კითხვა
სასწავლო პროცესის განუყოფელი ნაწილია.კლასში კითხვისას შემოქმედი და გამოცდილი მასწავლებელი მეტნაკლებად ახერხებს ისეთი საქმიანობების შერჩევას, რომლებიც ტექსტის აღქმასა და გაგებას გაუადვილებს მოსწავლეებს, მაგრამ კიდევ უფრო
მნიშვნელოვანია მოსწავლეები შევაჩვიოთ დამოუკიდებელ კითხვას. კარგ მკითხველად და
არა „გადამკითხველად” ჩამოყალიბებისათვის მოსწავლემ უნდა შეძლოს კლასში
ხელმძღვანელობითი კითხვის დროს გამოყენებული სტრატეგიების გამოყენება დამოუკიდებელი
კითხვისათვის; მაგრამ ვერც მხოლოდ კარგად შერჩეული სტრატეგიებია საკმარისი კითხვის
მიმართ ინტერესის გაზრდისათვის.  ნაკლებ სავარაუდოა, ყველამ ხალისითა და ინტერესით წაიკითხოს დამოუკიდებლად ტექსტი, რომლის გაგებაც უჭირს. ასეთ შემთხვევაში მოსალოდნელია მოტივაციის დაცემა, კითხვის სურვილის გაქრობა. ტექსტის აღქმისა და გაგების ხარისხი დამოკიდებელია ბევრ ფაქტორზე, კერძოდ, როგორია მოსწავლის კითხვის ტემპი, აქვს თუ არა ტექსტის გაგებისათვის საკმარისი ლექსიკური მარაგი, ლინგვისტური ცოდნა და სხვა. ძალიან მნიშვნელოვანია თვით ტექსტის თავისებურებებიც. ამიტომ, სანამ მოსწავლეები კარგ და ინტერესიან მკითხველებად
ჩამოყალიბდებიან, სასურველია, მოსწავლეებს თავად პედაგოგმა მისცემს რჩევები, რა
წაიკითხონ.

       დამოუკიდებელი კითხვისათვის
სარეკომენდაციო ტექსტების შერჩევისას მასწავლებელმა უნდა გაითვალისწინოს რამდენიმე ასპექტი:

უპირველეს ყოვლისა, რა შინაარსის ტექსტები შევარჩიოთ?

   ამ თვალსაზრისით ანგარიში უნდა გაეწიოს შემდეგ საკითხებს:

·        

რით შეიძლება მოეწონოთ ტექსტი მოსწავლეებს.

·        

იძლევა თუ არა ტექსტის შინაარსი მოსწავლეთა პირად გამოცდილებასთან დაკავშირების საშუალებას.

·        

არის თუ არა ტექსტში ისეთი ელემენტები, რომლებიც აღძრავს მოსწავლეთა ცნობისმოყვარეობას.

·        

რამდენად ასახავს ტექსტი იმ ერის კულტურის თავისებურებებს, რომლის
წარმომადგენელიცაა მწერალი და შეუწყობს თუ არა ხელს ამ კულტურის მიმართ ინტერესის გაღვივებას.

·        

არის თუ არა მისაწვდომი და გასაგები მოსწავლისათვის ის ინფორმაცია, რომელსაც შეიცავს ტექსტი.

·        

არის თუ არა საკმარისი მოსწავლეთა ლინგვისტური ცოდნა ტექსტის გასაგებად. ხომ არ არის
ბევრი უცნობი სიტყვა, რთული სინტაქსური კონსტრუქციები და ა.შ.

·        

ხომ არ არის ტექსტი ძალიან მარტივი; იძლევა თუ არა მოსწავლის თუნდაც მცირეოდენი წინსვლის შესაძლებლობას.

იმის გათვალისწინება, როგორი რეაქციები შეიძლება ჰქონდეთ მოსწავლეებს?

  კითხვის პროცესში მოსწავლეთა ჩართვასა და წაკითხულის გაგებას დიდწილად განსაზღვრავს მოსწავლეთა რეაქციები ტექსტების მიმართ, კერძოდ:

·        

რას მეუბნება ეს ტექსტი ისეთს, რაც აქამდე არ ვიცოდი (ინფორმაციული).

·        

რას ვგრძნობ წაკითხულის მიმართ, რა ემოციები აღმეძრა (ემოციური).

·        

ვეთანხმები თუ არა აქ გამოთქმულ მოსაზრებას/პოზიციას (აზრის გამომხატველი).

·        

ვგავარ თუ არა რომელიმე გმირს? როგორ მოვიქცეოდი მის ადგილზე? ვიცნობ თუ არა ვინმეს, ვინც ასე მოიქცეოდა? (დამოკიდებულება გმირის მიმართ).

რამდენად რთული შეიძლება იყოს ტექსტები მოსწავლეებისათვის?

ამ თვალსაზრისით ტექსტების შეფასებისას გასათვალისწინებელია შემდეგი ფაქტორები:

·        

იცნობს თუ არა მოსწავლე მსგავსი ტიპის ტექსტს.

·        

იცნობს თუ არა თემას.

·        

არის თუ არა გადატვირთული ინფორმაციული თვალსაზრისით.

·        

არის თუ არა რთული ენობრივად (ლექსიკა და სინტაქსური სტრუქტურა).

·        

არის თუ არა ტექსტი კარგად ორგანიზებული (მკაფიობა, სიცხადე, ერთიანობა და თანამიმდევრულობა).

·        

ხომ არ არის ძალიან დიდი მოცულობით.

·        

როგორია სტილი.

·        

რამდენად რთულია კონცეპტუალური თვალსაზრისით (იდეების სირთულე შეიძლება შეფასდეს იმის მიხევდით, რამდენად არის გათვალისწინებული გადასვლა ნაცნობიდან უცნობისაკენ, კონკრეტულიდან – აბსტრაქტულისაკენ, პირადულიდან _ საზოგადოსკენ).

