როგორ წარმოგიდგენიათ, „ვეფხისტყაოსანზე” ფილმი რომ გადაიღონ, რომელი ჟანრი იქნება? ვფიქრობ, ეს იქნება ფენტეზის ჟანრი. სხვა ჟანრში წარმოუდგენელია აღწერო ის პასაჟები, რაც პოემაში ხდება. მიუხედავად იმისა, რომ ფენტეზის ჟანრი ახალია და „ვეფხისტყაოსანსაც” ცალსახად ამ ჟანრს ვერ მივაკუთვნებთ, მასში აუცილებლად აღმოვაჩენთ იმ ნიშნებს, რაც ამ ჟანრის მახასიათებელია; საერთოდაც მგონია, რომ „ვეფხისტყაოსანი” ჟანრის მიხედვით ეკლექტურია და რომელი ჟანრიდანაც არ უნდა შევხედოთ, ერთი რომელიმე ძალიან ვიწრო იქნება ამ პოემისთვის.

ფენტეზის ჟანრის უამრავი განმარტების მიუხედავად, გამოყოფენ 5 ძირითად ნიშანს, რაც აუცილებელია ფენტეზის ჟანრის ნაწარმოებში იყოს. ეს ნიშნებია:

• სინათლისა და სიბნელის ბრძოლა;
• მისია;
•  ფენტეზის პერსონაჟები;
• ჯადოქრობა;
•  ჯადოსნური საგნები

„ვეფხისტყაოსნიდან” ამ ნიშნებს შეგვიძლია შევუსაბამოთ:

•  სინათლისა და სიბნელის ბრძოლა _ რაინდებისა (ავთანდილი, ტარიელი, ფრიდონი) და ქაჯების ბძოლა;
• მისია _ სატრფოს გამოხსნა ქაჯთაგან;
• ფენტეზის პერსონაჟები _ დევები და ქაჯები;
• ჯადოქრობა _ ქაჯების გრძნეულებანი და სხვა;
• ჯადოსნური საგნები _ მოსასხამი, ხმალი, მუზარადი…

”ვეფხისტყაოსნის” სამყრო ერთი მთლიანი და განუყოფელი სამყაროა: სამეფოებით, ბრძოლებით, დევებით, ქაჯებით… ეს სამყარო თანაარსებობს.. პოემის პერსონაჟებმა იციან ”ქაჯთა სამყაროს” არსებობა, ამიტომ დიალოგში ხშირად არის აპელირება მათ თვისებებზე (გრძნეულებაზე), რაც ნიშნავს, რომ მათთვის ეს სამყარო უცხო არ არის, არამედ კარგად ნაცნობია:

”კვალი ძებნეს და უკვირდა ვერ-პოვნა ნაკვალევისა,

აგრე კვალ-წმინდად წარხდომა კაცისა, ვითა დევისა;”

“ყოვლნი არსნი ცათ ქვეშეთნი ერთობ სრულად მომივლიან,
მაგრა საქმე მის კაცისა ვერასადა შემიგნიან;
უღონიოდ მართალ იყვნეს, რომელთაცა ქაჯად თქვიან.
აწ ტირილი არას მარგებს, ცუდად ცრემლნი რასა მდიან?»

„ვითა ქაჯი დაგვემალე, მონებიცა დავაფეთეთ, (ავთანდილი ტარიელს)

«ესე წყრომა მეფისაგან ვისცა ესმა, ვინცა იცის,
მან უამბო დავარ ქაჯსა, ვინ გრძნებითა ცაცა იცის”

დევების ამბავი

ხშირად ხდება, რომ პოემის სწავლებისას სკოლაში მასწავლებლები ე.წ. „მთავარ ამბებს” აქცევენ ყურადღებას და დეტალებს არ განიხილავენ; არა და, ტექსტის მთლიანობის გასაგებად მნიშვნელოვანია დეტალები. ამიტომ არის, რომ „ვეფხისტყაოსანთან” კვლავ და კვლავ მიბრუნებისას რაღაც ახალს ყოველთვის აღმოვაჩენთ. არ ვიცი, რამდენს გახსოვთ დევების ამბავი…

როგორც პოემიდან იცით, ტარიელი ცხოვრობდა დევების გამოქვაბულში, რომელიც ბრძოლით მოიპოვა. ამ ბრძოლაში, მართალია, დევებმა ტარიელს მონები დაუხოცეს, მაგრამ ტარიელმაც დიდი ამბავი დააწია დევებს, ისე ააწიოკა, რომ მათი ხმა ზეცას სწვდებოდა.

