პირველი ფილოსოფოფოსი, რომელმაც აზროვნების (νόησις–ის) შესახებ საკითხი წამოჭრა, იყო პარმენიდე და მის თანახმად,  გონის ამგვარი შრომის შედეგი შეიძლება იყოს როგორც ჭეშმარიტება, ისე – აზრი. პლატონისათვის აზროვნება გაიგება, როგორც მთავარი შემეცნებითი პროცესი, მოგონება, გახსენება იმისა, რაც ადამიანის სულმა სხეულში ჩასახლებამდეც კი იცოდა. თუმცა ეს კოსმიური ცოდნა, როგორც კვლავქმედება, მხოლოდ მაშინ ცოცხლდება, როცა გონება უნდა აამოქმედონ, შემოქმედებისას კი აზროვნება ინტუიციით ოპერირებს. აზროვნების შესახებ მეცნიერების (ლოგიკის) ფარგლებში არისტოტელე გამოყოფს გაგებას, მსჯელობასა და დასკვნას.  მისთვის სილოგიზმი დედუქციური[1] დასკვნაა, ხოლო დედუქციური ლოგიკა არის ზოგადი მსჯელობიდან კერძო მსჯელობის გამოყვანა; რომლის ძირითადი პრინციპი ფორმულირებულია შემდეგნაირად: „როცა რაიმე ითქმის სხვაზე, როგორც ქვემდებარეზე, მაშინ ყოველივე, რაც ითქმის შემასმენელზე, ითქმის ქვემდებარეზეც. მაგალითად, ადამიანი მოკვდავია. პლატონი ადამიანია. პლატონი მოკვდავია“.

როგორ მივხვდით? – ის საშუალება, რის მეშვეობითაც ჩვენს გონებაში ამ კონკრეტული ამოცანის გადაწყვეტა შეიძლება მოხდეს, სააზროვნო, ინტელექტუალურ ოპერაციად მოიაზრება და მას სხვა არაერთგვაროვან მოვლენათა ზოგადი კანონზომიერებების გაგების, არათვალსაჩინო მითითებების წვდომისა თუ ობიექტთა კლასის ზოგადი და არსებითი ნიშნების გამოყოფის უნარები მიეწერება. აზროვნების შესახებ საუბრისას  განიხილავენ ცალკე ოპერაციებს, ცალკე თვით აზროვნების ობიექტს, ამოცანას, ცალკე თვით აზროვნების პროცესის დინამიკას (მიმდინარეობას) ამოცანის გადაწყვეტის პროცესში.

ჟან პიაჟეს მიხედვით, ლოგიკური აზროვნების ძირითად თვისებას მისი ოპერაციულობა წარმოადგენს. აზროვნების ოპერაცია – ეს არის გონებრივი მოქმედება, ანუ მოქმედება გონებრივ პლანში. აზროვნებაში ასახულია მიმართებათა წვდომა. ინტელექტუალური ოპერაცია ადამიანის გარემოსთან წარმოებული მოქმედებების გაშინაგნების, ინტერიორიზაციის შედეგია. ინტერიორიზაციის განვითარების პროცესში ბავშვის ქცევა გარემო ფაქტორებისგან სულ უფრო დამოუკიდებელი ხდება და ხშირად უფრო შინაგან სახეს იძენს, ვიდრე გარე გამოხატული რეაქციების ფორმას. სწორედ ეს შინაგანი რეაქციები, რომლებიც თავისი არსით აზროვნების პროცესს შეესაბამება, მოიაზრება აზროვნების ოპერაციებად, რომელთაც, აღქმისაგან განსხვავებით, შექცევადობა ახასიათებს. შექცევადობის მარტივი ნიმუშია: 8-5=3 ან 8-3=5.

აზროვნების რთული ფენომენის ანალიზის საფუძველზე  ხდება დაშლისა მისი ცალკეული მხარის თუ თვისების აბსტრაჰირება და ისე განხილვა. თუკი აზროვნების ცალკეული მხარის განხილვის, აღწერის, გამოკვლევის შემდეგ მისი სხვადასხვა მხარეები სინთეზის საშუალებით ერთ მთლიანობაში  გაერთიანება არ მოხდა,  აზროვნების პროცესის შესახებ ძალიან ბუნდოვანი, წყვეტილი წარმოდგენა დაგვრჩება.  ფსიქოლოგიაში აზროვნების ოპერაციის გაგება არაერთგვაროვანია, მაგრამ ძირითადად აზროვნების შემდეგ ოპერაციებს  განასხვავებენ:

• ანალიზი
• განყენება ანუ აბსტრაქცია
• სინთეზი
• შედარება
• გაერთიანება
• დაყოფა/კლასიფიცირება
• ანალოგია

ემანუელ კანტის „მსჯელობის უნარის კრიტიკიდან“ მოყოლებული, ამათგან ყველაზე მნიშვნელოვნად ანალიზსა და სინთეზს მიიჩნევენ[2].

ანალიზი  (ბერძნ. ἀνάλυσις – განფენა) არის სააზროვნო უნარ-ჩვევა, რომლის დროსაც ხდება მთლიანი საგნის ცალკე ნაწილების, მხარეების და თვისებების გამოყოფა ადამიანის წარმოდგენაში. ცნობიერებაში მთლიანი ხატის ასეთ დაშლას ანალიზი ეწოდება.  ბენჯამენ ბლუმის  მიხედვით, ანალიზი არის აზროვნების ზედა დონის უნარ-ჩვევა და მასში იგულისხმება:

• მასალის (სტრუქტურის) შემადგენელ ნაწილებად დაყოფა: ნაწილების შედარება-შეპირისპირება, ნაწილებს შორის კავშირის ან სტრუქტურის დანახვა;
• მოვლენის მიზეზის (დაფარული აზრის აღმოჩენა) ახსნა;
• პროცესის კანონზომიერების გამოვლენა;
• მიზეზებსა და შედეგებს შორის კავშირების დადგენა.

სინთეზი  (ბერძნ. σύνθεσις – დაკავშირება) არის სააზროვნო უნარ-ჩვევა, რომელიც ანალიზის საწინააღდეგო პროცესს წარმოადგენს. სინთეზი გულისხმობს ცალკე მოცემული ელემენტების (ნაწილების, თვისებების) გონებაში გაერთიანებას ახალი სტრუქტურული მთლიანობის სახით: მაგალითად, ნაწილებისგან ახალი მთელის შედგენა, ცალკე თვისებების გაერთიანება ახალი მთლიანი შინაარსის სახით და ასე შემდეგ. სინთეზის ოპერაციის გარეშე შეუძლებელია ინდუქციური დასკვნა ცალკეული ფაქტებიდან, ხდომილებებიდან გარკვეული თეორიული მოდელის შედგენა. ბენჯამენ ბლუმის თანახმად, სინთეზი არის აზროვნების ზედა დონის უნარ-ჩვევა და მასში იგულისხმება:

• ნაწილების შეერთება ახალი სტრუქტურის (მაგ. ტექსტის) შესაქმნელად;
• ჰიპოთეზის წამოყენება;
• კვლევის ან რეფერატის დაგეგმვა;
• შემოქმედებითი პროდუქტის შექმნა;
• პრობლემის გადაჭრის ალტერნატიული გზების წამოყენება;
• პრობლემის გადაჭრისათვის საჭირო მოქმედებების დაგეგმვა;
• ახალი პროდუქტის (ინტელექტუალური ან მატერიალური) შექმნა ან გამოგონება.

შედარება  – საგანთა აზრობრივი ურთიერთმიმართება და მათში ზოგადისა და განსხვავებულის გამოყოფა, რომლის შედეგი შეიძლება იყოს დაჯგუფება.

დაჯგუფება  / განდასება – (ლათ. classis – ჯგუფი, დასი) – ადამიანის მოღვაწეობისა თუ ცოდნის რომელიმე სფეროში თანადაქვემდებარებულ გაგებათა (ჯგუფების, ობიექტების) სისტემა, რომელიც გამოიყენება, როგორც საშუალება ობიექტთა ამ კლასებისა თუ მნიშვნელობებს შორის კავშირების დასამყარებლად.

განყენება / აბსტრაქცია (ლათ. abstractio – განყენება) – აზროვნების ფორმა, დაფუძნებული საგნის არსებითი თვისებებისა და კავშირების აზრობრივ გამოყოფასა და მათგან დამოუკიდებლად გააზრებაზე; სხვა საგანზე  გადატანა, რომელიც ეწინააღმდეგება კონკრეტიზაციას. აბსტრაქციის სირთულე მოვლენათა და საგანთა მიმართებების განყენებაა. მაგალითად, რაოდენობის ან რიცხვის აბსტრაქცია, იგივეობის, ფუნქციის და ა.შ. რიცხვი არაა დაკავშირებული კონკრეტულ საგნებთან, მათ შინაარსთან. ის საგნების აღქმიდან კი არ გამომდინარეობს, არამედ, წარმოადგენს მათ შორის რაოდენობრივი დამოკიდებულებების განყენების შედეგს.

აბსტრაქცია შეიძლება იყოს:

• გამაანალიზებელი, ცალკე ნიშნის განყენება (ფერის ან სიდიდის, ტემპერატურის ან კიდევ სხვა თვისებების განყენებას მათი მატარებელი საგნის წარმოდგენის გარეშე).
• განმაზოგადებელი – ნამდვილი აბსტრაქცია, რომელიც გულისხმობს საგანთა ერთობლიობისათვის დამახასიათებელ საერთო, ზოგადი ნიშნის, თვისების გამოყოფას და ამ ზოგადის კონკრეტული საგნის გარეშე გააზრებას. განმაზოგადებელი აბსტრაქცია ეყრდნობა საგანთა შედარებას და მათ შორის მიმართების წვდომას. საგნებს შორის დამოკიდებულებაში ხშირად ჩნდება ისეთი თვისებები, რომელიც ცალკე აღებულ საგანში ან მოვლენაში არ ჩანს.

განზოგადება – განსახილველ საგანთა საერთო ნიშნების (თვისება, ურთიერთობა, განვითარების ტენდენცია…) გამოვლენის გზით განყენების უფრო მაღალ საფეხურზე გადასვლა. იგი მოიცავს:

• ახალ სამეცნიერო მდგომებს, წესებსა და თეორიებს.
• საგანთა კლასის გაერთიანებას რაღაც ნიშნით. იქნება ეს ზოგადი თუ არსებითი თვისება.

