შეიძლება ამავე რესურსის გამოყენება სამოქალქო განათლებაში. მატარებლით მგზავრობის წესები, საზოგადოებრივი წესრიგი მატარებელში, გამოკითხვის ჩატარება – რა პროფესის ადამიანები მგზავრობენ მატარებლით, დაცულია თუ არა მათი როგორც მომხმარებლების უფლებები, რა იციან თავიანთ უფლებებსა და მოვალეობებზე, ან სულაც კულტურული მრავალფეროვნება და თანამდევი გამოწვევები და შესაძლებლობები და ასე შემდეგ.

დაკვირვება აჩვენებს, რომ მატარებელში მგზავრები საკმაოდ გულღიები და კომუნიკაბელურები არიან. მგზავრობის დროს მოსწავლეებთან კომუნიკაციაზე უმრავლესობა თანახმა იქნება.

ნებისმიერი მიმართულების პროექტის განხორციელებას წინ უნდა უძღოდეს მატარებლით მგზავრობისა და უსაფრთხოების წესების გაცნობის აქტივობა.

ზემოთ ჩამოთვლილი აქტივობების პარალელურად, მატარებლის უკან დაბრუნებამდე არსებული დრო შეიძლება გამოვიყენოთ, ვთქვათ, ბორჯომის, ბორჯომის ხეობის ღირსშესანიშნაობათა დასათვალიერებლად.

უფრო თამამი ჩანაფიქრი შეიძლება საქველმოქმედო სოციალურ პროექტად ვაქციოთ. მაგალითად, მგზავრობის დროს მოსწავლეებმა თვითნაკეთი ნივთები შესთავაზონ მგზავრებს და მიღებული თანხა საქველმოქმედო მიზნებისთვის გამოიყენონ. აქ ისიც გასათვალისწინებელია, რომ ნივთებს ფუნქციური დატვირთვა უნდა ჰქონდეს და ძვირიც არ უნდა იყოს, რადგან მატარებლით ძირითადად ხელმოკლე ადამიანები მგზავრობენ და მათი საფულე, ძალიანაც რომ უნდოდეთ, მეტს ვერ გასწვდება. მცირე სუვენირები ამ თვალსაზრისით კარგად იმუშავებს.

წარმატებულ მგზავრობას გისურვებთ!

არა და არ ეღირსა შოთა რუსთველის პორტრეტს თავისი პოემის ტექსტთან ერთად, ორ ყდას შორის მშვიდობიანი და ბედნიერი თანაცხოვრება.

ჯერ ძველი ხელნაწერიდან ამოჭრეს თავისი ლამაზი, ოქროსფერი შემკულობიანად, ვინ იცის, რატომ? იქნებ ვინმე, ავტორზე გაბრაზებულმა მკითხველმა ასე იძია შური, იქნებ მეტისმეტი სიყვარულისგან, იქნებ მის წარმოდგენილ რუსთველს რომ არ ჰგავდა იმიტომ, იქნებ უბრალოდ იეჭვიანა?  რატომ, არავინ იცის, მაგრამ ერთი რამ ფაქტია, პოეტის პორტრეტი ხელნაწერიდან ამოიღეს, სხვა ხელნაწერში ჩააკრეს, ზედაც ის ფაქიზი, წვრილყვავილებიანი შემკულობა მიაყოლეს,  საოცარი ფერებით და და უზუსტესი დეტალებით რომ იწონებდა თავს, მერე ამ ახალ ხელნაწერში  ზაზა ციციშვილის შეკვეთით იოსებ თბილელმა ტექსტის გადაწერა დაიწყო.

იოსებ თბილელი დიდი კაცი იყო, განათლებული, პოეტი, დიპლომატი, დიდი მოღვაწე სკოლებისა და ბიბლიოთეკების დამაარსებელი. ერთ-ერთი იმათთაგან, ვინც საქართველოს მშველელად ევროპას მოიაზრებდა, მოლაპარაკებაც უწარმოებია, თუმცა, ამაოდ, ეს იცით, ძველი ამბავია.

თავისი წიგნებიც ბევრი დაწერა, „დიდმოურავიანიც“ გაგონილი გექნებათ.  სხვისიც გადანუსხა, ისე კარგად და ზუსტად, რომ  მოგვიანებით, ვახტანგ მეექვსემ „ვეფხისტყაოსნის“ პირველი გამოცემისთვის სწორედ მისი გადაწერილი, ზაზასეული ვეფხისტყაოსანი გამოიყენა. გადაწერა, ყდაც მოუვარაყა, აშიებიც, ყველა პატარა დეტალი გაითვალისწინა.

თუმცა ეს ამბავი არც იოსებ თბილელზეა,  არც ვახტანგ მეექვსეზეა, არც ზაზა ციციშვილზე და თქვენ წარმოიდგინეთ, არც თეკლა ბატონიშვილზე, ერეკლეს ნებიერა ნაბოლარაზე, პოეტსა და მეომარ, თავზეხელაღებულ გოგოზე,  1832 წლის შეთქმულების მონაწილეზე. ( რომელსაც ასევე ჰქონდა საკუთარი, პირადი „ვეფხსიტყაოსანი“).

ეს ამბავი რუსთველის პორტრეტზეა, ეს ამბავი პორტრეტის ბედზეა, ერთხელ რომ ამოჭრეს ხელნაწერიდან და სხვაში ჩააწებეს, მერე კი, ეს ახალი ბინა-ხელნაწერი მეფისნაცვალ ვორონცოვზე გააჩუქეს, რომელმაც პირველი, რაც გააკეთა, ხელნაწერიდან შოთას პორტრეტი ამოჭრა, გასავრცელებლად. „«Книга Барсова Кожа» принесена в дар князьем М. С. Воронцову книязьем Александрем Вахтангевич Орбелиановым 1 сент. 1853 года, Тифлис».

ერთი რამ, რაც ყოველთვის გვეშლებოდა და დღემდე გვეშლება, არასდროს ვიცით, ვის რა უნდა ვაჩუქოთ და ვის რა არ უნდა ვაჩუქოთ. არ გგონიათ ასე? ან კიდევ საჩუქრის მფლობელებს აღმოაჩნდებათ ხოლმე უცნაური, უხიაკი ხასიათი.

ასეთი ბედი ერგო პოეტის პორტრეტს, შემდეგ ის დაიკარგა, სხვა ქვეყანაში მოხვდა, სად არ იყო, რა არ ნახა, მერე   გადაარჩინეს და უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკას შესწირეს.

დღეს პორტრეტი ცალკე ინახება, მაინც ვერ ეღირსა  თავის დაწერილ პოემასთან ერთად, ორ ყდას შორის მშვიდი თანაცხოვრება.

პოეტის ბედი ქვეყნის ბედს ჰგავს. არ მეთანხმებით?

ყველაფერს ვიკიპედიაში ვერ აღმოაჩენ და ყველა წიგნს ამაზონზე ვერ გამოიწერ.

წარმოიდგინე, სტუდენტი ხარ და საბაკალავრო ან სამაგისტრო კვლევას აკეთებ. მრავალფეროვანი ლიტერატურის წაკითხვა გესაჭიროება. არაერთი წყარო უნდა შეაგროვო და სიღრმისეული კვლევა გააკეთო. როგორ იქცევი? – ბიბლიოთეკაში მიდიხარ. ან სულაც არაა საჭირო სტუდენტი იყო და კვლევაზე მუშაობდე. როცა წიგნის დროებით გამოტანა გსურს, ან გინდა ლიტერატურა პროფესიონალმა შეგირჩიოს, ვინმეს აზრი ჰკითხო, გქონდეს ინტერნეტთან წვდომა, შეარჩიო საბავშო ლიტერატურა, დაესწრო ლიტერატურულ ღონისძიებებს, გაესაუბრო ადამიანებს და როცა მარტოსულად გრძნობ თავს, მყუდრო გარემოში წახვიდე –  ბიბლიოთეკა საუკეთესო თავშესაფარია. შესაბამისად, იმისათვის, რომ მომხმარებელს სრულყოფილი სერვისი შესთავაზოს, ბიბლიოთეკებს შესაფერისი დაფინანსება სჭირდებათ.