      მოგვიანებით, როცა მოსწავლეებს
დამოუკიდებელი კითხვის ჩვევა ჩამოუყალიბდებათ, არჩევანი თავად მათ უნდა მივანდოთ,
მაგრამ თუ მაინც გვინდა, რომ დამოუკიდებლად საკითხავი მასალა კონკრეტულ მიზნებს
დავუკავშიროთ, ამისათვის სხვადასხვა ხერხი არსებობს.  ერთ-ერთი ასეთი ხერხია ლიტერატურული ვიქტორინა.
მოსწავლეებს წინასწარ ეძლევათ წაკითხი ნაწარმოებების ჩამონათვალი, რომელთა
ფარგლებშიც მომზადდება შეკითხვები და დავალებები. შეკითხვებს  ამზადებს როგორც მასწავლებელი, ისე
გუნდები.  ამასთან, ვიქტორინის ერთ-ერთი
ეტაპი შეიძლება იყოს ლიტერატურული ნაწარმოების მიხედვით შექმნილი ფილმების
ნაწყვეტების ამოცნობა, გუნდების მიერ 
საშინაო  დავალების წარმოდგენა
(ნაწარმოების რომელიმე მონაკვეთის ინსცენირება) და სხვ. სწორედ ლიტერატურული
ვიქტორინების ჩატარების  რამდენიმეწლიანი
გამოცდილება გავითვალისწინეთ, როცა მონაწილეობა მივიღეთ საპატრიარქოსა და
მეცნიერებისა და განათლების ერთობლივი პროექტის – „წიგნის მეგობარი” – შექმნაში
(პროექტის პილოტირება 2013-2014 სასწავლო წლის სექტემბერშია დაგეგმილი).

    იმის დადგენაში, თუ რას და როგორ კითხულობენ დამოუკიდებლად მოსწავლეები, დაგვეხმარება წაკითხულის განხილვისათვის განკუთვნილი ბარათები.

  მოსწავლეთა მიერ შევსებული ბარათები მასწავლებლისათვის მრავალ საინტერესო ინფორმაციას შეიცავს. კერძოდ, რა დროს ანდომებს მოსწავლე დამოუკიდებელ კითხვას, როგორ არჩევანს აკეთებს (რას კითხულობს), რას აქცევს ყურადღებას კითხვის პროცესში, როგორ იგებს წაკითხულს, რა კომენტარებს აკეთებს.

  ბარათების ნიმუშები იხ. ქვემოთ.

ბარათები წაკითხულის განხილვისათვის

ბარათებით მიღებული ინფორმაციის საფუძველზე მასწავლებლებს შეუძლიათ მკითხველთა კონფერენციის მოწყობა. ეს არის საუბარი წაკითხული წიგნის შესახებ, წიგნის/ნაწარმოების ან ავტორის კლასის წინაშე წარდგენის საშუალება. მოსწავლე აცნობს წიგნს ან ავტორს თანაკლასელებს და განუმარტავს მათ, რატომ და რით შეიძლება წიგნმა/ნაწარმოებმა დააინტერესოს მკითხველი.

  მკითხველთა კონფერენციები საუკეთესო გზაა, რომლითაც მოსწავლეები ეჩვევიან ნაწარმოებების დამოუკიდებელ კითხვას და წაკითხულის შესახებ მოსაზრებებს თავისუფლად, შეუზღუდავად გამოხატვას. ეს მათ ეხმარება არა მარტო კითხვის, არამედ კომუნიკაციური უნარ–ჩვევების სრულყოფასა და თვითდამკვიდრებაში. ამგვარი საქმიანობით ყალიბდება მკითხველთა ერთობა, რომელთაც ესმით წაკითხული და აფასებენ კითხვის პროცესს.

  მკითხველთა კონფერენციებში იკვეთება ორო როლი: მოსაუბრის და მსმენელის. მოსაუბრეა ის, ვინც წიგნი/ნაწარმოები წაიკითხა და შთაბეჭდილებების, მოსაზრებების გაზიარება სურს აუდიტორიისათვის; აუდიტორიაში კი მოსაუბრის თანაკლასელები და მასწავლებელი იგულისხმება. Mმონაწილეთა როლები ამგვარად ნაწილდება:

მოსაუბრემ უნდა:

·        დაასახელოს წიგნის/ნაწარმოების სათაური და ავტორი;

·        გააცნოს აუდიტორიას თავისი არჩევანის საფუძველი (რატომ აირჩია ეს წიგნი/ნაწარმოები);

·        მოკლედ გადმოსცეს, რა ხდება წიგნში/ნაწარმოებში;

·        გააცნოს აუდიტორიას ყველაზე მნიშვნელოვანი ადგილები/ადგილი და ისაუბროს მათი/მისი მნიშვნელობის შესახებ;

·        

შეარჩიოს ის ადგილი, რომელიც ყველაზე მეტად მოსწონს, წაუკითხოს აუდიტორიას და გაუკეთოს კომენტარი;

·        

გაუზიაროს აუდიტორიას, რატომ მოსწონს წიგნის/ნაწარმოების კონკრეტული გმირი, ამბავი, თემა, იდეა.

აუდიტორიამ უნდა:

·        

ყურადღებით მოუსმინოს მოსაუბრეს;

·        

აიწიოს ხელი, თუ აზრის გამოთქმის სურვილი გაუჩნდა;

·        

გაუზიაროს თანაკლასელებს, რა მოეწონა მოსაუბრის გამოსვლაში;

·        

გაუზიაროს თანაკლასელებს, რით დააინტერესა მოსაუბრის მიერ წარმოდგენილმა წიგნმა/ნაწარმოებმა;

·        

დასვას შეკითხვები.

  თუ შესაძლებელია, მკითხველთა კონფერენციისას, სასურველია, კლასი წრიულად განლაგდეს, რათა ყველა ერთმანეთს ხედავდეს და ერთობის, თანამშრომლობის განცდა გაუჩნდეთ.

გვერდის პარტნიორია გამომცემლობა “ინტელექტი”

1940 წლის აგვისტო

ერნესტ ჰემინგუეი
აქ იყო, ნიუ იორკში, თავისი ყველაზე გრძელი რომანის ბოლო კორექტურას კითხულობდა სკრიბნერის
გამომცემლობაში ჩასაბარებლად. რომანს ერქვა “ვის უხმობს ზარი”. ვისაც ხელნაწერი წაკითხული ჰქონდა, ამბობდა, ეს
ყველაფერს სჯობს, რაც აქამდე დაუწერიაო.