მოამზადე პროდუქტის სარეკლამო ფურცელი; მოამზადე კვლევის ანგარიში;

ანალოგია (ბერძნ. αναλογία – მსგავსება, შესატყვისობა) – სხვადასხვა თვისებებში საგანთა (მოვლენების, პროცესების) მსგავსება.

• ანალოგიის მიხედვით დასკვნა არის ის, რომ რომელიმე ობიექტის განხილვის შედეგად მიღებული ცოდნა გადაიტანება ნაკლებად შესწავლილ, მაგრამ მსგავსი თვისებებისა და ხარისხის ობიექტებზე.
• ასეთი დასკვნა ერთ-ერთი წყაროა სამეცნიერო ჰიპოტეზისა. თუმცა მსგავსებებზე მსჯელობას არ გააჩნია დამამტკიცებელი ძალა და შეიძლება იყოს მცდარი, მიუხედვად ძალისხმევისა, რათა ეს მსჯელობა ყოფილიყო მართებული, კორექტული.
• ამ განხილვებს გააჩნია ევრისტიკული ღირებულება.

ამრიგად, ადამიანისთვის აზროვნების ოპერაციები  წარმოადგენს წარმოქმნილ სააზროვნო ამოცანის გადაწყვეტის საშუალებას, ხერხს. მათი ცალკე-ცალკე განხილვა, ცხადია, ჩვენი ანალიზის და აბსტრაქციის შედეგია. აზროვნების პროცესში ყველა ეს ოპერაცია მონაწილეობს და რომელიმეს დომინირება ამოცანის ხასიათზეა დამოკიდებული.

კარლ დუნკერმა შემოიღო ხმამაღლა განსჯის მეთოდი: ამოცანის გადაწყვეტის დროს ცდის პირს ევალებოდა ხმამაღლა ემსჯელა, რაც არ უნდა მოსვლოდა თავში. ამ ოქმების ანალიზით იგი ცდილობდა აეხსნა, თუ როგორ ხდება პრობლემური სიტუაციის გადაწყვეტა, რა გზით წყვეტს ადამიანი ამოცანას. პირველად აღმოცენდება პრინციპი, გადაწყვეტის ფუნქციონალური ნიშნის გამოვლენა და ამის შემდეგ ხდება ამ პრინციპის კონკრეტული განხორცილება. გადაწყვეტის ზოგადი მიმართულების გაგება ყოველთვის ნიშნავს პირველადი პრობლემური სიტუაციის გარდაქმნას, მისი სტრუქტურის შეცვლას, ამიტომ გადაწყვეტის პროცესი არის არა მარტო გადაწყვეტის განვითარება, არამედ პრობლემის განვითარება. პიროვნება აანალიზებს სიტუაციას, განიხილავს ამ სიტუაციის თვისებებს, ვარიაციებს. ამოცანიდან გამომდინარე, იგი ფიქრობს, რომელი ვარიანტი გამოდგება, რა უშლის ხელს გადაწყვეტაში, სადაა კონფლიქტი. სიტუაციის ანალიზი არ მოიაზრება კონფლიქტის (წინააღმდეგობების) ანალიზით, ის მოიცავს მასალის ანალიზსაც, რისი გამოყენებაა შესაძლებელი კონფლიქტის გადასაჭრელად. მსჯელობისას პიროვნება აანალიზებს  სიტუაციას, ამოცანის კონფლიქტს და ეძებს ხერხს. ცდის პირს ებადება ზოგადი აზრი – უნდა იყოს რაღაც წინააღმდეგობა და სწვდება სიტუაციის ფუნქციონალურ მნიშვნელობას. ამრიგად, პრობლემური სიტუაციის გადაწყვეტა ნიშნავს ამ სიტუაციის შეცვლას, კერძოდ, მისი მთლიანი სტურუქტურის შეცვლას. ასეთი გადასტრუქუტირების შედეგად ამოცანის„რელიეფი“ იცვლება – ამოცანის რაღაც ნაწილები, ელემენტები უცბად წინა პლანზე იწევს და მთავარ „ფიგურად იქცევა ამოცანის საერთო „ფონზე“. სიტუაციის გამოყოფილი მხარეები (მომენტები) შესაბამის ფუნქციებს იძენენ, ხდება მათი სინთეზირება, შემდეგ კი შეფასება[3].

განათლების სპეციალისტი დ. პერკინსის (Perkins, 1992) „თეორია ერთი“ განიხილავს ინფორმაციის მიწოდების იმ ფორმებს, რომლებიც ხელს უწყობს აზროვნების ოპერაციების ამოქმედებას და, შესაბამისად, ეფექტურ სწავლასა და სწავლებას. ამ თეორიის მიხედვით, ადამიანი სწავლობს იმას, რის სწავლის ლოგიკური შესაძლებლობა და მოტივაციაც აქვს. „თეორია ერთის“ მიხედვით, რაიმეს კარგად შემეცნება მოითხოვს შემდეგი პირობების გათვალისწინებას:

• ნათელიინფორმაცია: მიზნების და მოსალოდნელი შედეგების განსაზღვრა;
• აზრიანიპრაქტიკა: აქტიური პრაქტიკა იმაში, რასაც მოსწავლე სწავლობს;
• გამოხმაურება:რჩევები და შეფასება, რათა მოსწავლემ უკეთეს შედეგებს მიაღწიოს;
• ძლიერიშინაგანი და გარეგანი მოტივაცია: დამაჯილდოვებელი აქტივობები ან დავალებები, რომლებიც თავისთავად საინტერესოა მოსწავლისათვის ან ეხმარება მას სხვა მიზნების მიღწევაში.

გარდა ამ პირობებისა, სასწავლო პროცესში უნდა გამოვიყენოთ სხვადასხვა მეთოდი, თუ სტრატეგია, რათა გავზარდოთ აღსაზრდელთა სააზროვნო ოპერანტულობა. სხვადასხვა მითითებებით, კითხვების დასმითა თუ ვიზუალურ მასალაზე დაკვირვების გზით შეიძლება მათი ანალიზური უნარების განვითარებას, მათ „ოპერანტულ განპირობებულობას“ ძალიან  შევუწყოთ ხელი.

მითითებები ანალიზის ოპერაციისთვის:

გააანალიზე, ახსენი ძირითადი პრინციპი (მიზეზი); გამოყავი სტრუქტურა; მოაწესრიგე არსებით პრინციპზე დაყრდნობით; დაყავი მასალა სხვადასხვა ნაწილად. შეაპირისპირე ისინი და გამოავლინე მიმართებები; ახსენი მოვლენის მიზეზები; აღმოაჩინე  დაფარული აზრი; გამოავლინე კანონზომიერება; დაადგინე მიზეზშედეგობრივი კავშირები; ამოიცანი დამოკიდებულება; შეიტყვე ფარული აზრი; განსაზღვრე თვალსაზრისი.

კითხვები:

• რა შეიძლება იყოს . . .-ის მიზეზი?
• თუ . . . მოხდება, რა შედეგს მივიღებთ?
• რა არის . . .-ის მთავარი აზრი?
• კიდევ რა შედეგი შეიძლება მივიღოთ?
• რატომ მოხდა . . . ეს ცვლილებები?
• რა მოტივი უდევს ამას საფუძვლად?
• რა არის პრობლემა?
• რა არის მიზანი?

მითითებები სინთეზისთვის:

მოიფიქრე ალტერნატიული გზები პრობლემის გადასაჭრელად; პრობლემის გადაჭრისათვის დაგეგმე საჭირო მოქმედებები; გააერთიანე რამდენიმე მოსაზრება; წამოაყენე თვალსაზრისი; დაგეგმე კვლევის ჩატარება / ნაშრომის შექმნა; შექმენი პროდუქცია;

აქედან გამომდინარე, შეიძლება შემდეგი კითხვების დასმაც:

• როგორ გადაჭრიდი პრობლემას?
• რა გზებს მოიფიქრებდი?
• როგორ დაგეგმავდი?
• რას გააერთიანებდი?
• რას მიიღებდი ახალს?
• რა თვალსაზრისს წამოაყენებდი?

მითითებები შედარებისთვის: შეაჯერე მოპოვებული ინფორმაცია; გააკეთე დასკვნა; ამოხსენი თავსატეხი; გამოყავი ფუნქციონალური კავშირები; შეადარე არსებითი ნიშნებით; შეადარე, რით ემსგავსება ერთი საგანი მეორეს.

კითხვის დასმის ნიმუშები:

• რა აქვთ საერთო . . .?
• შეგიძლიათ თუ არა განასხვავოთ . . .?
• რა არსებითი (ფუნქციონალური) ნიშნებით განიხილავდით საკითხს/ნიმუშს?
• როგორ კონცეპტუალური რუკას ააგებდი?
• როგორ გამოსახავდი სტრუქტურის ნაწილებს შორის ფუნქციონალურ კავშირებს სხვადასხვა სქემებით?

მითითებები დაჯგუფებისთვის:

დაყავი კლასებად, დააჯგუფე რომელიმე კონკრეტული ნიშნის მიხედვით; დაახარისხე მნიშვნელობები; დაახარისხე ღირებულებები; გამოიყენე ჯონ ვენისა და T დიაგრამები; ცნების რუკა; ისარგებლე პროგრამით: mind 42; დააჯგუფე კავშირები;

ვსვამთ შემდეგ კითხვებს:

• რა ნიშნით დაყოფდი?
• რა მნიშვნელობები გამოვლინდება?
• რა მსგავსი ღირებულებები იკვეთება?

განყენების (აბსტრაქცის) ოპერაციისთვის შემდეგი მითითებები გამოგვადგება: გამოყავი საგნის არსებითი თვისებები და კავშირები  და ისინი დამოუკიდებლად გადაიაზრე; მოდელი გადაიტანე სხვა არაკონკრეტულ საგანზე .

