ფემინიზმის იდეოლოგია ქალთა უფლებების დაცვაა, მიზანი კი – მათი აღიარება. ფემინიზმი მოიცავს სოციოლოგიურ თეორიებს, პოლიტიკურ და ფილოსოფიურ მოძრაობებს, რომელიც შეეხება ქალთა მდგომარეობას სოციალურ, პოლიტიკურ თუ ეკონომიკურ კონტექსტში.

ფემინისტური ხასიათის იდეები პირველად ძველ ჩინეთში გამოჩენილა. თუმცა, მისი თეორიის ჩამოყალიბება მეთვრამეტე საუკუნეში დაიწყო. მე-18 საუკუნე „განმანათლებლების“ ეპოქად არის მიჩნეული, თუმცა იმ ეპოქის მოაზროვნეები ცნებაში „რაციონალური ადამიანი“ (The man of reason) მხოლოდ მამაკაცებს გულისხმობდნენ. ქალებმა ყურადღება არ მიაქციეს  მაშინდელი მოაზროვნეების – ვოლტერის, დიდროს, მონტესკიეს, რუსოს განსჯას იმის თაობაზე, რომ ქალები ემოციური ქმნილებები არიან და რომ ბიოლოგიური თავისებურებების გამო არ შეუძლიათ საზოგადოებრივ ცხოვრებაში მონაწილეობა. სწორედ ეს ფაქტები მოიაზრება ფემინისტური აზროვნების ჩამოყალიბების მთავარ მიზეზად.

საქართველოში კი ისე წავიდა საქმე, რომ ისტორიულ-ტრადიციულად ეს ხელზე საგოგმანებელი ქალი კაცისგან დასაცავი გახდა, რომ მან მას ტყვია არ დაახალოს ან ყელი არ გამოჭრას.

„ჩემო კარგო ქვეყანავ,

დათვალე ყელგამოჭრილი,

ყურმოჭრილი,

მოკლული ცოლები.

დათვალე  სისასტიკე

როგორც ამომრჩეველი  და

დანაზოგი, საბანკო ანგარიშზე.

უთხარი მრევლს პატრიარქო,

რომ ღმერთს  უყვარს  ქალი,

თორემ

ჩვენ ვჭამთ სირცხვილს,

როგორც პურს არსობისა

და მშიერს ვტოვებთ სამართალს!“ (ხმამაღლა, ნატო ინგოროყვა).

ეს ლექსი პოეტმა ადრე დაწერა, თუმცა რა სამწუხაროა, რომ კვლავ აქტუალურია.

2014 წელს ერთი პატარა წერილი მეც დავწერე https://mastsavlebeli.ge/?p=4099. პრობლემა ქიმიურ მითოლოგიასთან დავაკავშირე (ჰერაკლემაც იგივე გააკეთა და იმიტომ)…

და მართლაც, როგორი საქმეა, აუდიტორიაში სტუდენტების თვალწინ ყოფილი ქმარი დამიზნებით რომ ესვრის ყოფილ ცოლს… თუმცა, აგერ ახლა ყოფილ ცოლებს უკვე შვილებს უკლავენ, „უფრო გამწარების“ მიზნით.

ჩემთვის ყველა ძლიერი ქალი ფემინისტია! ჩემთვის ფემინისტია ის, ვინც თავის მართალ საქმეს დაიცავს, თავის კარგ ოჯახს დაიცავს, კარგ შვილებს გაზრდის და არავის დააჩაგვრინებს. ჩემთვის ფემინისტია ის, ვისაც „არ შეუძლია“, „ძალა არ შესწევს“ და ამ ძალას მაინც საიდანღაც პოულობს.

ჩემთვის ფემინისტი დედაჩემია, რომელიც უაღრესად ახალგაზრდა დაქვრივდა და ყველაფერი ჩემი აღზრდისთვის დადო! არაფერი დაუშურებია, არაფერზე უკან არ დაუხევია, რომ ერთი წესიერი ადამიანი აღეზარდა ქვეყნისთვის. დიახ „აღეზარდა“ და არა „გაეზარდა“, რადგან გაზრდით თავისი პატარა შვილიკოები ჩემს სადარბაზოში მცხოვრებმა ფისუნია „კატუშამაც“ გაზარდა. თუმცა, უკაცრავად აღზარდა კიდეც, რადგან ასწავლა, რომ სართულის დაბინძურება არ შეიძლება და „იმ საქმისთვის“ შესაბამისი ადგილიც მიუჩინა (მხოლოდ „კატუშამ“ რომ იცოდა, ისეთი).

მოკლედ, იმ დღეს მწერალთა სახლში „ფემინისტური კითხვის“ საღამოზე აღმოვჩნდი. არც კი ვიცოდი, ასეთი საღამოები თუ იმართებოდა. შემთხვევით გამიმართლა, გავიგე და წავედი. იმჯერად, პოეტები ნატო ინგოროყვა და დიანა ანფიმიადი საუბრობდნენ. საუბრობდნენ ქალებზე, ლექსებზე, ქვეყანაში არსებულ მდგომარეობაზე. იმაზე, თუ როგორ უნდა გამოხატოს პოეტმა თავისი დამოკიდებულება ამა თუ იმ პრობლემის მიმართ. ისევ და ისევ გულიდან ამოხეთქილი ნაწერით, სადაც „სტრიქონებს შორის დერეფნებში ჩუმი ნაღმებია, რომლებიც არ იკითხება, მაგრამ მათ უკან გარკვეული პრობლემა დგას“.

წერის დროს გავლენა თუ არსებობსო? ჰმ, წერის დროს კი არა, ყველა საქმეში არსებობს გავლენა, სწორედ ასეთი გავლენები შეგაჭიდებს საქმეს, გაუკეთებელს გაგაკეთებინებს. ავტორმა, რომლის ლექსი წერილის დასაწყისში მოვიშველიე, გაგვანდო, რომ მისთვის ასეთი გავლენა რაინერ მარია რილკესგან აქვს.

დავფიქრდი, ნეტავ იმ ქალებისთვის გავლენა ვინ იყო, რომლებმაც ქიმიაში უზარმაზარი სიტყვა თქვეს  და ისინი უდავოდ ფემინისტები იყვნენ, რადგან მიზნისკენ მიმავალ გზაზე უამრავი წინაღობის გადალახვა მოუხდათ.

მათი ათეული ასე გამოიყურება:

10. დოროთი ჰოდკინი – ბიომოლეკულების სტრუქტურის დასადგენად ცილების კრისტალოგრაფია განავითარა. დაჯილდოვდა ნობელის პრემიით
9. როზალინდა ფრანკლინი-ბიოფიზიკოსი, რომელმა რენდგენის სხივების მეშვეობით დნმ-ის შესწავლაში მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა.
8. ბარბარე მაკკლინტოკი – ფიზიოლოგიაში დაჯილდოვდა ნობელის პრემიით. აღმოაჩინა ქრომოსომების პოზიციის შეცვლის უნარის მქონე გენები.
7. მარია გოეპერტ მაიერი – ფიზიკაში დაჯილდოვდა ნობელის პრემიით. იკვლევდა ატომის ბირთვის სტრუქტურას.
6. ჯეინ გუდალი-იკვლევდა შიმპანზეების ქცევას.
5. გერტდრუდ ელიონი-მედიცინაში დაჯილდოვდა ნობელის პრემიით. მონაწილეობდა მალარიისა და შიდსის საწინააღმდეგო მედიკამენტების კვლევაში.
4. ირენ ჟოლიო-კიური – ქიმიაში დაჯილდოვდა ნობელის პრემიით. იკვლევდა ხელოვნურ რადიოაქტიურობას.
3. ჰედი ლამარი – იკვლევდა ტექნოლოგიებს, რომლებსაც ახლა WIFI-სა და ბლუთუსში იყენებენ.
2. ლიზა მეიტნერი – აღმოაჩინა პროტაქტინიუმი და ბირთვული დაშლა. ელემენტი მეიტნერიუმი (Mt 109) მის სახელს ატარებს.
1. მარია სკლოდოვსკა-კიური – ქიმიაში და ფიზიკაში დაჯილდოვდა ნობელის პრემიით. სწავლობდა რადიოაქტიურ ნივთიერებებს და მისმა კვლევებმა საფუძველი დაუდო ქიმიის და ფიზიკის ახალ დარგებს. მარია სულ მუშაობდა. თუ არ მუშაობდა ფიქრობდა…

უცებ, ფიქრებისგან გამოვერკვიე და კვლავ დარბაზში დავბრუნდი.

აი, სად შეიძლება  ეწერებოდეს პოეტს? აი, მართლაც ხომ არ შეიძლება ყველა დროსა და ადგილას მზად იყო წერისთვის? მით უმეტეს, თუ  ყოველდღიური რუტინა შენს ენერგიას ითხოვს?

იმ დღეს პოეტმა თქვა, ასეთი ადგილი ჩემი სოფელი მაკვანეთიაო, თუმცა ბოლო დროს მგზავრობის დროსაც მეწერებაო, ალბათ იმიტომ, რომ ფიქრისთვის მეტი დროაო.

მართლაც, მეც შემიმჩნევია მგზავრობის დროს მეტს ფიქრობ… ცხოვრებაზე ფიქრობ, იმაზე რაც იყო, რაც არის და რაც იქნება. ოღონდ ცხოვრებას კანონები აქვს, შენი თავი შენ გაბარია და…

„… აქ ვერავისგან გადაიწერ,

აქ დარდს ვერავის გადააწერ.

აქ უნდა ეცადო

ფრთხილად დააშრო,

სწორხაზოვნად დაჰყვე

უჯრაში ჩაეტიო…

და მაინც

როცა სიტყვები წონასწორობის სასწორზე დგება,

იქით გადაწონის, სადაც შეცდომებია დაშვებული.

გამოცდილია“.  (ნატო ინგოროყვა).

ზოგიერთს კი შეცდომის არ ეშინია. შეცდომასაც გააჩნია, მაგრამ იმ დღეს ერთი ვიდეო ვნახე. ლანგარზე მოეთავსებინათ დედის საშოდან გამოშიგნული ჩანასახები. ზოგი დიდი, ზოგიც პატარა. ერთი ფართხალებდა კიდეც. ვიდეო თავდაპირველად დაფარული იყო და ძალიან ვინანე, გაფრთხილების მიუხედავად რომ გავხსენი. მომიტევოს ყველამ, მაგრამ ზოგჯერ შეკითხვები შემომიტევენ ხოლმე: „ღმერთო, ასეთია სამართალი?“. ზოგს შვილი ენატრებოდეს, ზოგს კი უპრობლემოდ ეძლეოდეს და ისე სძაგდეს ის თავისი შვილი, რომ მუცლიდან დაჩქლერთილი, ნაჭერ-ნაჭერ გამოჰქონდეს?

დედობაც ალბათ ნიჭია და ეტყობა, ყველა ვერ შეძლებს… და უსამართლობაც სწორედ ეს არის, რომ ვინც ვერ შეძლებს და მუცლიდან იფატრავს, მას ეძლევა მაინც და მაინც.

ფემინისტური კითხვა დასრულდა. გარეთ უკვე ჩამობნელებულიყო.

ცოტა ფეხით გავლა მომიხდება, ვიფიქრე და მწერალთა სახლიდან ქვემოთ თავისუფლების მოედნისკენ დავეშვი.  დღეს ბევრი ემოცია მივიღე. ახლა სახლში მივალ და დავიძინებ.

„…ჩემი ღამეების სიზმრებს გაგიმხელ,

სხვა ცხოვრებაშიც მოვდივარ ქალად

და ვაჩენ შვილებს, ჩემს გაგრძელებებს,

რომ არ დავმთავრდე და დავასახლო მთელი სოფელი….

დე, ძნელია დედობა?“ (ნატო ინგოროყვა).