დიდ ბრიტანეთში ამჟამად 3600 ბიბლიოთეკაა, რომელსაც 8 მილიონი მომხმარებელი ჰყავს. უკანასკნელ დეკადაში 700 დახურეს. ბოლოდროინდელი კვლევების თანახმად, ბიბლიოთეკების ბიუჯეტი 50%-ით შემცირდა, შემცირდა სამუშაო საათებიც, საგრძნობლად მოიკლო თანამშრომელთა გადამზადების პროგრამებმა, მათმა ხელფასებმა, 51 000 ათასი მოხალისიდან ბიბლიოთეკებში ამჟამად მხოლოდ 20 000 მოხალისეა. ეს ყველაფერი მთავრობის ინიციატივით, უფრო სწორად, მისი უყურადღებობით მოხდა.

ბიბლიოთეკების განვითარებაზე ორიენტირებული ორგანიზაცია ციფრული, კულტურის, მედიისა და სპორტის ცენტრი ამ ფაქტს ადგილობრივ მმართველობას აბრალებს და აცხადებს, რომ ბიბლიოთეკების ბიუჯეტი უკანასკნელ 10 წელიწადში 20 მილიონი გირვანქა სტერლინგით შემცირდა.

ამ სფეროს ბოლო მინისტრმა ედ ვეიზლიმ კიდევ უფრო დააზარალა ბიბლიოთეკები, რადგან სპეციალურად სასჯელაღსრულების დაწესებულების არსებული პროექტის განხორციელება შეწყვიტა – დღეს პატიმრებს წიგნებთან წვდომა აღარ აქვთ.

ბიბლიოთეკებს ბრიტანეთში მხარდამჭერთა დიდი არმია ჰყავს.  მათი სპიკერების განცხადებით, ისინი ძალიან მალე ღია საპროტესტო აქციებს გეგმავენ და ბიბლიოთეკების განადგურების პროცესის წინააღმდეგ მანამდე იბრძოლებენ, სანამ ყველაფერი საპირისპიროდ არ იქცევა. საკვირველია, რომ მათ წინააღმდეგ ღია დებატებში ონლაინწიგნების მომხმარებლები და ამაზონის გულშემატკივრები გამოდიან. ეს უკანასკნელნი ბიბლიოთეკების სანაცვლოდ მის მხარდამჭერებს ქინდლს სთავაზობენ, მოწყობილობას, რომლითაც წიგნის ონლაინვერსიის წაკითხვაა შესაძლებელი. ასევე, ირონიით მიუთითებენ იმაზე, რომ ბიბლიოთეკებში დღეს რიგები აღარ დგას და ბიბლიოთეკარები, რომლებსაც ბევრი საქმე აღარ აქვთ, ხელფასს ტყუილად იღებენ. თუმცა, როგორც გითხარით, ბეჭდურ წიგნებსაც ბევრი დამცველი ჰყავს – ავტორები, გამომცემლები, მკითხველები – მოხუცებიცა და ახალგაზრდებიც, ხელმოკლეებიც და მდიდრებიც.

მხარდამჭერებს პირველი შეკრება გასული წლის ნოემბრის ბოლოს ესექსში ჰქონდათ, რადგან ყველაზე მწვავე პრობლემა ბიბლიოთეკების კუთხით, სწორედ აქაა.  ადგილობრივები ამბობენ, რომ ბიბლიოთეკების დახურვით ქალაქს სიცოცხლის კერები აკლდება და კულტურული ღონისძიებების ნაკლებობა უფრო და უფრო მწვავეა. ის, რომ აღარავინ კითხულობს, ტყუილია და უსამართლობა.

კეტრინ ბენეტი, გამოცემა The Guardian

უწინ თუ მშობლები ბავშვების ეზოში დიდხანს ყოფნის გამო გამოთქვამდნენ უკმაყოფილებას, დღევანდელ მშობლებს სხვა სატკივარი გვაქვს. ჩვენი შვილები ეზოში აღარ ჩადიან! ეზოც, რეალური თამაშიც და ნამდვილი ურთიერთობებიც ონლაინ სამყარომ ჩაანაცვლა.

კომპიუტერი გამორთე! ტელეფონი დადე! – დაგითვლიათ, დღეში რამდენჯერ ვამბობთ ამ ფრაზებს მშობლები და მასწავლებლები?!

ბავშვები და 18 წლამდე მოზარდები, მსოფლიოს ინტერნეტის მომხმარებელთა მესამედია. ყოველი სამიდან ერთი ბავშვი ინტერნეტმომხმარებელია და ეს შეუქცევადი პროცესია. ჭკვიანი ტელეფონი და კომპიუტერი ტექნოლოგიის ის მიღწევებია, რომელსაც ბავშვების ტვინი გაცილებით ადვილად ეწევა, ვიდრე ჩვენი. ძნელია, ბავშვს იმაზე სახალისო და საინტერესო სამყარო შესთავაზო, ვიდრე ამას ინტერნეტი მოახერხებს. წამოდგომაც არ სჭირდება, ისე არჩევს მრავალფეროვანი შესაძლებლობებიდან სასურველს. კომპიუტერული თამაშების, ონლაინ ურთიერთობების, დედამიწის ნებისმიერ წერტილში ვირტუალური მოგზაურობის, სოციალურ ქსელებში ონლაინ აქტივობის ჩანაცვლება სულ უფრო ძნელი ხდება.

დროა ვაღიაროთ, რომ აკრძალვა გამოსავალი არ არის და ბავშვებთან „თამაშის წესები“ შევათანხმოთ.

ჩვენ უმეტესად ვცდილობთ, ბავშვებს შევუზღუდოთ კომპიუტერთან და ტელეფონთან ყოფნის დრო, რადგან ეს ცუდად მოქმედებს მათ ფიზიკურ და ფსიქოლოგიურ განვითარებაზე. მაგრამ იშვიათად თუ განვუმარტავთ, იმ საფრთხეებს, რაც ონლაინ მოქალაქეობას ახლავს. ამ თემაზე გაეროს ბავშვთა ფონდმა კვლევა ჩაატარა და მშობლებს რეკომენდაცია მისცა, მეტი ყურადღება დაეთმოს არა ეკრანებთან გატარებული დროის კონტროლსა და შეზღუდვას, არამედ მის შინაარსს. გაცილებით მნიშვნელოვანია, რას აკეთებენ ბაშვები ონლაინ, ვიდრე რამდენ დროს ატარებენ ეკრანებთან.

ონლაინ ცხოვრების თანმხლებ რისკებს მშობლები შვილებს სოციალურ ქსელში ან ქსელურ თამაშებში დარეგისტრირებამდე უნდა აცნობდნენ, თუმცა ჩვენში, როგორც წესი, პირიქით ხდება. შედეგად, ბავშვებს არ ესმით რამდენად მოწყვლადები არიან ონლაინ საფრთხეების წინაშე. ვერც პასუხისმგებლობას აცნობიერებენ, რომ იყვნენ წესიერი ციფრული მოქალაქეები.

ინტერნეტის ამოუწურავი შესაძლებლობების შესახებ ბავშვებმა უკვე იციან. რა უნდა იცოდნენ მათ ინტერნეტის უარყოფითი მხარეების შესახებ, რათა არავინ ისარგებლოს მათი ბავშვური გულუბრყვილობით და დავიცვათ ისინი მოსალოდნელი საფრთხეებისგან.