“ესე ქვაბნი უკაცურნი ვპოვენ, დევთა შეეკაფნეს,
შემოვები, ამოვწყვიდენ, ყოლა ვერას ვერ მეხაფნეს,
მათ მონანი დამიხოცნეს, ჯაჭვნი ავად მოექაფნეს.
საწუთრომან დამაღრიჯა, ცქაფნი მისნი კვლა მეცქაფნეს.”

“დევთა ყვირილი, ზახილი ზეცამდის აიწეოდა;
მათისა ლახტის ცემითა ქვეყანა შეირყეოდა;
მზე დააბნელეს მტვერითა, ალვის შტო შეირხეოდა,
ასი ერთ კერძოთ მომიხდეს, დავფრიწე, დაიხეოდა.

ამ ამბავს ტარიელი ავთანდილს უამბობს, ეტყვის, რომ მას აქეთია, ცხოვრობს დევების გამოქვაბულში, რომ მას თან ახლავს ასმათი, რომელიც არ ტოვებს, რადგან ტარიელი თავად ხან ტირის, ხან იბნიდება და ხანაც გახელებული ველად იჭრება:

“აჰა, ძმაო, მაშინდლითგან აქა ვარ და აქა ვკვდები;
ხელი მინდორს გავიჭრები, ზოგჯერ ვტირ და ზოგჯერ ვბნდები,
ესე ქალი არ დამაგდებს, – არს მისთვისვე ცეცხლ-ნადები, –
ჩემად ღონედ სიკვდილისა მეტსა არას არ ვეცდები!

დევების საგანძური და „აბჯარი საკვირველი”

მგონი, ამ განძის ამბავი ძალიან მნიშვნელოვანია პოემაში, რადგან აქ გადანახულ ნივთებთან არის დაკავშირებული გმირების მომავალი გამარჯვება.

ტარიელი უამბობს ავთანდილს, რომ როდესაც დევები დახოცა და მათ გამოქვაბულში დაიწყო ცხოვრება, იმ დროიდან იცის, რომ გამოქვაბულში განძია, მაგრამ არასდროს გასჩენია სურვილი ტარიელს, რომ ეს განძი მოენახულებინა, ახლა კი გადაწყვიტა, რომ ავთანდილთან ერთად ენახა ძვირფასეულობა, რომელიც 40 დარბაზში იყო განთავსებული, რაც შიგნით ნახეს, ტექსტის ამ ნაწილიდან გაიგებთ:

იგი სახლი ორმოცივე შიგან იყო გატენილი.
პოვეს ერთი ზარადხანა, აბჯრისათვის სახლად ქმნილი;
მუნ აბჯარი ყოვლი-ფერი ასრე იდვა, ვითა მწნილი,
შიგან ერთი კიდობანი დაბეჭდილი, არ-გახსნილი.

ზედა ეწერა: “აქა ძევს აბჯარი საკვირველიო,
ჯაჭვ-მუზარადი, ალმასი, ხრმალი ბასრისა, მჭრელიო;
თუ ქაჯნი დევთა შეებნენ, დღე იყოს იგი ძნელიო!
უმისჟამისოდ ვინც გახსნას, არის მეფეთა მკლველიო”.

ყველაზე მნიშვნელოვანი განძი კიდობანში აღმოაჩინეს: „სამი ტანი აბჯარი” უბრალო არ ყოფილა, სასწაულმოქმედი იყო, ხრმალი რკინას ისე სჭრიდა, როგორც ბამბას; გმირებმა ჯაქებთან ბრძოლის წინ ამ განძის აღმოჩენა კარგი ბედის ნიშნად მიიჩნიეს:

კიდობანი გახსნეს, პოვეს მუნ აბჯარი სამი ტანი,
რასაცა ვით შეიმოსენ მეომარნი სამნი ყმანი:
ჯაჭვი, ხრმალი, მუზარადი, საბარკული მათი გვანი, –
ზურმუხტისა ბუდებითა იყვნეს ვითა ლუსკუმანი.

