(აზრთა სხვადასხვაობა XX საუკუნის ქართულ მოდერნისტულ მწერლობაში)

არსებობს შეკითხვები, რომლებიც განსაკუთრებით აქტუალურია ამა თუ იმ ხალხში. ამ კითხვებზე პასუხის მიღების მცდელობა ვლინდება ერის კულტურული ცხოვრების ყველა სფეროში, მათ შორის ლიტერატურაში. ასეთ ეგზისტენციალურ ან ონტოლოგიურ შეკითხვას პირობითად შეიძლება ვუწოდოთ გერმანული, რუსული ან ქართული. გერმანელისთვის მარად აქტუალური შეკითხვებია: რა არის გერმანელობა? რა არის მეტაფიზიკა? რუსისთვის: ვინ არის დამნაშავე? რა ვაკეთოთ? ქართველისთვის: აღმოსავლეთი თუ დასავლეთი? აზია ვართ თუ ევროპა? საქართველოში მოდერნიზმის შემოსვლა და განვითარება პირდაპირ კავშირშია ამ შეკითხვაზე პასუხთან, რადგან ამ შეკითხვაზე პასუხი განსაზღვრავს ქვეყნის პოლიტიკურ, მსოფლმხედველობრივ, კულტურულ ორიენტაციას. ამ თვალსაზრისით ქართული მოდერნიზმი უნიკალური და თვითრეფლექსურია.

ჩვენ მიერ განსახილველ რომანებში დასაწყისშივე თვალშისაცემია ამ შეკითხვაზე პასუხის გაცემის მცდელობა. ის ფაქტი, რომ მე-20 საუკუნის პირველ მეოთხედში საქართველოში ევროპული მოდერნიზმი დომინირებდა[1] თავისთავად მიუთითებს იმდროინდელი საქართველოს ევროპული ფასეულობებისკენ სწრაფვაზე. „ქართულ მოდერნიზმში დეკლარირებულია მისწრაფება სწორედ ევროპული კულტურისკენ“ (წიფურია 2010, 8). მიიჩნეოდა, რომ ესთეტიკურ-ლიტერატურული და სოციოკულტურული განახლების ერთადერთი გზა პროევროპულობაში იყო, მაგრამ ეს იმას არ ნიშნავს, რომ ქართულმა მოდერნიზმმა კულტურულ-მსოფლმხედველობრივი სივრციდან საბოლოდ განდევნა აღმოსავლეთი, არც იმას, რომ საქართველო მთლიანად განუდგა აღმოსავლეთს.

საქართველოში, XIX საუკუნიდან მოყოლებული, ამ საკითხთან დაკავშირებით არსებობდა სამი პარადიგმა: ვეროპოცენტრისტული, აზიაცენტრისტული და სინთეზური. პირველს (ოქციდენტოცენტრისტულს) მხარს უჭერდა ქართველი საზოგადო მოღვაწე ილია ჭავჭავაძე (1837-1907). სწორედ მისი შემოტანილია საქართველოში სიტყვა „ევროპეიზმი“. 1889 წელს წერილში აზია წინათ და ეხლა ილია აზიას თავის თავში ჩაკეტილობასა და უმოქმედობას საყვედურობს და მომავალ წარმატებას ევროპასა და ამერიკას უწინასწარმეტყველებს[2]. ილია ჭავჭავაძე ქართულ ლექსის გამოთქმაში ევროპეიზმის შემომტანად პოეტ დავით გურამიშვილს (1705-1792) ასახელებს, ხოლო ნამდვილ ევროპელად, „ევროპეიზმის ბრწყინვალე წარმომადგენლად“, რომანტიკოს პოეტს ნიკოლოზ ბარათაშვილს (1817-1845) მიიჩნევს. ამათ უპირისპირდება პოეტ ბესიკ გაბაშვილის (ბესიკი 1750-1791) აღმოსავლური ხაზი. ილია ჭავჭავაძე თვითონ იყო საქმეზე (მოქმედებაზე) და არა ჭვრეტაზე (უმოქმედობაზე), დინამიკურობაზე და არა სტატიკურობაზე ორიენტირებული ევროპული ტიპის ადამიანი. პროევროპული ორიენტაციის რადიკალური მხარდამჭერი იყო პუბლიცისტი გერონტი ქიქოძე (1886-1960) (ქიქოძე 1916, – დასავლეთის კარები). იგი ამ გზიდან გადახვევას კოლონიზატორი რუსეთისკენ მიბრუნებას უთანაბრებდა. ამის საპირისპიროდ, აზიაცენტრისტულ პოზიციას იცავდა ლიტერატურათმცოდნე და ფოლკლორისტი ვახტანგ კოტეტიშვილი (1893-1937) (კოტეტიშვილი 1920, აზიისაკენ), ისიც იმავე მიზეზით. საინტერესოა ის ფაქტი, რომ ამ ორი მოღვაწის საპირისპირო შეხედულებებს რუსეთისგან თავის დახსნის იდეა აერთიანებდა. რა პოზიციაზე იდგნენ ქართველი მოდერნისტი მწერლები? მათი განწყობა ამ საკითხთან დაკავშირებით რამდენჯერმე შეიცვალა, მაგრამ, მიმაჩნია, რომ საბოლოოდ ისინი მხარს უჭერდნენ მესამე გზას, ე. წ. სინთეზის თეორიას, რომელიც დიდი გერმანელი მწერლის, გოეთეს (1749-1832) დასავლურ-აღმოსავლური დივანის მხატვრულ-კონცეპტუალური იდეიდან – ევროპისა და აზიის ერთიანობა[3] – იღებს დასაბამს. გრ. რობაქიძე მთელი ცხოვრება გოეთეს მოწაფედ მიიჩნევდა თავს. ავტობიოგრაფიულ წერილში ჩემი ცხოვრება[4] გრ. რობაქიძე წერს, რომ ირანში ყოფნის დროს, მას თან ჰქონდა წაღებული ორი წიგნი, ესენია: ნიცშეს ზარატუსტრა და გოეთეს დივანი. კ. გამსახურდიამაც დიონისოს ღიმილში ინდოეთში წასაღები წიგნების კატალოგში გოეთეს საუბარი ეკერმანთან შეიტანა (გამსახურდია 1992, 118). ამ ორ მწერალთან გოეთეს ხსენება აღმოსავლეთის კონტექსტში შემთხვევითი არ არის. ქართველი მოდერნისტები არ იზიარებდნენ ამერიკელი პოეტის ჯოზეფ რედიარდ კიპლინგის (1865-1936) პოზიციას, რომლის მიხედვითაც აღმოსავლური და დასავლური კულტურა გათიშულია და ისინი ვერასდროს დაუახლოვდებიან ერთმანეთს. მათთვის არ იყო ევროპა სუბიექტი და აზია ობიექტი, როგორც ეს თანამედროვე მეცნიერის ედვარდ საიდის (1935-2002) ორიენტალიზმშია აღწერილი, არამედ ამ ორ დიდ კულტურას თავისთავადი ღირებულება ენიჭებოდა. სინთეზის თეორიის არსი გამოთქვა გრიგოლ რობაქიძემ: „ძვირფასია დასავლეთი ევროპა, მაგრამ ევროპისათვის აღმოსავლეთს ვერ დავსთმობთ, უმჯობესი იქნება მათი ქორწილი ქართული ნადიმით გადავიხადოთ“ (ხოფერია 2008, 144 – ლეილა). აქ საუბარია ქართულ ნიადაგზე ოქციდენტისა (დასავლეთი) და ორიენტის (აღმოსავლეთი) გაერთიანებაზე, მათ ჰარმონიულ შერწყმაზე. აღმოსავლეთშიც შეიძლება დასავლეთის პოვნა და დასავლეთშიც – აღმოსავლეთის. იმავე აზრის გამომხატველია ქართველი სიმბოლისტი პოეტის ტიციან ტაბიძის (1895-1937) სტრიქონი: „ჰაფიზის ვარდი მე პრუდომის ჩავრგე ვაზაში“. ასევე კონსტანტინე გამსახურდიას „მონოკლისა და ჩოხის“ (მონოკლი – დასავლეთის, ჩოხა – აღმოსავლეთის სიმბოლო ო. ჯ) კონცეფცია.

მიუხედავად იმისა, რომ მსოფლმხედველობრივად და თეორიულად ქართველი მოდერნისტი მწერლები არც ევროპას უარყოფდნენ და არც აზიას, ამ საკითხთან დაკავშირებით დიონისოს ღიმილსა და გველის პერანგში გატარებული იდეა მაინც განსხვავდება ერთმანეთისგან. ჩემი თეზისი ასეთია: გრ. რობაქიძის რომანში დასავლეთი და აღმოსავლეთი არ უპირისპირდება ერთმანეთს, არამედ ერთმანეთში გადადის და გარკვეულ მთლიანობას ქმნის, ხოლო დიონისოს ღიმილში ღირებულებითი თვალსაზრისით ისინი დაპირისპირებულ მხარეებს წარმოადგენენ. ეს მდგომარეობა მთავარი პერსონაჟების, არჩიბალდ მეკეშისა და კონსტანტინე სავარსამიძის, სულიერ წყობაზე აისახება. აქედან გამომდინარე, მიუხედავად იმისა, რომ ამ რომანების კონცეფცია არსებითად ქართულ კულტურაში დასავლურ-აღმოსავლური სინთეზის იდეას ეფუძნება, გველის პერანგი ოდნავ უფრო გადახრილია აღმოსავლეთისკენ, დიონისოს ღიმილი კი ზომიერად ოქციდენტოცენტრულია[5].