ქართულმა ქრისტიანულმა ხელოვნებამ არაერთი „ქვის ბიბლია“ (ვიქტორ ჰიუგო) შექმნა, მათ შორის, ბევრი იქცა მწერალთა შთამაგონებლად, მაგრამ ამჯერად სვეტიცხოველს გამოვარჩევთ, რომელიც კონსტანტინე გამსახურდიამ რომანის „პერსონაჟად“ აქცია. ერთი შეხედვით, პასუხგაუცემელი კითხვა: „რა ხელმა ააგო?“ (გალაკტიონი, „ქებათა ქება ნიკორწმინდას“) კონსტანტინე გამსახურდიას რომანით  ერთ მშვენიერ  „პასუხად“ იქცა. ამ რომანში მწერალმა გამოიყენა  ევროპული თუ ქართული ისტორიული   რომანის ტრადიცია, გამოგონილი და ისტორიული მასალის იმგვარი სინთეზი შექმნა, რომელმაც მკითხველი მოთხრობილ ამბავთა „რეალობაში“ დააჯერა.  „ოცზე მეტი საუკუნის განმავლობაში არსებითად სამ რამეში ისახელა ქართველმა კაცმა თავი: ომში, მწერლობასა და ხუროთმოძღვრებაში. ხომ უცილოდ დიდია რუსთაველი და თანავარსკვლავედი მისი, მაგრამ არანაკლებად საამაყოა ჩვენთვის ბოლნისის, ჯვრის, სვეტიცხოველის, წრომის, ბედიას, მარტვილის, თიღვას და გელათის დიდოსტატები. მე ვწუხდი, რომ ასეთი შედევრების ხუროთმოძღვრებს დავიწყების ჩრდილი მიჰფენოდათ სახეზე“, – მწერალი ამ სტრიქონებით კარგად გამოხატავს, რამ უბიძგა რომანის შესაქმნელად. მან ნაწარმოებში რამდენიმე მნიშვნელოვანი საკითხი გამოკვეთა:

1. ხელოვნების უკვდავების იდეა;
2. საქართველოს თავისუფლების იდეა (ისტორია და თანამედროვეობა).

ხელოვნების უკვდავების იდეა მან  ხუროთმოძღვარ კონსტანტინე არსაკიძის მხატვრული სახის შექმნით წარმოაჩინა. მას თვალწინ ჰქონდა სვეტიცხოველი, როგორც  საქართველოს ერთიანობისა და დიდი რწმენის სიმბოლო, ქართული ხუროთმოძღვრების შედევრი, ამიტომ მიზნად დაისახა, ეჩვენებინა, რა ვითარებაში როგორ და ვის მიერ იქმნება მსგავსი სიდიადის ძეგლები, რომლებიც ქართული კულტურის სახეს წარმოაჩენენ.

ტაძართან დაკავშირებით რა ისტორიული წყაროები გააჩნდა ავტორს?

1. ხალხური გადმოცემა (ეპიგრაფად წარუმძღვარა ეს ლექსი რომანს);
2. სვეტიცხოვლის კედლის წარწერები და ჩრდილოეთის კედელზე გამოსახული მარჯვენა;
3. ეპოქის კონტექსტის შესაქმნელად ქართული, ბიზანტიური და  სხვა ისტორიული წყაროები და ქრონიკები;
4. ამავე დროს, რა თქმა უნდა, ხელთ ჰქონდა წმინდა ნინოს მიერ საქართველოს გაქრისტიანების, მის მიერ ხის სვეტიცხოვლის აგების, შემდეგ ვახტანგ გორგასლის მიერ ამავე ადგილას ქვის ეკლესიის აგების ამბები. თუმცა, რომანში  ტაძრის მშენებლობის მხოლოდ  მეთერთმეტე საუკუნის მოვლენები გააცოცხლა, რადგან ხელოვნება და თავისუფლება ერთმანეთთან დააკავშირა და უპირველესი, ერის სასიცოცხლო იდეალები გამოხატა:
5. მეფე გიორგი I იბრძვის სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობისა და თავისუფლებისთვის;
6. ხუროთმოძღვარი არსაკიძე აშენებს სულიერი თავისუფლების გამომხატველ ძეგლს.

ტაძარზე მარჯვენის გამოსახულება ლეგენდის ამბავს ამტკიცებდა (თუმცა, ისიც ცნობილია, რომ ამგვარი გამოსახულებები ერთგვარი ავტოგრაფის ფუნქციას ასრულებდა), დაქარაგმებული წარწერა, რომელშიც ავტორმა არსაკიძე ამოიკითხა (ისტორიკოსები არსუკისძეს ხედავენ) და სახელად კონსტანტინე დაარქვა, ამგვარად,  მწერლისეული ალტერ ეგოს დატვირთვა შესძინა.

რომანში  ავტორი ქმნის მრავალმხრივ განტოტვილ ამბავს არსაკიძისას, რომელიც მკითხველის თვალწინ იზრდება, როგორც ხელოვანი. ეს ზრდა მიმდინარეობს როგორც საკუთარ თავთან, ასევე, გარემოსა და საზოგადოებასთან ბრძოლასა და წინააღმდეგობაში (გიორგი მეფე, მელქისედეკ კათალიკოსი, შორენა კოლონკელიძე, დედა და სხვ.).

რა ეხმარება არსაკიძეს სულიერ-შემოქმედებით ზრდაში?

• რწმენა იმისა, რომ შექმნის ისეთ ღირებულ ძეგლს, რომელიც უკვდავებას მოუტანს;
• ტაძარი დროს „შეებრძოლება“, საუკუნეებს გაუძლებს;

3)    მისი შექმნილი საზოგადოებას გამოადგება.

ეს რომანში შესანიშნავად არის გამოხატული კონცეფციურად და კონკრეტულად  შემდეგ ციტატებში: „ხელოვნებაა თავად უკვდავება. მხოლოდ ოსტატს ვერ ეწევა სიკვდილი… ათასეული წლები წალეკავენ ირგვლივ ყოველივეს. მხოლოდ სვეტიცხოველი დარჩება, როგორც ღმერთთან და სიკვდილთან მებრძოლი იაკობი“. „კურთხეულია მხოლოდ ნაბიჯი ვალმოხდილისა, შრომაა უდიდესი სიქველე ამქვეყნად და არც არაფერი ამშვენებს ისე ვაჟკაცს, როგორც შრომაში გამოჩენილი სიმამაცე. უდიდესი სიამაყე შეუდგება გულს, როცა შემოქმედების შენის ნაყოფი ცხოვრებასა და მიწას სამკაულად გამოადგება“.

ხელოვნების უკვდავების იდეის წარმოსაჩენად ავტორმა გამოიყენა ბიბლიური იაკობის სახე და მას სიმბოლური მნიშვნელობა მიანიჭა.

ვინ არის იაკობი? ის არის ისაკისა და რებეკას შვილი, ესავის ტყუპისცალი. ძმასთან კონფლიქტის გამო იძულებული გახდა, გადახვეწილიყო და გზაში გადახდა ისეთი ამბავი, რომელმაც ის სხვათაგან  გამოარჩია. მან ნახა საოცარი სიზმარი, იხილა ცამდე მიწვდენილი კიბე, რომელზეც ანგელოზები ადი-ჩამოდიოდნენ. კიბის თავში კი უფალი იდგა, რომელმაც იაკობი დალოცა და შემწეობა აღუთქვა. ხანგრძლივი განშორებისა და ხიფათების შემდეგ იაკობი შინ დაბრუნდა, გზაზე ისევ სასწაული მოევლინა. ღამით მასთან გამოცხადდა უცხო და დილამდე ეჭიდავა. დილას უცხომ იაკობი აკურთხა,  უწოდა ისრაელი – „ღმერთთან მოჭიდავე“ და ხალხის მამამთავრობა აღუთქვა. ამ ბრძოლამ იაკობს თეძო დაუზიანა და დაკოჭლდა. იაკობი იყო კაცი, რომელიც ღმერთს შეებრძოლა.

ბიბლიური სიმბოლიკა მწერალმა რომანის მთავარი სათქმელის წარმოსაჩენად გამოიყენა. ღმერთთან „ჭიდაობა“ გულისხმობს მასთან გატოლების წადილს და უკვდავებასთან ზიარების წყურვილს.

რომანში ბიბლიური იაკობის სახე ორგვარად არის  წარმოჩენილი:

1. მას ედარება არსაკიძე („იგი ისე ებრძოდა იგი ამ უხეში ლოდების ქაოსს, როგორც კოჭლი იაკობი თავის მრისხანე ღმერთს“);
2. მასთან შედარებულია სვეტიცხოველი („სვეტიცხოველი დარჩება, როგორც ღმერთთან და სიკვდილთან მებრძოლი იაკობი“).

არსაკიძეს ამ შერკინებით მწერალი გამოხატავს იმ აზრს, რომ შემოქმედი ცდილობს, შექმნას ისეთი რამ, რაც ღვთის შექმნილს გაუტოლდება და ამგვარად მოიხელთებს უკვდავებას. არსაკიძემ მოიპოვა უკვდავება, როგორც ხელოვანმა, ტაძარმა გაუძლო საუკუნეებს და ისიც მარადისობას ეზიარა.

არსაკიძე ღმერთთან მეტოქეობის გამო დაისაჯა  (სურათიც ხომ დახატა – იაკობის შერკინება ღმერთთან. ნახატზე იაკობს თავისი სახე მისცა), მაგრამ ამ მეტოქეობის გარეშე ვერ შეიქმნებოდა ღირებული, ადამიანი ხომ ღმერთს სწორედაც შემოქმედების უნარით ჰგავს და იმ თავისუფლებით, რომელსაც ყველაზე უკეთესად ხელოვნების შექმნის ჟამს შეიგრძნობს.

არსაკიძემ ყველაფერი, მათ შორის, შორენას სიყვარული, შესწირა ხელოვნების საქმეს.  მისთვის ტაძარი ქვა კი არა, ცოცხალი არსება იყო, რომელიც ზრდისა და სრულყოფილებისათვის უდიდეს, სხვასთან გაუყოფელ სიყვარულსა და თავგანწირვას ითხოვდა. ამიტომაც ვერ გადაწონა რეალური ქალის სიყვარულმა საბედისწერო სასწორი.  ამიტომაც ვერავის მისცა სული არსაკიძემ. რომანის ბოლოს შთამბეჭდავად ხატავს მწერალი ამ მსხვერპლშეწირვას: „დაუჩოქა სამგზის სანატრელმა, სთხოვა დიდოსტატს სული. ცრემლმა იწვიმა კონსტანტინეს თვალთაგან, მაგრამ ვერც საყვარელს მისცა მან სული, რადგან სვეტიცხოველისთვის შეეწირა იგი“.

ნაწარმოებში ქართული ხუროთმოძღვრული ხელოვნების ორიგინალურობის იდეაც შესანიშნავად წარმოჩნდება. გიორგი ბერძენი ხუროთმოძღვრების მიერ წარმოდგენილ ტაძრის მაკეტებს  დაიწუნებს: „გიორგის დაკვირვებულმა თვალმა მყისვე შენიშნა, რომ ამ გეგმების მიღება მოასწავებდა მიბრუნებას იმ ზეგავლენისაკენ, რომელიც ქართულ ხუროთმოძღვრებას ორი საუკუნით ადრე დაძლეული ჰქონდა უკვე“.

რომანში გიორგი მეფე განასახიერებს ადამიანს, რომლისთვისაც სახელმწიფოს დამოუკიდებლობა უპირველესია, ამიტომაც ებრძვის ასე ბიზანტიას. მწერლის განსაკუთრებულმა სიყვარულმა და აღტაცებამ განაპირობა ის, რომ იგი რომანის მთავარ გმირად იქცა. ამ შემთხვევაში, სვეტიცხოვლისა და გიორგის ბედიც რაღაცნაირად ერთმანეთს გადაეჯაჭვა, რადგან სწორედ გიორგის მეფობის დროს აშენდა ის იმ ფორმით, როგორადაც დღემდე მოაღწია, თუმცა მრავალგზის დაინგრა და რესტავრირდა. მწერალი ბოლოსიტყვაობაში წერს:  „ბალღობიდანვე მიყვარდა და მაოცებდა აფხაზთა მეფე გიორგი პირველი. სიჭაბუკეში მომემატა პატივისცემა მისდამი, როცა გავიგე, თუ რამოდენა ვეშაპს შებმია ეს შესანიშნავი რაინდი. მიყვარდა იგი ორ კურაპალატს შორის გამოსრესილი მეფე (აქ იგულისხმება მამა გიორგისა, ბაგრატ III კურაპალატი და ძე გიორგისა, ბაგრატ IV, აგრეთვე კურაპალატი.