 ჰემინგუეი  კორექტურის წასაკითხავად  ნიუ იორკში თითქოს იმიტომ დარჩა, რომ საქმეს არ
მოსცდენოდა, მაგრამ მოწყენით არც აქ იწყენდა. ბარკლის სასტუმროში, მის ოთახში, მუდამ
ალიაქოთი იდგა. პატარა მაგიდაზე ელექტროჩაიდნის გვერდით ყინულის ბალონი და ვისკის ბოთლები
ელაგა. ვისკი იატაკზეც ეწყო, ისე,  რომ ერთბაშად
რამდენიმე სკამიდან ხელით მისწვდებოდით. ვექილები, ძველი მეგობრები, ჯარისკაცები –
მოდიოდნენ და  მიდიოდნენ. ტელეფონი ლამის გაბმით
რეკავდა…

– ჩვიდმეტი თვე  ვიმუშავე, – მითხრა ჰემინგუეიმ თავის ახალ რომანზე,
– კარგი უნდა გამოვიდეს. თუ  არადა,  წერაზე ხელი უნდა ავიღო, რადგან ბოლო ნაწარმოებმა
– “ქონა თუ არქონა” ვერ ივარგა. ჩვიდმეტი თვის განმავლობაში  ფულისთვის ერთი მოთხრობა ან წერილიც არ დამიწერია.
გროშიც არ ამიღია ჰონორარი. დავიღალე. ყოველ დილით რვის ნახევარზე  ვიწყებ მუშაობას და დაახლოებით სამის ნახევრამდე
ვწერ. რომანზე  მუშაობისას, პირველ ყოვლისა,
უკვე დაწერილს გადავხედავ ხოლმე, მერე სიტყვებს ვალაგებ აგურებივით. აუჩქარებლად ვწერ.
ერთხანს ვცადე, სწრაფად მეწერა და მერე ნაწერი დამემუშავებინა. არ გაამართლა. როცა ჩქარობ, საბოლოოდ წიგნი  ან გამოვა, ან არა  და შეიძლება სწორედ სიჩქარემ გააფუჭოს.

– დღეში  რამდენს წერთ?

– რა ვიცი. ხან ბევრს,  ხან ცოტას. გეგმის მიხედვით არასოდეს ვწერ, როცა
ვიწყებ, წინ სუფთა ფურცელი მიდევს და ის გადამაქვს, რაც იმ წუთში ვიცი. ხშირად ვბორძიკობ…
“ქონა თუ არქონა” იმიტომ არ ვარგა, რომ  ნოველებისგან შედგება. ჯერ ერთი
ნოველა დავწერე,  მერე – ესპანეთში – მეორე.
მერე დავბრუნდი, ჰარი მორგანი შემხვდა და მესამე ნოველის დაწერა მომინდა. საბოლოოდ
რომანი გამოვიდა,  მაგრამ სინამდვილეში ერთმანეთისგან  განსხვავებული ნოველები იყო. ამის მერე არ ვიცი,
რას  ვიზამ, ამბობენ, ორმოცს რომ გადააბიჯებ,
იმდენი  რამ კი უნდა გქონდეს ნანახი, რომ კარგი
რამეები დაწეროო. ალბათ, ასეა.

– თქვენზე ამბობენ,
მწერალი კი არა,  ჟურნალისტიაო.

– რა მოგახსენოთ.
გაზეთებისთვის ხშირად მიწერია, მაგრამ თავი მწერლად მიმაჩნია.  ამას საბოლოოდ დრო გაარკვევს – ჟურნალისტიკა ერთი
დღის საქმეა, მწერლობა უფრო გრძელი პერიოდისთვისაა განკუთვნილი. თუ  ჩემს ნაწერებს ორმოცი, ორმოცდაათი წლის შემდეგაც  წაიკითხავენ, ესე იგი,  მწერალი  ვყოფილვარ (იცინის). ერთი კია  – მაინცდამაინც  ყურადღებას არ ვაქცევ ასეთ მითქმა- მოთქმას.  ეს უფრო სალონებში თავმოსაწონებლად,  საკუთარი ვითომ-ინტელექტუალობის ხაზგასასმელად ნათქვამი
ფრაზებია ხოლმე. კიდევ ერთი: როგორც წესი, ყოველთვის ყველაფერს იწუნებს და ცხვირს  უბზუებს ის, ვისაც თვითონ არასდროს არაფერი გაუკეთებია.

– ერთი სიტყვით, თქვენთვის  სულერთია, როგორ შეგაფასებენ?

– არა,  სულერთი ნამდვილად არ არის, ოღონდ გადამწყვეტი მნიშვნელობა
აქვს, ვინ  გაფასებს.  არიან ადამიანები, ვის  აზრსაც ჩემთვის დიდი მნიშვნელობა აქვს, არიან ადამიანები,
ვისი აზრიც საერთოდ არ მაღელვებს.

– მათ შორის ჰერტრუდ
სტაინიც ხომ არ არის?

– (იცინის) ეგ თქვენ
თქვით, მე არ მითქვამს.

– მისტერ ჰემინგუეი,
ხშირად მოგზაურობთ ევროპაში. Bევრ თქვენს ნაწარმოებში  მოქმედება ევროპაში  ხდება. რა არის თქვენთვის  ევროპა?

– მგონი, ამ  კითხვის პასუხი  ჩემი ნაწერებია. ევროპა არ არის ჩემი სახლი, მაგრამ
ესაა ადგილი, სადაც  ძალიან ბედნიერი ვიყავი,
სადაც  ბევრი დღესასწაული მქონდა. ესაა ადგილი,
რომელზეც ხშირად ვფიქრობ და მენატრება.

–  ევროპელები ამერიკელებს ხშირად ცხვირს  უბზუებენ.
როგორ გგონიათ, რა არის ამის მიზეზი?