• ონლაინ კომუნიკაცია განსხვავდება რეალური ურთიერთობებისგან. ის მოკლებულია სიტყვიერ მასალას, ხმას, მიმიკას. ონლაინ კომუნიკაციის დროს ადვილად შეიძლება ბავშვის შეცდომაში შეყვანა და რეალურ ცხოვრებაში მისთვის ზიანის მიყენება. ინტერნეტით „გაცნობილი“ ადამიანი, რომლის შესახებაც გგონია ყველაფერი იცი, შეიძლება სრულიად სხვა ადამიანია. სხვა სურვილებით, სხვა მიზნებით შეპყრობილი. ბავშვმა უნდა იცოდეს, რომ არ ესაუბროს უცნობებს, არ გადაუგზავნოს თავისი ან მეგობრების ფოტო და ვიდეო მასალა.
• სახიფათო კავშირების რისკები – სამწუხაროდ, ბავშვებმა არ იციან, რომ ინტერნეტში უცნობებთან კონტაქტი სერიოზული პრობლემების საფუძველი შეიძლება გახდეს. არსებობენ მოძალადე ადამიანები, რომლებიც ბოროტი განზრახვებით უმეგობრდებიან ბავშვებს; სთავაზობენ ვებ კამერის წინ გაიხადონ ან თავად იხდიან სამოსს და შიშველ სხეულს ბავშვებს აყურებინებენ. ზოგ მშობელს ჰგონია, რომ ეს რისკები მხოლოდ თეორიულად არსებობს. სინამდვილეში მთელ მსოფლიოში და ჩვენს ქვეყანაშიც არაერთი მსგავსი ფაქტი ხდება, რომლის გახმაურებასაც ბავშვებიც და მშობლებიც ერიდებიან. ბავშვმა უნდა იცოდეს, რომ არ უპასუხოს ისეთ „მესიჯებს“, რაც მას დაძაბავს და ააფორიაქებს. ასევე, უნდა იცოდეს, რომ უხერხული შეტყობინებების შესახებ დაუყოვნებლივ შეატყობინოს მშობლებს. და ამის გამო მას არ დასჯიან!
• ინტერნეტი საჯარო სივრცეა და ყველაფერი, რასაც იქ ვავრცელებთ, ვეღარ ჩაითვლება ჩვენს პირად ინფორმაციად. ფოტო იქნება ეს, ვიდეო, დატოვებული კომენტარი და გამოხატული ემოცია, თუნდაც დახურულ ჯგუფებში ან პირად მიმოწერაში ატვირთული, ყველაფერი შეიძლება წინ დაგხვდეს – ტექნიკურად ამის გაკეთება ძალიან ადვილია.
• ბავშვის ინტერნეტში ატვირთული ფოტო შეიძლება მოხვდეს პორნოსაიტებზე. მათ შორის, ხუმრობით გადაღებული, გამომწვევი სურათები, მაკიაჟგაკეთებული პატარა გოგონების თუ ტანშიშველი ბიჭების კადრები. (ზღვის სანაპიროზე, წუწაობის დროს, საძინებელში თუ სააბაზანოში გადაღებული).
• მშობელი უნდა აცნობიერებდეს, რომ შეუფერებელ საიტებზე შემთხვევით შესვლით, ბავშვი შეიძლება გადააწყდეს მისთვის შოკის მომგვრელ, შემზარავ მასალას, მათ შორის სექსუალურ, პორნოგრაფიულ, ძალადობის ამსახველ ვიდეო-ფოტო კადრებს, ამიტომ ფსიქოლოგების რეკომენდაციაა კომპიუტერი საერთო ოთახში იდგეს და არა ბავშვის პირად სივრცეში.
• პირადი მონაცემების გასაჯაროვება დაუშვებელია – რომელ სკოლაში სწავლობს, სად ცხოვრობს, სად ატარებს დროს, ჯობია არსად დაწეროს, რადგან ამ მონაცემების გასაჯაროვების შემთხვევაში იზრდება იმის ალბათობა, რომ უცნობმა ადამიანებმა ბავშვის შესახებ მოგროვებული ინფორმაცია მის წინააღმდეგ ეფექტიანად გამოიყენონ.

მიუხედავად იმისა, რომ Facebook-ზე დარეგისტრირება 13 წლამდე ბავშვებისთვის შეუძლებელია, ჩვენი პატარები გამოსავალს მარტივად პოულობენ, რეგისტრაციისას ყალბ ასაკს უთითებენ და პირადი გვერდიც მზად არის. ერთმანეთის მიბაძვით, ყოველდღიურად სოციალურ ქსელში უამრავი ბავშვი რეგისტრირდება, ისე, რომ მათთვის არავის განუმარტავს, ონლაინ კომუნიკაციის წესები. ისიც მომისმენია, რომ ზოგიერთი მასწავლებელი თავის მოსწავლეებს საშინაო დავალებებს ფეისბუქის დახურულ ჯგუფში უზიარებს. სასწავლო პროცესში ტექნოლოგიების გამოყენების წინააღმდეგი არ ვარ, თუმცა მშობლებმაც და პედაგოგებმაც უნდა გავითვალისწინოთ, რომ ვირტუალურ ცხოვრებას თავისი კანონები აქვს. ონლაინ მოქალაქეობა კი 13 წლამდე ბავშვებისთვის რეკომენდირებული არ არის.

ხშირად მშობელთა კრების ჩატარება როგორც მასწავლებლისთვის, ასევე მშობლისთვის მხოლოდ უსიამოვნო ვალდებულებაა. რამდენიმე საათიანი შეხვედრა, როგორც წესი, რუტინულია, მოსაწყენი, ზოგჯერ კონფლიქტურიც კი. როგორ ვაქციოთ მშობლებთან შეხვედრა სასარგებლო და ნაყოფიერ ამბად, თავის გამოცდილებას დაწყებითი სკოლის პედაგოგი, ლინდსი ბარეტი გვიზიარებს:

„ბაკალავრიატის დამთავრების შემდეგ, სამუშაოდ სკოლაში გამამწესეს. ბევრი განსხვავებული იდეა მქონდა, მაგრამ, მშობლების პირისპირ რომ აღმოვჩნდი, მივხვდი, ჩემი ბრწყინვალე იდეების მხოლოდ მცირედ ნაწილს ჰქონდა კავშირი რეალობასთან.

ახლა ოთხი შვილი მყავს და გამოცდილი პედაგოგი ვარ. ამ გამოცდილებამ შემაძლებინა, ჩამომეყალიბებინა რამდენიმე ზოგადი პრინციპი, რომელიც მეხმარება მშობლებთან შეხვედრა ეფექტიან და სასიამოვნო პროცესად ვაქციო.

პირველი პრინციპის მიხედვით, სასურველია მშობელთა კრება კარგი ამბების გაზიარებით დავიწყოთ. არ აქვს მნიშვნელობა, ვისი მშობლები შეიკრიბნენ, იმ მოსწავლეების, ვინც კარგად სწავლობს თუ სხვების.

მასწავლებელს შეუძლია მოჰყვეს, როდის მიაღწია კლასმა წარმატებას, კონკრეტულად რომელმა მოსწავლეებმა დაიმსახურა მათი მოწონება, რომელი სიტუაცია იყო სხვა კლასებისთვის სამაგალითო. ეს შეგიძლიათ მოჰყვეთ ისტორიად ან უკეთესი – ამის დემონსტრირება მოახდინოთ ვიდეოთი ან ფოტოკოლაჟით.