ვინც დაახლოებით მაინც წარმოიდგენს, თუ რა დიდი მხეცი იყო ბასილი II, ბულგართამმუსვრელი, რომლის იმპერია განფენილი იყო აპენინის ნახევარკუნძულიდან ბასიანამდის, ბალკანეთის უკიდურესი სამანებიდან არაბეთის უდაბნოს კიდემდის, მისთვის გასაგები იქნება, თუ რა კოლოსალური ძალის მატარებელი ყოფილა იმჟამინდელი საქართველოს მეფე გიორგი პირველი, რომელმაც ერთხელ, მაგრამ მაინც დაამარცხა კეისარი ბიზანტიისა, და ამ უბადლო ვაჟკაცს, რომელსაც მატიანე უწოდებს „უშიშოს, ვითარცა უხორცოს“, ქართულ ქორონიკებში მხოლოდ ორიოდე გვერდი აქვს მიძღვნილი. მე შემძრა ამ უსამართლობამ და ამ მიჩქმალული გმირის აპოლოგიას ვუძღვენი დიდი მდუღარება ჩემი სულისა“.

მწერლის ენობრივი სტრატეგიაც განსხვავებულია და ემყარება მის მიერვე მოსწრებულად ნათქვამს: „წინ, მერჩულისაკენ“, რაც, უპირველეს ყოვლისა, გულისხმობდა იმ დროისთვის (მეოცე საუკუნის 30-იანი წლების სოცრეალიზმის ლიტერატურის) გაღატაკებულ-გაშაბლონებული ენის გამდიდრებას არქაიზმებითა თუ პოეტური ნეოლოგიზმებით. რომანში  ენა იმგვარადაა სტილიზებული, რომ, ერთი შეხედვით, ხელოვნურობის იერი დაჰკრავს, განსაკუთრებით, მის სინტაქსს, რომელიც, ამავე დროს,  მუსიკალურობას მატებს სტრიქონებს. პოეტური პროზისთვის დამახასიათებელი ლირიზმი, რიტმულობა, მეტაფორულობა, ფერადოვნება  ერთგვარი მანერულობის შთაბეჭდილებას ტოვებს, თუმცა, ჩვენი აზრით, ეს მოჩვენებითია და ზუსტად შეესაბამება რომანის რეალისტურ-რომანტიკულ სულისკვეთებას.

როგორც ცნობილია, რომანში შეფარულად გამოხატულია  ბიზანტია-რუსეთის იგივეობა. ორივე იმპერია იტაცებდა საქართველოს ტერიტორიას, ქრისტიანული რწმენის სახელით დამოუკიდებლობას ართმევდა, ენას კრძალავდა და იდენტობის გამომხატველ ყოველგვარ მოვლენას ებრძოდა. საბჭოთა რეჟიმის დროს შექმნილი რომანი, რა თქმა უნდა, შეფარულად გამოხატავდა პროტესტს ამავე რეჟიმის მიმართ, რადგან საქართველოს ერთობა მასთან ძალადობრივი და იძულებითი იყო. ამიტომაც მეფე გიორგი წინააღმდეგია ყოველივე ბიზანტიურისა:

1. „ძაღლთაპირს“ უწოდებს ბასილი კეისარს და არ აპირებს მის მორჩილებას: „ბასილი კეისარს ეს უნდოდა: ერთმორწმუნე საქართველოც სომხეთის დარად გადასანსლოს როგორმე. სანამდის პირში სული მიდგას, ვერ მოესწრება ამ დღეს ძაღლთაპირი ბასილი კეისარი“;
2. კეისრის ნაჩუქარი სამეფო მწვანე ეტლით მწევრები დაჰყავს;
3. ბერძნული სახელის მქონე მალემსრბოლ ანაქსიმანდრეს სახელს უცვლის და პიპას არქმევს;
4. სასახლეში ბერძნულად არ ლაპარაკობს, არც ჩამოსულ სტუმრებთან, მიუხედავად იმისა, რომ შესანიშნავად იცის;
5. იწუნებს ბიზანტიელ ხუროთმოძღვრებს და სხვ.

ბიზანტიონის „სიდამპლეს“ მამამზეს სახლთუხუცესი ტოხაისძეც არაერთი მაგალითით ადასტურებს და ფიქრობს, რომ მეფე გიორგის სისასტიკე სწორედ ბიზანტიაში ასწავლეს.

მიუხედავად ამისა, გრიგოლ რობაქიძემ  ცალკეული ეპიზოდის გამო 1939 წ. დაწერილი   ეს რომანი მაინც საბჭოთა რეჟიმის პირობებში ერთგვარ `დათმობად~ მიიჩნია.  მან დაიწუნა და გაუგონარ მკრეხელობად მიიჩნია გიორგი მეფის მიერ ძელიცხოვლის ხატის მოწამვლის ამბავი. ამგვარად,  მისი აზრით, რომანში `1. მეფე `გაბითურებულია~ – რაა ის მეფე, რომელიც მოწინააღმდეგის მოსაცილებლად ასეთ საშინელებას მიმართავს? 2. `გაბითურებულია~ ხატიც – რაა ის სათაყვანო ხატი, რომელსაც ასე ექცევიან და ასე იყენებენ? ბოლშევიკები, რასაკვირველია, გაიხარებენ, როცა რომანის ამ ადგილს წაიკითხავენ, ხოლო ქართველნი? ყოველ ქართველს ეს სცენა ისარივით მოხვდებოდა და მოხვდება გულში“.

რობაქიძის აზრით, შესაძლოა რომელიმე ქართველი მეფე ვერ იდგა თავის მეფურ სიმაღლეზე; ამის მაგალითებსაც ვხედავთ საქართველოს ისტორიაში, ხოლო აქ მალულად, თითქოს სუნთქვით, თითქოს `ხელმწიფების~ იდეაც არის `გაკაწრული~, ის იდეა, რომლითაც გამართულია `ცხოვრება ქართლისა~, მაგრამ ეს კიდევ არაფერი. თავი და თავი აქ ხატის შელახვაა. `სვეტიცხოველი~ საკრალური შუაგულია საქართველოს ისტორიისა და მისი ხატი სიმბოლური სახე ამ შუაგულის… მცხეთის გვერდით ეგულებოდათ კარდუს საფლავი; მცხეთაში მივიღეთ ჩვენ ქრისტეს სჯული… აქ გამოჭრა წმინდა ნინომ ჯვარი, რომელსაც თავისი თმები მოახვია… მცხეთა უძველესი დედაქალაქი იყო საქართველოსი, მის წიაღში განისვენებენ მეფენი და მთავრები. არ არის შემთხვევითი ამბავი, რომ აქ აგებულ ტაძარს `სვეტიცხოველი~ დაერქვა, გასაგებია ისიც, რომ ქართველთა განცდასა და შეგნებაში ამ სვეტის გარდამქმნელი ძალა `გასაგნდა~, როგორც სასწაულმოქმედი ხატი. და აი, გამსახურდიას რომანში ეს ხატია შეგინებული. რელიგიური კულტი რომ განზე დავტოვოთ, ეს შეგინება ფსიქოლოგიურად მაინც ქეძაფივით მწველია. ეს არის ერთი მოკლე ეპიზოდი რომანში, გარნა ვიცით: ხშირად ერთს წვეთს საწამლავისა შეუძლია მოწამლოს მთელი წყარო. აი, სადამდე მისულა გამსახურდიას `დათმობა… ამ დათმობით `მოწამლა~ მან არა მხოლოდ თავისი წიგნი, არამედ თავისი თავიც. საბჭოეთის ატმოსფეროში რომ არ ეცხოვრა, ამ `დათმობას~ იგი არ დაუშვებდა და ვერც დაუშვებდა~.

გრიგოლ რობაქიძემ წერილში „სულის დაშლა“ მწერლური ოსტატობაც დაუწუნა გამსახურდიას. იგი წერს: „აქ მხოლოდ ჩემს პირველ შთაბეჭდილებას გავაცნობ მკითხველს:

1. ეპიურ ნაწარმოებში `მთელი~ ისე უნდა სჩანდეს, როგორც კამარა მოვლებული განფენილი ლანდშაფტი; ამ რომანში კი დეტალები ნთქავენ მთელს.
2. ისტორიული რომანი მეცნიერული კვლევა არაა, ცხადია, იქ არყოფილსაც აქვს ადგილი. ხშირად სწორედ ამას, ხოლო არყოფილი ისე უნდა იყოს იქ გადმოცემული, თითქო იგი მართლაც ყოფილიყოს; ეს მოითხოვს დიდს ვიზიონერულ ნიჭს, აუცილებელს გზნებისათვის წასულის `სულიერი ჰავისა~; წარმოსახული, ამ შემთხვევაში არაყოფილი, უნდა იყოს სახიერებული ვითარ ნამდვილი: ესე იგი როგორც ყოფილი. გამსახურდიას რომანში კი მრავალი სცენები `ზღაპრების~ შთაბეჭდილებას სტოვებენ.
3. რომანში ყოველი ამბავი ცოცხლად უნდა იყოს თხრობილი, ეს თავისთავად ცხადია. ხოლო იქ, სადაც მოთხრობილია საუკუნეებში გადასული ამბავი, ეს `ცოცხალი თხრობა~, ასე ვთქვათ, შორეთიდან უნდა ჰქროდეს. ესე იგი, ამბის აღქმევისას ერთგვარი `მანძილი~ უნდა იყოს დაცული. აქ კი ხშირად ისეა ამბავი თხრობილი, თითქო იგი გუშინ მომხდარიყოს. ეს სხვათა შორის ზემო მუხლში ნათქვამითაც აიხსნება: თუ ვერ წვდები წარსულს ვიზიონერულად, მაშინ ძალაუნებურად შეგაქვს იქ `ჰავა~ აწმყოსი.
4. მეორე ნახევარი რომანის იმპრესიონისტულ-ფელეტონისტურად არის გაშლილი, რის გამოც მოთხრობა ჰკარგავს ეპიურ ნელ განფენილობას, ეგზომ აუცილებელს წარსულის გადმოსაცემად“.

მიუხედავად გრიგოლ რობაქიძის დიდი ავტორიტეტისა, მისი ზოგიერთი შენიშვნა შეიძლება საკამათოდ მივიჩნიოთ, თუმცა ფიქრისა და განსჯის კარგ მიზეზს გვთავაზობს.  მკითხველი შეიძლება გააოცოს ერთი მწერლის მიერ მეორის ამგვარმა შეფასებამ, ნაკლზე ხაზგასმამ,  მაგრამ თან კრიტიკული აღქმისა და აზროვნებისკენ უნდა უბიძგოს.

საგაკვეთილო პროცესის ვიზუალური წარმოდგენა გაკვეთილის ნაბიჯ-ნაბიჯ დაგეგმვაში მეხმარება. მთავარია,  გაკვეთილზე გატარებული დრო  სახალისო იყოს, რაღაც ისეთი მოხდეს, რაც ბავშვს არასდროს დაავიწყდება, ისიამოვნებს და თან გარკვეული უნარ-ჩვევის გააქტიურებასაც შეძლებს.

ასეთი ფიქრის დროს დაიბადა ჩრდილების თეატრის იდეა, რომელსაც ახლა უკვე ხშირად მივმართავთ და სხვადასხვა მიზნით ვიყენებთ: გარკვეული თემის დასრულებისას, პერსონაჟთა ხასიათზე მუშაობისას, ეპიზოდების გასაცოცხლებლად თუ რომელიმე პოეტის ლექსების გასაცნობად.

ჩრდილების თეატრი პირველად უწერის სკოლაში გალაკტიონის დაბადების დღეს დავუკავშირეთ. ნაცრისფერყდიანი ლექსების კრებული გულისხმიერმა უცნობმა  გვაჩუქა და ძალიან გვიყვარს. ხის თაროზე ისეთ ადგილას დავაბინავეთ, ოთახში შემოსვლისთანავე თვალში რომ მოგვხვდეს. თეატრისთვის მზადების პროცესი კი ასეთი იყო: ამოვარჩიეთ  რამდენიმე ლექსი,  ამოვწერეთ ყველა ლირიკული პერსონაჟი და სქელი მუყაოსგან ერთობლივად გამოვჭერით საათი, მთვარე, ყვავილები, ღალღა, ალვები, ვერხვები, ხელები, ატმის ხე, მთები. თითოეულს გამოვაბით სქელი ძაფი, ფანჯრები სახლიდან ჩამოტანილი პლედებით ჩამოვაბნელეთ, სურათის ჩარჩოს ბიაზი გადავაკარით, მოვიმარაგეთ ხელის ფარნები, მაყურებლებისთვის შუაგულ ოთახში გრძელი სკამი დავდგით და სტუმრების მოსვლას დაველოდეთ.