კითხვები:

• როგორ მოარგებდი ამ კონკრეტულ მოდელს სხვა შემთხვევას?
• რა ცალკე ნიშანს განაყენებდი?
• როგორ შეიძლება ფერის ან სიდიდის, ტემპერატურის ან კიდევ სხვა თვისებების განყენება მათი მატარებელი საგნის წარმოდგენის გარეშე?
• საგანთა ერთობლიობისათვის დამახასიათებელ საერთო, ზოგადი ნიშნის, თვისება გამოყოფას და ამ ზოგადის კონკრეტული საგნის გარეშე გააზრება როგორ წარმოგიდგენია?
• ასე რომ არ იყოს, რა იქნებოდა?
• რა მიმართებები იარსებებდა?

მითითებები განზოგადებისთვის: გამოავლინე საგანთა საერთო ნიშნები (თვისება, ურთიერთობა, განვითარების ტენდენცია…); გააერთიანე  საგნები  რაიმე ნიშნით, იქნება ეს ზოგადი თუ არსებითი თვისება; მოამზადე პროდუქტის სარეკლამო ფურცელი; მოამზადე კვლევის ანგარიში;

კითხვები:

• რა თვისებები ახასიათებს ამ ჯგუფის საგნებს?
• რა საერთო ნიშნები, მსგავსებები გამოიყოფა?
• რაა განმასხვავებელი?
• რატომ?

ანალოგიისთვის შემდეგი მითითებების გამოყენება შეიძლება:

გამოავლინე სხვადასხვა თვისებებში საგანთა (მოვლენების, პროცესების) მსგავსება. გადაიტანე რომელიმე ობიექტის განხილვის შედეგად მიღებული ცოდნა ნაკლებად შესწავლილ, მაგრამ მსგავსი თვისებებისა და ხარისხის ობიექტებზე; შეეცადე, ამ მსგავსებებზე მსჯელობას ჰქონდეს დამამტკიცებელი ძალა; შეეცადეთ, იმსჯელოთ მართებულად, კორექტულად; გამორიცხეთ ყველანაირი შეცდომა და სიყალბე.

კითხვები:

• რით ჰგავს ეს რამდენიმე მოვლენა ერთმანეთა?
• კიდევ რა მსგავსი შემთხვევა გაგონდება?
• იქნებოდა თუ არა ეს ამისი მსგავსი?

აზროვნების ოპერაციების ცოდნა დაგვეხმარება, რომ გავითვალისწინოთ მოსწავლეთა ცოდნის დონე, რათა ამოვაცნობინოთ მოსწავლეს ამოცანის ტიპი და ამის მიხედვით შევარჩიოს დამაზუსტებელი შეკითხვები, რომლებიც იერარქიით უფრო ქვედა დონეებზე გადის. შესაძლოა, შეფასების დონიდან სულ ქვედა – ცოდნის დონეზეც კი ჩამოვიდეთ და მერე ნაბიჯ-ნაბიჯ ავიდეთ ზემოთ ყველა დონეების გავლით ან თავიდანვე მხოლოდ ერთი ნაბიჯით ჩამოვინაცვლოთ ქვემოთ. მნიშვნელოვანია, მოსწავლეს ვასწავლოთ სააზროვნო ამოცანის ქვეამოცანებად დაყოფა. ამოცანის ადვილად მართვად ელემენტებად დანაწევრება კი ჩვენს აღსაზრდელებს ერთი შეხედვით რთული ამოცანის წარმატებით გადაჭრაში მნიშვნელოვნად დაეხმარება. მთავარია, ვურჩიოთ, რომ ყოველთვის ხვადასხვა გზებით იარონ და დაუზარებლად ეძიონ ახალ-ახალი საშუალებები დაბრკოლებების ეფექტურად გადასალახად.

გამოყენებული ელრესურსები:

1. https://eng.warwick.ac.uk/ircsa/abs/3rd/b2.html
2. https://psylist.net/obh/00015.htm
3. https://vestishki.ru/node/947
4. https://tools-for-thought.com/2008/12/02/dry-thinking-dont-repeat-yourself/#more-592
5. https://www.nplg.gov.ge/gsdl/cgi-bin/library.exe?e=d-00000-00—off-0civil2–00-1—-0-10-0—0—0prompt-10—4——-0-1l–10-ka-50—20-about—00-3-1-00-0-0-01-1-0utfZz-8-10&a=d&c=civil2&cl=CL2.19&d=HASH53faba1e9f16a8a26bc137.4

[1] დედუქცია (deductio) ლათინური სიტყვაა და ნიშნავს გამოყვანას

[2] https://www.smyrnyh.com/?page_id=397

[3] https://eng.warwick.ac.uk/ircsa/abs/3rd/b2.html

გაკვეთილი მოსწავლის განვითარების გზაზე გადადგმული მნიშვნელოვანი ნაბიჯია, რომლის მიზანია სპეციფიკური, გაზომვადი შედეგის მიღება – ისეთი უნარ-ჩვევისა და ცოდნისა, რომელიც მიიღწევა გაკვეთილზე მოსწავლის მიერ შესრულებული ოპერაციებით: გაგებით, ახსნით, აღწერით, შედარებით, შექმნით, გაანალიზებით, პრობლემის გადაჭრით, შეფასებით, გამოკვლევით და ა. შ. მხოლოდ ასეთი შედეგები შესძენს მოსწავლეს სათანადო კომპეტენციებს და ჩამოაყალიბებს საზოგადოების სრულფასოვან წევრად. ამ თვალსაზრისით, გაკვეთილი კულტურულ-ისტორიული მოვლენის ნაწილადაც აღიქმება და, შესაბამისად, მისი კარგად ჩატარებისადმი ინტერესიც დიდია.

რა მეთოდები, მიდგომები და ტექნოლოგიური ხერხებიც უნდა გამოვიყენოთ გაკვეთილზე კარგი შედეგის მისაღებად, მაინც დაგვჭირდება ისეთ პრობლემასთან გამკლავება, როგორიცაა ცოდნის მთლიან სისტემად წარმოდგენა. ამ მიზნის მისაღწევად ძირითად იდეაზე აქცენტირება, ინტერვალებით სწავლა, კონტექსტის დამახსოვრება და ა.შ. ხშირად არ არის საკმარისი. ცოდნის სისტემატიზაციისთვის აუცილებელია, მოსწავლემ ყოველი თემის დასრულების შემდეგ შეასრულოს პრაქტიკული დავალებები, რომლებითაც მიღებულ ცოდნას სისტემაში მოიყვანს. მნიშვნელოვანია ნასწავლი მასალის გამეორებაც, ოღონდ გამეორება არ უნდა გადაიქცეს ნასწავლი საკითების ჩამოთვლად – მოსწავლეს შესწავლილი საკითხების მიმართ საკუთარი დამოკიდებულება უნდა ჩამოუყალიბდეს. აზროვნების სისტემატურობა ასოციაციური წარმოდგენების, წარმოსახვების, კავშირების დამყარების უნარსაც მოითხოვს, ამიტომ ამ მიმართულებით მოსწავლის გააქტიურება ხელს უწყობს საგანთაშორისი კავშირების დამყარებას და ტრანსფერული ცოდნისა და უნარ-ჩვევების ათვისებას. ამისათვის აუცილებელია, წინასწარ გამოიყოს ე. წ. „შემხვედრი წერტილები“ ანუ ის მოვლენები, რომლებიც შეისწავლება სხვადასხვა საგანში და გაკვეთილებზე სისტემატურად დაისვას მათზე აქცენტი (მაგალითად, რომელიმე ისტორიულ ეპოქაში კულტურის განვითარების დონე, რომლის თავისებურებებსაც შეისწავლიან ისტორიისა და ლიტერატურის გაკვეთილებზე და ა. შ.).

სწავლის პროცესი გაცილებით გაადვილდება და გაუმჯობესდება, თუ გავითვალისწინებთ სისტემატიზაციის პრინციპებს, რომელთა დახმარებითაც მოსწავლე შეძლებს სწავლის პროცესში თანმიმდევრულობისა და სისტემატურობის როლის დანახვას და ნასწავლი მასალისა და მიღებული ცოდნის სისტემურად გააზრებას. სისტემატიზაციის პრინციპებიდან ზოგიერთი მართლაც უმნიშვნელოვანესია. მოსწავლეებმა უნდა შეძლონ მათი გამოყენება. შევჩერდეთ რამდენიმეზე:

1. „ნუ ისწავლი, სანამ არ გაიგებ“ – იმ ინფორმაციის დასწავლის მცდელობა, რომლის აზრიც არ გვესმის, ნამდვილად უაზრობაა, მოსწავლეთა უმრავლესობა კი ხშირად ისე ცდილობს მასალის დასწავლას, რომ არც ესმის, რას სწავლობს. როგორც უნდა „დაიზეპიროს“ მოსწავლემ ვესტფალიის ზავის პირობები, ეს არ ნიშნავს, რომ მან ისტორიის შესახებ რაიმე იცის, მაგრამ თუ მასალის სტრუქტურირებაში დავეხმარებით, ის გაიგებს ინფორმაციას და სავსებით შესაძლებელია, დიდ წარმატებას მიაღწიოს ისტორიის შესწავლაში.
2. „შეისწავლე, სანამ დაიმახსოვრებდე“ – სანამ მოსწავლეს გონება გადაეტვირთება ათასგვარი წესითა და წვრილმანი საკითხით, შესასწავლი საგნის საერთო სურათის წარმოდგენაში, მის შესახებ მკაფიო წარმოდგენის შექმნაში უნდა დავეხმაროთ. მხოლოდ ამის შემდეგ შეეძლება მას ინფორმაციის ცალკეული დეტალებისგან მთლიანი მოვლენის აგება. ეს ხელს შეუწყობს აზროვნების გააქტიურებასაც, რადგან წინა პლანზე წამოიწევს ძირითადი პრობლემა და არა მისი შემადგენელი ნაწილები. მაგალითად, ისტორიის გაკვეთილზე დიდი ბერძნული კოლონიზაციის შესწავლისთვის ჯერ უნდა დავსვათ და განვიხილოთ ძველი ბერძნული ქალაქების შესწავლის საკითხი. როცა მოსწავლის გონება აღნიშნულ საკითხზე მსჯელობისას გააქტიურდება, პასუხებსაც ადვილად მიაგნებს და ადვილადაც დაიმახსოვრებს.
3. „დააშენე ბაზისზე“ – ზოგადი სურათის წარმოდგენისთვის სულაც არაა აუცილებელი სრული სურათის შექმნა. პირიქით, რაც უფრო მოკლეა ძირითადი ინფორმაცია, მით უკეთესია, რადგან მისი დამახსოვრება და ათვისება გაცილებით იოლია. მოსწავლეს უნდა დავეხმაროთ, ბაზისურ ინფორმაციას „ზემოდან დააშენოს“ დანარჩენი დეტალები და ამით მიაღწიოს სასურველ შედეგს.
4. 4. „ინფორმაციის მინიმუმის პრინციპი“ – მოსწავლეს მასალა რაც შეიძლება მარტივად და გასაგებად უნდა მივაწოდოთ, მაგრამ ეს არ ნიშნავს ძირითადი საკითხების გამოტოვებას. „მარტივი“ არ უნდა გავაიგივოთ „ცოტასთან“. ცალკეულ ასპექტებად დანაწილებული ინფორმაციის სისტემატიზაციას კი მოსწავლე ისევე ადვილად მოახერხებს, როგორც პატარა ნაწილებად დაყოფილი ინფორმაციის დამახსოვრებას. მაგალითად, მოსწავლეს გაუჭირდება დიდი დეპრესისი დამახასიათებელი ნიშან–თვისებების დამახსოვრება. უფრო ეფექტური და სწორი იქნება, თუ საკითხს დავყოფთ ქვეკითხვებად: ა) როდის დაიწყო დიდი დეპრესია? ბ) სად მოხდა ეს? გ) რამ გამოიწვია? დ) რატომ მიიღო მასშტაბური სახე? ე) რატომ უწოდეს „დიდი დეპრესია“? ამ კითხვებზე პასუხის გაცემის შემდეგ მოსწავლეს დიდი დეპრესიის შესახებ გაცილებით მეტი ეცოდინება და უფრო ადვილადაც დაიმახსოვრებს ინფორმაციას.