კრების ასეთი დასაწყისი გაახალისებს მშობლებს, გაზრდის მათ მიმღებლობას ინფორმაციის მიმართ, განაწყობს პოზიტიურად. ასევე, შეგიძლიათ მოამზადოთ ბარათები. სათითაოდ ყველა ბარათზე დაწეროთ მოსწავლეთა ვინაობა და მიუწეროთ ერთი-ორი წინადადებით, რაში გამოიჩინეს თავი – ვიღაცამ გონიერებით, ვიღაცამ ხუმრობით, ვიღაცამ ოლიმპიადაში წარმატებით, ვიღაც მასწავლებელს ან თავის კლასელს დაეხმარა და სხვა. ეს შეფასებაც აუცილებლად პოზიტიური უნდა იყოს. ბარათებს ხმამაღლა ჩაიკითხავთ და მშობლებს დაურიგებთ. ჯერ ერთი, მშობელი ამ ბარათს აუცილებლად აჩვენებს ოჯახის სხვა წევრს და მეორეც, მას კარგ მოგონებად, სახსოვრად გადაინახავს. ბარათების ჩაკითხვის შემდეგ მშობლები გააცნობიერებენ, რომ მასწავლებელმა უყურადღებოდ არცერთი მოსწავლე არ დატოვა და ეს განცდაც აუცილებლად გაზრდის მშობელთა ინტერესს კრების მიმართ.

არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ მშობლებმა ცოტა რამ იციან სკოლის შესახებ. თქვენ მასწავლებელი ხართ და სკოლას „შიგნიდან“ იცნობთ. მშობლებს კი რეალურ სასკოლო სიტუაციებზე მწირი წარმოდგენა აქვთ. მაგალითად, მეც, მიუხედავად იმისა, რომ მასწავლებელი ვარ, ზუსტად არ ვიცი, რა ხდება ჩემი შვილების საკლასო ოთახსა და სკოლის დერეფნებში. ეს ნორმალურია.

სასკოლო ცხოვრების შესახებ ბავშვები მშობლებს დიდი ხალისით არ უყვებიან. თანაც, სკოლის შესახებ მშობლები შვილებს მაშინ ეკითხებიან, როდესაც გვიანი საღამოა და ბავშვებს დასვენება უნდათ. ბავშვებიც სასკოლო მოვლენებს თავიანთი გადასახედიდან აფასებენ. ბავშვებს უყვართ მოვლენების დრამატულად აღწერა. სინამდვილე შესაძლოა სხვა იყოს. ამიტომ მშობელთა კრებაზე მასწავლებელმა დეტალურად უნდა აღწეროს მშობლისათვის საინტერესო მოვლენები, მეტი ინფორმაცია უნდა მიაწოდოს მათ, ჩააყენოს საქმის კურსში, განმარტოს მათთვის მარტივ და გასაგებ ენაზე.

მშობელთა კრებაზე მნიშვნელოვანია, მასწავლებელმა არა მხოლოდ ისაუბროს, არამედ კითხვებიც დასვას. მასწავლებელს კრებისთვის ცოტა დრო აქვს და ბევრი რამის თქმა უნდა მოასწროს. ამიტომ აუცილებელი როდია ერთი ბავშვის საშინაო დავალების დეტალური გარჩევა…

თუ მშობელთა კრების შემდეგ მასწავლებელს ხმა წაუვა, ე.ი. ზედმეტად ბევრი ილაპარაკა. მასწავლებელს უნდა ახსოვდეს, რომ მშობლებს ნაკლებად აინტერესებთ ზოგადი სასკოლო სიტუაცია. მათ აინტერესებთ შვილის ამბები და კრებაც ამ მიმართულებით უნდა წაიყვანოთ. მშობელი ყურადღებით მაშინ უსმენს მასწავლებელს, როდესაც ის მის შვილზე საუბრობს.

მიეცით მშობელს თავისი მოსაზრების გამოთქმის საშუალება. მასწავლებელმა წინასწარ უნდა მოამზადოს ის კითხვები, რომლებზეც მშობლისგან პასუხს მიიღებს და ეს პასუხი რამეში გამოადგება (როგორ იქცევა ბავშვი სახლში მსგავს სიტუაციაში? მისი ქცევა განსხვავებულია? რატომ აქვს სწავლის პრობლემა? რა უშლის ხელს?). მშობელს აქვს ის ძვირფასი ინფორმაცია, რომელსაც მასწავლებელი არ ფლობს. ამიტომ მასწავლებელმა ეს ინფორმაცია უნდა მოიპოვოს.

მასწავლებელი მოდერატორიცაა. მან ხშირად უნდა დახედოს საათს, აკონტროლოს დრო, არც თვითონ გადაიღალოს, არც მშობლებს მოაწყინოს თავი.

კიდევ ერთი პრინციპი – მკაცრად გაწერეთ მშობელთა კრების გეგმა. მასწავლებელს უნდა ახსოვდეს, რომ დედების გონების ბრაუზერის ყველა ჩანართი გააქტიურებულია. მშობლებს მილიონი დარდი და პასუხისმგებლობა აქვთ. არ აქვს მნიშვნელობა რამდენი შვილი ჰყავთ, ერთი თუ ათი. საზრუნავი მაინც ბევრია. სკოლა ბრაუზერის ერთ-ერთი ჩანართია, შვილის/შვილების ცხოვრების ერთ-ერთი შემადგენელი ნაწილი. მშობელი ერთდროულად ფიქრობს შვილების გლობალურ კეთილდღეობასა და წვრილ-წვრილ საკითხებზე – „იქნება თუ არა ის ბედნიერი მომავალში“ და „რა მოამზადოს დღეს ვახშმად “. ეს უნდა გვახსოვდეს.

საუკეთესო მშობელთა კრებები არა გლობალური, არამედ მაქსიმალურად ვიწრო ამოცანებსა და მიზნებს ემსახურება. მშობელთა კრებაზე უნდა გაჟღერდეს სკოლისა და მშობლისთვის მნიშვნელოვანი საკითხები. მასწავლებელი კი მათ გაჟღერებისას თანამდევრული უნდა იყოს.

ნუ შეგაშინებთ რთული საუბრები. ხანდახან მშობლების მწვავე რეაქციების შიშით წინასწარ გამიფრთხილებია ისინი, რომ შეხვედრისას რთული საუბარი გველის. ზოგჯერ ეს მოულოდნელ შედეგებს იძლევა. ერთხელ ჩემი მოსწავლის მამა, რომელიც, ჩემი აზრით, სკოლიდან ისევ საბავშვო ბაღში უნდა დაებრუნებინათ, იმდენად გაბრაზდა ჩემი პოზიციის გამო, რომ უარი თქვა, დასწრებოდა მშობელთა კრებას.

სასურველია, მშობლებთან რთული საუბარი მას შემდეგ დავიწყოთ, რაც მათთან კონტაქტს დავამყარებთ და ურთიერთგაგების გარკვეულ ეტაპზე გავალთ. წინააღმდეგ შემთხვევაში, შედეგს ვერ მივიღებთ. მშობელთა კრების გააზრებული ტაქტიკა მშობლებს საშუალებას მისცემს სხვა რაკურსით შეხედონ რთულ სიტუაციებს.

მშობელთა კრებაზე საუბრისას ზოგადიდან კონკრეტულ შემთხვევებზე უნდა გადავიდეთ და არა პირიქით.

გვახსოვდეს, როდესაც მშობელი იღებს ინფორმაციას ბავშვის შესახებ, უჩნდება სურვილი განიხილოს ეს მასწავლებელთან, მეორე მშობელთან ან უბრალოდ, მეგობართან. არ ააჩქაროთ მშობელი, მიეცით ლაპარაკის, ემოციების გაზიარების დრო, თუნდაც კრების შემდეგ.