წარმოდგენისთვის მუსიკა დიდხანს ვეძებე. მერე ვახტანგ ჯავახაძის „უცნობში“ ამოვიკითხე, რომ გალაკტიონი შუბერტსა და შუმანს უსმენდა ხოლმე. ამიტომ სწორედ ამ ორი კომპოზიტორის რამდენიმე სონატები შევარჩიეთ.

ლექსები სათითაოდ ამოვბეჭდეთ, ფარნების შუქი ჩარჩოს უკნიდან მივანათეთ. ერთი მოსწავლე ხმამაღლა კითხულობდა ლექსს, ორი მათგანი კი შესაბამის ლირიკულ გმირებს ჩარჩოს უკან ამოძრავებდა. მაყურებელი ხედავდა ჩრდილებს, კლასიკური მუსიკის ფონზე ისმენდა ლექსებს და ყოველივე ამით გალაკტიონის ირეალურ სამყაროს სულ ოდნავ მივუახლოვდით.

„დაათრობს მთვარე თოვლიან ალვებს…“ – კითხულობენ, ამ დროს ჩარჩოს უკან თითებზე გამობმული მუყაოს ალვები ჩნდებიან, ნაჭრის აქეთ ჩრდილებად გადაიქცევიან და მაყურებლისთვის ივლისისფერი ყინვის წარმოდგენა თითქოს შესაძლებელი ხდება.

აქვე დავამატებ, რომ ბავშვებმა ლექსების ზეპირად თქმაც სცადეს. ხმამაღალი კითხვით შესაბამისი განწყობა უფრო მეტად იქმნება.

გალაკტიონის დაბადების დღეს ჩრდილების თეატრი ქალაქშიც გავიხსენე. როცა სოფლის სკოლაში იმდენი მოსწავლეა, რამდენიც ქალაქის სკოლის ერთ კლასში, შეიძლება, რომ პროცესის მართვა გართულდეს, თუმცა ორგანიზების სხვადასხვა ფორმის დახმარებით მთელი აქტივობა ორ გაკვეთილში ჩაეტია.

კლასი რამდენიმე ჯგუფად დავყავი, თითოეულს ორი ლექსი შეხვდა და როლები გადავანაწილე: ზოგს ლექსის წაკითხვა ერგო, ზოგს კი პერსონაჟების ჩრდილებად გადაქცევა, შემდეგ კი როლებს ცვლიდნენ. ხმამაღალი ფიქრის მეთოდით ნაბიჯ-ნაბიჯ ვაცნობ, რას და როგორ ვაკეთებ, ვიწყებ პერსონაჟისთვის შესაბამისი ფორმის დახატვას, ვუხსნი, ვაჩვენებ და შემდეგ ბავშვებს ვთხოვ ჩემი წამოწყებული საქმიანობის გაგრძელებას. თავდაპირველად ამბობენ, რომ არ გამოუვათ, რომ ხატვა არ იციან, ასეთ დროს მათი ყურადღების მისაპყრობად და შესანარჩუნებლად დიდი ძალისხმევაა საჭირო. მე კი არაფერს განსაკუთრებულს არ ვაკეთებ, გარდა იმისა, რომ მათ თვალწინ ტელეფონში ვხსნი საძიებო ველს, ვწერ სასურველი საგნის სახელს, მერე მათთან ერთად ვარჩევ შესაბამის ვარიანტს და სურათის მიხედვით შავ მუყაოზე სილუეტს ვხაზავ. ჩემ  შემდეგ მათი ჯერი დგება, თავდაპირველად გაუბედავად იწყებენ ქმედებას, მერე, როცა ხვდებიან, რომ გამოსდით, თამამდებიან, ამ დროს მათი მარტო დატოვების დრო  დგება.

გამოჭრილ სილუეტებს ძაფებს ვუმაგრებთ, მაგალითად, ვაჟას სილუეტი ინტერნეტში ნაპოვნ  პოეტის ფაფახიან ფოტოსურათს ადვილად მივამსგავსეთ, ხოლო ილიას ჩრდილისთვის მისი ახალგაზრდობის ფოტო დაგვეხმარა, რომელზეც შავი პალტოთი და ცილინდრით არის აღბეჭდილი.

ლექსები წინა დღით სახლში წაიღეს, რათა ხმამაღლა კითხვაში გაწაფულიყვნენ. წარმოდგენისთვის სკოლის კაფე შევარჩიეთ, მოვიწვიეთ სტუმრები და  დაუვიწყარი შთაბეჭდილებები დავაგროვეთ.

როგორც მიხვდით, ჩრდილების თეატრისთვის წინასწარ მომზადება აუცილებელია. პირველ რიგში, ოთახის გარემოზე უნდა ვიზრუნოთ. შემდეგ მოვიძიებთ ჩარჩოს, რომელზეც გადავაკრავთ თეთრ ნაჭერს ან კალკის ქაღალდს. სქელი შავი მუყაო, მაკრატელი და ძაფი პერსონაჟთა სილუეტების დასამზადებლად დაგვჭირდება. კომპიუტერსა და ხმის გამაძლიერებლებს მუსიკისთვის მოვამზადებთ – ყოველივე ამას მოვარგებთ შესაბამის თემას და აქტივობებს გაკვეთილის ფაზების მიხედვით ავაწყობთ.

შესაძლოა, თავდაპირველად ყველაფერი იდეალურად არ გამოვიდეს, თუმცა, ჩემი აზრით, მთავარია, განსხვავებული გარემოს შექმნის მცდელობა და ახალი შთაბეჭდილებები, რაც ჩრდილების თეატრს მუდმივად თან ახლავს.

გალაკტიონის მერე მოვაწყვეთ „პერსონაჟების დღე“ ჩრდილების თეატრთან ერთად. „ბიჭი და ძაღლი“, „ტომ სოიერის თავგადასავალი“ და „მწვანეთითება ტისტუ“ – ამ მოთხრობების გმირები გავაცოცხლეთ და პარალელურად ბავშვებმა საყვარელი ეპიზოდები წაიკითხეს. ამჯერად მიზნად დავისახეთ ორი სიტყვის – პერსონაჟისა და ეპიზოდის – გააზრება.

ჩრდილების თეატრის გამოყენება შეიძლება ნებისმიერ ასაკობრივ ჯგუფთან. არაჩვეულებრივი მეთოდია იმპროვიზირებული წარმოდგენებისთვის, რაც ხელს უწყობს ფანტაზიის, ლექსიკური მარაგისა და ზეპირმეტყველების განვითარებას. აღსანიშნავია ისიც, რომ მორცხვი და გაუბედავი მოსწავლეები იმდენად იჭრებიან როლში და იმდენად სიამოვნებთ თამაშის პროცესი, რომ თავდაჯერებულობა ემატებათ, რის გამოც სკოლა მათთვის კიდევ უფრო საყვარელი ადგილი ხდება.

სასწავლო პროცესში ლაბორატორიული სამუშაოების გამოყენებას საკმაოდ დიდი ისტორია აქვს. მე-19 საუკუნეში ჰაქსლი თავის ნაშრომებში ხაზს უსვამს მის უპირატესობას (Huxley, 1899). ლაბორატორიული სამუშაოები მოითხოვს ბევრ რესურსს, დროსა და სივრცეს. ამიტომ მასწავლებლები ხშირად სვამენ შეკითხვას, რა საჭიროა ლაბორატორიული სამუშაოები და რა როლი აქვს კეთებით სწავლების გამოცდილებას საბუნებისმეტყველო საგნების სწავლებაში. ამ კითხვაზე პასუხი ლეველინმა დებულებების სახით ჩამოაყალიბა. ლაბორატორიული გამოცდილება (Llewelyn, 2005):

• მოსწავლეებს უვითარებს სენსო-მოტორულ უნარებს, როგორიცაა აღჭურვილობასთან მუშაობა, თვალისა და ხელის კოორდინაცია;
• განამტკიცებს ისეთ სამეცნიერო უნარებს, როგორიცაა დაკვირვება, მონაცემების აღრიცხვა, კლასიფიცირება, გაზომვა, დასკვნის გამოტანა;
• განამტკიცებს სამეცნიერო მეთოდების გამოყენებას, რომლის მიხედვითაც მოსწავლეები აყალიბებენ ჰიპოთეზებს, აკვირდებიან ან ზომავენ ცვლად სიდიდეებს, ადგენენ პროცედურების დიზაინს, აგროვებენ მონაცემებს, აანალიზებენ შედეგებს;
• ხელს უწყობს ისეთი კომუნიკაციური უნარების გამომუშავებას, როგორიცაა კითხვა, საუბარი, მოსმენა, მოხსენების გაკეთება;
• ავითარებს პრაქტიკულ უნარ-ჩვევებს;
• განამტკიცებს ჯგუფურ პასუხისმგებლობას, ორგანიზაციულ და თანამშრომლობით უნარებს;
• განამტკიცებს თეორიულ ცოდნას და კრიტიკულ სიტუაციაში ხდის გამოყენებადს;
• ხელს უწყობს შემეცნებითი და პრობლემის გადაჭრის უნარების, კრიტიკულ და მრავალმხრივ აზროვნებას, სინთეზის, ანალიზისა და შეფასების უნარის განვითარებას;
• ინტეგრირებას უკეთებს მეცნიერებას, ტექნოლოგიებსა და მათემატიკას;
• ავითარებს ისეთ თვისებებს, როგორიცაა ცნობისმოყვარეობა, სიზუსტე, თავდაჯერებულობა;
• ამყარებს ნასწავლ კონცეფციებსა და რეალურ ცხოვრებას შორის კავშირს.

ამავე ავტორის თქმით, მასწავლებლების უმეტესობა უპირატესობას ანიჭებს ტრადიციულ ლაბორატორიულ მიდგომასა და წინასწარ გაწერილ ინსტრუქციას. ისინი თავს კომფორტულად გრძნობენ ტრადიციული მიდგომების გამოყენებისას და რთულად მიაჩნიათ კვლევაზე დაფუძნებული ლაბორატორიული სამუშაოების ჩატარება.

ვოლკმანი და აბელი მსჯელობენ, რომ ტრადიციული ლაბორატორიული სამუშაოები გაწერილია სახელმძღვანელოში და იგულისხმება, რომ თეორიული კონცეფციებით შესწავლილი საკითხები მოსწავლემ უნდა დააკავშიროს ხელით კეთებასა და პრაქტიკულ მუშაობასთან. მათი თქმით, ასეთი ლაბორატორიული სამუშაო ხშირად განიხილება, როგორც „სამზარეულო რეცეპტების წიგნი“, რომლის საშუალებითაც მოსწავლეს აწვდიან საკვლევ კითხვას, საჭირო მასალების სიას, ნაბიჯ-ნაბიჯ აღწერილ პროცედურას, უსაფრთხოების ზომებსა და ინსტრუქციებს, თუ როგორ გაუწიონ მონაცემებს ორგანიზება. მონაცემების ანალიზისათვის მოცემულია ძირითადი წამყვანი კითხვა. როცა საქმე ეხება „სამზარეულო რეცეპტების წიგნს“, სიზუსტისა და წინასწარი მოსალოდნელი შედეგის ცოდნის ხარისხი მაღალია. ამიტომ, შეზღუდულია ინდივიდუალური და განსხვავებული მოქმედებებისა და შედეგების მიღების შესაძლებლობა (Volkmann & Abell, 2003). სხვა მეცნიერთა მსგავსად, შილანდი (Shiland, 1999) ამბობს, რომ როცა მოსწავლეები მკაცრად მიჰყვებიან უკვე წინასწარ გაწერილ აქტივობებს, ვერ იღებენ  საფუძვლიან ცოდნას.

ტრადიციული ლაბორატორიული მიდგომის კვლევაზე დაფუძნებულ მიდგომად გადაქცევა არც თუ ისე რთულია. ეს არ ნიშნავს, რომ მასწავლებელმა თავი დაანებოს იმ აქტივობებს, რომელსაც წლების განმავლობაში აკეთებდა. კოლბურნი ნაშრომ – „საბუნებისმეტყველო საგნების მასწავლებლებში“ წერს: „იმისათვის, რომ სწავლა გავხადოთ კვლევაზე დაფუძნებული, აუცილებელი არ არის მივატოვოთ „სამზარეულო რეცეპტების წიგნის” აქტივობები. არსებობს შუალედური ხაზი მასწავლებლის მიერ მართულ აქტივობებსა და მოსწავლეების მიერ დამოუკიდებლად წარმოებულ, ანუ მოსწავლეებზე კონცენტრირებულ აქტივობებს შორის“ (Colburn, 1997). მისი თქმით, უსაფრთხოებისა და კვლევითი უნარების დაუფლების მიზნით, მნიშვნელოვანია ზუსტი ინსტრუქციების მიხედვით მუშაობა სასწავლო წლის დასაწყისში. ეს მასწავლებელსა და მოსწავლეებს ხელს შეუწყობს შემდეგ ეტაპზე კვლევითი პროცედურების დამოუკიდებლად განხორციელებაში.