– ალბათ, ამერიკელის
ის სტერეოტიპი, რომელიც დამკვიდრდა ევროპაში – ბრიყვულად მომღიმარი, მოსულელო ტურისტი,
რომელიც ყველაფერს ხალისით ათვალიერებს, გაუჩერებლად ლაქლაქებს და ფოტოაპარატს აჩხაკუნებს.

– თქვენ ხომ არ გიგრძვნიათ
ოდესმე ამგვარი  დამოკიდებულება?

– არა,  არასოდეს. ამას გრძნობს ის, ვინც იმსახურებს.

– იქნებ ევროპელთა
ქედმაღლობის მიზეზი ისიც  იყოს, რომ მათ უფრო
ძველი კულტურა და ტრადიციები აქვთ?

– ყველა  ქვეყანას თავისი  წილი  სიმდიდრე  აქვს. ტრადიციები არც  ამერიკელებს აკლიათ. უბრალოდ, ეს უფრო ახალი ქვეყანაა.
საერთოდ, მხოლოდ წარსულით სიამაყე სასაცილოა. მთავარია დღეს ვინა ხარ.

– თქვენს შემოქმედებაში
ესპანეთს მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია. ასე რით მოგხიბლეს ესპანელებმა?

– საკუთარი ღირსების
შეგრძნებით, შინაგანი კულტურით, რაც ყველაფერში მჟღავნდება – ქცევებში, მეტყველებაში,
თავდაჭერაში, სისადავეში.

– სისადავე  თქვენთვის, ალბათ, ერთ-ერთი  მნიშვნელოვანი ცნებაა.

– დიახ.

– თქვენი ნაწერები
მართლაც სადაა…

– ყველაფერი გენიალური
სადაა (იცინის).

– დღევანდელ ლიტერატურაში
სისადავისგან დაშორების ტენდენცია მძლავრობს. თქვენ რა აზრის ბრძანდებით გასაგებად
რთულ და ძნელად საკითხავ  წიგნებზე?

– ექსპერიმენტი  იმის  ექსპერიმენტია,  რომ  ხან
გაამართლოს, ხან არა.  ამ მძიმე  ნაწერებს მე ლიტერატურად არ აღვიქვამ. იყოს, რაც
გნებავთ – ფილოსოფია, ფსიქოლოგია, სოციოლოგია, ოღონდ არა ლიტერატურა. თუმცა ყოველგვარი
ექსპერიმენტის დრო თავისთავად ჩაივლის. არ შეიძლება, ტვინის ჭყლეტამ დიდი  ხნით დაიმკვიდროს ადგილი. დარჩება…

– სადა და მარტივი  წიგნები?

– დიახ, სადა და მარტივი
წიგნები!

1950 წლის სექტემბერიამჯერად  ჰემინგუეისთან  შეხვედრისას ასე გადავწყვიტეთ:  მე თემებს მივცემდი,  თვითონ მოსაზრებებს  გამოთქვამდა. ეს უცნაური ინტერვიუ ცოტათი დაემსგავსა
ჩანაწერებს ზოგად საკითხ- ებზე, მაგრამ მაინც ვიფიქრე,  რომ  მკითხველისთვის
საინტერესო იქნებოდა.

კითხვები მნიშვნელოვან
თემებზე:

– ღმერთმანი, არ ვიცი,
როგორ უნდა ვუპასუხო ასეთ კითხვებს. თითქმის ნებისმიერი დიდი  სურათის წინ (ისევე,  როგორც მნიშვნელოვანი კითხვების წინაშე) ვიბნევი
– გამონაკლისია ტინტორენტოს “ჯვარცმა” ვენეციაში.

თანამედროვე თემები:

– სიტყვა “თანამედროვე”  გაუგებარია. მარადიული თემებია სიყვარული, უსიყვარულობა,
სიკვდილი, მისთვის დროებით თავის არიდება, რასაც სიცოცხლეს ვეძახით, სულის უკვდავება
ან წარმავლობა, ფული, ღირსება, პოლიტიკა. ეს თემები მეორდება ყველა ეპოქაში, თუმცა
ჩემთვის არასოდეს არავის უთქვამს, დამიწერე 150 000 სიტყვა მოცემული თემების ამდილანდელ
მდგომარეობაზეო.

ქვეყანა, კულტურა,
პოლიტიკა:

რომანისტი წერს ქვეყანაზე,
რომელსაც იცნობს, რომელიც გულში აქვს. კულტურა (თუკი გაქვს) კარგია, მაგრამ უნდა გქონდეს  შენი პოზიცია, შენი ბრძოლის ველი და გახსოვდეს,  რომ  არ
არსებობს კულტურა, რომელიც სხვას ჰგავს.

ჩვენ იძულებული  ვართ, ამ დროში ვიცხოვროთ და ვიმუშაოთ, ყველაზე უარეს დროში,  რაც კი ოდესმე  ყოფილა, მაგრამ  მაინც შეგიძლია, უამრავი  სასიხარულო რამ მოძებნო – თან იცოდე, რა უვარგის
დროში ცხოვრობ.

პოლიტიკაზე მირჩევნია
არაფერი ვთქვა. მასთან ყოველი შეხება ერთადერთ შეგრძნებას
მიტოვებს – თითქოს ბინძური ჭურჭლიდან რაღაც სისაძაგლე დავლიე. თავდაჯერებული პატრიოტი,
სხვა ადამიანების ცხოვრებისა თუ  რწმენის წარმმართველი
– ასეთი გამომეტყველება  აქვს ფოტოებზე  პოლიტიკოსთა უმეტესობას. სენატმა შეიძლება გაამრავალფეროვნოს ეს სურათი, თუ ერთობლივ ფოტოს
გადაიღებენ.

პოეზიაზე:

ზოგი წერს  და  ზოგი
ცდილობს წერას… მაგრამ  დღემდე არ არსებობს
კანონი,  რომლის  მიხედვით კაცს აუცილებლად უნდა მოსწონდეს, ვთქვათ, ტ.ს. ელიოტი.

რომანზე:

– შეიძლება ვინმემ
თქვას, წიგნში “მდინარის გადაღმა” არაფერი ხდებაო, მაგრამ ხდება უამრავი
რამ. კიდევ, იქ არის კაცი, რომელსაც ერთი გოგო უყვარს და კვდება.