არ იხუმროთ მშობლებთან მათ შვილებზე. ახალგაზრდა  რომ ვიყავი, ერთი გოგონა მის მშობელთან ხუმრობით მოვიხსენიე. მშობელს მივანიშნე, რომ მისი შვილი სხვა გოგოებს გაკვეთილზე იოლად იყოლიებდა და თავის ენერგიას უმისამართოდ ფლანგავდა. ჩემი მხრიდან ეს შეცდომა იყო.

გვახსოვდეს, რომ ყველა მშობელი მოწყვლადია, როდესაც ხუმრობა ან სარკაზმი მის შვილს ეხება. კრების შემდეგ, განაწყენებულმა დედამ შენიშვნა მომცა და მითხრა, რომ მისი შვილი არ მიყვარდა, ამოჩემებული მყავდა, ამიტომაც ვიხუმრე მასზე. მოკლედ, ორივე გულდაწყვეტილი დავრჩით. აშკარად ვერ გავუგეთ ერთმანეთს. სიტუაციის განსამუხტად დიდი დრო და ახსნა-განმარტებები დამჭირდა. სასწავლო წლის ბოლოს გოგონას მშობელი ჩემი საუკეთესო მეკავშირე იყო და მადლობაც გადამიხადა, რომ მის შვილს ყურადღებას ვაქცევდი. ასეთი ურთიერთობა შეიძლებოდა თავიდანვე გვქონოდა, მეტი ტაქტი რომ გამომეჩინა.

მასწავლებლისა და მშობლების შეხვედრებს ორი მხარე აქვს. მასწავლებელი უამრავ კრებას ესწრება, ბევრი მოსწავლე და მშობელი ჰყავს. მშობლებს კი მხოლოდ შვილები ჰყავთ. კარგი იქნებოდა, რომ ორივე მხარე ერთმანეთის მიმართ უფრო ლოიალური ყოფილიყო.

საქართველოს კანონმდებლობის მიხედვით, ყველა ადამიანი თანასწორია კანონის წინაშე. დისკრიმინაცია აკრძალულია

კანონი კრძალავს სამართლებრივი ურთიერთობის მონაწილე რომელიმე მხარის კანონიერი უფლებისა და თავისუფლების, კანონიერი ინტერესის შეზღუდვას ან მათი განხორციელებისთვის ხელის შეშლას, აგრეთვე მათთვის კანონმდებლობით გაუთვალისწინებელი რაიმე უპირატესობის მინიჭებას ან რომელიმე მხარის მიმართ რაიმე დისკრიმინაციული ზომების მიღებას. საქმის გარემოებათა იდენტურობის შემთხვევაში დაუშვებელია სხვადასხვა პირის მიმართ განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება, გარდა კანონით გათვალისწინებული საფუძვლის არსებობისას.

კანონის წინაშე თანასწორობის და დისკრიმინაციის აკრძალვის პრინციპი იცავს მოსწავლეებსა და მასწავლებლებს და სკოლას აკისრებს ვალდებულებას, გადაწყვეტილების მიღების დროს დაიცვას კანონის წინაშე თანასწორობის პრინციპი და გამორიცხოს დისკრიმინაცია.

არათანასწორად მოპყრობის რისკი განსაკუთრებით მაღალია, როცა სკოლას გადაწყვეტილების მიღების დროს აქვს დისკრეციული უფლებამოსილება. ასეთ დროს გადაწყვეტილების მიმღებმა უნდა გაითვალისწინოს, რა მიზნის მისაღწევად აქვს მინიჭებული დისკრეცია და არ უნდა გასცდეს დისკრეციის ფარგლებს. ასეთი გადაწყვეტილების მიღების მოტივაცია არ შეიძლება იყოს რაიმე გარემოება, გარდა კანონმდებლობით გათვალისწინებულისა. მაგალითად, ხშირია შემთხვევა, როდესაც გადაწყვეტილება განპირობებულია ადრესატის მიმართ გადაწყვეტილების მიმღების სიმპათიით ან ანტიპათიით. ეს დაუშვებელია.

წამოიდგინეთ ასეთი შემთხვევა: მასწავლებელი ერთ მოსწავლეს სხვა მოსწავლეებზე ხშირად გამოკითხავს. მასწავლებლის საქციელი განპირობებულია მშობლის მიერ მასწავლებლისადმი კრიტიკული დამოკიდებულებით. ეს არათანასწორი მოპყრობის ერთ-ერთი მაგალითია.

სკოლაში ყველა მოსწავლეს უნდა ჰქონდეს თანაბარი შანსი და პირობები.

კონსტიტუციის თანახმად, დაუშვებელია მოსწავლის არათანასწორ მდგომარეობაში ჩაყენება ქვემოთ ჩამოთვლილი რომელიმე ნიშნის გამო:

• სქესი;
• წარმოშობა;
• რასა;
• კანის ფერი;
• ეთნიკური კუთვნილება;
• ენა;
• რელიგია;
• პოლიტიკური ან სხვა შეხედულებები;
• სოციალური კუთვნილება;
• ქონებრივი ან სხვა მდგომარეობა; საცხოვრებელი ადგილი ან რაიმე სხვა გარემოება.

არათანასწორი და დისკრიმინაციული მოპყრობის რისკი არსებობს ასევე მასწავლებლის მიმართ. საქართველოს შრომის კოდექსი შემდეგ მოთხოვნებს უწესებს დამსაქმებელს [სკოლას]:

◦ შრომით და წინასახელშეკრულებო ურთიერთობებში აკრძალულია ნებისმიერი სახის დისკრიმინაცია რასის, კანის ფერის, ენის, ეთნიკური და სოციალური კუთვნილების, ეროვნების, წარმოშობის, ქონებრივი და წოდებრივი მდგომარეობის, საცხოვრებელი ადგილის, ასაკის, სქესის, სექსუალური ორიენტაციის, შეზღუდული შესაძლებლობის, რელიგიური, საზოგადოებრივი, პოლიტიკური ან სხვა გაერთიანებისადმი, მათ შორის, პროფესიული კავშირისადმი, კუთვნილების, ოჯახური მდგომარეობის, პოლიტიკური ან სხვა შეხედულების გამო;

◦ დისკრიმინაციად ჩაითვლება პირის შევიწროება, რომელიც მიზნად ისახავს ან იწვევს მისთვის დამაშინებელი, მტრული, დამამცირებელი, ღირსების შემლახველი ან შეურაცხმყოფელი გარემოს შექმნას, ანდა პირისთვის ისეთი პირობების შექმნა, რომლებიც პირდაპირ ან არაპირდაპირ აუარესებს მის მდგომარეობას ანალოგიურ პირობებში მყოფ სხვა პირთან შედარებით.

დისკრიმინაცია შეიძლება იყოს პირდაპირი ან ირიბი.

პირდაპირი დისკრიმინაციაა ისეთი მოპყრობა ან ისეთი პირობების შექმნა, რომლებიც პირს კანონით განსაზღვრული უფლებებით სარგებლობისას არახელსაყრელ მდგომარეობაში აყენებს რაიმე ნიშით ანალოგიურ პირობებში მყოფ სხვა პირებთან შედარებით ან თანაბარ მდგომარეობაში აყენებს არსებითად უთანასწორო პირობებში მყოფ პირებს.

ირიბი დისკრიმინაცია არის ისეთი მდგომარეობა, როდესაც ფორმით ნეიტრალური და არსით დისკრიმინაციული დებულება, კრიტერიუმი ან პრაქტიკა პირს რაიმე ნიშნის გამო არახელსაყრელ მდგომარეობაში აყენებს ანალოგიურ პირობებში მყოფ სხვა პირებთან შედარებით ან თანაბარ მდგომარეობაში აყენებს არსებითად უთანასწორო პირობებში მყოფ პირებს.