თვითომან თვითო ჩაიცვეს, თავის თავს გამოსცდიდიან,
ჯაჭვ-მუზარადსა, აბჯარსა მართ ვერა ვერ მოჰკიდიან;
ხრმალი რკინასა მოჰკრიან, ვით ბამბის მკედსა სჭრიდიან,
მათ უღირს ყოვლად ქვეყანად, შევატყევ, არ გაჰყიდიან.

თქვეს: “ესე ნიშნად გვეყოფის, ვართო კარგითა ბედითა;
ღმერთმან მოგვხედნა თვალითა, ზეგარდმოთ მონახედითა”.
აიღეს იგი აბჯარი თავის-თავისა ქედითა,
თვითო მათ, ერთი ფრიდონის საძღვნობლად შეკრეს ღვედითა.

ვინ არიან ქაჯები?

—

ქაჯი — ქართულმითოლოგიაშისულები;უსიამოვნო გარეგნობის ანთროპომორფული არსებები. ქაჯების მუდმივ საცხოვრებელ ადგილს ქაჯეთი ეწოდება. ქაჯებს შეუძლიათ დღის – ღამედ, ღამის კი – დღედ ქცევა, ზღვაზე ქარიშხლის გამოწვევა, ისინი ძირავენ ხომალდებს, თავისუფლად გადაადგილდებიან წყლის ზედაპირზე, გადაქცევის და გაუჩინარების უნარი აქვთ. განარჩევენ მიწიერ და წყლის ქაჯებს. მიწიერი ქაჯები ტყეებში და მიუვალ კლდეებში ცხოვრობენ, მტრობენ ადამიანებს, სასიკვდილოდ სცემენ ან აგიჟებენ მათ. წყლის ქაჯები მდინარეებსა და ტბებში ცხოვრობენ. ისინი ნაკლებ ბოროტები არიან და ხშირად ეხმარებიან მეთევზეებს. ქალი-ქაჯები სილამზით გამოირჩევიან, ადამიანებთან სასიყვარულო ურთიერთობებს ამყარებენ, ხშირად უბედურებისაგან იხსნიან მათ, მიჰყვებიან ცოლად გმირებს.

—

თანამედროვე ქართულ ენაში ქაჯი იხმარება ადამიანის მისამართით, რომელმაც არ იცის ან ხშირად არღვევს მიღებული ქცევის ნორმებს.

ლექსიკონებიდან

„არ კაცნია, ქაჯნიაო, მინდობიან კდესა სალსა…” _ პოემაში ქაჯები ჩვეულებრივ ადამიანებად არ მოიხსენებიან, მათი ბრძოლის წესებიც განსხვავებულია, ისეთი არ არის, როგორც ჩვეულებრივი ადამიანები, თუნდაც გმირები, იბრძვიან, ამიტომ არის რომ ქაჯებისგან შეპყრობილი ნესტანი წერს სატრფოს: „ნუთუ ესენი გეგონენ სხვათა მებრძოლთა წესითა…?” და არ ურჩევს აქამდე უბრძოლველ ქაჯეთან შებმას:

«ქაჯთა ქალაქი აქამდის მტერთაგან უბრძოლველია:
ქალაქსა შიგან მაგარი კლდე მაღალი და გრძელია…”

გრძნეულებით განთქმული ქაჯებისთვის არაფერია მიუღწეველი. მათ შეუძლიათ საშინელი ქარების გამოწვევა, წყალზე ისე სიარული, როგორც ხმელეთზე, დღის ღამედ გადაქცევა და ღამის განათება და სხვა:

“იქმენ რასმე საკვირველსა, მტერსა თვალსა დაუბრმობენ,
ქართა აღძრვენ საშინელთა, ნავსა ზღვა-ზღვა დაამხობენ,
ვითა ხმელსა გაირბენენ, წყალსა წმიდად დააშრობენ,
სწადდეს – დღესა ბნელად იქმენ, სწადდეს – ბნელსა ანათობენ.