წერასთან  არითმეტიკის, გეომეტრიისა და  ალგებრის გავლით მოვედი და ახლაც სულ გამოთვლებში
ვარ. თუ რაღაცას ვერ ვხვდები, თავს ვანებებ, ჯანდაბამდე გზა ჰქონია. თავს არ დავიდარდიანებ
და არ დავიწყებ გამოკითხვას – რას  ამბობენ!
დაე, ილაპარაკონ.

1954 წლის 7 ნოემბერი

8 ოქტომბერს ჰავანაში
მშვიდი, სასიამოვნო ამინდი  იდგა. უამრავმა
ხალხმა  მოიყარა  თავი კუბის დედაქალაქის გარეუბანში, ჰემინგუეის  სახლთან. ამ დღეს  ოფიციალურად გამოცხადდა, რომ  ჰემინგუეის ნობელის პრემია მიანიჭეს.

ახლა ტელეფონით ველაპარაკები
მწერალს. ყურმილიდან აფორიაქებული ხმები ისმის, შეძახილები, როგორც ჩანს, ოთახში უამრავი
ხალხია. თვითონ ჰემინგუეის მშვიდი ხმა აქვს – არც გახალისებული, არც გულგრილი. მშვიდი.  მზადაა, ერთი-ორი სიტყვა მითხრას.

– მწერალმა უკიდურესად
გულწრფელად წერა უნდა  სცადოს. მწერალი პროზას
თხზავს  იმისგან, რაც იცის, რათა თქვას რაღაც
– არა  ფოტოგრაფიული ან ნატურალისტური, ან რეალისტური,
არამედ რაღაც ისეთი, რაც სრულიად ახალი იქნება, რასაც საკუთარი გამოცდილებითა და წარმოსახვით  შექმნის.

კრიტიკაზე ვეკითხები
და პასუხს მაძლევს:

– კრიტიკამ ბევრი
რამ მასწავლა. გულწრფელმა, უშუალო კრიტიკამ. სხვაგვარი კრიტიკა არ არსებობს. მაგალითად, როცა ჩემზე წერდნენ,  ამპარტავანია და  ამაყიო ან ათასნაირ ცოდვას მომაწერდნენ,
ამას არაფრად ვაგდებდი. საერთოდ, კრიტიკოსებმა ბევრი არაფერი იციან  ლიტერატურული ნაწარმოების  ალქიმიაზე.  აბა, რა იციან, რომ  კაცმა გულიანად უნდა  წეროს  და
სცადოს, თავისი ნაწერით თქვას, რა სწამს, რისი სჯერა.

შევახსენე,  რომ  იტალიელმა
მწერალმა  იგნასიო სილონემ კითხვაზე, ისტორიაში
რომელია  ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი თარიღიო,
უპასუხა:  “ოცდახუთი დეკემბერი,  წელიწადი – ძერო”. ჰემინგუეიმ თქვა:

– მე არ მაქვს მნიშვნელოვანი
თარიღები. არასდროს მჯეროდა არც ასტროლოგიის, არც ოკულტური მეცნიერების. მე  არ ვიცი, რა არის ადამიანი  (ამ  სიტყვის
ფართო გაგებით).  ვიცი, რა არის კაცი, რას  ნიშნავს, იყო კაცი და იმედი მაქვს, რაღაცები ვისწავლე
ქალებსა და ცხოველებზე.

– ახლა რაზე მუშაობთ?

– დავიწყე მუშაობა  სამ ნოველაზე აფრიკის შესახებ მოთხრობათა კრებულისთვის.
ამ წიგნის  გამოქვეყნებას ჩარლზ სკრიბნერი აპირებს.
კრებულში შევა შვიდი გამოუქვეყნებელი მოთხრობა. თუმცა ჯერ არ ვიცი, რა გამოვა. ცუდია
და ძნელი იმაზე ლაპარაკი, რას  წერ.

– ნობელის პრემიაზე  რას  იტყვით?

– არ შემიძლია სინანული
არ გამოვთქვა იმის გამო, რომ ეს პრემია არ მიუციათ მარკ ტვენისთვის და ჰენრი ჯეიმზისთვის
(მხოლოდ ჩემს თანამემამულეებზე ვლაპარაკობ). უკეთეს მწერლებსაც არ მიუღიათ ეს ჯილდო.

დღეს უფრო ბედნიერი
ვიქნებოდი, პრემია რომ მიეღო ისეთ მშვენიერ მწერალს, როგორიცაა ისაკ დარნესენი ან ბერნარდ
ბერენსონი, რომლებმაც მთელი ცხოვრება მიუძღვნეს მხატვრობაზე დაწერილ საუკეთესო წიგნებს.
უფრო ბედნიერი ვიქნებოდი, თუ  გავიგებდი, რომ  პრემიით დაჯილდოვდა კარლ სენდბერგი.

თუმცა… მადლობის
მეტი რა მეთქმის შვედეთის აკადემიის  მიმართ.

სწავლა/სწავლების ძირითადი
მიზანი განათლებული და უნარიანი ახალგაზრდების აღზრდაა. სწორედ ეს განაპირობებს სწავლების
იმ მრავალფეროვან მეთოდებსა და ტექნოლოგიებს, რომლებსაც მიზნის მისაღწევად იყენებს
პედაგოგი. ზოგადად, სწავლის მეთოდიკა პასუხს გვაძლევს კითხვაზე: რა გზით შეგვიძლია
მივღწიოთ სათანადო შედეგებს სწავლებისას? ხოლო სწავლების ტექნოლოგია გვპასუხობს კითხვაზე:
როგორ გავხადოთ შედეგი გარანტირებული? ამიტომ ნებისმიერი დიდაქტიკური ამოცანის ეფექტურად
გადაწყვეტა, მეტწილად, ტექნოლოგიების სწორად შერჩევაზეა დამოკიდებული.