დისკრიმინაციის აღმოსაფხვრელად ნებისმისერი დაწესებულება, მათ შორის – სკოლა, ვალდებულია:

◦ თავისი საქმიანობა, სამართლებრივი აქტები და შიდა რეგულაციები შეუსაბამოს ანტიდისკრიმინაციულ კანონმდებლობას;

◦ სავარაუდო დისკრიმინაციის ნებისმიერ ფაქტზე მოახდინოს სწრაფი და ეფექტიანი რეაგირება;

◦ დისკრიმინაციის ფაქტის დადასტურების შემთხვევაში კანონმდებლობისა და შიდა რეგულაციების შესაბამისად პასუხისმგებლობა დააკისროს მის დაქვემდებარებაში მყოფ დამრღვევ პირს და უზრუნველყოს დისკრიმინაციის შედეგების აღმოფხვრა მესამე პირის უფლებებისა და კანონიერი ინტერესების შეულახავად.

დისკრიმინაციის აღმოფხვრისა და თანასწორობის უზრუნველყოფაზე ზედამხედველობას ახორციელებს საქართველოს სახალხო დამცველი.

სახალხო დამცველი განიხილავს იმ პირის განცხადებას და საჩივარს, რომელიც თავს დისკრიმინაციის მსხვერპლად მიიჩნევს. სახალხო დამცველი ასევე უფლებამოსილია, შეისწავლოს დისკრიმინაციის ფაქტი საკუთარი ინიციატივით და არ დაელოდოს განცხადებას ან საჩივარს. საქმის შესწავლის შემდეგ სახალხო დამცველი გასცემს შესაბამის რეკომენდაციას.

გარდა ამისა, ნებისმიერ პირს, რომელიც თავს დისკრიმინაციის მსხვერპლად მიიჩნევს, უფლება აქვს, სასამართლოში შეიტანოს სარჩელი იმ პირის ან დაწესებულების წინააღმდეგ, რომელმაც, მისი ვარაუდით, მის მიმართ დისკრიმინაცია განახორციელა და მოითხოვოს მორალური და მატერიალური ზიანის ანაზღაურება.

პირველ რიგში ბოდიშს გიხდით ერთ-ერთი ბიზნესმენის მიერ გამოგონილი და მერე სერიალში მახვილგონივრულად გადატანილი ზმნის სათაურში გამოტანისთვის. მაგრამ ის, რაც სასაცილოდ მეჩვენებოდა, როდესაც პირველად გავიგე, ჩემი ლექსიკის ნაწილად იქცა. ამაში დამნაშავე კი ქართული ზმნის ბუნებაა. ქართულმა ზმნამაც მაპატიოს, თუმცა, მისი მოქნილი ბუნებიდან გამომდინარე, გულწრფელად აღმომხდება ხოლმე ეს სიტყვა ზმნის კი არა, შორისდებულის სახით, როდესაც გაუგონარ სიბრიყვეებს ვისმენ. ბოდიშს მოვუხდი ყველა იმ მასწავლებელს, რომელთაც წერილის სათაურით არ მივმართავ და დარწმუნებული ვარ, მათი რიცხვი ბევრად აღემატება იმ მასწავლებლების რიცხვს, რომელთაც წერილის სათაურში მივმართავ. მე ამ წერილით იმ მასწავლებელებს მივმართავ, რომელთაც ამ გზით მინდა გავცე პასუხი იმ გაუგონარ უპასუხიმგებლობაზე, „ვეფხისტყაოსნის“ სწავლების დროს რომ იჩენენ.

ვის არ მოგვდის შეცდომა?! რაოდენ გასაკვირიც არ უნდა იყოს, ხშირ შემთხვევებში სამეცნიერო მიგნებების სათავე სწორედ შეცდომებშია. რომ ვიცოდეთ, როდის ვუშვებთ შეცდომას, არც დავუშვებდით მას, მაგრამ, სხვადასხვა მიზეზის გამო, მისგან დაზღვეული არავინაა. დაშვებული შეცდომის მიზეზი შეიძლება იყოს წყაროების სიმცირე, ტექნოლოგიურ გამოგონებებზე წვდომის არქონა და არა მარტო… მაგრამ მაშინ, როდესაც საქმე ლიტერატურას ეხება და როდესაც პასუხი ტექსტში გვაქვს, ცოტა არ იყოს, უხერხულია შეცდომის დაშვება; ანდა, როდესაც საქმე ლიტერატურულ ნაწარმოებში აღწერილ ისეთ ეპოქას ეხება, ისტორიკოსებს პასუხი რომ გაცემული აქვთ, ჩვენ კი, იმიტომ, რომ მოდას ავყვეთ, სრულიად უგულებელვყოფთ სიმართლეს და გამიზნულად ვუშვებთ შეცდომას, სრულიად დაუშვებელია; ასევე, ჩემი აზრით, უადგილოა, ლიტერატურის სწავლებისას რაშემონის ეფექტით ვიმართლოთ თავი, როდესაც სისულელეს სისულელე და სიბრიყვეს სიბრიყვე უნდა დავარქვათ და არა განსხვავებული აზრი. ჭეშმარიტება ერთია!!! თუმცა იქვე უნდა ვთქვათ, რომ ჭეშმარიტება ერთია, მაგრამ პერსპექტივა სხვადასხვაა, ოღონდ, როდესაც პერსპექტივას წარმოვადგენთ, მას დასაბუთებული მსჯელობა უნდა მოვაყოლოთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში პერსპექტივა აკვიატებული აზრი იქნება.

ლიტერატურათმცოდნეობას, ისევე როგორც ჰუმანიტარული მეცნიერების სხვა დარგებს, ჰიპოთეზები და მეთოდოლოგია გააჩნია. როდესაც მოსწავლეებს ლიტერატურულ ტექსტს ვასწავლით, ჩვენი მიზანი, შინაარსის სწავლებასთან ერთად, გაბედული მოსაზრების წახალისებაც უნდა იყოს, მაგრამ დაუშვებელია, ყველაფერზე კვერი დავუკრათ და თავი ვუქნიოთ მოსწავლეებს. ასე მათ თავისდა უნებურად ჩამოუყალიბდებათ არასწორი შეხედულება, რომ ლიტერატურის შესწავლისას ყველაფერი მოსულა (მაპატიეთ ეს სლენგი), ხოლო მათემატიკა, საბუნებისმეტყველო და სოციალური მეცნიერებები ბევრად უფრო თანმიმდევრულია და თითქოს არგუმენტირებული მსჯელობაც ამ დარგების განუყოფელი ნაწილია. ეჭვი მაქვს, ხანდახან მასწავლებლებს ეშინიათ ოცდამეერთე საუკუნის მოსწავლეების და მათთან კამათის, ამიტომაც თავს უქნევენ და ეთანხმებიან ყველაფერზე; ან საერთოდ არ აძლევენ აზრის გამოთქმის საშუალებას, აჩუმებენ, რადგან ისევ და ისევ – ეშინიათ მეცნიერული პაექრობის. კიდევ ერთხელ ვიხდი ბოდიშს იმ მასწავლებლებთან, რომლებიც ასე არ იქცევიან, მაგრამ სწორედ ეს მასწავლებლები მიხვდებიან, რასაც ვამბობ, რადგან დარწმუნებული ვარ, მათ არაერთხელ შეუნიშნავთ თავიანთ გვერდით ისეთები, ვისზეც მე ვსაუბრობ. თუ ეს ასე არ არის, ბედნიერი გამონაკლისი ბრძანდებით და ეს წერილი გადადეთ გვერდზე, დროს ნუ დახარჯავთ და მას ნუღარ წაიკითხავთ…

ახლა გადავიდეთ იმ შეცდომებზე, რომელთაც ზოგიერთი მასწავლებელი უშვებს „ვეფხისტყაოსნის“ სწავლების პროცესში, კონკრეტულად იმ შეცდომების დამშვებად, რომელთაც აქ ჩამოვთვლი, ცხადია, თქვენ, სანიმუშო მასწავლებლებს, არ გგულისხმობთ:

შეცდომა პირველი – ამბავი პირველი: ტექსტში ვეძებთ იმას, რაც არ არის და ავტორს ვაბრალებთ იმას, რაც არ დაუწერია

ნეტა, მართლა საკმარის დროს ვუთმობდეთ ნაწარმოებს და მართლა ვეძებდეთ ტექსტში იმას, რისი პოვნაც გვინდა, ასე ხომ დაზღვეულები ვიქნებოდით შეცდომებისგანაც და ვინძლო, იმაზე საინტერესო რამისთვისაც მიგვეგნო, ჩვენც გაოცებულები დავრჩენილიყავით და სხვებიც გაგვეოცებინა!