ეს ორი ტენდენცია რომანების დასაწყისშივე ვლინდება. დიონისოს ღიმილში მოქმედება საფრანგეთში იწყება. კონსტანტინე სავარსამიძე პარიზში, „ლუქსემბურგის პარკში“ სეირნობს. პარკში ყოველდღე ხვდება ომის ინვალიდი, სახედასახიჩრებული, ფეხებმოკვეთილი მახინჯი, რომლის დანახვაც მხოლოდ ბეღურებს თუ უხარიათ; ყველა ერიდება, ყველამ გარიყა. ეს შთამბეჭდავი ექსპრესიონისტული სურათი მიუთითებს სამყაროს მახინჯი არსის შესახებ და მიგვანიშნებს თვითონ სავარსამიძეზე, როგორც შინაგანად დამახინჯებულ და ტრავმირებულ ადამიანზე. გველის პერანგის დასაწყისში არჩიბალდ მეკეში ირანშია, ქალაქ ეკბატანაში[6]. ორივე რომანიდან ჩანს, რომ მთავარი პერსონაჟები ბევრს მოგზაურობენ. დიონისოს ღიმილში პროტაგონისტის მოძრაობის მთავარი მარშრუტი ევროპის ქვეყნებია (საფრანგეთი, იტალია, გერმანია. ბოლოს საქართველო – აბასთუმანი.), გველის პერანგში კი არჩიბალდ მეკეში უფრო აღმოსავლეთის ქალაქებში მოგზაურობს (ჰამადანი, ყაზვინი, ენზელი, მენჯილი და ბოლოს საქართველო – თბილისი, საირმე.), თუმცა რომანიდან ჩანს, რომ არჩიბალდს ევროპის ქალაქებშიც უმოგზაურია: ლონდონში, პარიზში, ლოზანაში. ხმელთაშუა ზღვის პირას ამერიკელი მილიარდერის ფერგიუს ურვოორის ვილაშიც უცხოვრია (რობაქიძე 1989, 85). კონსტანტინე სავარსამიძეც დააპირებს ინდოეთში მოგზაურობას, მაგრამ ვერ მოახერხებს, თუმცა დასავლეთში აღმოაჩენს აღმოსავლეთს, როდესაც ბერლინში ინდოელ ბრაჰმანს აბსენ ტუნგს შეხვდება და დაემოწაფება (გამსახურდია 1992, 298). ამ ეპიზოდში შეიძლება დავინახოთ სინთეზის თეორიის გამოძახილი.

გველის პერანგი აღმოსავლეთის აღწერით იწყება. მწერალი ცდილობს, დაგვანახოს აღმოსავლეთის სული. არჩიბალდ მეკეში ფესვებს მოწყვეტილი ადამიანია, ის ვერ გრძნობს თავის ძირს, რის გამოც ნაღვლიანი და მოწყენილია. რომანში ჩანს მოდერნული იდენტობადაკარგული ადამიანის ტრაგედია. მეკეშს დაკარგული აქვს თავისი თავი; ფესვებსა და დაკარგულ მამას ეძებს. ამ განცდას უზიარებს ამერიკელ მილიარდერს ფერგიუს ურვოორს, რომელიც თვითონაც სპლინითა და ამაოების გრძნობით ავსებული მოდერნული ადამიანის ტიპია (რობაქიძე 189, 24-25). არჩიბალდი აღმოსავლეთის შესახებ ხშირად ესაუბრება ადამიანს, რომელზეც ყოველთვის ამბობს: „სპარსი თუ ჰინდუ თუ ეგვიპტელი“ (რობაქიძე 1889, 30). ეს ადამიანი ჩალმიანი კაცი ტაბა ტაბაია; შერეული ადამიანი, რომელსაც ასევე არა აქვს ერთი იდენტობა, იგი, სავარაუდოდ, მთელ აღმოსავლეთს წარმოადგენს. არჩიბალდ მეკეშის აზრით, აღმოსავლეთში გამოვლენილია ერთიანობა, ეს ვლინდება ერთი ღმერთის „იაგვეს“[7] იდეაში. აღმოსავლეთში მამაა მთავარი, დასავლეთში – შვილი. დასავლეთი მიჯნავს, ყოფს და აპირისპირებს მამასა და შვილის, აღმოსავლეთში მამაშია ძეც, ძე სხვაც არის და ამავე დროს მამაც. არჩიბალდის აზრით, ევროპის ანალიტიკა ამას ვერ მიხვდება, ევროპამ უარყო აღმოსაველეთსთვის დამახასიათებელი ერთიანობის იდეა, ამიტომ „აღმოსავლეთში ჰამლეტ შეუძლებელია: მამას მოცილებული… აქ არც ფაუსტია: მამას რომ დაეძებს… ჩვენში [აღმოსავლეთში ო. ჯ.] „შვილი“ იმთავითვე მამის წიაღშია…“ (რობაქიძე 1989, 46). ამ მსჯელობის შემდეგ ასეთი დასკვნაა გაკეთებული: „ეს კანტის თავში არ შევა.. სეფორეს სიტყვა სძლევს მთელ ჰეგელს…“ (რობაქიძე 1989, 46). ესე იგი ევროპელი ამას ვერ გაიგებსო. ამ ეპიზოდიდან ჩანს, რომ გველის პერანგში გარკვეული სიმპათია აღმოსავლეთისკენ იხრება. გაინგლისელებული არჩიბალდი განაგრძობს დაკარგული მამისა და ეროვნული ფესვების ძებნას, ბოლოს მიაგნებს კიდეც და აქ ხორცი ესხმება აღმოსავლური ერთიანობის იდეას.

დიონისოს ღიმილის პირველივე გვერდებზეც დასავლეთისა და აღმოსავლეთის, ევროპისა და აზიის საკითხზე მსჯელობა გვხვდება. კონსტანტინე სავარსამიძეც სამშობლო- და მამადაკარგული, ფესვებს მოწყვეტილი ადამიანია. „ვისაც გზა დაუკარგავს, ვისაც სამშობლო დაუკარგავს, ყველა პარიზში მოდის. უსამშობლოთა სამშობლო – პარიზი“ (გამსახურდია 1992, 10). ისიც, როგორც არჩიბალდ მეკეში, „ინგლისური სპლინით“ (გამსახურდია 1992, 10) არის შეპყრობილი. რომანში გვხვდება პერსონაჟი პოეტი მენიე, რომელიც აღმოსავლეთის თაყვანისმცემელია და გარდა ფრანგული რომანტიზმისა, უარყოფს ყველაფერს ევროპულს. იგი „თაყვანს სცემს ინდოეთსა და სპარსეთს“ (გამსახურდია 1992, 22). რომანში ასეთი უკიდურესობა დაძლეულია დოქტორ რაიმერის პოზიციით: „სინთეტური ხაზის მოძებნაა საჭირო სენსორულ აღმოსავლეთსა და მოტორულ დასავლეთს შორის“ (გამსახურდია 1992, 22-23). მოტანილ ეპიზოდში პირდაპირ არის საუბარი დასავლურ-აღმოსავლური სინთეზურობის შესახებ.

ამ საკითხთან დაკავშირებით ჩერქეზ მხატვარ ხალილ ბეისა და კონსტანტინე სავარსამიძეს შორის ასეთი დიალოგი იმართება:

• აზიას ისეთივე დიდი მომავალი აქვს, როგორც წარსული.
• სამწუხაროდ, აზია მკვდარია, ჩემო ხალილ!
• ასე გგონიათ? აზია გარინდებულია, ჩვენ ის მკვდარი გვგონია.
• თქვენ ძლიერ ჰგავხართ ქართველს, აზიელი არ უნდა იყოთ.
• რაო? განა ქართველები აზიელები არა ხართ?
• არასოდეს.
• მაშ უკადრისობთ აზიელობას?
• სრულიადაც არა, მაგრამ ჩვენ საუკეთესო სისხლი აზიელებს შევანთხიეთ. მუდამ შაჰების და ცეზარების, სულტანების და იმპერატორებს შორის ვიდექით.
• მაშ ევროპელები?
• არც ეგ… საქართველო მესამე იქნება (გამსაუხრდია 1992, 70). უპასუხებს სავარსამიძე.

ამ დიალოგიდან ჩანს, რომ სავარსამიძე კატეგორიულად არ ეთანხმება ქართველების აზიელობას („აზია მკვდარია“). არც ქართველების ევროპელობას ემხრობა, ამბობს, რომ ჩვენ არც ერთი ვართ და არც მეორე, არამედ – მესამე. და რა არის ეს მესამე? ალბათ ის, რაზეც ზემოთ გვქონდა საუბარი – ევროპისა და აზიის დაქორწინება ქართულ სუფრასთან. სად ვლინდება რომანში დასავლეთის მიმართ მეტი სიმპათია?

კონსტანტინე გამსახურდია დიონისოს ღიმილში რამდენჯერმე ახსენებს გერმანელ ისტორიკოსსა და ფილოსოფოსს ოსვალდ შპენგლერს (1880-1936) (გამსახურდია 1992, 249-250-282). ამ მოაზროვნემ 1918 წელს გამოაქვეყნა საყოველთაოდ ცნობილი გახმაურებული ნაშრომი ევროპის დაისი[8].

შპენგლერს მიაჩნდა, რომ ნებისმიერ კულტურას გააჩნია განვითარების ფაზები. კულტურა ექვემდებარება სამყაროს ზოგად კანონზომიერებებს, ესაა: დაბადება, ზრდა, დაბერება და კვდომა. მისი თეორიის მიხედვით, როდესაც კულტურა ცივილიზაციის ფაზაში შედის (გერმანელ მოაზროვნეებში, ფრანგებისგან განსხვავებით, კულტურა და ცივილიზაცია დაპირისპირებული ცნებებია), ეს მის დაღუპვას მოასწავებს. დასავლური ფაუსტური კულტურა მესამე ფაზაშია და იგი მალე მოკვდება. იგი ამ კულტურას „დაბერებულ ფაუსტად“ მოიხსენიებს, რომელიც კვდომისთვის ემზადება. შპენგლერს მიაჩნდა, რომ ეს სამწუხარო რეალობაა, მაგრამ ამის შეცვლა შეუძლებელია. ამ კულტურის ალტერნატივაა ახალი აღმოსავლური კულტურა, რომელიც ახლა ჩაისახა და დომინირებისთვის ემზადება, ესაა რუსულ-აზიატურ-მონღოლოიდური კულტურა. შპენგლერის ეს თეორია აშკარა ანტიდასავლური პათოსის მატარებელია. ამ მიდგომას კატეგორიულად არ ეთანხმებოდნენ ქართველი მოდერნისტები, რაც მათ ნაწერებშიც აისახა.

ოციან წლებში, მაშინ როცა დიონისოს ღიმილი იწერებოდა, ძალიან მოდური იყო შპენგლერის ეს თეორია. მასზე ევროპულ სალონებში ბევრს ლაპარაკობდნენ. „ჰანდენბეკის სალონშიც“, რომელსაც კონსტანტინე გამსახურდია აღწერს თავის რომანში, შეკრებილი: „პოეტები, მხატვრები, მწერლები, უნივერსიტეტის ახალგაზრდა დოცენტები… აგინებდნენ ევროპის ცივილიზაციას, ყველა შპენგლერს ეთანხმებოდა, მაგრამ არცერთს თავში არ მოსვლია ამ „დასაღუპავ“ ევროპიდან გაქცევა“ (გამსახურდია 1992, 248-249). რომანის ამ მონაკვეთში გამოხატულია შპენგლერის თეორიის საწინააღმდეგო განწყობა, ევროპა თუ იღუპება, ეს ბატონები ასე მშვიდად რატომ არიან? რატომ არ გარბიან ადგილიდან, რომელიც დასაღუპადაა განწირული? კ. გამსახურდიას დამოკიდებულება ამ საკითხის მიმართ კარგად ჩანს მის პუბლიცისტურ წერილში Anoo 1923[9]. იგი წერს: „დასავლეთის ცივილიზაციისა და კულტურის ცეცხლოვანი ეტლი უახლოვდება ჩვენი სამშობლოს საზღვრებს. …ჩვენი ლოზუნგია: ოკციდენტ! …განახლება უნდა ქართულ შემოქმედებას. დაფიქრება მართებს ქართველობას, მორალური გარდატეხა ჩვენს ეროვნულ პიროვნებას. ახალი იმედებით გაცისკროვნებას მოელის ჩვენგან ახალი წელი“.