საბუნებისმეტყველო საგნების სწავლების ექსპერტთა, მკვლევართა და მასწავლებელთა აზრით, მნიშვნელოვანია, რომ მასწავლებლის მიერ შეთავაზებული ინსტრუქცია ნათელი და აღქმადი იყოს მოსწავლეებისათვის. ნათელი ინსტრუქციები მთავარ როლს ასრულებს ლაბორატორიული სამუშაოების მოდიფიცირებაში. კვლევაზე დაფუძნებული სწავლებისას მასწავლებელმა ტრადიციულ ლაბორატორიულ სტრუქტურაში მცირე ცვლილებებით შესაძლებელია სასწავლო პროცესი  კვლევაზე დაფუძნებულ სწავლებაზე ორიენტირებული გახადოს, რითაც ტრადიციულ ლაბორატორიულ მიდგომას მარტივად გადააქცევს კვლევით მიდგომად. როგორც კი მასწავლებელი შეცვლის „სამზარეულო რეცეპტების წიგნის” მეთოდს და სამუშაოს ღია აქტივობად აქცევს, იგი ხელს შეუწყობს კვლევის დანერგვას კლასში და მოსწავლეს გაუჩენს მეტ პასუხისმგებლობას თავისივე ცოდნის მიღებაზე. ამგვარი მიდგომა სრულად ეხმიანება მოსწავლეზე ორიენტირებული სწავლების პრინციპებსა და გამოწვევებს.

ლეველინმა (Llewelyn, 2005) სხვადასხვა ლიტერატურაზე დაფუძნებით  იმსჯელა აღნიშნულ საკითხზე და ჩამოაყალიბა გარკვეული რეკომენდაციები, რომლებიც დაეხმარება მასწავლებელს სამეცნიერო მეთოდებსა და ინსტრუქციებზე  დაფუძნებული ლაბორატორიული სამუშაოს მოდიფიცირებაში და ხელს შეუწყობს მასწავლებლის მიერ ინიცირებული აქტივობის, მოსწავლის მიერ ინიცირებულ აქტივობებად გადაქცევას:

• ლაბორატორიული სამუშაოს დაწყებამდე მასწავლებელმა უნდა იცოდეს თითოეული მოსწავლის ცოდნისა და უნარების დონე. მან მათი შესაძლებლობებისა და უნარების შესაბამისად უნდა დაგეგმოს ლაბორატორიული სამუშაო;
• მოსწავლეებში ინტერესის გაზრდისა და მოტივაციის ამაღლების მიზნით, მასწავლებელმა მუშაობა უნდა დაიწყოს მოსწავლეთა ინტერესების გათვალისწინებით შერჩეული ლაბორატორიული სამუშაოებით;
• თავი უნდა აარიდოს ტრადიციულ ლაბორატორიულ სამუშაოში მოცემულ საკვლევ კითხვას, მისცეს მოსწავლეებს საშუალება, თვითონ მოიფიქრონ საკვლევი შეკითხვა. საჭიროების შემთხვევაში კი დაეხმაროს მათ ურთიერთგამომრიცხავი ან დამაზუსტებელი შეკითხვებით;
• ლაბორატორიული მასალა არ უნდა იყოს პირდაპირ გადაცემული. პროცესი რომ საინტერესო გახდეს და მოსწავლეს აზროვნების უნარი განუვითარდეს, სასურველია შევთავაზოთ სხვადასხვა მასალის სია, საიდანაც თავად ამოარჩევენ კონკრეტული შემთხვევისთვის საჭირო მასალას;
• მოსწავლეებმა თვითონ უნდა ჩამოაყალიბონ უსაფრთხოების წესები და მოარგონ კვლევის ეტაპებს;
• თუ ლაბორატორიულ სამუშაოში მოცემულია ინსტრუქცია, საუკეთესო ვერსიაა, თუ მასწავლებელი დააცალკევებს მის ეტაპებს და მოსწავლეებს ისე შესთავაზებს, რათა მათ დამოუკიდებლად დაალაგონ კვლევის თანმიმდევრობა. ასევე, შესაძლოა მისცეს პირველი ოთხი ეტაპი და სთხოვოს, დანარჩენი თვითონ განსაზღვრონ;
• არსებობს ასეთი მიდგომა – „იპოვე ჩემი შეცდომა“ (Galus, 2000). ხშირად, მოსწავლეებმა არ იციან, რომელი ნაბიჯებია საჭირო მათი ექსპერიმენტისთვის. თუმცა, სხვისი შეცდომის აღმოჩენის ექსპერტები არიან. მოსწავლეები ხდებიან პროცესის გაკრიტიკების ექსპერტები, რის შედეგადაც პოულობენ სწორ გზას კვლევაზე დაფუძნებული ლაბორატორიული სამუშაოს შესასრულებლად;
• მოსწავლეებს უნდა მიეცეთ საშუალება, თვითონ განსაზღვრონ, თუ რა გზით შეაგროვონ მონაცემები და როგორ გაუწიონ მათ ორგანიზება. შეადგინონ თავიანთი მონაცემთა სია და გაიაზრონ, თუ რა განსხვავებაა დამოკიდებულ და დამოუკიდებელ ცვლადებს შორის. გაუზიარონ შედეგები და შეადარონ ერთმანეთს.
• მასწავლებელმა უნდა გადააკეთოს შედეგების სექცია – ლაბორატორიული სამუშაოს ბოლოში ხშირად არის პატარა ადგილი, სადაც მოსწავლეებმა უნდა აღწერონ თავიანთი შედეგები. მაგრამ, იმისათვის, რომ მოსწავლეებს განუვითარდეთ დაკვირვებისა და კომუნიკაციის უნარები, სთხოვოს მათ, დეტალურად აღწერონ მათ მიერ გავლილი თითოეული ნაბიჯი. მათ, ასევე შეიძლება იწინასწარმეტყველონ, „რა მოხდებოდა, თუ რომელიმე ცვლადი შეიცვლებოდა…?“ და სხვა.
• ანალიზითა და შეკითხვების დამატებით, მასწავლებელს შეუძლია გააფართოვოს მოსწავლეების გამოცდილება. მისცეს მათ საშუალება, გამოიკვლიონ, „რა იქნებოდა, რომ…?“, „მე მაინტერესებს, რომ…?“ მოსწავლეებმა ჩაატარონ იგივე ექსპერიმენტები ცვლადი სიდიდეების შეცვლით. მოსწავლეებს უნდა მიეცეთ ისეთი კითხვები, რომლებიც მათ ახალი კვლევების დამოუკიდებლად ჩატარებისკენ უბიძგებს.

ამ რეკომენდაციების გათვალისწინებით, მოსწავლეებს მიეცემათ საშუალება, რომ კვლევა მათთვის მნიშვნელოვან პერსონალურ გამოცდილებად იქცეს. აქტივობა გახდება მოსწავლეზე ორიენტირებული და 5E სასწავლო ციკლის მოდელის, ჩართულობისა და კვლევა-ძიების სტადიების შესაბამისი.

გამოყენებული ლიტერატურა:

1. Colburn, A., & Clought, M.(1997). Implementing the Learning Cicle. The Science Teacher, 64(5), 30-33.

2. Galus, P.(2000). Seeds for Thought. The Science Teacher, 67(5), 28-31Gardner, P. L., & Tamir, P. (1989). Interest in biology. Part I: A multidimensional construct. Journal of Research in Science Teaching, 26(5), 409-423.
3. Huxley, T. (1899). Science and Education. New York: Appleton
4. Llewellyn, D. (2005). Teaching high school science through inquiry: A case study approach. Corwin Press. USA
5. Shiland, (1999). Constructivism: The implication for laboratory work. Journal of Chemical Education, 76(1), 107 – 109
6. Volkmann, M., & Abell, (2003). Rethinking Laboratories: Tools for Converting Cookbook Labs into Inquiry. The Science Teacher, 70(6), 38-41.

სკოლა ზუსტად და ნათლად ასახავს ამა თუ იმ ქვეყანაში საზოგადოების მდგომარეობას, დამოკიდებულებებსა და ხედვებს. სკოლა ზუსტად ისეთია – როგორიცაა საზოგადოება. სასკოლო განათლების საკითხი პირდაპირ მიბმულია ქვეყანაში არსებულ სოციალურ, პოლიტიკურ და ეკონომიკურ სიტუაციასთან.

საქართველოში ხშირად ამბობენ, რომ ქართული სასკოლო განათლება იაკობ გოგებაშვილის გზაზე დგას, და რომ გოგებაშვილისეული ხედვა და მე-19-ე საუკუნის განათლების სისტემა სრულიად შეესაბამება საქართველოს და ჩვენს მომავალს. გოგებაშვილის ღვაწლის შესახებ ალბათ დავაც კი ზედმეტია, მაგრამ, გვინდა კი ჩვენ დავრჩეთ იქ, საიდანაც მთელი მსოფლიო კარგა ხანია გამოვიდა? ჩვენ ხომ  ბოლოს და ბოლოს იმასაც მივხვდით, რომ სკოლაში სწავლა ხელზე სახაზავის დარტყმასა და მასწავლებლის თვალების ბრიალს არ უნდა ნიშნავდეს.

ჩემს ბავშვობაში ქვეყანაში უმძიმესი ყოფითი ვითარება იყო და ეს სკოლაზეც სათანადოდ აისახა. ქვეყანაში სამოქალაქო ომი მძვინვარებდა, ამას მოჰყვა ომი საქართველოს ორ რეგიონში. გაჭირვებამ სახელმწიფო ინსტიტუტებიც ჩამოშალა და საბოლოოდ ეკონომიკურ კოლაფსამდეც მივედით. მიუხედავად მრავალი ნაკლოვანებისა, ფაქტია, რომ ჩემს ბავშვობაში სასწავლო პროცესის უწყვეტობა მთლიანობაში მაინც შენარჩუნდა და სამოქალაქო ომის მდგომარეობაში მყოფი ქვეყნისათვის,  ვფიქრობ, თავად ეს ფაქტიც მნიშვნელოვანი გამარჯვებაა.

შორს წაგვიყვანს იმაზე საუბარი, რამდენი პრობლემა იყო ჩემი მოსწავლეობისას სკოლაში, როგორ არცერთხელ არ ჩატარებულა ცდა ქიმიაში და ფიზიკაში, როგორ უცნაურად და ჩიქორთულად ისწავლებოდა ქართული გრამატიკა და სხვა… ამას ემატებოდა გაყინული საკლასო ოთახები და ჩვენ მივიღებთ სურათს 90-იანი წლების ქართული სკოლისა, რომელმაც დიდი წვალებითა და მრავალი ლაფსუსით, მაინც შეძლო დიპლომების გაცემა. დიპლომების, რომელთა ასაღებადაც 11-წლიანი წვალება და მაშინდელ რეალობასთან შეგუება გვიწევდა.

საქართველოს საჯარო სკოლებში სწავლების პროცესი დღეს შეუდარებლად გამოსწორებულია, ასე თუ ისე მოწესრიგდა სასკოლო ინფრასტრუქტურა და ზოგიერთ სკოლას ისეთი ლაბორატორია და სპორტული დარბაზი აქვს, აღმოსავლეთ ევროპის ბევრ ქვეყანას რომ შეშურდება, მაგრამ მხოლოდ ესაა სკოლა და შეგვიძლია ჩავთვალოთ ეს ყველაფერი წარმატებულად? ცხადია, არა!

რაც დღეს საქართველოს სკოლებს აწუხებს – ეს, პირველ ყოვლისა, არის პედაგოგების მომზადების არასათანადო დონე. რასაკვირველია, ბევრია მონდომებული და საკუთარ კვალიფიკაციაზე მზრუნველი პედაგოგი, მაგრამ მოსწავლეთა მიერ ნაჩვენები შედეგებიდანაც (განსაკუთრებით ეს ტექნიკურ საგნებს ეხება) ნათლად ჩანს, რომ  პედაგოგთა დონე ხშირ შემთხვევაში ვერ პასუხობს თანამდროვე გამოწვევებს და ეს, ცხადია, მოსწავლეებზე მკვეთრად უარყოფითად აისახება.