ამგვარი გაგებით, ნებისმიერი
მეთოდიკა შეგვიძლია ტექნოლოგიებამდე დავიყვანოთ. იგი გვაძლევს კორექტირების, უფრო სრულყოფილი
დიდაქტიკური და მეთოდური მიდგომების გამოყენების საშუალებას; შეგვიძლია საჭიროებისამებრ
შევცვალოთ და  დავაზუსტოთ მეთოდური პარამეტრები
და სხვ. როგორც თეორიული და პრაქტიკული კვლევები ცხადყოფს, ყველაზე ეფექტურ საშუალებას
სასურველი შედეგის მისაღწევად სასწავლო პროცესში ინდუქციური და დედუქციური მეთოდების გამოყენება წარმოადგენს. მეცნიერებაში შემეცნების ეს ტექნოლოგიები იზოლირებულად
არ გამოიყენება. უფრო მეტიც, ინდუქციური მეთოდის გამოყენებისას გარკვეულწილად “ფარულადაც”  კი ხდება დედუქციის გამოყენება.   

დედუქცია და ინდუქცია

დედუქცია შემეცნების ისეთი მეცნიერული მეთოდია, რომელიც გულისხმობს საერთო ნიშან-თვისებიდან
კერძო ნიშნების გამოყოფას. ამ დროს აზროვნება ისე მიმდინარეობს,
რომ ყოველი კომპონენტი ლოგიკურად გამომდინარეობს წინა აზრიდან. დედუქციური მეთოდი საშუალებას
გვაძლევს, გამოვიტანოთ სწორი დასკვნა, გამოვყოთ საერთო პრინციპები და კანონები, რომლებიც
არ მოგვცემს შეცდომის დაშვების უფლებას: ისინი კონკრეტული მოვლენის ფაქტობრივი სინამდვილის
დადგენაში გვეხმარება. 

ინდუქცია კი შემეცნების ის ფორმაა,
რომელიც საშუალებას გვაძლევს, მივიღოთ ძირითადი დასკვნა ცალკეული ფაქტების საფუძველზე,
ანუ ესაა აზროვნების მოძრაობა კერძოდან ზოგადისაკენ.ინდუქციის მეთოდები გამოიყენება ობიექტებსა და მოვლენებს შორის ემპირიული კავშირების დასადგენად. ეს მეთოდებია:

1.     

ერთადერთი
მსგავსების მეთოდი (რომელიმე შემთხვევაზე ან მოვლენაზე დაკვირვებისას
გამოიკვეთება მხოლოდ ერთი საერთო ფაქტორი. ცხადია, რომ ეს ერთადერთი ფაქტორი
წარმოადგენს მოცემული მოვლენის მიზეზს);

2.     

ერთადერთი
განსხვავების მეთოდი (თუ არსებობს გარკვეული პირობები რაღაც მოვლენის ან
გარემოების წარმოშობისა, თუ ყველა მათგანი თითქმის ერთმანეთის მსგავსია და მხოლოდ ერთი
ფაქტორით განსხვავდება, მაშინ შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ ეს ფაქტორი არის კიდეც მოცემული
მოვლენის წარმოშობის მიზეზი);

3.     

მსგავსებისა
და განსხვავების დაკავშირების მეთოდი (იგი წარმოადგენს
ორი ზემოთ მითითებული მეთოდის კომბინაციას);

4.     

თანმხლები
ცვლილებების მეთოდი (თუ ერთი მოვლენის ცვლილებები მუდმივად იწვევს გარკვეულ
ცვლილებებს სხვა მოვლენებში, მაშინ უნდა დავასკვნათ, რომ ამ მოვლენებს შორის არსებობს
მიზეზ-შედეგობრივი კავშირი);

5.     

“ნარჩენების”
მეთოდი (ესაა რთული შემთხვევა “მრავალფაქტორიანი მიზეზისა”.
თუ რომელიმე ფაქტორთაგანი ცნობილია, როგორც მოცემული მოვლენის რომელიმე ნაწილის მიზეზი,
აქედან მივიღებთ დასკვნას: სხვა ნაწილების მიზეზებს შეიძლება სულ სხვა ფაქტორები განაპირობებდეს,
რომლებიც ერთიანობაში მოცემული მოვლენის საერთო მიზეზი იქნება).

ინდუქციური და დედუქციური მეთოდები ყველაზე ეფექტურად  გამოიყენება სწავლის დროს ცნებების სწორად გაგებისთვის,
ცნებების წვდომისადა ათვისებისთვის. “ლოგიკურად მოაზროვნე ადამიანს შეუძლია, წყლის ერთი
წვეთით გააკეთოს დასკვნები ატლანტიკის ოკეანის ან ნიაგარას ჩანჩქერის არსებობაზე, თუნდაც
არც ერთი არ ჰქონდეს ნანახი;… ფრჩხილის, ფეხსაცმლის, სახის გამომეტყველების და სხვა
“წვრილმანი” დეტალებით ძნელი არაა, გამოიცნო ადამიანის პროფესია”, – ეს სიტყვები შერლოკ
ჰოლმსს ეკუთვნის, რომელსაც შეეძლო, პატარა დეტალებიდან (ცნებების სწორად გაგების გზით)
ლოგიკურად აეგო მოვლენათა ჯაჭვი, რისთვისაც იყენებდა დედუქციურ მეთოდს.

დედუქციური
მსჯელობის მაგალითი:  

1)     

თუ წვიმს, დედამიწა დასველდება / წვიმს. / მიწა სველია;     

2)     

თუ ჰელიუმი ლითონია, ის ელექტროგამტარია. / ჰელიუმი
ელექტროგამტარი არაა. / ჰელიუმი ლითონი არაა;

3)     

ყველა ადამიანი მოკვდავია. /Yყველა ბერძენი ადამიანია.
/ მაშასადამე, ყველა ბერძენი მოკვდავია;

4)     

“თუ ნეტარება სხვა არაფერია, ვიდრე მარადიული ცხოვრება,
ხოლო მარადიული ცხოვრება – ეს ჭეშმარიტების შეცნობის საშუალებაა, მაშინ ნეტარება –
ეს სხვა არაფერია, თუ არა ჭეშმარიტების შეცნობა” (ორიგენე).