კონსტანტინე გამსახურდია შპენგლერის თეორიასთან ერთად, რომელიც რომანულ-გერმანული კულტურის დაღუპვის გარდაუვალობას წინასწარმეტყველებდა, აკრიტიკებდა რუსი მწერლის ფიოდორ დოსტოევსკის (1821-1981) სლავიანოფილურ პოზიციასაც, რომელიც რუსული მესიანიზმის იდეას ეფუძნებოდა. „მისი პანსლავიზმი ისეთივე აბსურდი იყო, როგორც მთელი მისი კულტურფილოსოფია. მას გულწრფელად სჯეროდა, რომ სლავიანელები ყველაზე მაღლა უნდა დავაყენოთ, რადგან ისინი ყველაზე წინ მიდიან. ევროპის დიდ ცივილიზაციაზე და კულტურაზე მას ფრიად ბუნდოვანი წარმოდგენა ჰქონდა. მან ვაგონის ფანჯრიდან დაათვალიერა გერმანია, შვეიცარია, ერთი ღამეც ფლორენციაში და ორიოდე კვირა ლონდონის სიტის მიდამოებში და უკვე მზად იყო ზღაპარი „კბილ ჩამძვრძალ ევროპის შესახებ” (ლომიძე 2016, 281). ქართველი მოდერნისტებისთვის დასავლური კულტურის რუსულ-აზიურით ჩანაცვლება, „ჩრდილოეთის გუგუნი… ევროპის ზურგზე“ (რობაქიძე 1989, 183), განახლება კი არა, აპოკალიფსური საფრთხეა, რომელიც ევროპასა და საქართველოს წალეკვას უქადის. აზიას „წინ მოუძღვება თმაწითური მონღოლი. …ეს გახლავთ აზიის შემოტევა. …პარიზისკენ ხომ არ მოდიან ეს მონღოლები?“ (გამსახურდია 1992, 78). ამ შეკითხვიდან გამოსჭვივის მოახლოებული ტრაგედიის წინათგრძნობა. კონსტანტინე გამსახურდია სხვა წერილშიც მიუთითებს საქართველოს აუცილებელ განწმენდაზე „აღმოსავლეთის პასიურობისა და აზიური ინერტულობისაგან“ (ბრეგაძე 2018, 145-146).

შევაჯამოთ ჩვენი მსჯელობა: გველის პერანგიცა და დიონისოს ღიმილიც ოქციდენტთან და ორიენტთან დაკავშირებით ეფუძნება სინთეზის (ევროპისა და აზიის ჰარმონიული ერთიანობის) იდეას, მაგრამ ამ იდეის ფარგლებში გველის პერანგი ოდნავ მაინც გადახრილია აღმოსავლეთისკენ, დიონისოს ღიმილი კი – დასავლეთისკენ.

ოთარ ჯირკვალიშვილი

[1] სიმბოლისტური დაგჯუფება ცისფერყანწელები; დადაისტური ტენდენციები; იმპრესიონიზმი; ექსპრესიონიზმი; ფუტურიზმი. ყველა ეს მიმდინარეობა არსებობდა მეოცე საუკუნის 20-იან წლებში.

[2] https://gdi.ge/uploads/other/0/385.pdf

[3] არ იგულისხმება გეოგრაფიულ-ისტორიული ერთიანობა.

[4] გერმანულიდან თარგმნა ლაშა ბაქრაძემ. https://burusi.wordpress.com/2009/05/30/%E1%83%92%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%92%E1%83%9D%E1%83%9A-%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%98%E1%83%AB%E1%83%94-%E1%83%A9%E1%83%94%E1%83%9B%E1%83%98-%E1%83%AA%E1%83%AE%E1%83%9D/

[5] ოქციდენტი – დასავლეთი (ევროპა). საპირისპ. ორიენტი – აღმოსავლეთი (აზია).

[6] ეკბატანა – ქალაქი ირანში, თანამედროვე ჰამადანი.

[7] ებრ. יהוה – ღმერთი იაჰვე ან იეჰოვა.

[8] გერმ. Der Untergang des Abendlandes

[9] https://poetry.ge/poets/konstantine-gamsakhurdia/essay/9519.anno-1923.htm

დღეს, გლობალური დათბობის, კლიმატის ცვლილებისა და დედამიწაზე ჰაერის საშუალო ტემპერატურის ზრდის ფონზე, ვფიქრობთ, საინტერესო იქნება, გაგაცნოთ ერთი ადგილი დედამიწაზე, სადაც თითქმის ყოველდღე წვიმს და სადაც ბათუმზე 4-ჯერ, თბილისზე კი 23-ჯერ მეტი ნალექი მოდის!

მიუხედავად ასეთი ექსტრემალური პირობებისა, იქაური მოსახლეობა – ხასის ხალხი, სრულიად ადაპტირებულია ყოველდღიურ წვიმასა და მაღალი სინოტივის პირობებში ცხოვრებას.

ინდოეთის ეს მიყრუებული პატარა სოფელი, სახელად მოსინრამი (Mawsynram) ერთ დღეში გახდა მსოფლიოში ყველაზე ცნობილი ადგილი – Guinness-ის რეკორდების აღმწერებმა 21-ე საუკუნეში, მსოფლიოს რეკორდების განახლებისას აღმოაჩინეს, რომ აქ, სოფელ მოსინრამში, ინდოეთის უკიდურეს ჩრდილო-აღმოსავლეთში (ინდოეთი, მეგალაიას შტატი) უფრო მეტი ნალექი მოდის, ვიდრე გეოგრაფიის გაკვეთილებიდან ნაცნობ ინდურ ჩერაპუნჯაში, რომელიც საუკუნეზე მეტი ხანი ფლობდა მსოფლიოს „წვიმების დედაქალაქის ტიტულს“.

თუ ნალაქების რაოდენობებით მსოფლიოს სხვადასხვა ადგილს შევადარებთ, მოსინრამში (ინდოეთი, მეგალაიას შტატი) ყველაზე მეტი, 11,800 მმ ნალექი მოდის. მეორე ადგილზეა, ჩვენთვის ნაცნობი ქ. ჩერაპუნჯა (ინდოეთი, მეგალაიას შტატი) – 11,777 მმ (რომელიც მოსინრამიდან სულ რაღაც 15 კმ-ში მდენარეობს). ხოლო მესამე საპატიო ადგილზე – კოლუმბიაში მდებარე ქალაქი ტუტუნენდო (კოლუმბიის უკიდურესი ჩრდილო-აღმოსავლეთი), სადაც ცა მუდამ ღრუბლიანია და წვიმის სახით წელიწადში 11, 600 მმ-დე ნალექი მოდის.

ტუტუნენდოში, ყველაზე „მშრალ“ თვეებად, თებერვალ-მარტს თვლიან, მაგრამ ამ დროსაც კი, ქალაქში სულ მცირე 20 დღე მაინც წვიმს!

მსოფლიოს ყველაზე „წვიმიანი ათეულის“ შემდეგი ადგილები ასე განაწილდა:

მე-4 ადგილი: ქროპ–რივერი (კუნძული ახალი ზელანდია, 11,560 მმ);

მე-5 ადგილი: სან-ანტონიო დე ურეკა (ეკვატორული გვინეა, აფრიკა, 10,450 მმ);

მე-6 ადგილი: სოფ. დებუნდშა (კამერუნი, აფრიკა, 10, 299 მმ);

მე-7 ადგილი: ბიგ–ბოგი (ჰავაიი, აშშ, 10,272 მმ);

მე-8 ადგილი: მაუნთ ლაიალეალე (ჰავაიი, აშშ, 9,763 მმ);

მე-9 ადგილი: კუკუი (ჰავაიი, აშშ, 9,293 მმ);

მე-10 ადგილი: მთა ემეი (ემეი–შანი, სიჩუანი, ჩინეთი, 8, 169 მმ).

და მაინც როგორია ცხოვრება ასეთი ექსტრემალური ამინდის პირობებში? როგორია ჩრდილოეთ ინდოელების ყოველდღიური ცხოვრება მსოფლიოს ყველაზე ტენიან ადგილას? როგორია აქ მცხოვრები ადამიანების საცხოვრებელი სახლები, ან მათი ყოველდღიური ცხოვრების განრიგი?

გთავაზობთ მცირე ჩანახატს ამ უცნაური ადგილის შესახებ, ცნობილი ინდოელი ჟურნალისტის, ქ-ნი ამმუ კანამპილის რეპორტაჟის – „ცხოვრება დედამიწის ყველაზე ტენიან ადგილას“ – მიხედვით: ინდოეთის ერთ-ერთ ყველაზე აღმოსავლეთით მდებარე შტატში, გორაკებზე მდებარე სოფელში, ყველა სახლს სახურავზე წვიმის ხმაურისგან დამცავი ბალახის სქელი ფენა ადევს. აქ ჩვეულებრივი ამბავია ღრუბლებით დაფარული ზეცა და ნისლი, რომელიც სახლის ოთხებშიც კი შემოდის. სოფლის თავში, წვიმისგან დაჟანგულ ნიშანზე მუქი ასოებით წერია: „დედამიწის ყველაზე წვიმიანი ადგილი“.

უცნაურია, მაგრამ მეგალაიას შტატის ერთ პატარა სოფელში მცხოვრებთა დიდმა ნაწილმა არც კი იცოდა, რომ მათი სოფელი, მოსინრამი, გინესის მსოფლიო რეკორდების წიგნშია შეტანილი და მათთან 11,873 მმ ნალექი მოდის. „მართლა? ეს ყველაზე წვიმიანი ადგილია დედამიწაზე? არ ვიცოდი…“, გვეუბნება ბინი კინტერი, ასაკოვანი ქალბატონი, რომელიც ეჭვობს, რომ 100 წლის წინ დაიბადა.