კვალიფიკაცია და ცოდნის ხარისხი განსაკუთრებით კარგად ჩანს უცხო ენის პედაგოგებში, რადგან ეს, როგორც იტყვიან, „ხელისგულზეა“. ენა ადამიანმა ან იცის, ან არ იცის და ის მრავალწლიანი შრომა, რაც უცხო ენების კარგად დაუფლებას სჭირდება, ბევრისათვის ხშირად მხოლოდ და მხოლოდ სიტყვების დაზეპირებაში გამოიხატება.

ამ კუთხით სასურველიც და აუცილებელიცაა, რაც შეიძლება ბევრი პედაგოგი გადამზადდეს და რაც შეიძლება ბევრ უცხო ენის მასწავლებელს ჰქონდეს შეხება მათ უცხოელ კოლეგებთან. ენა განვითარებადი და დროის მიმყოლი ფენომენია და მუდმივად საჭიროებს პრაქტიკულ სამუშაოებს. საკმარისია ადამიანი ერთხელ ჩამორჩეს რომელიმე ენაში მომხდარ ცვლილებებსა თუ რეფორმებს, რომ შემდეგ ამ დანაკლისის აღმოსაფხვრელად განუსაზღვრელად მეტი შრომა და რესურსი დასჭირდება.

მომავალი სკოლა რასაკვირველია პედაგოგთან ერთად მოსწავლეზეც უნდა იყოს მორგებული. სკოლა თანაბრად ეკუთვნის პედაგოგსაც და მოსწავლესაც და მხოლოდ ამის გააზრების შემდეგ შეიძლება ვიფიქროთ ჩვენ სკოლაში დემოკრატიული ღირებულებების დანერგვაზე და დასავლური ფასეულობების წინ წამოწევაზე.

საქართველოს ევროპული არჩევანი სხვა მრავალ ფაქტორთან ერთად, სასკოლო სწავლების დასავლური სტანდარტების მიღებას და აღიარებასაც გულისხმობს და ეს არ უნდა იყოს მხოლოდ ლიტონი სიტყვები. სახელმძღვანელოების გათანამედროვება და დახვეწა, პედაგოგთა ხელფასების ეტაპობრივი – მაგრამ მუდმივი მატება, სასკოლო ინფრასტრუქტურის კიდევ უფრო მეტად გაუმჯობესება და მორგება შეზღუდული შესაძლებლობების პირებზე, მასწავლებლებში ბილინგვური განათლების გაცემის უნარების დანერგვა, ჯანსაღი ცხოვრების წესის პროპაგანდა და შემწყნარებლობის – ტოლერანტობის ხელშეწყობა უნდა იყოს ის საფუძველი, რაზეც მომავალი, ევროპული ქართული სასკოლო განათლება უნდა აშენდეს.

ეს ყველაფერი, ცხადია, დიდი შრომით მიიღწევა, მაგრამ სხვა ქვეყნების გამოცდილება გვაძლევს იმის მაგალითსა და იმედს, რომ შეუძლებელი არაფერია და სულ მალე დადგება საქართველოში დრო, როდესაც მოსწავლეებიც და პედაგოგებიც სკოლაში სიხარულით წავლენ და სკოლა საზარელს სიტყვასთან – რუტინასთან არ იქნება ასოცირებული!

1. სწავლების მართვა:  უკუკავშირის  განხორციელების გზები

გასული საუკუნის პირველი ნახევრის ბოლო წლებში ჩამოყალიბდა მეცნიერება, რომელსაც კიბერნეტიკა ეწოდა (ამერიკული ვინერი და  სხვა…). იგი უმთავრესად მათემატიკური კუთხით შეისწავლის სიგნალების (ინფორმაციების) გადაცემის, კორექტირებისა და მართვის პროცესებს მანქანებსა და ცოცხალ ორგანიზმებში. კიბერნეტიკის ძირითადი ცნებებია: მართვა, ინფორმაცია, უკუკავშირი.

მართვა ნიშნავს პროცესთა მიმდინარეობას (განსაზღვრული ცვლილებების გზით) სათანადო მდგომარეობის გავლით სისტემის საბოლოო მიზნობრივ მდგომარეობაში გადაყვანისათვის.

სისტემის მართვა ხდება ინფორმაციის გადაცემის გზით.

ინფორმაციის ცნებაში იგულისხმება ცნობა რაიმე საგნისა თუ მოვლენის შესახებ.

ინფორმაცია გადაიცემა სიგნალით, რომელიც რაღაც სახის ფიზიკურ ფაქტს წარმოადგენს.

სიგნალი ისეთი ფაქტია, რომელიც ექვემდებარება მოვლენის (პროცესის) ფიზიკური მახასიათებლებით აღწერას.

ფიზიკური მახასიათებლები შეიძლება იყოს: დამწერლობითი ნიშნები, ბგერითი ტალღები (სიტყვები, საერთო ენა), მათემატიკური და გრაფიკული სიმბოლოები, დამაგნიტებული უბნები ფერომაგნიტურ ლენტებზე, ნერვული აგზნების დენები და ა.შ.

სიგნალი და ინფორმაცია განუყოფელი ცნებებია.

სიგნალი მატერიალური (ფიზიკური) რეალობაა, ინფორმაცია კი მასში გამოხატული აზრობრივი, არამატერიალური და არაენერგეტიკული შინაარსია.

სისტემაში – ცოცხალი ორგანიზმების ტვინში ინფორმაცია შედის  სიგნალის საშუალებით.  იგი გადამუშავდება, გარდაიქმნება, ინახება და რაღაც ცვლილებას გამოიწვევს  მასში – (ე.წ ,,შავ ყუთში’’).

სწავლებისას მოსწავლის  ტვინში ახალი  ინფორმაციის  შესვლით სიახლე შედის მის ცნობიერებაში, რაც  ეხმარება  ან უბიძგებს  მას განსაზღვრული ქცევის არჩევაში ან  რაიმე  აზრის  შემუშავებასა და  გამოყენებაში.

სწავლება ისეთი პროცესია, რომელიც ექვემდებარება მართვას. მართვა ხორციელდება  ინფორმაციით,  რომელიც ამა თუ  იმ სიგნალის საშუალებით შედის მოსწავლის ,,შავ ყუთში’’. იქ იგი გარდაიქმნება, გადამუშავდება, შეინახება და ქცევის ან აზრის გამოსავალზე მიიღება გარკვეული შედეგი. ეს შედეგი შეიძლება ემთხვეოდეს ან არ ემთხვეოდეს სწავლების მიზანს, ინფორმაციის უმართებულო აღქმისა და შეცდომის გამო. ამრიგად, მიღებული ინფორმაცია (ინფორმაციათა ბლოკი) გამოსავალზე აუცილებლად  უნდა შემოწმდეს. დადებითი შედეგის შემთხვევაში გვაქვს საფუძველი, მოსწავლეს (კლასს) მიეწოდოს მორიგი ინფორმაცია. უარყოფით შედეგის  შემთხვევაში  ახალი  ინფორმაციის მიცემას აზრი  არა  აქვს, რადგანაც  კიდევ  უფრო  დავშორდებით  მიზნობრივ მიმართულებას.

ინფორმაციულ  მართვას  მასწავლებელი  განახორციელებს  იმით, თუ  გამოსავალზე მიღებული  შედეგის  შემცველ ინფორმაციას გაუკეთებს დამატებით განმარტებებს და დააბრუნებს უკან ინფორმაციული ნაკადის წყაროში, ე.ი. კვლავ მიიღებს მოსწავლე.

შედეგის ამსახველი ინფორმაციის უკან (ინფორმაციის წყაროში) დაბრუნებისა და მის  საფუძველზე მორიგი ინფორმაციის მიწოდებას ან ,,შავ ყუთში’’ საჭირო კორექტივების  შეტანას პროცესის მართვის უკუკავშირის პრინციპი ეწოდება.

მართვის ეს პროცესი  უნივერსალურია, რადგან  მისი აუცილებელი  მოქმედებით ხდებოდა  და  ხდება  ბუნებისა  და საზოგადოებრივი ცხოვრების ევოლუციურ პროცესში  აზრიანი მოვლენების შერჩევა და დამკვიდრება. უკუკავშირი სისტემის თვითრეგულაციის  მექანიზმია.

უკუკავშირის სქემა ასეთია:

ამრიგად  რაციონალურად  ორგანიზებულ  სწავლებაში  მიწოდებული ინფორმაცია (ინფორმაციათა ბლოკი) შემოწმდება გამოსავალზე. ეს ნიშნავს იმის გარკვევას, რამდენად ადეკვატურია მოსწავლეთა მსჯელობა მიწოდებული ინფორმაციის მიმართ. უარყოფით შემთხევაში ხდება შესვლის  არხით  მისი კორექტირება  და  გამოსავალზე  მართებული  რეაქციის  უზრუნველყოფა,  ე.ი. ხორციელდება  ინფორმაციული  კავშირის  თვითრეგულაცია.

2. ამოცანების როლი, მართვისა  და   უკუკავშირის   განხორციელებაში.  უკუკავშირის  პრინციპად  სწავლების  მართვაში თვალსაჩინო  როლს  ასრულებს  ამოცანები, რომელთა  საშუალებითაც  მოწმდება  გამოსავალზე  ქცევისა  და მსჯელობის  ადეკვატურობა  მიწოდებული  ინფორმაციისადმი.  უარყოფით შემთხვევაში  ხდება  შესავლის  კორექტირება და დამატებითი  ინფორმაციის მიწოდება. ამ  მიზნით  ამოცანების  გამოყენება  მრავალფეროვანია, მოსახერხებელია ამოცანების  გამოყენების  შემდეგი  სახეები:
3. 1. ამოცანები, როგორც  პრობლემის  დასმისა  და  მათი  ამოხსნით   ცოდნის შევსების  საშუალება.  ასეთი  სახის  ამოცანებს  შეიძლება  მივაკუთვნოთ პრობლემური  ამოცანები,  რომლებიც  გამომდინარეობს  განვლილი საკითხებიდან  და მათზე  ზუსტი  პასუხის გაცემით მოსწავლეები შეივსებენ  როგორც  ახალ  საგაკვეთილო ინფორმაციას, ასევე  განიმტკიცებენ  ნასწავლ საკითხს.

მაგ . თემის ,,ომის კანონი წრედის უბნისთვის“ ახსნის დაწყების  წინ  შეიძლება დავსვათ კითხვები:

1. რა  აუცილებელი  პირობებია  საჭირო გამტარში  დენის  არსებობისათვის?
2. თქვენი ვარაუდით, როგორ შეიძლება  დენის  ძალა დამოკიდებული იყოს ძაბვაზე?

პირველი კითხვა განვლილი მასალიდანაა და  მას  შესაძლოა  უმნიშვნელო კორექტირება დასჭირდეს ან  საერთოდ  არ  იყოს  ამის  საჭიროება.

რაც  შეეხება  მეორე  კითხვას, აქ  შესაძლოა  გამოითქვას  სხვადასხვა ვარაუდი. მისი  კორექტირება  კი  შეიძლება  მოვახდინოთ  ექსპერიმენტიდან  გამომდინარე  შედეგების  საფუძველზე.

2. ამოცანები, როგორც  უკუკავშირით  საგაკვეთილო  ინფორმაციის დაზუსტებისა  და  განმტკიცების  საშუალება:

იმის გასარკვევად, თუ რამდენად მოხდა ახალი  მასალის შეთვისება, მიზანშეწონილია  ისეთი  თვისებრივი და  მარტივი  გამოთვლითი  ამოცანების  გამოყენება,  რომლებიც  ახალი მასალის  საკვანძო ინფორმაციის  სწორი  გაგების  შედეგად ამოიხსნება,  მაგალითად:  თემის ,,ომის  კანონი წრედის  უბნისთვის“  სწორად  ათვისების  მიზნით  უკუკავშირის  პრინციპით  გაკვეთილის  ბოლოს  კვლავ  ვამოწმებთ  მიღებულ ინფორმაციას კითხვებით:

1. დენის  გაზრდით  იზრდება  თუ  არა  ძაბვა  გამტარის  პოლუსებთან?
2.  როგორაა  დამოკიდებული  გამტარის  წინაღობა  ძაბვასა და  დენის ძალაზე?

თითოეული  კითხვა  უარყოფითი  პასუხის  შემთხვევაში  შეიძლება  შევამოწმოთ ექსპერიმენტულად და  ასე მოვახდინოთ  გადაცემული ცოდნის  კორექტირება.