პირველ შეცდომაში ვგულისხმობ „ვეფხისტყაოსნის“ გმირების ასაკს. ჩემი აზრით, ასაკი ნაწარმოებში პირობითია და მას არაფერზე არ გავყავართ. შევეცდები, დავასაბუთო ჩემი მოსაზრება. გამოტყდით, რამდენჯერ გაგიგიათ, რომ ნესტანი მთლად ბავშვი იყო, როდესაც ტარიელი მას  გაუმიჯნურდა? ბევრჯერ. არადა, მივყვეთ ტექსტს. რა ვიცით პოემის გმირების ასაკის შესახებ? ბევრი არაფერი. საჭიროა კი მათემატიკური სიზუსტით ვანგარიშობდეთ, როდის რა მოხდა? ეს რომ საჭირო ყოფილიყო, მენდეთ, რუსთველი დროს არ დაიშურებდა და ყველა მოვლენის წინ გმირის ასაკზე იტყოდა რამეს, როგორც ამას ზოგიერთ შეთხვევაში აკეთებს. ასევე ავტორი რამდენჯერმე აწვდის ინფორმაციას მკითხველს, რა დრო დასჭირდა ამა თუ იმ საქმეს (მაგ. სამი წელი ავთანდილის მიერ ტარიელის მოძებნას, ერთი წელი ავთანდილის ტარიელთან დაბრუნებას, სამი თვე ხატაეთში ომს და სხვ.) ძირითადად კი რუსთველი დუმს და არაფერს ამბობს დროის ხანგრძლივობაზე. ეს იმას კი არ ნიშნავს, რომ მოვლენები ერთმანეთს მიეწყო, არამედ იმასაც, რომ რაღაც დრო გადის და მხოლოდ შემდეგ ხდება აღწერილი მოვლენა.

ტარიელი როდესაც თავის ამბავს ავთანდილს უამბობს, ორჯერ აღნიშნავს ასაკს, ერთხელ ის ხუთი წლისაა და მეორეჯერ – თხუთმეტის. მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ ჩვენ ათვლა აუცილებლად ამ ასაკიდან უნდა დავიწყოთ. გააჩნია, რისი ათვლა. თუკი გვაინტერესებს, რამდენი წელია განსხვავება ნესტან-დარეჯანსა და ტარიელს შორის, ცხადია, მაშინ ასაკი გასათვალისწინებელია. თუკი ტარიელი ხუთი წლის იყო მაშინ, როდესაც დედოფალი დაორსულდა, გამოვა, რომ ვეფხისტყაოსან გმირსა და ინდოეთის მეფის ასულს შორის განსხვავება დაახლოებით ექვს წლამდე იყო. არ დაგვავიწყდეს, რომ ორსულობა ცხრა თვე გრძელდება. რას გვაძლევს ეს ინფორმაცია? ბევრს არაფერს. რადგან ტარიელის მიმართ დამოკიდებულება ფარსადანს არ ეცვლება შვილის დაბადების მერე. მას ისევ ისე უყურებენ, როგორც მანამდე უყურებდნენ, ანუ შვილივით უყვართ. ცვლის რამეს ნესტანსა და ტარიელს შორის ასაკობრივი განსხვავება ტექსტში? მეტი ან ნაკლები რომ ყოფილიყო ნესტანსა და ტარიელს შორის განსხვავება, სხვანაირად წარიმართებოდა მოვლენები? ალბათ არა. თუმცა, როცა არ უნდა მოეწოდებინა ნესტან-დარეჯანს სატრფოსთვის ხატაელებთან ომის გაჩაღება, ის მაინც პოლიტიკურად უმწიფარ ადამიანად გამოჩნდებოდა. ეს მოწოდება აჩვენებს, რომ ნესტანი სახელმწიფოებრივად ვერ აზროვნებს, როდესაც ხატაეთში გალაშქრებას სთხოვს გმირს. რატომ მიმაჩნია პოლიტიკური უმწიფრობის ნიმუშად ხატაელებთან ომი? იმიტომ, რომ ამ ომში ტარიელმა კი სძლია ხატაელებს, მაგრამ მან ფარსადანს სადარდებელი გაუჩინა. მისი საქციელი რომ მეფესთან შეთანხმებული ყოფილიყო, მაშინ ფარსადანი ტარიელში ეჭვს არ შეიტანდა. ტარიელი თანხმდება ნესტანის გამოწვევას. მისი ასაკით რომ ავხსნათ ეს პოლიტიკურად გაუმართლებელი ნაბიჯი, დავაბრალოთ, რომ პატარა ბიჭია და ვერ განსაზღვრა თავისი საქციელის უკუშედეგები, ალბათ არ იქნება მართალი. რადგან ტარიელის ამირბარად დანიშვნა თექვსმეტი წლის ასაკში ფარსადანის პასუხისმგებლობაა. სწორედ მისი გადაწყვეტილება იყო სარიდანის ძისთვის ამ პოსტის მიცემა, როდესაც მამამისი გარდაიცვალა. შესაბამისად, ორივეს, ფარსადანის და ტარიელის პასუხისმგებლობა საკმაოდ დიდია, როდესაც ნესტანში გამიჯნურებული გმირი მეფის უკითხავად ომს წამოიწყებს (ამ თემაზე არაჩვეულებრივი სტატია აქვს ლევან გიგინეიშვილს). ფარსადანი არ უწონებს ტარიელს გადაწყვეტილებას და, დასჯის ნაცვლად, ათავისუფლებს რამაზ მეფეს. აქ მისი ტოლერანტული ბუნება კი არა ჩანს, ამ ეპიზოდით ფარსადანი ცდილობს აჩვენოს ტარიელს, რომ მას შეეშალა და მისი საქმე არ იყო რამაზის დატყვევება. აბა, სხვა როგორ უნდა აიხსნას შემდეგი სიტყვები: „რამაზ მეფე მის წინაშე შეპყრობილი მივიყვანე; ტკბილად ნახა ხელმწიფემან, ვითა შვილი სააკვანე, ორგული და მოღალატე ნამსახურსა დავაგვანე, ესე არის მამაცისა მეტისმეტი სიგულვანე! მას მეფესა ხატაელსა უმასპინძლა, უალერსა…“ თუკი რამაზი ორგული და მოღალატეა, რატომ უალერსებს მას ფარსადანი როგორც სააკვანე შვილს? საქმე ისაა, რომ ხატაელთა მეფის შეპყრობა მხოლოდ ფარსადანის ბრძანებით უნდა აღსრულებულიყო. ფარსადანი ხვდება, ვინ შეიძლება იდგეს ამ წამოწყების უკან, გამოცდას მოუწყობს შეყვარებულებს: „იდუმალ ცოლსა ეუბნა, მართ ჩემგან უცოდნელია: „გვერდსა დაისვი (იგულისხმება ნესტანი), ორნივე სრას დამხვდით, მოვალ შვებული“. ამ გამოცდას მიჯნურები ვერ გაივლიან: „შევხედენ, დავჰკრთი ელვასა ღაწვთა მზეებრ ნათელთასა“. ისინი ერთმანეთს თვალს ვერ მოწყვეტენ: „მალვით ვუჭვრეტდი, მიჭვრეტდა, სხვად არად მეუბნებოდა; თვალნი მოვსწყვიდნი, სიცოცხლე ამითა მეარმებოდა“. ფარსადანი კი გადაწყვეტილებას იღებს, სასწრაფოდ გაათხოვოს ასული. მეორე გამოცდა, რომელსაც ტარიელს უწყობს, სავარაუდოდ, თათბირზე ტარიელისთვის რჩევის კითხვაა, რომელზეც ტარიელი თავს არ გაყიდის („დავიწყეთ რჩევა საქმისა, გული მიც, თუცა მელია; ვთქვი: „ჩემგან დაშლა ამისი არ ითქმის, არ-საქმნელია!“). ამიტომაცაა საშინლად განრისხებული ინდოეთის მეფე, როდესაც სასიძოს მოკვლის ამბავს შეიტყობს. ფარსადანი მართალია, როდესაც უბრალო სისხლის დაღვრას განიცდის. არა აქვს მნიშვნელობა, რა ნახა კარავში ტარიელმა (თუმცა ვიზიარებ ლევან გიგინეიშვილის მოსაზრებას ამ სტრიქონის წაკითხვისას), როგორ იწვა ხვარაზმშას ძე („კარავსა შევე, იგი ყმა, ვითა წვა“) ან რატომ ამბობს „ზარ-მაც თქმად ენით“ ის, რაც ვიხილეო. კატეგორიულად იმის თქმა, რომ ფარსადანი ყველაფერში ტყუის, არასწორია. ფარსადანს თავისი სიმართლე აქვს და ეს სიმართლე ისაა, რომ ის ტარიელს შვილივით ზრდიდა და რომ ტარიელი, ნაცვლად იმისა, რომ ნესტანის ძმა ყოფილიყო, მასშია შეყვარებული. ეს ჩემი მოსაზრებაა და, ვფიქრობ, საკმარისი არგუმენტი წარმოვადგინე მის დასამტკიცებლად. თუმცა ტექსტში ამის შესახებ არაფერია პირდაპირ ნათქვამი, მაგრამ ის ირიბი მინიშნებები, რომლებიც ნაწარმოებშია, საკმარისია იმისთვის, რომ ეს მოსაზრება გამოვთქვა, თუმცა არაა საკმარისი განვაცხადო, რომ ჭეშმარიტებას მივაგენი. სწორედ ამას ვგულისხმობდი, როდესაც წერილის დასაწყისში ჭეშმარიტებასა და პერსპეტივებზე ვსაუბრობდი.