ინდუქციის მაგალითია:

1)     

ვენესუელა რესპუბლიკაა, ეკვადორი რესპუბლიკაა. / არგენტინა,
ბრაზილია, ვენესუელა, ეკვადორი ლათინოამერიკული სახელმწიფოებია. / ყველა ლათინოამერიკული
სახელმწიფო რესპუბლიკაა; 

2)     

იტალია რესპუბლიკაა, პორტუგალია რესპუბლიკაა, ფინეთი რესპუბლიკაა,
საფრანგეთი რესპუბლიკაა. იტალია, პორტუგალია, ფინეთი, საფრანგეთი დასავლეთევროპული
ქვეყნებია. / ყველა დასავლეთევროპული ქვეყანა რესპუბლიკაა.

მოყვანილი მაგალითებით უკეთ გასაგებია შემდეგი ცნებები: სველი მიწა; ლითონი; ადამიანი; მოკვდავი; ნეტარება;
მარადიული ცხოვრება; ლათინოამერიკული სახელმწიფოები; დასავლეთევროპული ქვეყნები.

ზოგადად, ცნება – ესაა აზროვნების ფორმა, აზრი,
განზოგადება, ჰიპოთეზა, ინტერპრეტაცია, რომელშიც ასახულია საგნის არსებითი ნიშნები.საგნის ნიშნებს უწოდებენ იმ ნიშნებს, რითაც
საგნები ჰგვანან ერთმანეთს ან განსხვავდებიან ერთმანეთისაგან. არსებითია ის ნიშნები,
რომლებიდანაც თითოეული, ცალკე აღებული, აუცილებელია საგნის
დასახასიათებლად და ყველა ერთად  აღებული  კი საკმარისია, რომ მოცემული საგანი (მოვლენა) განვასხვავოთ
დანარჩენებისაგან და განვაზოგადოთ ერთგვაროვანი
საგნები. არაარსებითი, მეორეხარისხოვანია ის
ნიშნები, რომელთა შეძენით ან დაკარგვით საგანი რჩება იგივე (მაგალითად,
ცნება “ადამიანი”-ს არაარსებით ნიშანს წარმოადგენს მისი ხმა, წონა, სიმაღლე და სხვ);ანუ ზოგადად, ცნებები გამოიხატება
ტერმინებით და საშუალებას გვაძლევს, მათზე
დაყრდნობით ავხსნათ ფაქტების შინაარსი _ დამოკიდებულება,
გრძნობა, საგნის რაობა.

                    ცნება,როგორც
ჭეშმარიტება               

ცნების,
კონცეფციის ღირებულება ჭეშმარიტებაა, ჭეშმარიტება კი ისეთი ინტერპრეტაციაა, რომელიც
წარმოდგენას გვიქმნის სამყაროზე.ამიტომაა, რომ ცნებას, როგორც ასეთს, გრძნობითი და რაციონალური ხასიათი აქვს. განვიხილოთ
რამდენიმე მაგალითი:

მაგალითად,
ცნება “ვაშლი” გულისხმობს შემდეგ მახასიათებლებს:
წითელი, მრგვალი, ტკბილი. მოცემულია სამი ცნება: ფერის, ფორმის და გემოვნების აღმნიშვნელი
(მართალია, ცნება “ფერი” ბევრ სხვადასხვა ფერს გულისხმობს, მაგრამ ამ შემთხვევაში მითითებულია
წითელი). ამ კერძო შემთხვევაში ინდუქციურ/დედუქციური მეთოდი დაგვეხმარა, სწორი წარმოდგენა
შეგვექმნა ცნება “ვაშლის” რაობაზე და ეს მოხდა საერთო ნიშან-თვისებებიდან კერძო ნიშნების
(წითელი ვაშლი, ტკბილი ვაშლი…) გამოყოფით (და პირიქით).

ცნება “მოსწავლე” გულისხმობს ისეთ ნიშნებს,
როგორებიცაა: “ახლის შეცნობა”/ “მასწავლებლის მეთვალყურეობით მეცადინეობა”/ “სკოლაში
წასვლა”; ხოლო ცნება “კარგი მოსწავლე” გულისხმობს:“ახლის შეცნობას”/ “მასწავლებლის მეთვალყურეობით მეცადინეობას”/  “სკოლაში წასვლას”/ “კარგი შეფასების მიღებას”/
“შესრულებას, პასუხისმგებლობას”/ “მოვალეობას, აღზრდას”. ცნება “მდინარე” მოცულობითია, მოიცავს მდინარეთა სიმრავლეს, როგორც ასეთს.
მაგალითად, იგი თავის არსში მოიცავს მდინარეებს – მტკვარს, ნილოსს, სენას და ა.შ.

როგორც ვხედავთ, ცნების მოცულობა და შინაარსი ურთიერთდამოკიდებულია, უფრო მეტიც,
ერთი განაპირობებს მეორეს. მაგალითად, ავტომობილისატრანსპორტო საშუალებაა, რომელსაც აქვს ძრავა, ბორბალი და სამართავი მოწყობილობა.
ისინი ქმნიან ცნების შინაარსს, მის მოცულობას, რაოდენობრივ შინაარსს კი წარმოადგენს
ყველა ავტომობილი, რაც კი არსებობს. ასევე, “მოსწავლე”მოიცავს თავის თავში ყველა მოსწავლეს, რომელიც ოდესმე ყოფილა მოსწავლე, ან ყველა მოსწავლეს,
რომელიც ან სწავლობს, ან მომავალში ისწავლის. თუ ერთი ცნება მეორეზე ფართოა, მაშინ
პირველი შინაარსობრივად უფრო ღარიბია, ვიდრე მეორე. თუ პირველი ცნება უფრო მცირეა მოცულობით,
მაშინ ის მეორეზე უფრო მდიდარია შინაარსობრივად. მაგალითად, ცნება “რომბი”-ს შინაარსია
ორი საერთო ნიშანი –”პარალელოგრამი” და “თანაბარი მხარეები” და ისინი ერთმანეთს განაპირობებენ
ყველა იმ მაჩვენებლით, რომელიც ზემოთ აღვნიშნეთ.