ქაჯთა გრძნეულებანი პოემაში

ფატმან-ხათუნი თავის გრძნეულ მონას (ქაჯს) აგზავნის ქაჯეთში ნესტანის ამბის გასაგებად:

მოჰგვარა მონა გრძნეული, შავი, მართ ვითა ყორანი;
უბრძანა: “ქაჯეთს გაგზავნი, წა, გზანი გისხენ შორანი!

ფატმანი ეუბნება მონა-ქაჯს, რომ: ახლა გამოჩნდება, რა შეგიძლია შენი გრძნეულებითო:

“აწ გამოჩნდების სახმრობა ჩემთვის შენისა გრძნებისა,….”

იმის მიუხედავად, რომ გზა იყო ძალიან შორი, ქაჯი პასუხობს: ”მან უთხრა: “ხვალე მოგართვა ყოვლი ამბავი ნებისა”. (ქაჯები გადაადგილდებიან არაბუნებრივად სწარფად)

მას შემდეგ, რაც ფატმანი წერილს გადასცემს ქაჯ-მონას, იგი (ქაჯი) წამოისხამს ჯადოსნურ მოსასხამს და გაფრინდება:

ფატმან მისცა დაწერილი მას გრძნეულსა ხელოვანსა.
“ესე წიგნი მიართვიო ქალსა, მზისა დასაგვანსა!»
მან გრძეულმან მოლი რამე წამოისხა ზედა ტანსა,
მასვე წამსა დაიკარგა, გარდაფრინდა ბანის-ბანსა.

რა ქაჯეთს შეხდა, ქმნილ იყო ოდენ ბინდ-ბანდი ბნელისა.
უჩინოდ შევლო სიმრავლე მოყმისა, კართა მცველისა,
მას მზესა ჰკადრა ამბავი მისისა სასურველისა.
ციხისა კარნი დახშულნი შევლნა მართ ვითა ღიანი,
შევიდა ზანგი პირ-შავი, თმა-გრძელი,

მრავალი დღის მოგზაურობის ნაცვლად მონა-ქაჯი „წამ-ერთ მიხდა ფატმანისას”:

”იგი მონა წამოვიდა, გულანშაროს მომავალი,
წამ-ერთ მიხდა ფატმანისას, დღე იარა არ-მრავალი...”

მისია შესრულებულია: რაინდებმა გამოიხსნეს ნესტანი (ამით გაათავისუფლეს სიყვარული)და იხილეს სასწაულებრივი სურათი:

„ნახეს, მზისაშესაყრელადგამოეშვამთვარეგველსა…” _ ამმეტაფორითყველაზეუკეთიხსნებაპოემის იდეა.

ეს და სხვა ადგილები ნამდვილად ანიჭებს „ვეფხისტყაოსანს” ფენტეზის ხიბლს და ამ კუთხიდან პერსონაჟების დანახვა კიდევ უფრო საინტერესოს ხდის ტექსტს.

პ.ს. თქვენი არ ვიცი და ამ პასაჟებით ჩემთვის თითქოს ახალი „ვეფხისტყაოსანი” „დაიბადა”…

რა არის შეფასების სქემა?

 ვრცლად 

ცოტა ხნის წინ საზოგადოებრივი მაუწყებლის ეთერში ვიკა ბუკიას ტელებლოგს „დედობა ბავშვობაში” ვუყურე. ტელებლოგი გოგონებზე მოგვითხრობს, გოგონებზე, რომლებიც აქვე, ძალიან ახლოს, საქართველოს რეგიონებში ცხოვრობენ, გოგონებზე, რომელთა ბავშვობაც ქორწინებამ ნაადრევად დაასრულა. ჩვენ ვიცნობთ მათ, ვხვდებით ქუჩაში, უფრო ალბათ ზაფხულობით, სოფლებში ჩასვლისას ვხვდებით, სინანულით ვაქნევთ თავს, როცა მათ დაღლილ თვალებს, შრომისგან დამსკდარ ხელებს და უდროოდ დაბერებულ სახეებს ვხედავთ, როცა ვიგებთ, რომ საუკეთესო აკადემიური მოსწრება ჰქონდათ, მაგრამ სწავლა ვერ დაასრულეს.