მეტეოროლოგების თქმით, სოფელი მოსინრამი, რომელიც ინდოეთისა და ბანგლადეშის საზღვარზე მდებარეობს, ყოველწლიურად ძალიან დიდი რაოდენობით ნალექს იღებს ბენგალის ყურიდან მომავალი მუსონური ქარებით. ამ ფენომენს სწორედ ბეგალიის ყურის წლოვანი მასა და სოფლის განსაკუთრებული მდებარეობა განაპირობებენ. ინდოეთის მეტეოროლოგიური დეპარტამენტის თანამშრომელი, ბ–ნი სუნიტ დასი გვიხსნის, რომ „ტენი, რომელიც მაღალი ტემპერატურისა და აორთქლების პროცესის გამო, ბენგალის ყურის თავზე გროვდება, საზაფხულო მუსონს პირდაპირ მოსინრამისკენ მოაქვს“. ეს ის მუსონია, რომელმაც რამდენიმე დღის წინ თავისი მძიმე წვიმებით, ინდოეთის დედაქალაქში, დელიში წყალდიდობა და სატრანსპორტო ქაოსი გამოიწვია. თუმცა ეს პროცესი, მოსინრამში ნაკლებად შესამჩნევია. ეს სოფელია და აქ კლიმატის ოინები რბილად მიმდინარეობს.

დაახლოებით 30 წლის წინ სოფ. მოსინრამში ჯერ კიდევ არ იყო ასფალტის გზები, ელექტრობა და ონკანის წყალი, რაც განსაკუთრებით ძნელს ხდიდა მუსონის 6-თვიან პერიოდს სოფლის მცხოვრებლებისათვის. „ეს ისეთი ადგილია, სადაც წვიმისგან დაძრული მეწყრით ვერავის გააკვირვებთ“, გვიყვება ბ–ნი დასი. „მეწყერი მუდმივად კეტავდა სოფლისკენ მიმავალ ერთადერთ გზას და სოფლის შიდა გზებს. თუმცა დღეს, უკეთესი მდგომარეობაა, თუ არ ჩავთვლით წლისგან მუდმივად სველ მიწას და ელექტროენერგიის ხშირ გამორთვებს, რომლებსაც მწვეთავი წყლის ნაკადები იწვევს“. ყოველ ზამთარს მოსინრამის მოსახლეობა (ზამთარი ინდოეთში მშრალი სეზონია, ლ.ა.) წვიმიანი სეზონისთვის მზადებაში ატარებს. პირველი და უმთავრესი საქმეა, სახურავების მომზადება ექვსთვიანი წვიმებისათვის, შემდეგ შეშის დამზადება და საგულდაგულოდ შენახვა (გასათბობად და საჭმლის მოსამზადებლად). ასევე მნიშვნელოვანია, მარცვლეულის წინასწარ მომარაგება, რადგან წვიმების დროს, ძალიან ძნელია სადმე საყიდლებზე წასვლა. გზები და მდინარეები ამის საშუალებას არ იძლევიან. განსაკუთრებით ძნელია მაისი-ივლისის პერიოდი, როდესაც ცა მუდმივად მძიმე ღრუბლებით არის დაფარული, ხოლო ტროპიკული წვიმა დღეში რამდენჯერმე მოდის.

სოფელი მოსინრამი, ზღვის დონიდან საკმაოდ მაღლა, 1400 მ-ზე მდებარეობს (დაახლ. ჩვენი კოჯრის ან საბადურის სიმაღლეზე). სოფლის ტერიტორიაზე უამრავი მდინარე, ნაკადული და ჩანჩქერი ჩამოდის. აქაური ქალების ერთ-ერთი მთავარი საქმე წვიმისგან დამცავი საფრის, ე.წ. „კნუპის“ დამზადებაა. კნუპის გასაკეთებლად საჭიროა ბამბუკის ნაჭრები-ნაფოტები, ბანანის ფოთლები (ან პლასტმასის ნაჭრები) და განსაკუთრებული ბალახი (ე.წ. „ცოცხის ბალახი“), რომლის მეშვეობითაც ადგილობრივები, კუს ბაკნის მსგავს, ქუდისმაგვარ საკმაოდ დიდი ზომის თავსაფარს ამზადებენ.

სამოცდაათი წლის ქ-ნი პდაჰ, ძირითადად სწორედ ამ საქმით არის დაკავებული და მშრალი სეზონის დიდ ნაწილს, იანვარი-მარტის თვეებში, ბამბუკის კალათებს, ცოცხებსა და კნუპებს ამზადებს, რომლებსაც შემდგომ, მეგალაიას შტატის სხვა ქალაქებიდან ჩამოსული ვაჭრები ან ტურისტები ყიდულობენ. შტატში ყველგან უხვად წვიმს, ხოლო მოსინრამის კნუპები საუკეთესოდ ითვლება…

„არ მიყვარს ეს გადაბმული წვიმები. მოსაწყენია მთელი დღე სახლში ჯდომა“, ამბობს ქ-ნი პდაჰ. „სამწუხაროდ, მზე იშვიათად ჩნდება-ხოლმე. თუ ელექტრობა არ არის, სახლში ბინდია, დღის საათებშიც კი“, გვეუბნება ბ–ნი მუნსტარ მარბანიანგი, ზოლიან პიჟამაში გამოწყობილი სოფლის თავი. „ხალხი, რომლებსაც სხვაგან მეორე სახლი ან ბინა აქვთ, როგორც წესი, მუსონის სეზონის დროს იქ გადადიან. სხვები, წვიმიან დროს ძილში ატარებენ“, აგრძელებს ბ–ნი მუნსტარი (moonstar, ინგლ. „მთვარის ვარსკვლავი“), რომლის სახელიც მიგვინიშნებს, რომ ინდოეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთში, ბრიტანული კოლონიური ეპოქიდან კიდევ ბევრი რამ არის შემორჩენილი.

მეგალაიას შტატი, ისევე როგორც აღმოსავლეთ ინდოეთის სხვა შტატები, ასამი, სიკიმი, არუნაჩალ–პრადეში, მანიპური, მეგალაია, მიზორამი, ნაგალენდი და ტრიპურა ინდოეთის საკმაოდ განსხვავებული ნაწილია, რადგან აქ მოსახლეობის ეთნიკური და ლინგვისტური შემადგენლობა, რბილად რომ ვთქვათ, იმდენად ჭრელია, რომ ჩრდილო-აღმოსავლეთის ზოგიერთ შტატში ოფიციალურ ენად ინგლისურია დადგენილი (არუნაჩალ–პრადეში, მეგალაია, ნაგალენდი და ტრიპურა), რადგან მოსახლეობის უმეტესმა ნაწილმა არ იცის იდოეთის სხვა „დიდი“ ოფიციალური ენები – ჰინდი, ასამური ან ბენგალური.

საინტერსო ფაქტია, რომ კოლონიალურ დროს, როდესაც ინდოეთი დიდი ბრიტანეთის შემადგენლობაში შედიოდა, მეგალაიას შტატის დედაქალაქს, შილონგს, თავისებური ლანდშაფტისა და უხვწვიმიანი კლიმატის გამო „აღმოსავლეთის შოტლანდიას“ უწოდებდნენ. საკუთრივ შტატის დასახელება, „მე(ი)გა(ე)ლაია“, სანსკრიტზე „ღრუბლების სავანეს“ ნიშნავს.

„წვიმამ მიგვაჩვია, რომ ხმამაღლა უნდა ვილაპარაკოთ. ეს ხომ წყლისა და ღრუბლების საცხოვრებელია“, იცინის 67 წლის ბ–ნი მარბანიანგი. მუსონის სეზონის დამთავრებისას სოფელში დღესასწაულს არ აღნიშნავენ. „წვიმის შემდეგ პირდაპირ იწყება სარემონტო პერიოდი. უამრავი რამ არის შესაკეთებელი… პირველი, რასაც ვაკეთებთ, წვიმების შემდეგ არის ის, რომ 6-თვიანი ნესტის შემდეგ მზეს ვეფიცხებით და ნესტიან ტანსაცმელს მზეზე ვაშრობთ“, გვიღიმის ბ–ნი მუნსტარ მარბანიანგი, მსოფლიოს ყველაზე წვიმიანი სოფლის თავი. „არსად არ ვაპირებ წასვლას. ეს ჩემი სახლია, აქ დავიბადე და აქვე მინდა მოვკვდე. დიახ, აქ ძალიან ბევრს წვიმს, მაგრამ ჩვენ ამას უკვე შეჩვეული ვართ. ერთიღა დაგვრჩენია – დაველოდოთ, როდის გადაიღებს წვიმა“.

მოამზადა ლევან ალფაიძემ

წყარო: https://phys.org/news/2013-07-life-spent-wettest-earth.html

ბავშვები ბუნებასთან ხშირი კონტაქტით სხვადასხვა ტიპის სარგებელს იღებენ, მათ შორის ფიზიკურსა და ფსიქოლოგიურს. იმ ბავშვებში, რომლებიც მეტ დროს ატარებენ ბუნებაში, ასთმის, დეპრესიისა და სხვა დაავადებების უფრო დაბალი მაჩვენებელია. კვლევებმა აჩვენა, რომ სკოლის გარშემო მწვანე სივრცე გავლენას ახდენდა სკოლაში მოსწავლეთა ქცევასა და აკადემიურ მოსწრებაზე.