5. „გამოტოვების მეთოდი“ – წინადადების ცალკეულ ადგილებში წერტილები ჩავსვათ და მოსწავლეს გამოტოვებული ფრაზების აღდგენა დავავალოთ. მაგალითად, „ჯორჯ … იყო აშშ-ის პირველი პრეზიდენტი, რომელიც აქტიურად იბრძოდა შტატების დამოუკიდებლობისათვის“. აქ საჭიროა პრეზიდენტის გვარის გახსენება. ერთი შეხედვით, მშრალი ინფორმაცია – ვინ იყო აშშ-ის პირველი პრეზიდენტი – მოსწავლეს ადვილად დაამახსოვრდება განსაზღვრულ კონტექსტთან კავშირში.

6. 6. მასალის ვიზუალურ ხატს ანუ ინფორმაციის გრაფიკულ გამოსახულებას გაცილებით მეტხანს იმახსოვრებას გონება („ასჯერ გაგონილს ერთხელ ნანახი სჯობია“), ამიტომ მოსწავლე ასეთ დავალებებზე უნდა ვავარჯიშოთ.
7. „გრაფიკული გამოტოვებები“ – ჰგავს „გამოტოვების მეთოდს“. განსხვავება ის არის, რომ სიტყვისა და ფრაზის ნაცვლად გამოსახულებაა გამოტოვებული. მაგალითად, პირველ სავარჯიშოში გვაქვს მთლიანი სურათი, „მიწათმოქმედი გლეხი“, და მხოლოდ პატარა დეტალია გამოტოვებული; მომდევნო დავალებაში სხვა ნაწილს გამოვტოვებთ და მოსწავლეს ვავალებთ მთლიანი სურათის წარმოსახვით აღდგენას. ამგვარად, ერთი სურათი შეიძლება ჩაენაცვლოს ათობით შეკითხვას, რისი წყალობითაც ცნებები – „მიწათმოქმედება“ და „გლეხი“ ადვილი გასაგები გახდება მოსწავლისთვის.
8. მნემოტექნიკა ამარტივებს დამახსოვრების პროცესს. ფსიქოლოგების აზრით, ამ ტექნიკის სისტემატური გამოყენებისას მოსწავლეს ინფორმაციის 90% ამახსოვრდება.
9. „უარი სიმრავლეს“ – მრავალრიცხოვანი ობიექტების დამახსოვრება ძნელია. მაგალითად, მოსწავლეს უჭირს ამგვარად ფორმულირებულ კითხვაზე პასუხის გაცემა: „რომელი ქვეყნები შედის ევროკავშირში?“ – მაგრამ გაცილებით ადვილად ასრულებს სხვა ოპერაციას: „ჩამოთვალე ევროკავშირის ქვეყნები“. ასეთი დავალება მოითხოვს დანაწევრებული ცოდნის გადმოცემას, ანუ ცალ-ცალკე ქვეყნის დამახსოვრებას, რასაც ადვილად ახერხებს გონება.
10. „არ გვინდა სია“ – სიაც ცუდი ფორმატია დამახსოვრებისთვის, თუმცა შესასწავლ საკითხებში მოსწავლე უამრავ ჩამონათვალს ხვდება და მათი დამახსოვრება გარდაუვალია. „გამოტოვების მეთოდის“ დახმარებით შედეგი გაცილებით უკეთესი იქნება.

ცოდნის სისტემატიზაციას მასწავლებელმა შეიძლება ცალკე გაკვეთილი დაუთმოს განსაზღვრული თემების დასრულების შემდეგ, ან გაკვეთილის სტრუქტურულ ერთეულად გამოყოს სისტემატიზაციისა და ავტომატიზაციის ფაზა, რომელიც გულისხმობს საშინაო დავალების შემოწმებას, იდეების გენერაციას, ახალი ცოდნის გადაცემას და ამ ცოდნის ავტომატიზაციის მიღწევას.

ამგვარი გაკვეთილის ძირითადი მახასიათებლებია: ცოდნის აქტუალიზაცია, ცოდნისა და უნარ-ჩვევების კონსოლიდაცია, მოვლენათა სრული სურათის შექმნა, ადრე ნასწავლი საკითხების ერთ სტრუქტურაში მოქცევა, განზოგადება, მთავარი პროცესების, შესასწავლი პერიოდის მოვლენების, მთავარი მოქმედი პირების გამოყოფა, მოვლენათა შორის კავშირის დამყარება, რთულ საკითხებში ჩაღრმავება, რაც საზოგადოებრივი მოვლენების შესახებ კიდევ უფრო მეტი თეორიული მასალის გაცნობას მოითხოვს, მოსწავლეთა მიერ სავარჯიშოების შესრულება და საგნის შინაარსის ერთიანობაში დანახვა.

განვიხილოთ პრობლემა VII კლასის ისტორიის სწავლების მაგალითზე: ცოდნის სისტემატიზაციისთვის „ძველი საბერძნეთის“ განყოფილებაში (რომელიც მოიცავს შემდეგ საკითხებს: კრეტა-მიკენი, არგონავტების ლაშქრობა, ტროის ომი, სპარტა, ათენი, დემოკრატიის საფუძვლები, ალექსანდრე მაკედონელი) მასწავლებელს შეუძლია გამოიყენოს სხვადასხვა აქტივობა და თითოეულ ეტაპზე ზემოთ მითითებული პრინციპების გამოყენებით შეარჩიოს დავალებები.

I – თავდაპირველად მასწავლებელი იყენებს გონებრივ იერიშს და მოცემული თემიდან კითხვებს უსვამს მოსწავლეებს, მაგრამ ისე, რომ აირიდოს „სიმრავლე“. ნაცვლად შემაჯამებელი კითხვისა: „რა ნიშან-თვისებები ახასიათებდა ძველ ბერძნულ საზოგადოებას?“ – იყენებს „ინფორმაციის მინიმუმის“ პრინციპს. ის კითხვებს სვამს იმგვარად, რომ მასალა სისტემურადაც წარმოისახოს მოსწავლემ და ადვილადაც დაიმახსოვროს. კითხვები შეიძლება იყოს ასეთი:

* რა მიღწევები ერგოთ ბერძნებს კრეტა-მიკენის დროინდელი კულტურიდან? ვის ჰყავდა მონები ჰომეროსისა და ჰესიოდეს დროს? რა შედეგით დამთავრდა ბერძენ-სპარსელთა ომები? რა პრივილეგიებით სარგებლობდნენ ათენელი მოქალაქეები? რატომ არ იყვნენ მონები დაინტერესებული საკუთარი შრომით? რა ნიშნები ახასიათებს ძველი ბერძნების რელიგიას? რა სახის მეცნიერული აღმოჩენები ეკუთვნით ძველ ბერძნებს? – და ა. შ.

II – მომდევნო ეტაპია გამეორება. ამ დროს მასწავლებელი მოსწავლეებს გაამეორებინებს მასალას და ყურადღებას გაამახვილებს თემის ძირითად ცნებებზე: არქონტი, დემოკრატია, ოლიგარქია, პოლისი, ტირანია, მონობა, ფილოსოფია და ა.შ. გამეორება შეიძლება მოხდეს დამოუკიდებელი სამუშაოს (ჩაწერის, ჩანიშვნის) და ზეპირი დიალოგის სახით. ამავე დროს, მოსწავლეებს შეიძლება შევთავაზოთ გამოტოვებული ინფორმაციის ჩასმა, მაგალითად: „ბერძნულ პოლისებში არსებული მმართველობის ფორმა …. თანამედროვე მმართველობის ფორმებიდან უმნიშვნელოვანესია“.

გამეორებაში მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია ისტორიულ თარიღებს. ამ მიზნით მასწავლებელს შეუძლია გამოიყენოს ტესტური დავალება: „ამოირჩიეთ სწორი პასუხი“. ერთი დავალება შეიძლება ეხებოდეს ისტორიული მოვლენების შედარებასაც. მასწავლებელს შეუძლია შესთავაზოს მოსწავლეებს რამდენიმე თემა შედარების სავარჯიშოების შესასრულებლად, მაგალითად, „ძველი ბერძნების ცხოვრება სპარტასა და ათენში“, „ძველბერძნული და ძველეგვიპტური რელიგიები“ (რადგან მათ პროგრამულად უკვე აქვთ გავლილი ძველი ეგვიპტე), „რა აზრისა იყვნენ ჰომეროსი და არისტოტელე მონობის შესახებ“ და სხვ. დავალებების შესრულებისას მოსწავლეებს შეუძლიათ გამოიყენონ სისტემატიზაციის პრინციპებიდან რომელიმე.