3. ამოცანები,  როგორც  საგაკვეთილო  ინფორმაციის  დამოუკიდებლად განმტკიცებითა  და  უკუკავშირის  გზით,  ცოდნის  კონტროლი. ამოცანების  გამოყენება, როგორც  საგაკვეთილო  მასალის  დამოუკიდებლად განმტკიცების  საშუალება  მნიშვნელოვანი და აუცილებელია, იმდენად, რამდენადაც ის  ხელს  უწყობს  მოსწავლეთა  დამოუკიდებელ  მუშაობას  და  აზროვნებას. უვითარებს  მათ  დასახული  პრობლემის  გადაწყვეტის  უნარს.  ამასთან  მნიშვნელოვანია, რომ  საგაკვეთილო  დავალების ამოცანები  ისე  იყოს  შერჩეული, რომ  ის  შესაბამისობაში მოდიოდეს  საგაკვეთილო  მასალასთან. სასურველია ისეთი ამოცანების  გამოყენება, რომელთა  ამოხსნისას  კვლევით ქმედებებთან  გვექნება  საქმე.

მაგ. თემაზე – ,, ომის  კანონი  წრედის  უბნისათვის’’ – საშინაო  დავალებად  შეიძლება მივცეთ  ამოცანები.

1. თუ გამტარის  ბოლოებზე  ძაბვა  გაიზარდა  3-ჯერ, როგორ  შეიცვლება  წინაღობა?
2. რეოსტატი ჩართულია  მუდმივი  ძაბვის  წრედში,  ისე  როგორც  ნახ. 2-ზეა მოცემული. როგორ  შეიცვლება  მისი  წინაღობა  და  დენის  ძალა  თუ მცოცს  გადავწევთ:

ა)მარჯვნივ?   ბ) მარცხნივ?

3 . ნახ. 2-ზე  გამოსახულ  რეოსტატში, როცა  მცოცი  მარჯვნივ  უკიდურეს  წერტილშია, დენის ძალაა – I, როსტატის  სიგრძის  რა ნაწილით  გადმოსწიეს  მცოცი მარცხნივ, თუ  დენის  ძალა  მასში  გახდა   I ?.

თემა: სწავლების მართვისა და უკუკავშირის პრინციპები.

ანოტაცია

ნაშრომში განხილულია:

1. მართვა, როგორც კიბერნეტიკული პროცესი და მოცემულია მისი განხორციელების გზები. სწავლება მართვადი პროცესია. სწვლების მართვა ხორციელდება მოსწავლის ტვინში – „შავ ყუთში“ ინფორმაციის მიწოდებით. მიწოდებული ინფორმაცია ტვინში გარდაიქმნება, გადამუშავდება, შეინახება და ქცევის ან აზრის გამოსავალზე მოგვცემს გარკვეულ შედეგს. მიღებული შედეგი შესაძლოა სწავლების მიზანს:

ა) ემთხვეოდეს, მაშინ უკუკავშირი საჭირო არ არის;

ბ) არ ემთხვეოდეს, მაშინ უნდა მოხდეს ცოდნის კორექტირება უკუკავშირის სქემით (ნახ.1) სასურველ შედეგამდე.

2. ამოცანების როლი მართვისა და უკუკავშირის განხორციელებაში. აქ მოცემულია ამოცანები, როგორც:

ა) პრობლემის დასმისა და ცოდნის შეფასების საშუალება;

ბ) უკუკავშირით საგაკვეთილო ინფორმაციის დაზუსტებისა და განმტკიცების საშუალება;

გ) საგაკვეთილო ინფორმაციის დამოუკიდებლად განმტკიცების საშუალება

თითოეულ საკითხზე მოცემულია შესაბამისი ამოცნები და მათი განხორციელების გზები.

ლიტერატურა:

1. ჯ. დიუი ბვშვის ცოდნა და სტანდარტი . მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ცენტრი 2002წ. გვ. 113-134
2. ჯ. ლეველინი კვლევაზე დაფუძნებული სწავლება – 2005წ.
3. ვ. ბელიკოვი “ ამოცანათა ამოხსნა ფიზიკაში , ზოგადი მეთოდები” „უმაღლესი სკოლა “ -1986წ.
4. ბერგი „კიბერნეტიკა – მეცნიერება ოპტიმალური მართვის შესახებ” თარგმანი ინგლისუიდან . „მეცნიერება” 1994წ.

ზურაბ ბართაია ჩხატაურის მუნიციპალიტეტი, ქვაბღის  საჯარო სკოლის ფიზიკის წამყვანი მასწავლებელი,  პედაგოგიურ მეცნიერებათა დოქტორი.

გონებრივი იერიში არის ახალი იდეების ძიების ერთ-ერთი მოხერხებული მეთოდი. ის,  მოსწავლის შემოქმედებითი უნარების სტიმულირების გზით ქმნის პრობლემის ან კონკრეტული ამოცანის გადაწყვეტის საშუალებას. მიუხედავად იმისა, რომ ეს მეთოდი პირველად არასაგანმანათლებლო სივრცეში გამოიკვეთა, იგი აქტიურად გამოიყენება სწავლა-სწავლების პროცესში. გონებრივი იერიშის დროს მოსწავლეები თამამად,  წინაპირობების გარეშე გამოთქვამენ თავიანთ მოსაზრებებს, რომელთა თავმოყრა ყოველგვარი კრიტიკის გარეშე ხდება. ამ მეთოდის გამოყენებით შესაძლებელია მოსწავლეთა აქტიურობის ამაღლება და მაქსიმალური ჩართულობის მიღწევა. ამასთან ეს არის გარკვეული ვარჯიში საკუთარი აზრის მოკლედ და სწრაფად ფორმულირებაში. მეთოდი ხელს უწყობს  მოსწავლეთა შესაძლებლობების ჯგუფებში გაერთიანებას, შეკრებილი იდეების ერთობლივ განსჯასა და განვითარებას.

გონებრივი იერიში წარმოადგენს კრიტიკული აზროვნების ერთ-ერთ მეთოდს, რომელიც მიმართულია მოსწავლეთა კოგნიტური და შემოქმედებითი გააქტიურებისკენ. ის მოხერხებულია სკოლის ნებისმიერ საფეხურზე გამოყენებისთვის, რადგან შეგვიძლია, ასაკობრივი შესაძლებლობების გათვალისწინებით დავგეგმოთ გონებრივი იერიშის ამოცანა და კითხვები, და კრიტიკული აზროვნების გამჭოლ კომპეტენციის განვითარებაზე ნაბიჯ-ნაბიჯ ვიზრუნოთ.

სამზადისი

თავდაპირველად უნდა განვსაზღვროთ გაკვეთილის თემა და მიზანი, დავაკონკრეტოთ სასწავლო ამოცანები. შემდეგ იგეგმება თავად აქტივობა, თითოეული ეტაპისათვის გათვალისწინებული დრო. მნიშვნელოვანია, შევარჩიოთ კითხვები გონებრივი იერიშის წარმართვისთვის და ასევე, დავამუშაოთ კრიტერიუმები საუკეთესო წინადადებების შესაფასებლად და შესარჩევად.

წარმართვის წესები

გაკვეთილზე სამუშაო პროცესის ორგანიზების ერთი ვარიანტი შეიძლება კლასის 2 ჯგუფად გაყოფა იყოს.  ერთი ჯგუფი აყალიბებს იდეებსა და ვარაუდებს, ანუ ქმნის იდეების ბანკს. მეორე ჯგუფი ახდენს ამ იდეების ანალიზს, ავსებს და ავითარებს შერჩეულ იდეებს. შესაბამისად, ჯგუფები თანმიმდევრულად მუშაობენ.

შესაძლოა მივმართოთ გონებრივი იერიშის ორგანიზების  სხვა ფორმას, როცა მთელი კლასი ჯერ იდეების გენერირებაშია ჩართული და შემდეგ მათ განხილვაშიც  ყველა მონაწილეობს.

არსებობს ოდნავ განსხვავებული პრაქტიკაც, როცა მოსწავლეები ბარათებზე აფიქსირებენ თავიანთ იდეებს და მერე ხდება განხილვა, ან ეს ბარათები მოძრაობს ჯგუფებში და ხდება მათი ანალიზი, შევსება;

გონებრივი იერიშის წარმართვის ეტაპები

გონებრივი იერიშის ნებისმიერი ფორმა ანალოგიურ ეტაპებს მოიცავს.

იდეების ბანკის შექმნა, რასაც დაახლოებით 10 წუთი დაეთმობა. ამ ეტაპზე ხდება შესაძლო გადაწყვეტილებების მოკრება. რაც მეტი და მრავალფეროვანი იქნება ეს ჩამონათვალი, მით უკეთესი. მთავარია, მოსწავლეები გახსნილად გამოთქვამდნენ თავიანთ იდეებს, თუნდაც ისინი არარეალისტურად გამოიყურებოდეს. ამ ეტაპზე კრიტიკა და კომენტარები დაუშვებელია. ყველა წინადადების დატანა ხდება დაფაზე თუ ფლიპჩარტზე. მოსწავლეებს უნდა ჰქონდეთ განცდა, რომ თითოეულ მათგანს შეუძლია წვლილის შეტანა იდეების ბანკში.

იდეების ანალიზი. ამ ეტაპს გაკვეთილის დიდი ნაწილი დაეთმობა. ხდება ყველა მოსაზრების ერთობლივი განხილვა, ანალიზი, კრიტიკა. სასურველია, ყველას წინადადებაში ვიპოვოთ რაიმე მნიშვნელოვანი, განვიხილოთ მისი გამოყენების შესაძლებლობა განსხვავებულ სიტუაციაში. შესაძლებელია ამისათვის საჭირო გახდეს მისი კორექტირება, სრულყოფა.

შემდეგი შედეგების დამუშავებაა. ეს ეტაპი შეიძლება სხვა გაკვეთილზეც წარიმართოს. ყველა წინადადებიდან და იდეიდან ხდება ყველაზე საინტერესოს და პრაქტიკულის შერჩევა და ჩვენი თავდაპირველი პრობლემისა თუ ამოცანის გადასაწყვეტად გამთლიანება.

რეკომენდაციები

გონებრივი იერიშის გამოყენებისთვის აუცილებელია შეირჩეს თემა და ამოცანები, რომელიც დააინტერესებს მოსწავლეებს და განავითარებს მათ კვლევით პოტენციალს. ამიტომ მნიშვნელოვანია, რომ პრობლემას, ამოცანას ჰქონდეს გადაჭრის მრავალგვარი შესაძლებლობა.

სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ დაწყებით საფეხურზე ამ მეთოდის გამოყენების დროს ბავშვები ხშირად ერთმანეთის იდეებს სხვადასხვა ფორმულირებით იმეორებენ. საჭიროა ეს თავიდან ავირიდოთ და პროცესი სწორ კალაპოტში მოვაქციოთ, მივუთითოთ მათ, რომ რაიმე განსხვავებული შემოგვთავაზონ.

იმ შემთხვევაში, თუ მოსწავლეები პასიურობენ, შეიძლება  პირადად ჩავეკითხოთ, სასურველია, უფრო აქტიური მოსწავლის შერჩევა.

გონებრივი იერიშის მეთოდის წარუმატებლობის მიზეზი შეიძლება იყოს უინტერესო თემა, როცა ის ბავშვებს არ აღუძრავს ინტერესს და ან ის, რომ მათ არ აქვთ იდეების თავისუფლად გამოთქმის გამოცდილება. ამ მეთოდთან გაშინაურების შემდეგ ის მოსწავლეების ერთ-ერთი საყვარელი აქტივობა ხდება.

ძლიერი და სუსტი მხარეები

გონებრივი იერიშის მეთოდის გამოყენებას თავისი უპირატესობები აქვს. ის ხელს უწყობს:

შემოქმედებითი და ანალიტიკური აზროვნების განვითარებას;

კომუნიკაციის უნარების განვითარებას. მოსწავლეები არამარტო თავიანთი მოსაზრებების ზუსტად და მკაფიოდ გამოთქმას სწავლობენ, არამედ სწავლობენ თანაკლასელთა მოსმენას, არ აწყვეტინებენ მათ აზრს და ცდილობენ მაქსიმალურად ჩაწვდნენ მათი იდეების არსს.

ფანტაზიისა და წარმოსახვის უნარების გაძლიერებას;

პოზიტიური, ადეკვატური კრიტიკის მიმღებლობას;

კიდევ ერთ დადებით მხარეს წარმოადგენს ის, რომ არ დგას მოსწავლეთა წინასწარ მომზადების საჭიროება.