ამ სარგებლის გათვალისწინებით, მასწავლებლებს კარგი მიზეზი აქვთ, „მეტი ბუნება შეიტანონ“ საკლასო ოთახებში. ქვემოთ ჩამოთვლილი მეთოდები დაგეხმარებათ ამ მიზნის მიღწევაში:

1. წაიხემსეთ ან ისადილეთ გარეთ (სუფთა ჰაერზე): ეს შეგიძლიათ გააკეთოთ ყოველთვის, როდესაც ამინდი ამის საშუალებას მოგცემთ. მომზადებისას მოსწავლეებს შენობაშივე შეგიძლიათ ასწავლოთ საჭირო უნარ-ჩვევები, როგორიცაა – ხალიჩაზე ან პლედზე ჯდომა და ნარჩენების მართვა, რომლებიც ქარიან ამინდში შეიძლება გაგვიფრინდეს. შესაძლებელია ღია ცის ქვეშ გაკვეთილის ჩატარებაც, განსაკუთრებით, როცა ბიომრავალფეროვნებას მიმოიხილავთ.
2. „შემოიტანეთ“ მეტი ბუნება შიდა სივრცეში. ბუნებაში გაყვანის ნაცვლად, მიუტანეთ მოსწავლეებს ცოტაოდენი ბუნება საკლასო ოთახში. შეგიძლიათ მორთოთ საკლასო ოთახი ბუნების სურათებით, გამოფინოთ ფოტოები ბავშვებისა, რომლებიც გარემოს იკვლევენ და ამით შეახსენოთ თქვენს მოსწავლეებს მათი კავშირი ბუნებასთან.
3. გამოიყენეთ ბუნებრივი მასალა: საკლასო ოთახის სხვადასხვა კუთხეში ბუნებრივ მასალას საინტერესო სენსორული გამოცდილების მოცემა შეუძლია. შემოიტანეთ ტოტები, ნაფოტები ან კენჭები სათამაშო სივრცეში. მათემატიკის სწავლებისას ხშირად გვეძლევა შესაძლებლობა, ჩავანაცვლოთ ხელოვნური სასწავლო მასალა ბუნებრივით. მაგალითად, შეგიძლიათ სეირნობისას ბავშვებს შეაგროვებინოთ რკოები, გირჩები, ფოთლები და ოთახში ერთად დაითვალოთ მათი რაოდენობა. გამოიყენეთ ბუნებრივი მასალები სახელოვნებო ან სამშენებლო პროექტებისათვის, რათა დააინტერესოთ ბავშვები იმ მრავალფეროვანი ტექსტურით, ფორმითა და ფერით, რომლებიც ბუნებაში მოიპოვება.
4. იფიქრეთ კლასში ცხოველის მოყვანაზე: მართალია, კლასში ერთი ან რამდენიმე ცხოველის ყოლა დიდ ვალდებულებას დაგაკისრებთ თქვენც და მოსწავლეებისაც, მაგრამ მათ შეუძლიათ თქვენს მოსწავლეებსა და ბუნებას შორის უნიკალური კავშირების უზრუნველყოფა.
5. შემოიტანეთ ველური ბუნება: შეგიძლიათ უსაფრთხოდ შემოიტანოთ ველური ბუნება თქვენს კლასში. ფანჯრის მიღმა განთავსებულ ჩიტების საკვებს შეუძლია მათი მოზიდვა. რამდენიმე ბინოკლითა და საველე გზამკვლევით შეიარაღებული მოსწავლეები ჩიტებს დააკვირდებიან.
6. გაახარეთ მცენარეები. კლასში მცენარეების შემოტანას, მაშინაც კი, თუ „მწვანე თითები“ არ გაქვთ, შეუძლია ატმოსფეროს სრული გარდაქმნა. კვლევები გვიჩვენებს, რომ მწვანე ხედები ამცირებს სტრესს, აუმჯობესებს ყურადღებას და სტანდარტულ ტესტებში მოსწავლეების შედეგებსაც კი.

ადვილად მოსავლელი ოთახის მცენარეებიდან საკვებად გამოსადეგი ხილისა და ბოსტნეულის ჩათვლით, ყველა მცენარეს შეუძლია გააღრმაოს მოსწავლის კავშირები ბუნებასთან. ფანჯარასთან ყუთში ან გარეთ მდებარე დამტვერვად მცენარეებს შეუძლიათ, მოიზიდონ ფუტკრები და პეპლები. შერჩევამდე მეტი გაიგეთ მცენარის შესახებ, რათა დარწმუნდეთ, რომ ის უსაფრთხოა. ზოგი მცენარე შეიძლება შხამიანი იყოს ან გამოიწვიოს კანის გაღიზიანება, თუ მოსწავლე მას შეეხება.

ბუნებასთან კავშირს დიდი გავლენა შეუძლია მოახდინოს ყველა მოსწავლის კეთილდღეობასა და სწავლაზე, განსაკუთრებით მათზე, ვისაც ემოციური, აკადემიური ან ქცევასთან დაკავშირებული სირთულეები აქვთ. ტრადიციულ საკლასო ოთახში ყველა ჩვენგანისათვის არსებობს ბევრი გზა, რათა დავნერგოთ ბუნებაზე დაფუძნებული განათლება ჩვენს სწავლებაში მხოლოდ მცირე ცვლილებების განხორციელებით.

წყარო: Edutopia.org

 „ძღვნად მსურს მოგართვა, ქვეყანავ ჩვენო,

 იგი ინახავს ფინეთის სინდისს!“

დღეს ჩვენი პლანეტის გულს ცეცხლი უკიდია. მისი მხურვალება ყველას სწვდება, განურჩევლად მანძილისა, კონტინენტისა. ვირტუალური რეალობის ეკრანზე თავმოყრილმა, დრო/სივრცე-გამქრალმა კაცობრიობამ კიდევ ერთხელ იგრძნო, რომ ის, რაც ახლა ერთ ქვეყანაში ხდება, მასაც ეხება. იმიტომ ეხება, რომ ომის მორევი თანდათან სიცოცხლის ყველა არტერიას ითრევს; იმიტომ ეხება, რომ ამ ომს, როგორც გველეშაპს, დღემდე ბავშვებს ვუყრით ხახაში; იმიტომაც ეხება, რომ გარეთ 21-ე საუკუნეა და ჩვენი ურთიერთობების ენა ბირთვული იარაღითაა დანაღმული… და კიდევ – იმიტომ ეხება, რომ ამ საერთო, გლობალურ ეკრანზე მიჭყლეტილები, ყოველდღე და ყოველწამს ვუყურებთ თავგანწირვის საარაკო მაგალითებს, ვუსმენთ თავისუფლებისთვის ბრძოლის წარმოუდგენელ ამბებს, ყოველდღე და ყოველწამს ჩვენ წინ ჩნდებიან გმირები. ისინი სიცოცხლის ახალი ენერგიით აღელვებენ ჩვენს გაწრეტილ ნებელობას.

ჯერ კიდევ პანდემიის დასაწყისში, ყველანი ვთანმხდებოდით, რომ ამ ტრაგიკული გამოცდილების შემდეგ კაცობრიობა აღარასდროს იქნებოდა ისეთი, როგორიც მანამდე იყო. სამიოდე წლის შემდეგ, ახალ და უფრო მძვინვარე ომში აღმოჩენილ ჩვენს პლანეტას კი, ალბათ კიდევ მეტად აქტიურად მოუწევს საკუთარი საზრისების, ფასეულობების, პასუხისმგებლობების გადახედვა. მთავარია, ყველაფერი სიმართლის – ესე იგი, უკრაინის გამარჯვებით დასრულდეს. მომავალმა კი, დღევანდელი ომის გმირებზე ბევრი უნდა ილაპარაკოს.

ისევე, როგორც საერთოდ, იმ მეხსიერებაზე, რაც კაცობრიობას თავისუფლებისა და სიმართლისთვის ბრძოლიდან დარჩა.

რუსეთ-უკრაინის ომმა სწორედ ეს მეხსიერება გააღიზიანა. ფიქრის და განსჯის ზედაპირზე ამოიწია თუნდაც ევროპის კონტინენტზე გაჩაღებული ბრძოლების ქრონიკამ. მათ შორის, ცხადია, ჩვენი ქვეყანაცაა, რომელიც ორას წელიწადზე მეტია, რუსულ იმპერიალიზმს ებრძვის და დღემდე ამ ომშია. მეხსიერებამ გააცოცხლა რუსეთ-შვედეთის (1808-1809), მეორე მსოფლიო ომის დასაწყისში კი – რუსეთ-ფინეთის კონფლიქტები, რომლებმაც შვედი და ფინელი ხალხის ისტორიაში თავისუფლებისთვის ბრძოლის სწორუპოვარი მაგალითები დატოვა.

ეს ომი ლიტერატურამაც ასახა, უფრო სწორად, ძეგლი დაუდგა სამშობლოსთვის მებრძოლ გმირებს. ამ ძეგლს პოემა „მედროშე სტოლის ნაამბობი“ ჰქვია და მისი ავტორი ფინეთის ეროვნული პოეტი – იოჰან ლუდვიგ რუნებერგია (1804-1877). მან დიდი წვლილი შეიტანა ფინეთისა და შვედეთის იდენტურობის ინტერპრეტაციასა და ჩამოყალიბებაში.

სულ ცოტა ხნის წინ, ეს პოემა შვედურიდან ქართულ ენაზე თარგმნა პოეტმა, მარიამ წიკლაურმა. ამ უმნიშვნელოვანეს ფაქტს ჩვენი საზოგადოებისგან ბევრად მეტი ყურადღება სჭირდება და, ეს წერილიც ამ საბაბით დაიწერა. გარდა თარგმანის მაღალმხატვრულობისა, პოემა თავისი შინაარსითაც საოცრად მახლობელი და მიმზიდველია ა) ქართული მწერლობისათვის, რომლისთვისაც პატრიოტული მოტივი ერთ-ერთი მთავარი ტენდენციაა და, ბ) ჩვენი საგანმანათლებლო სივრცისთვის, რომელმაც მომავალი თაობების ცნობიერებაში სამშობლოს და თავისუფლების სიყვარულის გაღვივება ამგვარი ტექსტების სწავლებითაც უნდა შეძლოს.

პოემა „მედროშე სტოლის ნაამბობი“ 12 წლის განმავლობაში (1848-1860) იწერებოდა და დღემდე ყველაზე დიდებულ ფინურ ეპიკურ ტექსტადაა მიჩნეული. ის ას წელზე მეტხანს ისწავლებოდა ფინეთისა და შვედეთის სკოლებში. სწორედ ამ წიგნიდან არის ამოღებული ტექსტი ფინური ეროვნული ჰიმნისთვის.

თავად პოეტის – იოჰან ლუდვიგ რუნებერგის დაბადების დღე ფინეთში სახელმწიფო უქმედაა გამოცხადებული. ამ დღეს ყველა დღესასწაულობს, აცხობენ სიმბოლურ ნუშიან-კონიაკიან ნამცხვარს, აჯილდოებენ მისივე სახელობის ლიტერატურული პრემიის გამარჯვებულებს… პოეტის მიმართ ასეთი დამოკიდებულება მკაფიოდ ცხადყოფს, რამდენად მნიშვნელოვანია ამ ხალხისათვის ეროვნული ცნობიერების სიმყარე. იმასაც ცხადყოფს, როგორ აკავშირებს ერთმანეთთან წარსულსა და აწმყოს უძვირფასესი ადამიანური სიტყვა/მდგომარეობა – მადლიერება.