მოვიყვანოთ პრაქტიკული მაგალითი, თუ როგორ შეიძლება
ისტორიის გაკვეთილზე ცნების უკეთ გაგება ინდუქციისა და დედუქციის გზით:

სასწავლო პროცესში დედუქციური და ინდუქციური მეთოდების
გამოყენების თვალსაზრისით, ეფექტურია ე.წ. “ცნებების რუკის” გამოყენება. იგი ეხმარება მოსწავლესინფორმაციისა და ცნებების
ორგანიზებაში. ამ მეთოდით მუშაობის პროცესში მოსწავლეს მოუწევს კლასებსა და კატეგორიებზე, ნიშან-თვისებებსა და
მახასიათებლებზე, ნიმუშებსა და მაგალითებზე
ფიქრი. მეთოდის გამოყენება ეფექტურია ლექსიკური მარაგის გამდიდრებისა და მნიშვნელოვანი
ცნებების ათვისებისათვის.

“ცნების რუკაზე” მუშაობა გულისხმობს ტექსტის გაცნობას და
ისეთ შეკითხვებზე პასუხის გაცემას, როგორებიცაა:

·        

რა არის  ———–? რას ჰგავს იგი?
რა მაგალითებს მოყვანა შეიძლება მასთან დაკავშირებით?

·        

რა არის ————– -ის მიზეზი? რა არის  ————–ის შედეგი?

მოსწავლემ წინასწარ უნდა წაიკითხოს ტექსტი, რათა მონიშნოს საკვანძო სიტყვები
და წინადადებები.

არსებობს “ცნების რუკის”
რამდენიმე ვარიანტი. ქვემოთ მოცემულია ცნების რუკის გამოყენების მაგალითი თემაზე:
“ომი”.                                                         

მეთოდის გამოყენების
საფეხურები:

1.     

წარუდგინეთ კლასს წასაკითხი ტექსტი;

2.     

კითხვის დაწყებამდე ჰკითხეთ მოსწავლეებს,
სმენიათ თუ არა რაიმე ომის შესახებ;

3.     

ტექსტის პირველი მონაკვეთის წაკითხვის
შემდეგ დახაზეთ დაფაზე ოვალი და ჩაწერეთ “ომი”. სწორედ ამ ცნების გარშემო ააგებენ მოსწავლეები
ცნების რუკას;

4.     

დახაზეთ მეორე ოვალი და ჩაწერეთ
“მიზეზები”. დააკავშირეთ ორი ოვალი (მაგალითად, ცენტრალური ოვალიდან მიმართული ისრით).
შეახსენეთ მოსწავლეებს, რომ ტექსტის პირველი მონაკვეთი აღწერს ომის გამომწვევ მიზეზებს;

5.     

სთხოვეთ მოსწავლეებს, თავადაც
დახაზონ ასეთივე რუკა რვეულებში/ფურცლებზე და წყვილებში იმსჯელონ ომის გამომწვევი მიზეზების
შესახებ, შემდეგ კი ჩამოწერონ ეს მიზეზები მეორე ოვალში (ან გვერდით მიაწერონ მეორე
ოვალს);

6.     

შესთავაზეთ რამდენიმე მსურველს,
გაუზიარონ მეწყვილესთან შეჯერებული მოსაზრებები მთელ კლასს, საუბრის პროცესში ჩამოწერეთ
გამოთქმული შეხედულებები დაფაზე, მეორე ოვალთან;

7.     

სთხოვეთ მოსწავლეებს, წაიკითხონ
მომდევნო მონაკვეთი;

8.     

დახაზეთ მესამე ოვალი და ჩაწერეთ
“სიმპტომები”. დაკავშირეთ ცენტრალური ოვალი მესამე ოვალთან. შეახსენეთ მოსწავლეებს,
რომ მეორე მონაკვეთში უკვე “მსოფლიო ომის” სიმპტომებია აღწერილი;

9.     

სთხოვეთ მოსწავლეებს, წყვილებში
გაიხსენონ ინფორმაცია ტექსტიდან და თავიანთ ფურცლებზე შეავსონ რუკის მესამე ოვალი
(“სიმპტომები”);

10. 

კვლავ შესთავაზეთ რამდენიმე მსურველს,
გაუზიარონ მეწყვილესთან შეჯერებული მოსაზრებები მთელ კლასს. ჩამოწერეთ გამოთქმული შეხედულებები
დაფაზე, მესამე ოვალში (ან მის გვერდით);

11. 

დახაზეთ მეოთხე, შედარებით მცირე
ზომის ოვალი და გახაზეთ ისარი ცენტრალური ოვალიდან ამ მეოთხე ოვალამდე. სთხოვეთ მოსწავლეებს,
ივარაუდონ, რის შესახებ იქნება მესამე მონაკვეთი. მსჯელობის დასრულების შემდეგ ჩაწერეთ
ოვალში “პრევენცია”. სთხოვეთ მოსწავლეებს, ისაუბრონ ომის თავიდან აცილების და პრევენციის
შესაძლო გზებზე;

12. 

სთხოვეთ მოსწავლეებს, წაიკითხონ
ტექსტის ბოლო მონაკვეთი და ყურადღება გაამახვილონ მსჯელობის დროს გამოთქმულ იდეებზე;

13. 

სთხოვეთ მოსწავლეებს, წყვილებში
შეადარონ საკუთარი ნამუშევრები და თავიანთ ფურცლებზე შეავსონ რუკის მეოთხე ოვალი;

14. 

სთხოვეთ რამდენიმე მსურველს, გაუზიარონ
მეწყვილესთან შეჯერებული აზრები მთელ კლასს;

15. 

ჩამოწერეთ გამოთქმული აზრები დაფაზე,
მეოთხე ოვალთან.

სასწავლო პროცედურებში ინდუქციური
და დედუქციური მეთოდების გამოყენება, ცნებების უკეთ წვდომის გარდა, ხელს უწყობს კონცეპტუალური
ცოდნის შეძენას, კრიტიკული აზროვნების განვითარებას, ანალიზსა და სინთეზზე ორიენტირებულ
აზროვნებას, სოციალური უნარების განვითარებას, საკომუნიკაციო უნარების განვითარებას
და, საბოლოო ჯამში, სასწავლო მიზნების მიღწევას.