III – მომდევნო აქტივობა სამუშაო რუკას უკავშირდება:

* იპოვეთ რუკაზე ძველი საბერძნეთი, მოხაზეთ მისი ტერიტორია, უდიდესი ქალაქები და კოლონიები.

აქ მასწავლებელს შეუძლია გამოიყენოს სქემატური რუკებიც და „გრაფიკული გამოტოვების“ პრინციპით თანმიმდევრულად ცვალოს გეოგრაფიული ობიექტები .

მომდევნო გაკვეთილებზე, მას შემდეგ, რაც მოსწავლეები დაასრულებენ ძველი საბერძნეთის ისტორიის გაცნობას, მასწავლებელს შეუძლია, ამგვარი დავალებები შეასრულებინოს მათ რომის ბლოკის სისტემატიზაციისთვის და ახალი ინფორმაციისა და ძველი მასალის (ეგვიპტე, საბერძნეთი და სხვ.) სისტემურად წარმოდგენისთვის. ის გამოიყენებს „ბაზისზე დაშენების“ პრინციპსაც და ასე გააგრძელებს პროგრამის დასრულებამდე.

ასეთი დავალებებით მოსწავლე შეძლებს ცოდნის სისტემატიზაციას, დაინახავს ისტორიის საგნის შინაარსს და ამ საგანში საკუთარ ცოდნასაც.

გაკვეთილზე სისტემატიზაციის პრინციპების გამოყენება მრავალმხრივაა საინტერესო. ეს ხელს უწყობს არა მარტო ცოდნის უფრო მაღალი დონის მიღწევას, შედარებით მოკლე ხანში გაცილებით დიდი მოცულობის სასწავლო მასალის ათვისებას, არსის ადვილად წვდომას, ფაქტების განზოგადებასა და კონცეპტუალურ ფორმირებას, საგაკვეთილო დროის რაციონალურად ორგანიზებას, არამედ, საზოგადოდ, მოსწავლეზე ორიენტირებული სასწავლო გარემოს შექმნასაც. ამიტომ მისი გამოყენება სასწავლო პროცესში ეფექტური და სასარგებლოა.

უკანასკნელ წლებში სკოლებში აქტუალური გახდა ინტეგრირებული გაკვეთილები და არაერთი პედაგოგი მიმართავს სწავლების პროცესში ამ მეთოდს. საყურადღებოა, რომ, ისევე როგორც სხვა ტიპის გაკვეთილები, ინტეგრირებული გაკვეთილიც, მისი მომზადება და ჩატარება, მოითხოვს განსაზღვრული პრინციპების დაცვას სასურველი ეფექტის მისაღებად და დასახული მიზნების მისაღწევად.

მაინც რა არის ინტეგრირებული გაკვეთილი, რა საჭიროა მისი გამოყენება სწავლების პროცესში და რა უნდა გავითვალისწინოთ ასეთი გაკვეთილის მომზადებისა და ჩატარების პროცესში? ვფიქრობ, ეს ის კითხვებია, რომლებზეც პასუხი ბევრი პედაგოგისთვის საყურადღებო და გასათვალისწინებელი იქნება.

ყველამ იცის, რომ განათლების ერთ-ერთი მთავარი ამოცანაა თანამედროვე ცხოვრებისთვის ბავშვის მომზადება, მისთვის აუცილებელი კომპეტენციების ფორმირება, და ამის ერთ-ერთი გზა სასწავლო დისციპლინების ინტეგრაციაა. სკოლაში ბავშვები სწავლობენ ბევრ ისეთ საგანს, რომლებიც ერთმანეთთან ნაკლებად არის დაკავშირებული. შეძლებენ კი ჩვენი მოსწავლეები სკოლაში 12–წლიანი სწავლის შემდეგ, დამოუკიდებელი ფრაგმენტებისგან შეიქმნან მთლიანობითი წარმოდგენა სამყაროზე? თუ გავითვალისწინებთ, რომ ბავშვის აღქმები იმ პერიოდში, როცა ის სკოლაში სწავლას იწყებს, მთლიანობით ხასიათს ატარებს და მოკლებულია შინაგან დანაწევრებულობას, ცალკეულ გაკვეთილებზე ფრაგმენტულად, განცალკევებულად მიწოდებული ცოდნა, ინფორმაცია ვერ შეუწყობს მას ხელს სამყაროზე მთლიანობითი წარმოდგენის შექმნაში. ბევრი პედაგოგი ხვდება ამას და პერიოდულად მიმართავს ინტეგრირებულ გაკვეთილს, რომელიც, ბავშვის აზროვნების თავისებურებებიდან გამომდინარე, საკმაოდ კომფორტულ პირობებს უქმნის მას ზემოაღნიშნული მიზნის მისაღწევად. ასეთი მუშაობის პროცესში პედაგოგს შეუძლია დაანახოს ბავშვს, რომ ცალკეული სასწავლო საგნები სხვა არაფერია, თუ არა განსხვავებული თვალსაზრისები რეალურად არსებულ შესასწავლ ობიექტებზე. ინტეგრაცია სასწავლო პროცესში სამყაროზე მთლიანობითი წარმოდგენის ფორმირების, მოვლენების და პროცესების არსებითი ურთიერთკავშირის გაგების ხელშემწყობი ხდება. თანამედროვე პედაგოგიკის ამოცანაც ხომ ის არის, რომ ბავშვის აღქმაში გააერთიანოს, დააკავშიროს ცალკეულ საგნებში მიღებული ცოდნა, დაეხმაროს მას, შეიქმნას ერთიანი, მთლიანი, ფართო წარმოდგენა სამყაროზე, ბუნებაზე, საზოგადოებაზე და საკუთარ ადგილზე ამ სამყაროში. ინტეგრირებულ გაკვეთილზე მოსწავლეს აქვს ღრმა და მრავალფეროვანი ცოდნის მიღების საშუალება სხვადასხვა საგნიდან მიღებული ინფორმაციის გამოყენების და მოვლენების სრულიად ახლებურად გააზრების გზით. საგანთაშორისი კავშირები სწავლების უმნიშვნელოვანესი პრინციპია თანამედროვე სკოლაში. ის სწავლების უმაღლესი დონეა. სკოლაში კომპლექსური პრობლემების შესწავლისას საგანთაშორისი კავშირების დამყარების ყველაზე ეფექტურ გზას ჩვენს დროში ინტეგრირებული გაკვეთილი წარმოადგენს. ის იძლევა ცოდნის სინთეზის შესაძლებლობას, გვეხმარება, ჩამოვუყალიბოთ ბავშვს ერთი სფეროდან მეორეში ცოდნის გადატანის უნარი, რაც, თავის მხრივ, ხელს უწყობს მოსწავლეებში ანალიტიკური აზროვნების და განზოგადების უნარის განვითარებას. ამ გაკვეთილებზე მიიღწევა ასევე სინამდვილის მთლიანობითი აღქმა, რაც ბავშვს გარემომცველი სამყაროს შემეცნებაში დიდ დახმარებას უწევს.

გასათვალისწინებელია, რომ ზემოაღნიშნული მიზანი ინტეგრირებულ გაკვეთილზე თავისთავად არ მიიღწევა. მის მომზადებას და ეფექტიანად ჩატარებას სჭირდება განსაზღვრული პირობების დაცვა:

• ინტეგრირებულ გაკვეთილს, როგორც წესი, ატარებს სხვადასხვა საგნის ორი ან ორზე მეტი მასწავლებელი. თუმცა ასეთი გაკვეთილი შეიძლება ჩაატაროს ერთმა პედაგოგმაც, რომელსაც აქვს საბაზისო ცოდნა და მომზადება შესაბამის საგნებში.
• იმ პედაგოგებს შორის, რომლებიც ერთად ამზადებენ და შემდეგ ატარებენ ინტეგრირებულ გაკვეთილს, აუცილებლად უნდა არსებობდეს ფსიქოლოგიური შეთავსებადობა. ურთიერთგაგების და მხარდაჭერის გარეშე ასეთი გაკვეთილი ეფექტიანი ვერ იქნება.
• ინტეგრირებული გაკვეთილის ჩატარება უფრო მიზანშეწონილია მაშინ, როცა განსაზღვრული მოცულობის სასწავლო მასალა უკვე ათვისებულია იმ საგნებში, რომელთა ინტეგრირებასაც ვაპირებთ. უმჯობესია, ასეთი გაკვეთილის ჩატარება სასწავლო წლის ბოლო პერიოდისთვის დავგეგმოთ.
• ინტეგრირებული გაკვეთილის მომზადებისა და ჩატარების პროცესში თითოეული მასწავლებლის მონაწილეობის წილი დამოკიდებულია სასწავლო მასალის შინაარსზე, მაგრამ მაინც ვეცადოთ, ყოველი მათგანი ამ პროცესში თანაბრად იყოს ჩართული. მიუხედავად ამისა, ერთ-ერთ მასწავლებელს აუცილებლად მოუწევს წამყვანის როლის შესრულება.
• ინტეგრირებულ გაკვეთილზე მოსწავლეები სასწავლო პროცესის აქტიური მონაწილეები არიან, ცდილობენ, თავად გააანალიზონ ინფორმაცია გაკვეთილის მომზადებისა და ჩატარების დროს, გამოყოფენ პრობლემას, შეიმუშავებენ დასახული ამოცანების გადაწყვეტის შესაძლო გზებს. მოსწავლის დამოუკიდებლად მუშაობის როლის ამაღლება ინტეგრირებული გაკვეთილის მიმართ ერთ-ერთი აუცილებელი და ძირითადი მოთხოვნაა, იქიდან გამომდინარე, რომ ინტეგრაცია აფართოებს შესასწავლი მასალის თემატიკას, იწვევს მოვლენების უფრო ღრმა ანალიზისა და განზოგადების აუცილებლობას.
• ინტეგრირებული გაკვეთილი არ გულისხმობს ორი ან მეტი საგნის სასწავლო მასალის მექანიკურ გაერთიანებას. აქ უბრალოდ ახალ ცოდნას კი არ უნდა იღებდეს ბავშვი, არამედ უკვე არსებული ცოდნის ახალ სიტუაციებში გამოყენების შესაძლებლობა უნდა ეძლეოდეს. ინტეგრირებულ გაკვეთილზე მან უნდა შეძლოს სამყაროს წარმოდგენა ერთ მთლიანობად, რომელშიც ყველა ელემენტი ურთიერთდაკავშირებულია.
• ინტეგრირებული გაკვეთილის ეფექტიანად ჩასატარებლად აუცილებელია განსახილველი და შესასწავლი ობიექტის სწორად განსაზღვრა და გაკვეთილის შინაარსის გულდასმით შერჩევა.
• პედაგოგის მაღალი დონის პროფესიული თვისებები და უნარ-ჩვევები, რომლებიც უზრუნველყოფს მასწავლებელთა და მოსწავლეთა შემოქმედებით თანამშრომლობას გაკვეთილის მომზადებისა და ჩატარების პროცესში, ასევე ძალიან მნიშვნელოვანია ინტეგრირებული გაკვეთილის ეფექტიანობისთვის.
• მოსწავლეთა ასაკობრივი და ინდივიდუალური თავისებურებების გათვალისწინების გარეშე ნებისმიერი გაკვეთილის, მით უმეტეს – ინტეგრირებულის, ეფექტიანად ჩატარების ალბათობა საკმაოდ მცირეა.