პოემაში, ძირითადად, რუსეთ-შვედეთის ომის ქრონიკაა ასახული. პოეტი მგზნებარედ, იუმორით, სიყვარულითა და აღტაცებით ხატავს დაუვიწყარ პორტრეტებს. ვის არ შეხვდებით ამ წიგნში – კაპრალებს, ჯარისკაცებს, მედროგე-მებარგულებს, პოლკოვნიკებს, სერჟანტებს, ახალგაზრდა, თხუთმეტი წლის არტილერისტიდან დაწყებული, მოხუცი, ვეტერანი მებრძოლების ჩათვლით. მათი გმირობის აღწერა ერთი სტრიქონითაც უპრიანია, ეს სტრიქონი ერთ-ერთ გმირს – სვენ დუვას ეკუთვნის, რომელსაც „საუკეთესო ებადა გული და იგიც თავის სამშობლოს მისცა!“.

35 ბალადისაგან შემდგარი პოემა აგრძელებს სკანდინავიელი სკალდების პოეტურ ტრადიციასაც, როცა ზეპირსიტყვიერი ლეგენდებისა და მებრძოლთა გმირობის ამბები თაობიდან თაობას გადაეცემოდა. როგორც ერთი გმირი ამბობს:

„მეფის და ქვეყნის წინ ხომ ფინელი

არ დარჩენილა არასდროს ვალში“.

მარიამ წიკლაურის შემოქმედებითი (დარგობრივი თუ ჟანრული) მრავალფეროვნების შესახებ ქართველი მკითხველისთვის კარგადაა ცნობილი. ის წერს დიდებისთვისაც და პატარებისთვისაც, წერს პოეზიასაც და პროზასაც. მისი მთარგმნელობითი საქმიანობაც ზუსტად იმ მხატვრული ხარისხის ნიშნითაა აღბეჭდილი, რომლითაც მთელი მისი შემოქმედება – დახვეწილი ოსტატობის, შრომის და პირუთვნელი დამოკიდებულების შედეგი. სხვადასხვა დროს, მარიამ წიკლაურმა თარგმნა რუსი, უკრაინელი, ბერძენი, ლიეტუველი პოეტები. რუნებერგის „მედროშე სტოლის ნაამბობი“ მისი მთარგმნელობითი ბიოგრაფიის კიდევ ერთი ბრწყინვალე ფურცელია. მან ნათია მერებაშვილის მიერ შესრულებული პწკარედები შთამბეჭდავ პოეტურ ტექსტებად აქცია. მაქსიმალურად დაცული რითმული და რიტმული კონსტრუქციებით, ორიგინალური ენობრივი სივრცის მიმართ ერთგულებით, მთარგმნელმა ამ წიგნს ავთენტური სულიც შეუნარჩუნა და ის ქართულ ენაშიც გასაოცრად ბუნებრივად „აღმოაცენა“, შესაბამისად, „მედროშე სტოლის ნაამბობი“ უკვე ქართული ლიტერატურის კუთვნილებაცაა და ვფიქრობ, საჭირო და საგულისხმო რესურსია ჰუმანიტარული დარგის პედაგოგებისთვის.

რაც უფრო ველური და მომაკვდინებელი მეთოდებით უსწორდება ადამიანი სიცოცხლის საიდუმლოს, მით უფრო დიდი მნიშვნელობა ენიჭება ხელოვნებას, შემოქმედებითობას, ზოგადად, მხატვრულ-სულიერ დისკურსს. ლიტერატურა ამ „მშვიდობის ფრონტის“ ავანგარდშია; კულტურათა დიალოგი კი ყველაზე სანდო და საშური იარაღი. იოჰან ლუდვიგ რუნებერგის უკვდავი ჰიმნი „მედროშე სტოლის ნაამბობი“ უკვე ქართულ ენაზეც იკითხება და ის ერთი ღონიერი ხმაა თავისუფლების სიმღერაში.

ბელგიელი სიმბოლისტი მწერლის, მოაზროვნის, ნობელიანტის, მორის მეტერლინკის შემოქმედებაში გამორჩეულია მხატვრულ-დოკუმენტური ესეისტური ნაშრომი „ყვავილთა სიბრძნე“, რომელიც ენათესავება ვაჟა-ფშაველას პოეტურ-ესთეტიკურ მსოფლმხედველობას. „ლურჯი ფრინველის“ ავტორისგან არც არის გასაკვირი ასეთი ნაზი, სულისშემძვრელი დამოკიდებულება ბუნებასთან. სათაურიდანვე ჩნდება ასოციაციური გადაძახილი ვაჟა-ფშაველას ცნობილ სტრიქონებთან: „ნისლი ფიქრია მთებისა, / იმათ კაცობის გვირგვინი“ („ბახტრიონი“). ვაჟას ალტერ-ეგოები, ლექსთა ლირიკული გმირები თუ პროზის მთხრობელნი, დიალოგს მართავენ ბუნებასთან და ამ გზით საკუთარ თავსა თუ სამყაროს შეიმეცნებენ. ეგზისტენციალურ პრობლემათა ჭრილში წარმოჩნდება ადამიანის სატკივარი, საკუთარი არსებობის საზრისის ძიება. კითხვებს, რომლებიც მის შემოქმედებაში გამოიკვეთება, ვაჟასავე ნაწარმოებებში მოეპოვება პასუხები: „არა გაქვთ აზრი? იდეა? გრძნობა? არ ოცნებობთ? როგორ არა! მაშ რაა ის მშვენიერი ყვავილები, თქვენ რომ გულმკერდს გიმშვენებთ? ეგაა თქვენი ოცნება, იმედი, ნუგეში… ელიან, ვის? ან რას? რაღაცას. დიაღ, რაღაცას. ეს რაღაცაა უნახავის დანახვა. ჰნახეს და გაათავეს, რასაც იმათი თვალი და გული მისწვდებოდა. სხვა ახალი მოსწყურებია იმათ თვალსა და გულსა“ („მთანი მაღალნი“). შეუცნობლისკენ სწრაფვა, ბედისწერის საზღვრების გადალახვა, დაუმორჩილებლობა, წინასწარ განსაზღვრულ ჩარჩოთა რღვევა ბუნებასაც თავის უპირველეს მიზნად დაუსახავს. ქართული თუ მსოფლიო ლიტერატურის ტრადიციით, ღირსეული ადამიანი ყოველთვის გრძნობს განუყოფელ ერთობას ბუნებასთან, ეს მისი ფუნდამენტური ღირებულება და იდენტობის განმსაზღვრელია. ამგვარ განცდას სხვადასხვა კუთხით წარმოაჩენენ მწერლები, მათ შორის, მეტერლინკი და ვაჟა-ფშაველა.

„აგრგვინდა ცა და ღრუბელნი ცროდეს ბროლისა ცვარითა;

ვარდთა აკოცა ბაგითა, მითვე ვარდისა დარითა;

უბრძანა: „გიჭვრეტ თვალითა, გულ-ტკბილად შემხედვარითა,

მისად სანაცვლოდ მოვილხენ თქვენთანა საუბარითა“, – წერს რუსთაველი ავთანდილზე, რომელსაც ენატრება თინათინი, მაგრამ რადგან შორსაა, მის ნაცვლად ვარდებს ელაპარაკება. ამგვარად, ის, სხვა ღირსებებთან ერთად, ბუნების მესაიდუმლედაც წარმოგვიდგება. ამასვე მოწმობს ისიც, თუ როგორ უსმენს მის ნამღერს ბუნება:

„რა ესმოდის მღერა ყმისა, სმენად მხეცნი მოვიდიან,

მისვე ხმისა სიტკბოსაგან წყლით ქვანიცა გამოსხდიან“.

მინდიას, ვაჟას ყველაზე გამორჩეულ პოეტურ ნიღაბს, ბუნება თავის საიდუმლოს უჟღავნებს. მკითხველს სჯერა ბუნების ყველა პერსონაჟისა, რომლებიც თავიანთ ტკივილსა თუ სიხარულზე ელაპარაკებიან („ია, „მთის წყარო, „ხმელი წიფელი“, „ფესვები“ თუ სხვ.).

„მე ყვავილები მესიზმრებოდა და ყვავილებს მე ვესიზმრებოდი“, – წერს გალაკტიონი და მკითხველი გრძნობს იდუმალ მიუწვდომელ სიბრძნეს, რომელსაც ფლობდა პოეტი. მას თავისი პოეტური სახეებით, მეტაფორებით გავყავართ ისეთ განზომილებაში, რომელშიც სხვა გზით ვერ მოვხვდებოდით.

მეტერლინკი, ერთი შეხედვით, ამ უცნაურსა და მომაჯადოებელ წიგნში („ყვავილთა სიბრძნე“) შეგვიძღვება ბუნების სამყაროში. ყვავილები აქ აღარ არიან მეტაფორები თუ სიმბოლურ-ალეგორიული სახეები, არამედ რეალური მოაზროვნე არსებები, რომლებიც თავისებურად აღიქვამენ და განიცდიან სიცოცხლეს. ისინი რომ გონიერი არსებები არიან, ვაჟა-ფშაველა და მეტერლინკი სხვადასხვა გზით, მაგრამ ერთნაირი გზნებით გვარწმუნებენ ამაში. ამას მოწმობს ფორმულასავით ჩამოქნილი სტრიქონები, მინდია რომ ამბობს „გველისმჭამელში“:

„რაც კი რამ დაუბადია

უფალს სულიერ-უსულო,

ყველასაც თურმე ენა აქვს,

არა ყოფილა ურჯულო“.

რა თქმა უნდა, ამ თემაზე ფიქრისა თუ მსჯელობისას ბარათაშვილის ცნობილი სტრიქონები გვახსენდება:

„მრწამს, რომ არს ენა რამ საიდუმლო უასაკოთაც და უსულთ შორის,

და უცხოველეს სხვათა ენათა არს მნიშვნელობა მათის საუბრის!“ („ჩინარი“).

„გველის მჭამელის“ მხატვრულ სივრცეში ბუნებას გააზრებული აქვს საკუთარი ეგზისტენცია. მან იცის, რისთვის არის დაბადებული. მისი არსებობის საფუძველი სიკეთე და სიყვარულია. ამას გრძნობდა გულთმისანი ვაჟა, როდესაც წერდა: „რამ შემქმნა ადამიანად,/ რატომ არ მოველ წვიმადა?“.

„უჩინონი და დაფარულნი სიბრძნისა შენისანი გამომიცხადენ მე“, – შესთხოვდა ღმერთს ბიბლიური დავითი (50-ე ფსალმუნი). ამ უჩინარ სიბრძნეს შეიგრძნობენ ვაჟა-ფშაველაცა და მეტერლინკიც და თავისებურად გადმოგვცემენ.