დავუბრუნდეთ გმირების ასაკს. შესაძლოა, ნესტან-დარეჯანი და ტარიელი საკმაოდ ახალგაზრდები არიან, მაგრამ ისინი არც მთლად ბავშვები არიან, როცა ერთმანეთი შეუყვარდებათ. რუსთაველი არაფერს ამბობს იმაზე, რამდენი წლისანი არიან ისინი, როცა ტარიელი დაბნდება ან როცა ნესტანი მას პირველ წერილს მისწერს, მაგრამ ეს იმას არ ნიშნავს, რომ ნესტანი ათი წლისაა და ტარიელი თექვსმეტის. თუკი ტარიელის მამა გარდაიცვალა მაშინ, როცა ტარიელი თხუთმეტი წლის იყო, ხოლო ამის შემდეგ მან ერთი წელი იგლოვა, ეს არ გულისხმობს ავტომატურად იმას, რომ წლები არ გავიდა, სანამ ის ნესტანს არ შეეყრებოდა და სხვა თვალით არ შეხედავდა. უბრალოდ რუსთველი დროის ამ მონაკვეთზე დუმს. დუმს იმიტომ, რომ ალბათ ამ პერიოდში არაფერი საინტერესო არ ხდებოდა, გარდა იმისა, რომ მეფეც და ამირბარიც ცხოვრების ჩვეულ რიტმს დაუბრუნდნენ. და რადგანაც რუსთველი (ან ამბის მთხრობელი ტარიელი) დუმს, ჩვენ არ ვიცით, რა დროა გასული – ერთი წელი, ერთი თვე თუ სამი წელი, როცა ტარიელი ფარსადანმა ნანადირევი დურაჯით გააგზავნა თავის ასულთან. „დღესა ერთსა“ – ასე იწყება მთხრობელისთვის და მსმენელისთვისაც საინტერესო ამბის ეს მონაკვეთი. რამდენი დროა გასული, სანამ ეს ერთი დღე დადგებოდა, მეცნიერული სპეკულაციის საგანია. მანამდე ტარიელი ამბობს: „აღარა ვიცი, დამვიწყდეს, თუცა დიადი წელია“-ო, მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ აქ ის იმ კონკრეტულ წელიწადზე არ ყვება, როცა მას ტრაგედია გარდახდა და არა იმაზე, რომ ეს დიადი წელი პირდაპირ მიჰყვა იმ წელს, როცა ის გლოვას მორჩა.

საბოლოო ჯამში იმის თქმა მინდა, რომ არც ნესტანია პატარა ბავშვი და მით უმეტეს, არც ტარიელი, როცა მათ შორის რომანი დაიწყება. იმ პერიოდის ისტორიული ცნობები სამეფო კარის წარმომადგენლების შესახებ გვაქვს და ეს ცნობები იმას ამბობს, რომ არც თამარი და არც მისი ახლობელი დიდგვაროვანი ქალები არ იყვნენ პატარა ბავშვები, როდესაც ოჯახს ეკიდებოდნენ. თინათინი, რომელიც გამეფების ასაკში, სავარაუდოდ, თამარის ხნისაა, არ ჩქარობს დაქორწინებას, თუმცა იგი „რა გაიზარდა, გაივსო, მზე მისგან საწუნარია“ და მზადაა მეფობისთვის, მარტო არა, მაგრამ პირველი ნაბიჯების გადასადგმელად მაინც. ისევ ისტორიული რეალობიდან გამომდინარე, ვვარაუდობ, რომ ნესტანიც მისი ასაკის უნდა იყოს, როცა მას ტარიელი დაინახავს. ამ ამბიდან საკმაო დრო გადის, სანამ მას მამიდა ზღვაში გადაკარგავს, მისი დაკარგვის შემდეგ გასული წლები (სამი წელი, როცა ავთანდილი ეძებდა ტარიელს, ერთიც მეორედ შეხვედრის ამბავი, და, კაცმა არ იცის, კიდევ რამდენი თვე, სანამ ნესტანი და ტარიელი, სატურნისა და იუპიტერის მსგავსად, ერთმანეთს ჩაეხუტებოდნენ და სამშობლოში დაბრუნდებოდნენ) საკმაო დრო იქნებოდა იმისთვის, რომ ისიც და მისი პარტნიორიც პოლიტიკოსობისთვის მომწიფებულიყვნენ. მათ თავს გადამხდარი უბედურებებიც კარგი გამოცდილება იქნებოდა მათთვის.

ასე რომ, არანაირი საფუძველი არა გვაქვს ვისაუბროთ იმაზე, რომ ნაწარმოების გმირები პატარები, უმწიფარნი არიან, ბოლობოლო, ილუსტრაცები მაინც გავიხსენოთ, მადლობა ღმერთს, რომ „ვეფხისტყაოსნის“ ილუსტრატორები მაინც კარგად იცნობდნენ ტექსტს…