ყოველივე ზემოთქმულიდან გამომდინარე, განსაზღვრული პრინციპების დაცვით მომზადებული და ჩატარებული ინტეგრირებული გაკვეთილი დიდი სარგებლობის მომტანი შეიძლება აღმოჩნდეს, როგორც მოსწავლეებისა და მაწავლებლებისთვის, ისე მთელი სასწავლო პროცესისთვისაც.

XX საუკუნის პირველ ნახევრში პოლონეთში მოღვაწე არქიმანდრიტისა და პროფესორის, მამა გრიგოლ ფერაძის ცხოვრებისა და ღვაწლის შესახებ მეტ-ნაკლებად ყველა იმ ადამიანისთვისაა ცნობილი, ვინც ოდესმე დაინტერესებულა ამ ორი ქვეყნის  ურთიერთობით. არც ის ფაქტია დამალული, რომ ვარშავის უნივერსიტეტში სწორედ მამა გრიგოლის მუშაობის დაწყების შემდეგ მოექცა ყურადღების ცენტრში  როგორც ძველი ქართული ენა, ისე რუსთაველის „ვეფხისტყაოსანი“. მაგრამ მეორე მსოფლიო ომმა და ოსვენციმის ბანაკში მისმა ტრაგიკულმა დაღუპვამ, პოლონეთში ქართველოლოგიის დარგის განვითარება ფაქტობრივად შეწყვიტა. ასე გრძელდებოდა წლები,  სანამ არ გამოჩნდა მამა გრიგოლის საქმის ღირსეული მემკვიდრე და  ქართულ ენასა და საქართველოზე შეყვარებული ადამიანი, პროფესორი იან ბრაუნი – თბილისის უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორი, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის საპატიო წევრი, ენათმეცნიერი – შუმეროლოგი, ბასკოლოგი და ქართველოლოგი, აზიის იშვიათი ენების მკვლევარი და და წმ. გრიგოლ ფერაძის ორდენის კავალერი.

ამას წინათ ჩემმა მეგობარმა, რომელიც წლების წინ ვარშავის უნივერსიტეტში სწავლობდა, საუბარში შემთხვევით მითხრა, რომ პირადად იცნობდა იან ბრაუნს და უნივერსიტეტის მყუდრო კაფეში მჯდომს, არაერთხელ უსაუბრია მასთან. ბოლოს კი იმაშიც გამომიტყდა, რომ ამ საუბრების ჩანაწერებიც შენახული აქვს. ასეთი განძი თუ გაქვს, ხელი შეავლე და  გამოაქვეყნე, რაღას ელოდები-მეთქი, ვუთხარი. ისეთი არაფერიაო, დაიმორცხვა, ამას ჩემთვის ვაკეთებდი, თანაც, არც მახსოვს სად მაქვს შენახულიო. ორი დღის შემდეგ კი მიგზავნის ამ ჩანაწერებს  და მეუბნება, რომ „მჩუქნის“ და მათი წერილად ქცევის უფლებასაც მე მაძლევს. მიხვდებით, რა მდგომარეობაში აღმოვჩნდებოდი – ცალკე უხერხულობისა და სიხარულისგან, ცალკე კი პასუხისმგებლობისგან – მაგრამ დავთანხმდი.

წერილში, სადაც, ჩანაწერების შინაარსიდან გამომდინარე, შეგნებულად ავარიდე თავი იან ბარაუნის სამეცნიერო მიღწევებზე საუბარს, პროფესორი გვიყვება საქართველოსა და ქართველებზე თავისი პირველი შთაბეჭდილებების შესახებ.  აქვე უნდა აღვნიშნო, რომ სამუშაო მასალა დიდი მოცულობის არ ყოფილა და, შესაბამისად, წერილიც მომცრო გამოვიდა, ალბათ ზედმეტად მოკრძალებული და უმნიშვნელოც კი  ქართულ-პოლონური მრვალსაუკუნოვანი ურთიერთიერთობებისა და იმ დიდი თუ დიადი საქმეების ფონზე, რაც იან ბრაუნმა  საქართველოსთვის გააკეთა; მაგრამ, სამაგიეროდ, კარგად ჩანს, რამხელაა სიყვარული, რომელიც ჩემმა მეგობარმა წლობით შეინახა თავის გულსა და ჩანაწერებში ამ  უდიდესი მეცნიერისა და ადამიანის პატივისცემის ნიშნად.

დაბოლოს, მიუხედავად იმისა, რომ ჩანაწერებს მოჰყვა თხოვნაც, არ გამემხილა მათი ავტორის ვინაობა, მე ამ თხოვნას, ცხადია, ვერ შევასრულებ და მადლობასთან ერთად ვიტყვი, რომ  ჩანაწერები მომაწოდა გერმანიაში მცხოვრებმა მწერალმა და მთარგმნელმა კატია ვოლტერსმა.

* * *

კატია ვოლტერსი:   პროფესორ იან ბრაუნს პირველად 1994 წელს შევხვდი. ვარშავაში რამდენიმე დღის ჩასულსა და  პოლონური ნოემბრის რუხი ფერითა და სიცივით დაზაფრულს, უნივერსიტეტის კლუბში ჩაითა და ტრადიციული პოლონური ნამცხვრით, შარლოტკათი გამიმასპინძლდა. თან საქართველოს ამბებს მეკითხებოდა. ვწვალობდი ლაპარაკის დროს, ვნერვიულობდი. ჩემი მაშინდელი საყველპურო პოლონური ვერ სწვდებოდა ჩემს სათქმელ-საამბობს. ცოტა ხანს მისმინა და კეთილი ღიმილით ქართულად მითხრა: „ნუ წვალობ, შვილო, მშობლიურ ენაზე ილაპარაკე, მე ქართული ვიცი“. გამაკვირვა ამ ამბავმა, რადგან მაშინ, არც მის შესახებ ვიცოდი ბევრი არაფერი, სამშობლოდან შორს მყოფს კი ძალიან მეამა პოლონელი მეცნიერისგან ჩემი ენის გაგონება. თან როგორი ქართულით საუბრობდა –  მდიდარი, დახვეწილი, უზადო; ხოლო როდესაც  საუბრისას  „შუშანიკის წამებიდან“ და „ვეფხისტყაოსნიდან“ციტატების მოყვანა დაიწყო, აი, მაშინ კი,  კინაღამ საერთოდ წამერთვა მეტყველების უნარი.

მე და პროფესორი დავმეგობრდით. ერთმანეთს არცთუ იშვიათად ვხვდებოდით, მაგრამ მცირე ხნით,  გულითადი და ხანგრძლივი ურთიერთობისთვის ვერ ვიცლიდით, ორივე დაკავებული ვიყავით. ამიტომ მხოლოდ თბილი მოკითხვითა და მოკლე საუბრით შემოვიფარგლებოდით ხოლმე. წლები კი მიქროდა.

* * *

კ.ვ.:   მართლა არ ვიცი, როგორ გაირბინა ათმა გრძელმა წელიწადმა. და ერთ დღესაც მე და ბატონი პროფესორი კვლავ შევხვდით ერთმანეთს. ისევ უნივერსიტეტის კაფეში, ისევ შემოდგომის ცივ და მოღრუბლულ დილას. პოლონური ენა უკვე მშობლიურივით ვიცოდი, აღარც კომპლექსები მაწუხებდა. ამიტომ მტკიცედ გადავწყვიტე, პროფესორისთვის დაწვრილებით გამომეკითხა, თუ რამ გადააწყვეტინა, თავისი ბედი და საქმიანობა ასე შორეული პატარა ქვეყნისათვის დაეკავშირებინა. მაგიდაზე კვლავ მისი ნაყიდი ორი ნაჭერი შარლოტკა იდო. ფინჯნებში ჩაი ცივდებოდა. პროფესორმა კი, აი, რა მიამბო:

იან ბრაუნი:  ლოძის უნივერსიტეტის კლასიკური ფილოლოგიის ფაკულტეტის დამთავრების შემდეგ არჩევანის წინაშე დავდექი. ან ლათინური და ბერძნული უნდა მესწავლებინა სკოლაში, ან მეცნიერება უნდა ამერჩია. შემთხვევამ ყველაფერი თავად გადაწყვიტა. სადღაც ამოვიკითხე, რომ კავკასიური ენები ერთ-ერთ უძველეს ცოცხალ ენებს მიეკუთვნებოდა.  ახლგაზრდა და მეოცნებე ლინგვისტმა, ეს ენები უძველეს და თანამედროვე სამყაროთა შორის გადებულ ხიდად წარმოვიდგინე და მათი შესწავლა გადავწყვიტე. ამ დროს, ბედად, საბჭოთა კავშირში ასპირანტურაში სწავლის გაგრძელების შესაძლებლობაც გამოჩნდა და ბევრი აღარ მიფიქრია, სასწრაფოდ მოსკოვში გავემგზავრე. ვფიქრობდი, განათლების სამინისტროც დამეხმარებოდა და კავკასიური ენების განხრით ასპირანტურაში ადგილს მოვძებნიდი. თუმცა ეს არც ისე იოლი აღმოჩნდა.