მეტერლინკის ესეისტურ ნაშრომში ირეკლება მეოცე საუკუნის დასაწყისისთვის არსებული სამეცნიერო ცოდნა. დარვინისეული „ბრძოლა არსებობისთვის“ აქაც წამყვანი იმპულსია სიცოცხლისა. მეტერლინკი ყვავილთა ამბებს, თავგადასავლებს, მათ ცხოვრებისეულ დრამებს გვიყვება. 1907 წელს დაწერილ ამ წიგნში მეტერლინკი საკუთარ დაკვირვებებზე დაყრდნობით ხატავს ყვავილთა ფიქრებით სავსე ფერადოვან სამყაროს. ისინიც ცდილობენ გამრავლებას, ადგილის მოპოვებას ამ სამყაროში და ამისთვის ათას გზასა და ხერხს მიმართავენ. მეტერლინკი წარმოაჩენს მათ მახვილგონივრულ ეშმაკობებს, რომელთა საშუალებით ისინი ცდილობენ, გადაურჩნენ სიკვდილსა და დავიწყებას. ცნობილია, რომ მწერალს ყვავილების მშვენიერი ბაღი ჰქონდა და თვითონვე აკვირდებოდა მცენარეთა საიდუმლო ცხოვრებას. იგი აღწერს თაიგულებად ქცეულ მინდვრებს, სადაც იების, ვარდების ნარგიზების, მიხაკების, სუმბულების, ჟასმინთა სურნელი და ფერები დაუსრულებელ ღვარებად მოედინება გაზაფხულის, ზაფხულის, შემოდგომისა თუ ზამთრის დღეებსა და ღამეებში. სწორედ ყვავილთა ეს მრავალფეროვნება ბადებს სამოთხისეული ნეტარების განცდას.

მეტერლინკი მკითხველს არწმუნებს, რომ ეს მცენარეული სამყარო, რომელიც ასეთი მშვიდი, ბედსმინებებული გვგონია და რომელშიც თითქოს მხოლოდ სიჩუმე, მორჩილება, შინაგანი კონცენტრირებაა, პირიქით, სწორედ ისეთი სამყაროა, სადაც ამბოხი ბედისწერის წინაშე უდიდესია: „შეუდარებელ სანახაობას წარმოადგენს მისი იდეა-ფიქსი ენერგიაც, რომელიც მისი ფესვების წყვდიადიდან ამოდის, რათა საბოლოოდ მოიწესრიგოს თავი და გაიფურჩქნოს ყვავილი სინათლეში. ის მთელი არსებით იძაბება ერთადერთი განზრახვის აღსასრულებლად: ზემოთ გაექცეს ქვედა ფატალობას, გვერდი აუაროს, დაარღვიოს ბნელი და მძიმე კანონი, გათავისუფლდეს, დაამსხვრიოს შეზღუდული სივრცე, გამოიგონოს ან მოუხმოს ფრთებს, გაიქცეს, რაც შეიძლება შორს, დაამარცხოს სივრცე, სადაც ბედისწერა ამწყვდევს, მიუახლოვდეს საუფლოს, შეაღწიოს ცოცხალ და მოძრავ სამყაროში. იქამდე მისვლა ხომ მისთვის ისეთივე შეუდარებელი იქნება, როგორც ჩვენთვის დროის მიღმა გასვლაა, ან შეღწევა მატერიის ყველაზე მძიმე კანონებისაგან თავისუფალ საუფლოში“. ბედისწერის გადალახვის ეს ჟინი გაგვახსენებს ვაჟა-ფშაველას არაერთ მოთხრობას, რომლებშიც ხატოვნად წარმოჩნდება ბუნების დაფარული გონივრული მოძრაობები. ასე შევყავართ მწერალს ხმელი წიფლის ფიქრების ნაკადებში: „ფიქრობს ხმელი წიფელი თავის თავზე, წარსულზე, აწმყოსა და მომავალზე; გულში თითქო ღრმად ჩასჭედვია მწუხარება. ხანდახან გადმოაცქერდება მის ერთ ფესვის ბოლოზე ამოსულს პატარა დასახულს ყლორტს, რომელიც მზეს და წვიმას უცდის, რომ გაიზარდოს“ (ვაჟა-ფშაველა, „ხმელი წიფელი“).

მეტერლინკის აზრით, ყვავილი ადამიანს აძლევს დაუმორჩილებლობის, გამბედაობის, შეუპოვრობისა და გამომგონებლობის სასწაულებრივ მაგალითებს. ისეთ გარდაუვალობათაგან თავდასახსნელად, როგორებიცაა ჩვენთვის, მაგალითად, ტკივილი, სიბერე და სიკვდილი: „რომ შეგვძლებოდა იმის ნახევარი ენერგიის დახარჯვა, რასაც ჩვენს ბაღში ამოსული ერთი პაწია ყვავილი ხარჯავს, შეგვიძლია ვირწმუნოთ, რომ ჩვენი ხვედრი დიდად განსხვავებული იქნებოდა იმისგან, რაც დღეს არის“.

მწერალი მსგავსებას ხედავს ადამიანისა და ბუნების სწრაფვებს შორის. ბუნებაც იმავე მეთოდს, ლოგიკას მიმართავს, მიზანსაც იმავე საშუალებებით აღწევს, ყოყმანობს, ცდება, შეცდომას ასწორებს, თავიდან იწყებს, მარცხს არ ეგუება, მთელი მონდომებით ცდილობს, ებრძვის გარემოსა და საკუთარ არსებას, იდეალებს ისახავს. ის არა მხოლოდ უსასრულო რესურსებს ფლობს, არამედ ამოიცნობს სასწაულებრივი ძალების საიდუმლოსაც. თავისი „ინტელექტით“ სამანებს სცდება. ამიტომ დაასკვნის მწერალი, რომ ადამიანი სწორედ ის არსებაა, რომელშიც მჟღავნდება „სამყაროს დიადი სურვილი“.

მცენარე უამრავ მახვილგონივრულ ხერხს, ეშმაკობას მიმართავს, რათა ამ სამყაროში თავი დაიმკვიდროს. მაგალითად, ყვავილი თესლს აკრავს დაშაქრულ გარსს, რათა ჩიტუნამ თან პირი ჩაიტკბარუნოს და სხვა გარემოში გადაიტანოს გასახარებლად. მწერალი აღმოაჩენს მცენარეთა სივრცის დაპყრობისკენ მიმართულ უზარმაზარ ძალისხმევას, თესლთა საჰაერო გადატანის განსაცვიფრებელ სისტემებს, ნეკერჩხლის საჰაერო სპირალს, ბაბუაწვერას ჰაერში სალივლივო მექანიზმს, რძიანას ფეთქებად ზამბარებს და ათას სხვა მოულოდნელ და გამაოგნებელ მექანიზმს.

მეტერლინკს განსაკუთრებით ხიბლავს ორქიდეის გონების სრულყოფილი და ყველაზე ჰარმონიული გამოვლინება: „ამ უცნაურ და გატანჯულ ყვავილებში მცენარის გენია თავის უმაღლეს მწვერვალებს აღწევს“. იგი იმოწმებს ჩარლზ დარვინის წიგნს „მწერთა მიერ ორქიდეების დამტვერვის შესახებ“, რომელშიც „ყვავილის სულის ყველაზე ჰეროიკული ძალისხმევის განსაცვიფრებელი ისტორიაა მოთხრობილი“. როგორც მეტერლინკი შენიშნავს, ეს არის „მდიდარი და ფეერიული ეპოპეა“. იგი საინტერესოდ აღგვიწერს ყვავილის მეთოდებსა და გონებრივ ჩვევებს, აიძულოს ფუტკარი ან პეპელა ზუსტად ისე მოიქცნენ, როგორც თვითონ სურს.

მწერალი მკითხველს სთავაზობს წარმოიდგინოს პლატონისეული გამოქვაბული უფრო დიდი მასშტაბით. მას მოამარაგებენ ყველაფრით, რაც ცივილიზაციას მოეპოვება და ადამიანებიც დაბადებიდან მისი ტუსაღები იქნებიან, „რაკი სინათლე არასოდეს უნახავთ, არც უსინათლობა შეაწუხებთ“. ბუნებასთან შეხება წყვდიადის გარღვევა იქნება. ის სინათლის სხივია, რომელიც გამოქვაბულში შემოაღწევს. მისი აზრით, ყვავილები და ადამიანი თანასწორნი არიან: „ჩვენ ერთსა და იმავე სამყაროს ვეკუთვნით. ამიერიდან ჩვენ ვმეგობრობთ არა მიუწვდომელ ღმერთებთან, არამედ ძმურ და დაფარული ნებასა თუ ნებელობებთან, რომლებიც უნდა გავშიფროთ და წარვმართოთ“. ვაჟა-ფშაველა მცენარეებს თავის „ძუძუმტეებად“ აღიქვამდა და მშობელ მთებს ასე მიმართავდა:

„თქვენი მიწოვავ მეც ძუძუ,

ღალიან-ბარაქიანი,

ნუმც გაჯავრდება პირიმზე,

ნუმც დამწყევლიან იანი,

რომ იმათ დედის ძუძუთა

ვსუქდები ცოდვილიანი“ („ბახტრიონი“). ეს მხოლოდ მეტაფორული თქმა კი არა, იმ საიდუმლოს სიტყვებით გაცხადებაა, რომელსაც ფლობდა პოეტი.

ვაჟა-ფშაველა მედიუმია და ასე „გვითარგმნის“ იის ნათქვამს: „მანამ ცოცხალი ვარ, ჩემის სილამაზით დავატკბობ ტყეს, ბალახს და იმ გაღმიდამ გამომცქერალს გულხავსიანს კლდესა, სუნელებას მივაფრქვევ არე-მარეს“. იას „გააზრებული“ აქვს, რა ადგილი, როლი და ფუნქცია აქვს ამ თვალუწვდენელ მრავალფერიან სამყაროში. ეს მას თავდაჯერებულობასა და რწმენას მატებს, სიცოცხლის აუცილებლობას შეაგრძნობინებს. აკაკი წერეთელი გვახსენდება, რომელიც ყვავილთა სურნელს მათ ენად აღიქვამს: „ყვავილთა ენა – არს სუნნელთ ფშვენა,/ საგალობელად აღმა კმეული“. ყვავილი სურნელის ენით ლაპარაკობს. ეს ეხმიანება ბარათაშვილის სტრიქონებსაც: „და ვით გუნდრუკსა სამადლობელსა, შენდა აღკმევენ სუნნელებასა!“ („შემოღამება მთაწმინდაზედ“).