მე არ ვაპირებ, ციფრები და პროცენტები მოვიტანო, რათა დაგიმტკიცოთ, რამდენად მძიმეა მდგომარეობა ჩვენს ქვეყანაშიც და მის ფარგლებს გარეთაც. უამრავი კვლევა და ანგარიში არსებობს, სადაც თავად შეგიძლიათ მართლაც სავალალო სტატისტიკის ნახვა. თვალის დახუჭვა კი ნამდვილად არ ღირს _ ვინმემ ხომ უნდა თქვას, უფრო სწორად, ჩვენ თვითონ ხომ უნდა ვთქვათ, რომ თხუთმეტი-თექვსმეტი წლის გოგონების გათხოვება არ არის ნორმალური და კიდევ უფრო არანორმალურია ის, რომ ჩვენი საზოგადოების ნაწილი ამაში ვერავითარ პრობლემას ვერ ხედავს.

ტელებლოგის გმირებიდან ყველაზე მეტად ერთი გოგონა დამამახსოვრდა, სახელად თამთა. ის არ გაუთხოვებიათ ადრე, სკოლაში დადის, სწავლობს და წარმატებულ მომავალზე ოცნებობს, სურს, საკუთარი გზა თვითონ აირჩიოს და მეგობრებიც გაამხნევოს. არადა, მისი კლასელებისა და მეზობლების უმეტესობამ უკვე შექმნა ოჯახი, ბევრი მათგანი შვილსაც ელოდება, უკან არ იხედება, ნაადრევად შეწყვეტილ ბავშვობას არ მისტირის, არც სწავლის გაგრძელება სურს და არც რაიმეს შეცვლა _ ისინი ასე აღზარდეს, უთხრეს, რომ სწავლა ქალის საქმე არ არის, სიყვარული კი… რა დიდი ამბავი უნდა, გაყვები, შეეჩვევი, შეგიყვარდება. თუ შეგზღუდავს _ გაჩუმდები, თუ გცემს _ მაინც გაჩუმდები, თუ ხმის ამოღებას აგიკრძალავს _ რა პრობლემაა, ისედაც ჩუმად ხარ.

აი, თამთა კი გამონაკლისია, მან იცის, რომ უნდა იბრძოლოს, ალბათ დაახლოებით ისიც იცის, როგორ უნდა იბრძოლოს და დააღწიოს თავი ჩარჩოებს. მე მისი ბედი მაღელვებს. ტრადიციულ საზოგადოებას არ უყვარს მეამბოხეები და სამწუხაროდ, არც ყველა ამბოხი მთავრდება გამარჯვებით. თუ თამთა და მისი მსგავსი გოგოები ვერ მოახერხებენ, სასურველი გზით იარონ, მათ რთული ცხოვრება ელით. მშობლიურ სოფლებში, ოცი წლის ასაკში, ისინი გათხოვებისთვის დაბერებულებად ჩაითვლებიან, მათ განათლებასა და მონდომებას ბევრი ვერ დააფასებს, ბრძოლას კი, წლებითა და ადამიანების შექმნილი სტერეოტიპებით გამყარებული ქმედებების წინააღმდეგ, ზოგჯერ სავალალო შედეგამდე მივყავართ. ამიტომ სხვა გზა არ არის _ თუ ჩვენ ჯანსაღი საზოგადოება გვინდა, ამ გოგოებმა უნდა გაიმარჯვონ, ჩათრევას ჩაყოლა არ ამჯობინონ და საკუთარი მაგალითით დაანახონ სხვებს, რომ არჩევანი ყოველთვის არსებობს.

მე, როგორც საქართველოს რიგითი მოქალაქე, როგორც რიგითი გოგო, სხვა გოგოების გადარჩენის რთულ და უმნიშვნელოვანეს საქმეში სკოლისა და მასწავლებლის განსაკუთრებულ როლს ვხედავ და მინდა, ადამიანებმა, რომლებსაც აქვთ პატივი, მომავალ თაობებს ასწავლონ, თავადაც კარგად გააცნობიერონ საკუთარი მისია. მასწავლებლის ფუნქცია ხომ მხოლოდ შავი ასოებით დაბეჭდილი წესების ხმამაღლა გამეორება და საკონტროლო წერის რვეულების წითელი პასტით გასწორება არ არის. ნუთუ მასწავლებელს სიტყვა არ ეთქმის, როცა თოთხმეტი წლის გოგონა სწავლას თავს ანებებს და გარიგებით ქმნის ოჯახს? ნუთუ მასწავლებელს არ ენანება ის ნიჭი და პოტენციალი, რომელიც ისე ქრება, თითქოს ცივ წყალში რეცხვისას საპნის ქაფს გაჰყვა თან და თუ ენანება, სად არის მასწავლებელი, სად არის მისი გულის ტკივილი და მზრუნველობა? და თუკი სოფელი მასწავლებელს არ უსმენს, მაშინ სად გაქრა ტრადიციული პატივისცემა პედაგოგების მიმართ?