მოსკოვში დამხვდა პოლონელ ასპირანტთა ჯგუფი. ამ ადამიანებს, როგორც უფროს კოლეგებს, ჩემნაირი ახალბედების იმ დროისათვის შესაფერისი სულისკვეთებით „აღზრდა“ ევალებოდათ. მათ მირჩიეს, უარი მეთქვა კავკასიური ენებზე და მის ნაცვლად საფუძვლიანად შემესწავლა მარქსიზმ-ლენინიზმი. ახალგაზრდა ბიჭი ვიყავი, შეუპოვარი, უკომპრომისო. თანაც კარგად ვიცოდი, რაც მინდოდა. ამიტომ  პირობა წავუყენე სამანისტროში, ან საქართველოში გამიშვებთ, ან არადა, პოლონეთში ვბრუნდები-მეთქი. განათლების სამინისტროს მოხელეები დიდხანს ცდილობდნენ ჩემს მოდრეკას. უნდოდათ, ჩემთვის „თავნება“ რესპუბლიკაში – ასე ეძახდნენ საქართველოს – გამგზავრება გადაეთქმევინებინათ. მერე თითქოს დათმეს და, მითხრეს, თუ როსტოვში წახვალ, იქ მოგიჩენთ რუს მეცნიერს, რომელიც  ქართულ ენას შეგასწავლისო, მაგრამ მაინც ვერ გადამიბირეს. საბუთები თბილისში გაიგზავნა და როგორც კი თბილისის უნივერსიტეტმა  ასპირანტის მიღების შესაძლებლობა დაადასტურა, ჩავჯექი მატარებელში და ჩემთვის უცნობი, შორეული საქართველოსკენ გავწიე.

* * *

ი.ბ.:  მატარებელში  ერთი კარგი ქართველი ვაჟკაცი, ტარას ალავიძე დამემგზავრა. მოცეკვავე იყო და ქართული ხალხური ცეკვისა და სიმღერის ანსამბლის სხვა წევრებთან ერთად გასტროლებიდან შინ ბრუნდებოდა. სამი დღე და ღამე მიდიოდა მატარებელი. სამი დღე და ღამე არც ისე ცოტა დროა კაცის გასაცნობად. მარტო გაცნობა კი არა, დამეგობრებაც კი შეიძლება ამ დროში და მე და ტარასიც დავმეგობრდით. ლაპარაკში დრო მალე გადიოდა.  თანდათან ვშორდებოდით  თოვლით დაფარულ რუსეთს. მხოლოდ რუხი და სევდიანი  ცა მოჩანდა მატარებლის ფანჯრიდან. მაგრამ როგორც კი ორთქლმავალმა საქართველოს მიწას   მოაკივლა, ფანჯრიდან მაშინვე გამოჩნდა, როგორ გვიღიმოდა უმანკო ყვავილებით გადაპენტილი გაზაფხული. ყვავილებით მოჩითული კორდების გარდა, მაღალ  ხის ფეხებზე კოხტად შემოდგმულ ოდებს ვხედავდი. ყველაფერი განსხვავებული, თბილი და ჩემ მიმართ კეთილგანწყობილი იყო.

* * *

ი.ბ.:  მოსაღამოებულზე ჩამოვაღწიეთ თბილისში. ალავიძემ სახლში მიმიპატიჟა, მოისვენებ, დანაყრდები და მერე შენს საქმესაც უკეთესად გაარკვევო. კამოს ქუჩაზე ცხოვრობდა ტარასი. ეს იყო ნამდვილი ქართული ოჯახი – შავთვალება მოფუსფუსე დიასახლისით და ორი კარგად აღზრდილი მოწიფული ვაჟით. მშვენიერი სუფრაც გამიშალეს. მერე კი, დაღლილს, ტახტზე დამიგეს ლოგინი. როცა ჩათვლემილს საიდანღაც დოლისა და ზურნის ხმა შემომესმა, გავიფიქრე, თბილისმა თავის საიდუმლოს ფარდა ახადა, უკვე ნამდვილად საქართველოში ვარ-მეთქი და ტკბილად ჩამეძინა. ტარასმა ერთ ღამეში მოახერხა, ეჩვენებინა ჩემთვის მთელი საქართველო.

მეორე დილას ჩემი მასპინძლის ერთ-ერთმა ვაჟმა უნივერსიტეტამდე მიმაცილა. გამაოცა თბილისის უნივერსიტეტის სილამაზემ. შენობაში შესული კი უნივერსიტეტის პრორექტორმა რთული არჩევნის წინაშე დამაყენა: შემეძლო შემესწავლა ახალი ქართული ენა ვარლამ თოფურიას ხელმძღვანელობით, ან ძველი ქართული და კავკასიური ენები აკაკი შანიძისა  და არნოლდ ჩიქობავას ხელმძღვანელობით. მე ძველი ქართული ავირჩიე და, შესაბამისად, აკაკი შანიძესთან მოვხვდი.

მშობელი მამასავით იყო ჩემთვის ბატონი აკაკი. პირველი შეხვედრისას მკითხა, სადაური ხარო. „ია პოლიაკ“, – ვუპასუხე რუსულად. „პოლიაკი კი არა, პოლაკი ხარ!“ – რუსული სიტყვა პოლონურით შემისწორა ბატონმა აკაკიმ. შემდეგ წამიყვანეს სტუდქალაქში და ჩემი თანაოთახელი და მეზობელიც გამაცნეს. ეს იყო მაშინდელი ასპირანტი და მომავალში ცნობილი პროფესორი ზურაბ ჭუმბურიძე, ჩემი ძვირფასი კოლეგა და მეგობარი.

* * *

ი.ბ.:  ძველი ქართული ენის საიდუმლოებებს ჩემი მასწავლებლის მიერ მითითებული სახელმძღვანელოებიდან ვეუფლებოდი, თანამედროვე სასაუბრო ენას კი სტუდქალაქში მცხოვრები ახალგაზრდებისაგან ვსწავლობდი. ზურაბ ჭუმბურიძესთან ერთად მთელი საქართველო ფეხით მაქვს შემოვლილი. ვიყავი რაჭაში, სვანეთში, ქართლსა და კახეთში, მესხეთ-ჯავახეთში. შოთა რუსთაველის კვალსაც მივყევით და მესხეთის რუსთავიც მოვინახულეთ. მინდოდა მენახა, რა მიწამ შვა ეს გენიოსი. დავდიოდით მე და ზურაბი და თან ტოპონიმებს ვიკვლევდით, რაც ზურაბის უშუალო კვლევის საგანი იყო.  „ხერთვისი“, „ბირთვისი“…  ხომ გაგიგონია ეს სახელები?“… რა ლამაზად ჟღერს…ყველა ქართული სიტყვა მიყვარს, მათი წარმოშობა, მათი ძირები… ლამაზი ენა გაქვთ, ძალიან ლამაზი…

* * *

კ. ვ.:  ერთხელ დიდხანს ვუკირკიტებდი მის ბასკურ ჩანაწერებს – სხვადასხვანაირი მათემატიკური  სიმბოლოებით ჩაწერილ ასოებს, მარცვლებს, ფუძეებს, წინსართებს და ბოლოსართებს. რა თქმა უნდა, ბევრი ვერაფერი გავიგე. მერე გავბედე, მორცხვად დავადე თითი ერთ-ერთი ზმნის შუაში ჩაქარგულ ფესვის სიმბოლოს და ვკითხე, ეს ხომ ფესვის ნიშანია-მეთქი. თანხმობის ნიშნად თავი დამიქნია  და მითხრა: დიახ, თქვენი საერთო კავკასიური ფესვის ნიშანია, თქვენი საერთო საამაყო წარსულისა.  ენას, რომელზეც თქვენ, ქართველები, მეტყველებთ, დაახლოებით 50-საუკუნოვანი ისტორია აქვს და თვალისჩინივით უნდა უფრთხილდებოდეთ ამ საუნჯესო. საუნჯის ხსენებამ კი ზურაბ ჭუმბურიძესთან ერთად სამცხე-ჯავახეთის შემოვლისას კლდიდან გამონაჟური წყლისგან გადარეცხილი უძველესი ფრესკები გაახსენა და გულისტკივილით მითხრა: გევედრებით, იღონეთ რამე, წყალს ნუ გაატანთ იმას, რაც  თქვენმა წინაპრებმა სისხლის ფასად შემოგინახესო.

* * *

კ.ვ:  ბოლოს პროფესორი 2007  წელს ვნახე.  ივნისში იგი კვლავ ეწვია თბილისს  საინტერესო რეფერატით, რომელიც პროტოქართველურ ენას (ქართული ენის უძველეს ფორმას) შეეხებოდა. უფლება მომცა, თვალი გადამევლო მისი რეფერატისთვის და რამდენიმე კითხვაც დამესვა თემის გარშემო. კითხვებზე ამომწურავი პასუხი გამცა. მერე კი, უკვე საკმაოდ მხცოვან მეცნიერს, თვალში ცრემლი აუკიაფდა და თავად დამისვა კითხვა: „ნუთუ ქართველი ახალგაზრდებიდან არავინ მოისურვებს, რომ ჩემი ცოდნა და გამოცდილება გადავცე, გადავცე ის ყველაფერი, რაც თქვენ, ქართველებს, თქვენი ჭეშმარიტი ფესვების პოვნაში დაგეხმარებათ, რომ მერე მეც ბედნიერი წავიდე იმქვენად, დამშვიდებული იმით, რომ ტყულიად არ დავშვრი და  ამაოდ არ ჩაიარა საქართველოსადმი ჩემმა სიყვარულმა?“ – ვერაფერი ვუთხარი დასაიმედებლად და ასევე ცრემლმორეულმა, თავი ჩავღუნე.

სხვა რომ არაფერი გაეკეთებინა დიდ მეცნიერს, მარტო პოეტ იეჟი  ზაგურსკისთან ერთად  ბრწყინვალედ თარგმნილი „ვეფხისტყაოსნიც“ წარმოაჩენდა მას. თუმცა ის ამ შემთხვევაზეც  ჩვეული თავმდაბლობით, მორცხვად ამბობდა: „მე პოეტი არა ვარ“, და თუ რამე წვლილი მიმიძღვის ამ საქმეში, ეს  ძველქართულიდან პოლონურად სიტყვა–სიტყვითი თარგმანიაო. ბრაუნის მიერ ნათარგმნი „ვეფხისტყაოსანი“ 1975 წელს კრაკოვში გამოიცა  და მას დღესაც უამრავი მკითხველი ჰყავს.