„ბუნებასაც მიზნად აქვს ბედნიერება, სრულქმნილება, გამარჯვება იმაზე, რასაც ჩვენ ბოროტებას, სიკვდილს, წყვდიადს, არარაობას ვუწოდებთ“, – წერს მეტერლინკი. ამ სტრიქონებს ეხმიანება ღვთისთვის აღვლენილი ფესვების ვედრება: „ვინ იცის, იქნება გიჟმაჟმა მდინარემ გაგვრიყოს სადმე უდაბურს ადგილას და მწვავე მზის სხივებმა დაგვაჭკნოს, გაგვახმოს, გააქროს ჩვენი ხსენება! ღმერთო, ნუ დაგვკარგავ! ბედო, ნუ გვიმტყუნებ. დედამიწავ, კიდევ გაგვიჩინე ბინა! სიცოცხლე და შრომა გვწყურია, გვინდა კიდევ ვიშრომოთ, ეგები კიდევ გავზარდოთ ჩვენს ფესვებზე შვილი, ეგები კიდევ ვიგრძნოთ სიხარული. ბუნების ძალნო, შეიწყნარეთ საბრალო ფესვების მუდარა“ (ვაჟა-ფშაველა, „ფესვები“).

მეტერლინკი მკითხველს წარმოუჩენს ბუნების სამყაროში მიმდინარე გასაოცარ ამბებს, ვაჟა-ფშაველას მხატვრულ ნაწარმოებებში კი არა მხოლოდ ბუნების, არამედ, უპირველესად, ადამიანური სატკივარი გამოიკვეთება. ორივე მწერალი კი სხვადასხვა გზით მიგვიძღვება ბუნების ბოლომდე ამოუცნობსა და იდუმალ სანახებში, რათა შევიგრძნოთ დედამიწის ყოველ „არსთა“ ერთიანობა, სიცოცხლისა და სიკვდილის განუყოფლობა. მადლიერებით უნდა აღვნიშნოთ, რომ მეტერლინკის „ყვავილთა სიბრძნე“ დავით აკრიანმა თარგმნა და გამომცემლობა „ინტელექტმა“ გამოსცა.

მინდა, გიამბოთ, როგორ ვაქციეთ მეორე კლასში მათემატიკის კომპლექსური დავალება მთელი კლასისთვის სახალისო, საინტერესო და ამავდროულად, სიკეთით სავსე აქტივობად.

წინასწარ შემუშავებული სასწავლო პროგრამის მიხედვით, კომპლექსური დავალება ჩემს მოსწავლეებს ნოემბრის თვეში უწევდათ. პირველი საგანი მათემატიკა იყო, თემები – რიცხვები და თანრიგები, კანონზომიერებები, მოქმედებები რიცხვებზე.

კომპლექსურ დავალებას სახელად დავარქვი – „დავეხმაროთ წითელქუდას“. მათემატიკური მინიშნებების ამოხსნით მას თავისი საყვარელი ბებია მგლისგან უნდა გაეთავისუფლებინა.

ნოემბერი უკვე ის დროა, როდესაც მასწავლებლებს აქტიურად აქვთ დაწყებული ამგვარ დავალებებზე მუშაობა. შესაბამისად, მოსწავლეები და მშობლებიც შემართებით არიან ჩართული ამ პროცესში. თუმცა ირგვლივ არის არასასიამოვნო აჟიოტაჟიც, რომ კომპლექსური დავალებები დიდი თავსატეხია ოჯახებისთვის, რომ მათ ბავშვების ნაცვლად მშობლები ასრულებენ, რომ ბევრი სამუშაოა მოკლე დროში და სხვ. ზოგმა მშობელმა მასწავლებლის მიერ გაგზავნილი „მშობლის ბარათის“ არსი და დანიშნულებაც ვერ გაიგო და ფიქრობდა, რომ მასწავლებელი მას აძლევდა დავალებას… ყველა სიახლეს ამგვარი გამოხმაურებებიც თან სდევს, თუმცა ფაქტია, რომ კომპლექსური დავალებების დანერგვა სასწავლო პროცესში მრავალი სიკეთის მომტანია და ის ხარვეზები, რომლებიც ამგვარი დავალებების დანერგვას, მოსწავლემდე ან თუნდაც მათ ოჯახებამდე მიტანასა და განხორციელებას ახლავს თან, თანდათან შემცირდება და აღმოიფხვრება.

მინდა, ჩემი პირადი გამოცდილება გაგიზიაროთ, რომელიც, ვფიქრობ, შესაძლოა ერთ-ერთი პოზიტიური მაგალითი იყოს კომპლექსური დავალებების დანერგვის საწყის ეტაპზე.

„მეგობრებო, წითელქუდას ხომ ყველა იცნობთ? მას ჩვენი დახმარება სჭირდება“, – ვუთხარი ნოემბრის პირველივე სასწავლო დღეს მოსწავლეებს. დაინტერესდნენ. ისინი ხომ მეორეკლასელები არიან. მთავარია, შეეხმიანო, მიმართო დახმარებისთვის, თავი საჭიროდ აგრძნობინო და მაშინვე მზად არიან ყველაფერი გააკეთონ, რომ დაგეხმარონ.

მგელმა მისი ბებია დაატყვევა. შემდეგ წითელქუდას დაურეკა და მათემატიკური თამაში შესთავაზა – სანამ მოშივდებოდა, მანამდე წითელქუდას მის მიერ გაგზავნილი მათემატიკური სავარჯიშოები უნდა ამოეხსნა. თუ დროში ჩაეტეოდა, მის ბებიას გაათავისუფლებდა. მაგრამ წითელქუდამ მათემატიკა კარგად არ იცის, ნანობს, მეორე კლასში რომ იზარმაცა და გულიანად არ იმეცადინა. დასახმარებლად კეთილ და მოაზროვნე მეორეკლასელებს მოგმართათ. დაეხმარებით ბებიის განთავისუფლებაში? ამოხსნით მათემატიკურ სავარჯიშოებს?

რა თქმა უნდა, შემართებული თანხმობა მივიღე. და დავიწყეთ!

პირველ რიგში, ყველამ ავიღეთ თხელი, 12-ფურცლიანი რვეული, რომელსაც „წითელქუდას რვეული“ დავარქვით. გადავწყვიტეთ, აქ მოგვეთავსებინა ყველა მინიშნება, თავისი ამონახსნით.

რვეულის პირველი ფურცლები ამ ამბის ამსახველ კომიქსს დავუთმეთ. ალაპარაკებული პერსონაჟები ყველას თავისებურად სახალისო და საინტერესო გამოუვიდა.

შემდეგ გავიხსენეთ და ჩამოვწერეთ, რა ვისწავლეთ ამ ორ წელიწადში მათემატიკაში. მომდევნო ფურცელი რჩევებს დავუთმეთ, რომლებსაც მეორეკლასელები ამ ამბის პერსონაჟებს – წითელქუდას, მგელს და ბებიას აძლევდნენ. ამასობაში, პარალელურად, მათემატიკის გაკვეთილებზე გამოვყოფდით ხოლმე დროს, როცა მოსწავლეებს კომპლექსური სავარჯიშოების მსგავს დავალებებს ვთავაზობდი. ვვარჯიშობდით მათი ამოხსნის ტექნიკაში. შემდეგ კი კონკრეტულ მინიშნებებს ვაძლევდი დამოუკიდებლად ამოსახსნელად. მოსწავლეებს აღარ უჭირდა მათი ამოხსნა, პირიქით, ხალისით მუშაობდნენ. იმის შეგრძნება, რომ ამით სიკეთეს აკეთებდნენ, სხვანაირ მოტივაციას აძლევდა ბავშვებს.

კომპლექსური დავალება სამუშაოს დასრულების შემდეგ პრეზენტაციების გამართვასაც გულისხმობს, რომლის ფარგლებშიც, მოსწავლეებმა მოკლედ უნდა წარმოადგინონ საბოლოო ნაშრომი და აღწერონ მასზე მუშაობის პროცესი.

ამისთვისაც განსაკუთრებით მოვემზადე.

მოსწავლეებს ვუთხარი, რომ ყველა მინიშნების ამოხსნის შემდეგ წითელქუდა ესტუმრებოდათ კლასში და თავად გადაუხდიდა მათ მადლობას. ასეთი ეფექტების შეტანა, ვფიქრობ, საჭიროა დაწყებით, განსაკუთრებით კი, 1-2 კლასებში, მოსწავლეთა ასაკობრივი თავისებურებების გათვალისწინებით.

როდესაც მინიშნებებზე მუშაობა დავასრულეთ, დავიწყეთ „წითელქუდას რვეულიდან“ ამოხსნილი მინიშნებების პლაკატებზე გადატანა, რათა თითოეული მოსწავლის შრომა უფრო თვალსაჩინო ყოფილიყო.

ძალიან საინტერესო პლაკატები გამოუვიდათ. ყველა ნამუშევარს ეტყობოდა მონდომებული შრომა. ნოემბრის ბოლო სასწავლო დღეს მოვაწყვეთ პრეზენტაციების დღე. მოსწავლეებს შევთავაზე, ამ დღისთვის განსაკუთრებულად გამოწყობილიყვნენ, სასურველი პერსონაჟის ფორმებში. ზოგი წითელქუდა იყო, ზოგი მგელი, ზოგიც უბრალოდ კეთილი ფერია ან პრინცი, რომლებიც საკუთარი ცოდნით ასე გულიანად დაეხმარნენ  მას, ვისაც ეს სჭირდებოდა.

მოსწავლეებს წინასწარ მივეცი რჩევები, რაზე შეეძლოთ გაემახვილებინათ ყურადღება პრეზენტაციების დროს:

რაში მივიღეთ მონაწილეობა; რა იყო ჩვენი მოვალეობა; რა სარგებელი მოგვიტანა ამ აქტივობაში მონაწილეობამ; რა რჩევას მივცემთ პერსონაჟებს; რაზე ვმუშაობდით; ვინ ან რა გვეხმარებოდა მინიშნებების ამოხსნაში; თითოეული სავარჯიშოს გააზრებულად წარმოდგენა – ახსენი, როგორ ამოხსენი.

თითოეული მოსწავლე ინდივიდუალურად წარსდგა კლასის წინაშე საკუთარი პლაკატით და მოკლედ ისაუბრა ზემოთ ჩამოთვლილი პუნქტების შესახებ.

დაბოლოს, წითელქუდას სტუმრობის ჯერიც დადგა. და წითელი ქუდითა და კაბით კლასის წინაშე, რა თქმა უნდა, მე წარვდექი. მადლობა გადავუხადე თითოეულ მათგანს და სამახსოვროდ, საახალწლო წინდებითა და ტკბილეულით დავასაჩუქრე. ყველა ბედნიერი დავრჩით, რადგან ჩვენ ამ ერთი თვის განმავლობაში შევძელით სტრესის, პრობლემების, წუწუნისა და მოწყენილობის გარეშე გვემუშავა ჩვენს პირველ კომპლექსურ დავალებაზე.