ჩემი მიზანი არც ვინმესთვის ჭკუის სწავლებაა და მითუმეტეს, არც შეურაცხყოფის მიყენება. უბრალოდ, მგონია, რომ თვალის დახუჭვა არ ღირს, რადგან შეცდომების გამოსწორება, უმეტეს შემთხვევაში, მათი აღიარებით იწყება. დროა, ვაღიაროთ, რომ მაშინ, როცა თოთხმეტი წლის გოგონებს ათხოვებენ, დუმს სკოლა, დუმს სოფელი, ქალაქი, ყველანი ვდუმვართ და ამით საკუთარ ტოტს ვჭრით.

წარმოდგენა არ მაქვს, კითხულობენ თუ არა ჩემს წერილებს ჩემი ყოფილი მასწავლებლები, მაგრამ მაინც მინდა, ვთქვა, რომ ყველაფერი მახსოვს და მიყვარს ისინი, განსაკუთრებით, რამდენიმე მათგანი, მიყვარს თითოეული სიტყვისთვის, რომელიც მე, ერთ რიგით გოგოს, ჩემი თავის პოვნაში, ჩემი გზის არჩევაში, ჩემი ბრძოლის მოგებაში დამეხმარა.

დღეს ძალზე აქტუალურიაინტეგრირებული გაკვეთილების თემა. ახალი
ეროვნული სასწავლო გეგმის საგნობრივი პროგრამები და გამჭოლი კომპეტენციები
მასწავლებელს საინტერესო ინტეგრირებული გაკვეთილის დაგეგმვისა და ჩატარების
საშუალებას აძლევს.

▪ რით არის
მნიშვნელოვანი ინტეგრირებული გაკვეთილები,ინტეგრირებული სწავლება?

ადრეულ ასაკში მოსწავლეებს უჭირთ აბსტრაქტული აზროვნება, ანალიზი, განზოგადება და კიდევ უფრო მეტად – ცალკეულ დისციპლინებში ნასწავლი კონცეფციების სინთეზი. რაც უფრო დაქუცმაცებულია სამყარო მოსწავლისთვის სხვადასხვა „საგნად“, მით უფრო უჭირს მისი აღქმა და შესწავლა. ასაკთან ერთად ეს
სირთულე იოლად დაიძლევა. ამ კუთხით ასაკობრივ განვითარებასთან ერთად დიდი მნიშვნელობა
ენიჭება კარგად დაგეგმილ და ჩატარებულ ინტეგრირებულ გაკვეთილებს.

განათლების
სპეციალისტები ხშირად საუბრობენ ახალი ეროვნული სასწავლო გეგმის ერთი სასწავლო
დისციპლინის შიგნით არსებულ ინტეგრაციაზე. მაგალითად, ინტეგრაცია მოხდა მათემატიკის შიგნით: ცალ–ცალკე და ერთმანეთისგან მოწყვეტით აღარ ისწავლება ალგებრა და გეომეტრია, რომ არაფერი ვთქვათ ახალ მიმართულებებზე – სტატისტიკასა და ალბათობაზე.

საბუნებისმეტყველო საგნები პირველი ექვსი წლის განმავლობაში ინტეგრირებულად ისწავლება. ეს ნიშნავს, რომ არსებობს საგანი – ბუნებისმეტყველება, რომელიც საწყის ცოდნას
აძლევს ბავშვებს ბუნებრივი გარემოს შესახებ, ასწავლის მის
მახასიათებლებს, ამით მეცნიერული აზროვნების წინა პირობას ქმნის და სხვ.

  ვრცლად