მეთოდის სუსტ მხარედ მიჩნეულია ის, რომ მისი გამოყენება არ არის მიზანშეწონილი რთულ სადისკუსიო საკითხებზე მსჯელობისას. პროცესის მართვა საკმაოდ რთულია და წესების ცოდნასა და დაცვას მოითხოვს.

გამოყენების საზღვრები

ეს მეთოდი შესაძლებელია გამოვიყენოთ ნებისმიერ სფეროში. გაკვეთილზე მისი გამოყენება ნებისმიერ ფაზაზე შეიძლება. ასევე არ აქვს ასაკობრივი შეზღუდვა, არა თუ სკოლის ყველა საფეხურზე, არამედ საბავშვო ბაღსა და უმაღლესშიც წარმატებით გამოიყენება. მასწავლებელს შეუძლია შეარჩიოს ნებისმიერი თემა, როგორც კონკრეტული საგნის ფარგლებში, ასევე არასაკლასო პროგრამიდან.

გონებრივი იერიშის მეთოდის გამოყენება შესაძლებლობას იძლევა, რომ მოსწავლეებთან მოვახდინოთ იმის დემონსტრირება, რომ ერთსა და იმავე ამოცანას შეიძლება გადაწყვეტის რამდენიმე გზა  მოვუძებნოთ და თითოეული მათგანი იყოს სწორი და შედეგიანი. უბრალოდ ყველაფერი დამოკიდებულია კონკრეტულ მოცემულობაზე. ეს მეთოდები ხელს უწყობს სტერეოტიპების მსხვრევას, სრულიად ახალი, თამამი იდეების გენერირებას; ყველას თანაბრად ეძლევა ჩართულობისა და გამოხატვის შესაძლებლობა.

მრავალი წლის წინ, როდესაც მასწავლებლებისთვის ტრენინგების ჩატარება დავიწყე, მახსოვს ერთ-ერთმა პედაგოგმა, რომელიც მთელი კურსის მანძილიზე დიდი ყურადღებით მისმენდა, მითხრა: „ძალიან გული მწყდება, რომ ეს ყველაფერი, რასაც თქვენ ახლა გვიყვებით, უფრო ადრე არ ვიცოდი. მაშინ ხომ ამდენ შეცდომას არ დავუშვებდი არც მოსწავლეებთან და არც საკუთარ შვილებთან“.

ეს ისტორია ახლა იმიტომ გამახსენდა, რომ ჩემი სტატიების ერთგულმა მკითხველმა (ის თავად ასე მოიხსენიებს საკუთარ თავს) ცოტა ხნის წინ მომწერა, როგორი დანაშაულის გრძნობა აქვს შვილების მიმართ. „მე ძალიან ვცდილობ შევიცვალო, გავხდე უფრო თანამგრძნობი, ლოიალური, თუ გნებავთ უფრო კეთილი, მაგრამ არის შემთხვევები, როდესაც თავს ვერ ვიკავებ, ვყვირი, ჩხუბობ, ბავშვებს საყვედურებით ვავსებ, ვსჯი. მოკლედ, ხანდახან ისეთი ბრაზი და მრისხანება მიპყრობს, რომ მერე თავად ძალიან მრცხვენია. მე არ ვმუშაობ, არც მიმუშავია, ჩემმა მეუღლემ და მე ასე გადავწყვიტეთ, რადგან სამი შვილი გვყავს და ძიძის გარეშე მათი აღზრდა სხვანაირად ვერ წარმოგვედგინა. ჩემი ცხოვრება მათზე ზრუნვას, მათ კეთილდღეობას, კომფორტს, განათლებას, სულიერ და პიროვნულ წონასწორობას მივუძღვენი, რასაც სრულებით არ ვნანობ. მხოლოდ ის მაღიზიანებს, რომ ხანდახან სრულიად ვერ ვაკონტროლებ საკუთარ თავს და ბავშვებზე ვიყრი ჯავრს. ცოდვა გამხელილი სჯობსო, ხომ გაგიგონიათ და არის მომენტები, როდესაც იმასაც კი ვფიქრობ, რომ იქნებ სჯობდა ასეთი „გიჟი დედა“ არ ვყოფილიყავი  და, შვილების გარდა, საკუთარი თავისთვის, კარიერისთვის დამეთმო ცოტა დრო და ენერგია? მაგრამ მსგავს ფიქრებს მაშინვე უკუვაგდებ, რადგან ვთვლი, რომ დედამ შვილების აღზრდაზე უკეთესი რა უნდა აკეთოს? ისინი ხომ ჩემი ცხოვრებაა, ჩემი იმედი და მომავალია. მე მათზე დიდ იმედს ვამყარებ და იმედი მაქვს იმედგაცრუება არ მემუქრება“.

ამ წერილზე საკუთარი მოსაზრების გამოსათქმელად და ქალბატონი ნინოსთვის პასუხის გასაცემად რომ ვემზადებოდი, ერთ საინტერესო წერილს გადავაწყდი, რომლის ავტორია რუსი ფსიქოლოგი ვერონიკა ხლებოვა. წერილის სათაურია: „საჩუქრები ჩემი შვილებისთვის. ის, რასაც მაღაზიაში ვერ იყიდი“.

„მე შვილებს გავუკეთებ საჩუქარს -ვიზრუნებ ჩემს ჯანმრთელობაზე. და ამის გამო მათ აღარ მოუწევთ ჩემ გამო შფოთვა. მათ აღარ მოუწევთ, ცხოვრება დაიმძიმონ იმაზე ფიქრით, რომ დედას უდროო დროს დაკარგავენ. ჩემს შვილებს აღარ მოუწევთ ზედმეტი ფიქრი დედისთვის საავადმყოფოების მოძიებაზე, საუკეთესო ექიმების შერჩევაზე. მე აუცილებლად ვიზრუნებ ჯანმრთელობაზე, რათა ჩემმა შვილებმა აღარ ინერვიულონ ჩემს ფიზიკურ მდგომარეობაზე.

ჩემი სამსახური ძალიან მიყვარს. ვაკეთებ იმას, რაც მომწონს. მიუხედავად ამისა, არასდროს ვაიძულებ საკუთარ თავს, გადავიქანცო სამსახურში, გამოვიფიტო და გადავიღალო. მე ვჩუქნი ჩემს შვილებს ცხოვრებისადმი დამოკიდებულების ასეთ მოდელს – არ იძალადო საკუთარ თავზე და არ იმუშაო ისეთ სამსახურში, რომელიც არ გიყვარს.

მე თავს უფლებას ვაძლევ, მქონდეს გრძნობები და ემოციები. ხან მოწყენილი და სევდიანიც ვარ, ხან ვდარდობ კიდეც. იშვიათად, მაგრამ მაინც მაქვს შურიანობის შემოტევები. თუ მეცინება, შემიძლია ხმამაღლა გადავიხარხარო. მე განვიცდი ყველაფერს, რაც ჩემ გარშემო ხდება და მიმაჩნია, რომ ამ გრძნობებით შევძლებ, თავი ავარიდო ნებისმიერ დეპრესიას. ამ წელს რამდენჯერმე მომიხდა დანაკარგის გადატანა. სევდა და მწუხარება გადაივლიდა გარკვეული დროის შემდეგ და მე ვხურავდი განვლილ ფურცელს. ამის შემდეგ მოდიოდნენ ახალი იდეები, ახალი ადამიანები, ახალი გარემოებები. თქვენ წარმოიდგინეთ შური – ეს არის შესანიშნავი ბარომეტრი იმისა, თუ რა არის ის, რაც მე ამ ცხოვრებაში მაკლია. შური მეხმარება გავიხსენო ის, რისი გადაწყვეტაც მე ჯერჯერობით ვერ მოვახერხე ან ის, თუ რას ვერ შევეგუე. მისი წყალობით, ვახერხებ ვიფიქრო იმაზეც, რაც მაკლია, რაც მსურს.

მე ვაჩუქებ ჩემს შვილებს შესაძლებლობას – შეიგრძნონ საკუთარი თავი, იცხოვრონ საკუთარი გრძნობებით, შეძლონ გათავისულდნენ წარსულისგან, რათა იფიქრონ იმაზე, რაც ჯერჯერობით აკლიათ; იცინონ, როდესაც რამე სასაცილო ხდება და განიცადონ სიამოვნება სიხარულისგან.

როდესაც თეატრში წასვლა მინდება, აუცილებლად მივდივარ. თუ მსურს სამოგზაუროდ წასვლა, ვიწყებ დაგეგმვას, რათა განვახორციელო ჩანაფიქრი. თუ დაღლილობას ვგრძნობ, ვეძებ შესაძლებლობას, რომ დავისვენო.

მე ვაჩუქებ შვილებს უფლებას, მოუსმინონ საკუთარ თავს, პატივი სცენ საკუთარ მოთხოვნილებებს. და არ თქვან უარი საკუთარი სურვილების განხორციელებაზე.

მე ვაჩუქებ შვილებს საკუთარი თავისა და ტალანტის რწმენას და ისინი აუცილებლად შეძლებენ მათ რეალიზებას, თუ ამაში საკმარის ძალისხმევას ჩადებენ. და თუ რამდენი ძალისხმევის დახარჯვა გახდება ამისათვის საჭირო, ამას თავად გადაწყვეტენ, საყოველთაოდ მიღებული სტანდარტების, საკუთარი უნარების, შესაძლებლობებისა და სურვილების გათვალისწინებით. მე ვასწავლი მათ ურთიერთობებს, გავუზიარებ საკუთარ გამოცდილებას იმის შესახებ, თუ როგორ მუშაობს ეს ყველაფერი. მაგრამ მე აუცილებლად მივცემ მათ შეცდომების უფლებას, რომლებსაც თავად გადახარშავენ, თავადვე მოიშუშებენ ჭრილობებს და ამ ყველაფრისგან გამოცდილებას მიიღებენ. მხოლოდ ამ ყველაფრის სწავლებით მოახერხებენ ისინი ჩემ გარეშე ცხოვრებას. მე მხოლოდ მოხარული ვიქნები, თუ შვილები ჩემ გარეშე მოახერხებენ წარმატებულ ცხოვრებას. მხოლოდ ასე შეძლებენ ისინი არ დაიმძიმონ თავი დანაშაულის შეგრძნებით და არ განიცადონ ჩემ მიმართ სიბრალული, ჩემი „წასვლის შემდეგ“. ჩვენ „უბრალოდ“ ახლობელი ადამიანები ვიქნებით.

ძალიან ბევრ დროს დავუთმობ საკუთარ თავს და საკუთარ ცხოვრებას. ასე ჩემი შვილები არ გახდებიან ჩემი მეურვეები, რომლებიც შეეცდებიან ჩემი ცხოვრების საკუთარი ცხოვრებით შევსებას; საკუთარი წარმატებებით და იმაზე ოცნებით, როგორ მოახერხებენ ჩემს ცხოვრებას აზრი შესძინონ.

მე თავად შევძენ საკუთარ ცხოვრებას აზრს, რამეთუ ჩემთვის საკუთარი მიზნები, გრძნობები, სურვილები ძალიან მნიშვნელოვანია. მე თვითონ მოვახერხებ საკუთარი საჭიროების პოვნას, საკუთარი მნიშვნელოვნების გააზრებას, რათა მოვახერხო ჩემივე ნიჭისა და სურვილების რეალიზება. ჩემზე უკეთ ამ ამოცანას ვერავინ გადაჭრის.

ვაჩუქებ შვილებს ძალიან ბევრ დამოუკიდებლობას. არაფერში მჭირდება მათზე კონტროლი, არ მჯერა, რომ ჩემი კონტროლი დაეხმარება ჩემს შვილებს სწორი გზის არჩევაში. პირიქით, დარწმუნებული ვარ, რომ ჩემი კონტროლი მხოლოდ წინააღმდეგობას შექმნის და მე არ მსურს, ჩემმა შვილებმა ცხოვრება ამ წინააღმდეგობასთან ბრძოლაში გაატარონ.

მე ვაძლევ თავისუფლებას შვილებს, იცხოვრონ სისხლსავსე, საინტერესო და უბრალოდ უკეთესი ცხოვრებით. მჯერა, რომ ისინი თავად მოახერხებენ, გახადონ ცხოვრება სრულფასოვანი და ბედნიერებით აღსავსე, რასაც მათი სურვილები და სიცოცხლის წყურვილი განაპირობებს“.