იან ბრაუნი გარდაიცვალა 2015 წლის 29 ივნისს, ღრმად მოხუცებული, 89 წლის ასაკში. დაკრძალულია პოლონეთში, პოვონზსკის სასაფლაოზე.    

მასწავლებლის დამატებით აქტივობათა ჩამონათვალში ახალი აქტივობა – საზაფხულო სკოლის/ბანაკის მოწყობა გაჩნდა.

საზაფხულო (ისევე როგორც საზამთრო, საგაზაფხულო ან საშემოდგომო) სკოლამ, შესაძლოა, საგნობრივი ცოდნის გაღრმავება-გაფართოება დაისახოს მიზნად, მაგრამ ამჯერად მინდა, თქვენი ყურადღება საზაფხულო სკოლის სხვა შესაძლებლობებზე შევაჩერო.

პედაგოგს ყოველ გაკვეთილზე ევალება ეროვნული სასწავლო გეგმით გათვალისწინებული საკვანძო კომპეტენციების განვითარება, რადგან ეს კომპეტენციები თანაბრად საჭიროა ყველა საგნის შესასწავლად. რეალობა გვიჩვენებს, რომ საგაკვეთილო აქტივობებს შორის ამ შედეგზე ორიენტირებული აქტივობები იშვიათად გვხვდება ან ეფექტურობით არ გამოირჩევა.

საზაფხულო სკოლის ფორმატი კარგ შესაძლებლობას აძლევს მასწავლებელს, შეადგინოს პროგრამა, რომელიც ამ საჭიროებებზე იქნება ორიენტირებული. საზაფხულო სკოლა უმთავრესად სოციალურ მიმართულებას მოიაზრებს. მაგალითად, მან შესაძლოა მიზნად დაისახოს ისეთი სოციალური კომპეტენციის განვითარება, როგორიც არის სხვადასხვა გარემოში კონსტრუქციული კომუნიკაციის უნარი.

მოსწავლეთა ინტერესებს მორგებული პროგრამის შესადგენად (რაც აქტივობის ერთ- ერთი კრიტერიუმით ფასდება კიდეც) საუკეთესო გზაა პოტენციურ მონაწილეთა ინტერესების წინასწარი შესწავლა. როცა ამ აქტივობაზე იწყებს ფიქრს, მასწავლებელმა იცის, რომელი საფეხურის, რომელი კლასის მოსწავლეებისთვის სურს პროგრამის შედგენა და კითხვარსაც მათი წინარე ცოდნისა და გამოცდილების გათვალისწინებით აგებს. კითხვარი მოიცავს როგორც დახურულ, ისე ღია კითხვებსაც სავარაუდო თემების შესახებ. ღია კითხვებზე მიღებულმა პასუხებმა შესაძლოა უფრო საინტერესო და მოსწავლესა და შედეგზე ორიენტირებული იდეები აღძრას. მცირე კვლევის გაანალიზების შემდეგ იწყება პროგრამაზე მუშაობა. პარალელურად ზუსტდება საზაფხულო სკოლის მუშაობის ვადები და განრიგი.

აქტივობის დაგეგმვის ეტაპზევე საჭიროა, სკოლის დირექციასთან შეთანხმდეს ფართობისა და ტექნიკის გამოყოფის საკითხი. აუცილებელია იმ რისკების გათვალისწინებაც, რაც ამ პროცესს შეიძლება ახლდეს და მათი თავიდან აცილების ან შესუსტების სტრატეგიის დაგეგმვა. ბუნებრივია, მთელი პროცესი მოსწავლეებისთვის უსაფრთხო გარემოში უნდა მიმდინარეობდეს.

დავუშვათ, აქტივობის ვადა 7 სამუშაო დღით, გრაფიკი კი ყოველდღიური სამი საათით განსაზღვრეთ. გადასაწყვეტი იქნება, დღის რომელ მონაკვეთში აჯობებს შეხვედრა. ვინაიდან საზაფხულო სკოლა მთლიანად 21 საათს იმუშავებს, აქტივობები ისე უნდა გადანაწილდეს ამ დროზე, რომ თეორიული ნაწილი და სავარჯიშოები ერთმანეთს ჩაენაცვლოს. ინტერაქტიული მეთოდები, მათ შორის – თამაშები და ენერჯაიზერები, ხალისს შემატებს პროცესს. დასაწყისშივე აჯობებს ფეისბუქ გვერდის ან ბლოგის შექმნა, რაც კომუნიკაციის ერთი ფორმის გამოცდილებასაც შესძენს მოსწავლეს და ციფრული წიგნიერების განვითარებაშიც შეუწყობს ხელს. ამ გვერდზე/ბლოგზე აიტვირთება საზაფხულო სკოლის საქმიანობის ამსახველი ფოტო– და ვიდეომასალა, რომლებიც შემდეგ მასწავლებელს აქტივობის დადასტურებისთვის დასჭირდება.

საორიენტაციო თემები კომუნიკაციის უნარებზე ორიენტირებული საზაფხულო სკოლისთვის

* რა არის კომუნიკაცია?

* კომუნიკაციის რომელი ფორმები არსებობს?

* რას ნიშნავს კონსტრუქციული კომუნიკაცია?

* რა ხდება მაშინ, როცა ადამიანებს არ შეუძლიათ კონსტრუქციული კომუნიკაცია?

* რა აბრკოლებს და რა უწყობს ხელს კომუნიკაციას?

* როგორი უნდა იყოს კარგი პრეზენტაცია?

* საპრეზენტაციო ფაილების მომზადება.

ამ თეორიული ინფორმაციის შესაბამისად დაიგეგმება პრაქტიკული სამუშაოები, მაგალითად, მოსწავლეები შექმნიან ჯგუფებს ინტერესების მიხედვით და მოამზადებენ პრეზენტაციას მათთვის მნიშვნელოვან საკითხებზე, შექმნიან და წარადგენენ PP ფაილებს, გაიმართება დისკუსიები. აქვე მოხდება დაკვირვება იმაზე, რამდენად კონსტრუქციულია დიალოგები მონაწილეებს შორის.

მოსწავლეებს ეძლევათ დავალება, მისწერონ წერილი მეგობარს, მშობელს, მასწავლებელს, თვითმმართველობას, მინისტრს, რედაქციას და ასე შემდეგ.

პრაქტიკულ სამუშაოდ გამოდგება საჯარო დისკუსიების ვიდეოჩანაწერების ნახვა და განხილვა იმის გასარკვევად, კონსტრუქციული კომუნიკაციის რომელი წესი დაიცვეს ან დაარღვიეს ოპონენტებმა. ეს მოსწავლეებს კარგ გამოცდილებას შესძენს და კრიტიკული აზროვნების განვითარებაშიც დაეხმარება, მასწავლებელი კი დაინახავს, რამდენად სწორად გაიგეს და გაიაზრეს მოსწავლეებმა თეორიული მასალა.

პროცესს მრავალფეროვნებას შემატებს საინტერესო სტუმრების მოწვევა, რომლებიც ან კომუნიკაციის უნარებით გამოირჩევიან, ან ისაუბრებენ კომუნიკაციის მნიშვნელობაზე და მათთან შეხვედრა ღია დიალოგის ფორმატში გაიმართება.

კარგი იქნება, დაიგეგმოს ვიზიტები ისეთ საზოგადოებრივ ადგილებში, როგორიც ადგილობრივი თვითმმართველობა და სხვა სახელმწიფო სტრუქტურებია. მონაწილეებმა თავად წარადგინონ საზაფხულო სკოლა და გააცნონ მასპინძლებს ვიზიტის მიზანი, დასვან კონსტრუქციული კითხვები ამ სტრუქტურის საქმიანობის შესახებ

საზაფხულო სკოლის მონაწილეებს მოტივაციას აუმაღლებს სახალისო კონკურსების გამართვა და პატარ-პატარა ჯილდოების მინიჭება. შესაჯამებელ აქტივობად შეიძლება გამოდგეს ვიდეოინტერვიუების (თანატოლებთან, საინტერესო ადამიანებთან, ხელისუფლების წარმომადგენლებთან…) კონკურსი.

სკოლა დაიხურება საპრეზენტაციო შეხვედრით, რომელსაც სტუმრები და მშობლებიც დაესწრებიან. მოსწავლეები გააცნობენ სტუმრებს თავიანთ საქმიანობას, როლური თამაშების სახით წარმოადგენენ კონსტრუქციულ და არაკონსტრუქციულ დიალოგებს. საბოლოოდ მასწავლებელი ჩაატარებს მოსწავლეებისა და მშობლების გამოკითხვას შეფასების ფურცელში მოცემული კითხვების გათვალისწინებით. ეს გამოკითხვა იქნება მასალა მასწავლებლის აქტივობის შესაფასებლად.

ზაფხულის სკოლის დასრულების შემდეგ პედაგოგი გააანალიზებს გაწეულ საქმიანობას, მოახდენს თვითშეფასებას და გამოიტანს დასკვნებს. მას მტკიცებულებებიც (წინასწარ გამოქვეყნებული ინფორმაციის ელექტრონული მისამართი, აქტივობის მიმდინარეობის ამსახველი ფოტო– და ვიდეომასალის მისამართი, რეფლექსია და გამოკითხვის შედეგები) მზად ექნება საქაღალდეში ასატვირთად.

ეს მხოლოდ ერთი მაგალითია, საზაფხულო სკოლა უამრავი მიმართულებით მუშაობის შესაძლებლობას აძლევს მასწავლებლებს: საკვანძო კომპეტენციები, ტოლერანტობის, მოხალისეობის, ცხოვრების ჯანსაღი წესის შესახებ ცნობიერების ამაღლების, ხელოვნების, სპორტის მიმართულებით და სხვა. დანარჩენი მასწავლებლის შემოქმედებით ნიჭსა და რესურსებზეა დამოკიდებული. თუ დამატებით წყაროსაც (დონორს, გრანტს) მოიძიებს, შეუძლია, საზაფხულო სკოლა უფრო მრავალმხრივიც გახადოს.