ჩვენ გარშემო გამოსაკვლევ-შესასწავლს რა დალევს და აღმოჩნდნენ მეცნიერები, რომელთაც კვლევის ობიექტად “სველი თვალები” გაიხადეს. ამ მოვლენის მნიშვნელობა, სირთულე და, თქვენ წარმოიდგინეთ, საჭიროებაც კი იმდენად დიდი აღმოჩნდა, რომ მას მეცნიერთა მთელი ამქარი შეება – ფიზიოლოგები, ექიმები, ფსიქოლოგები, ფსიქიატრები და… ქიმიკოსები.

ძნელია გავიხსენოთ დრო, ბოშების ყოფა-ცხოვრება სავსე რომ არ ყოფილიყოს დამცირებით, უფლებათა შელახვით, რეპრესიებით… ძნელია დავასახელოთ სახელმწიფო, სადაც ბოშათა დისკრიმინაცია ისტორიის ამა თუ იმ საფეხურზე კანონმდებლობაშივე არ ყოფილიყოს ჩადებული და ინსტიტუციონალიზებული. უკანასკნელი ქვეყანა, სადაც ბოშათა უუფლებო სტატუსი გაუქმდა, რუმინეთი იყო 1856 წელს.

სწორედ ერთ-ერთი ასეთი ღონისძიების შემდეგ ამეკვიატა ამ ხალხზე ფიქრი.

ბოშებიც და მათი გულშემატკივრებიც ერთხმად აღიარებენ, რომ მთავარი პრობლემა მათი საზოგადოებაში არაინტეგრირებულობაა, ვინაიდან მათ უმეტესობას არ გააჩნია პირადობის დამადასტურებელი არანაირი საბუთი, ვერ იღებს თუნდაც ელემენტარულ განათლებას, უჭირს ქართულად ლაპარაკი, არ აქვს სტაბილური სამუშაო და იშვიათად ურთიერთობს სხვა ეთნოსის წარმომადგენლებთან. ეს ყველაფერი მათი თემის უკიდურესად კლანურ სტრუქტურად ჩამოყალიბებას იწვევს.

დედაქალაქში, მთაწმინდის ძირას გაშენებულ ვერის უბანში, უამრავი მშვენიერი პატარა აღმართია. ერთ-ერთ ასეთ აღმართზე, უძველესი ღვინის ქარხნის გვერდით, ოთხსართულიანი მოცისფრო-მომწვანო შენობა დგას. ეს ჩემი სკოლაა… ხშირად მიწევს მის წინ ავლა-ჩამოვლა, კვირაში რამდენჯერმე ვხედავ ამ სასწავლებელს, მის შესასვლელთან შეგროვილ მშვიდ მშობლებსა და ხმაურიან მოსწავლეებს. ერთ დროს მქუხარე გიმნაზიის აქა-იქ ჩამონგრეულ საბჭოთა სტილის ფასადს გულგრილად ვერასდროს ვუყურებ. ალბათ იფიქრებთ, რომ ეს ამ უცნაურად შეღებილ შენობაში გატარებული ბედნიერი თორმეტი წლის ბრალია. ცხადია, არც შეცდებით, თუმცა ჩემს ემოციას აქვს სხვა სერიოზული საფუძველიც.

შუა საუკუნეებსა თუ ახალ ეპოქაში საზოგადოებრივი ცხოვრების წარმმართველი მთავარი ძალა მხედრული სიმამაცით, სიმდიდრით ან ღვთისმსახურებით გამორჩეული მოქალაქეები იყვნენ. მრავალი მკვლევარი სერიოზული არგუმენტების მოშველიებით ამტკიცებს, რომ დასავლეთში ეს დრო დასრულდა. ათეულობით წელია, ევროპის განვითარების მთავარ ფაქტორს, ლოკომოტივს განათლება წარმოადგენს. ცოდნაზეა დაფუძნებული ეკონომიკა, პოლიტიკა, საზოგადოებრივი ცხოვრების თითქმის ყველა სფერო. პროფესიონალთა არსებობისთვის აუცილებელ ნოყიერ ნიადაგს კი, უპირველესად, მაღალი კლასის ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებები ქმნის. საქართველოში, მის ქალაქებსა თუ სოფლებში, სწორედ ამგვარი სასწავლებლების ნახვაზე ვოცნებობ მშობლიური სკოლის დანახვისას.

როგორია თანამედროვე სკოლა ?

. თანამედროვე, უბრალო ევროპული სკოლისთვის დამახასიათებელია თავისუფლების მაღალი დონე, რაც გადაწყვეტილების მიღების პროცესში რაც შეიძლება მეტი მოქალაქის დამოუკიდებელ თანამონაწილეობას გულისხობს. მშობლები, მასწავლებლები და ზედა საფეხურის მოსწავლეები ხანგრძლივი დისკუსიის შემდეგ ერთობლივად ადგენენ რესურსების განაწილებისა თუ განკარგვის ძირითად გეგმას. სასკოლო საზოგადოების ნება ფაქტობრივად დაუძლეველია ნებისმიერი სახელმწიფო ორგანოსათვის.

ასეთ სკოლებში ფართო თვითმმართველობის სტრუქტურათა გვერდით აუცილებლად არის ინფორმაციის გავრცელების სპეციალური საშუალებებიც. სასკოლო გაზეთი, რადიო თუ ვებგვერდი საჯარო განხილვების მთავარი ასპარეზია, სადაც მოსწავლეები და პედაგოგები თემში, დასახლებასა თუ ქვეყანაში მიმდინარე მოვლენების გაანალიზებას ცდილობენ. შედეგად ახალგაზრდები სამოქალაქო აქტივიზმის პირველ გამოცდილებას იძენენ, საზოგადოებას, ირგვლივ მცხოვრებ ადამიანთა ჯგუფს კი მისთვის მნიშვნელოვანი თემების აქტუალიზების საუკეთესო შესაძლებლობა ეძლევა.

სასურველ, ოპტიმალურ სასკოლო კლიმატზე მეცნიერები – დისერტაციებს, ხოლო პოლიტიკოსები პარტიულ პროგრამებს წერენ.

ამ თემაზე კიდევ ბევრის თქმა შეიძლება, თუმცა ერთი რამ ნათელია – “ბედი იმისია, ვინც ძლიერია, ძლიერი კი მხოლოდ მცოდნე კაცია”.

ჩემს სკოლას არცთუ დიდი, მაგრამ ძალიან კარგი ბიბლიოთეკა ჰქონდა, განსაკუთრებით – საბავშვო, და მე მისი ხშირი სტუმარი ვიყავი. ზოგჯერ პირველ გაკვეთილზე გამოტანილ წიგნს გაკვეთილების ბოლოს უკანვე ვაბრუნებდი წაკითხულს (ბევრი უინტერესო გაკვეთილი გვიტარდებოდა და რა უნდა მექნა).

სკოლის ბიბლიოთეკიდან გამოვიტანე ჩემი ბავშვობის თითქმის ყველა მნიშვნელოვანი წიგნი – პატარა მაწანწალას სევდიან ამბავზე, ლონდონის ჯურღმულებში გატარებულ დღეებზე, ცირკის მსახიობ უსახლკარო ბიჭსა თუ პარიზელ გავროშზე, რომელიც დიდხანს რჩებოდა ჩემთვის ფრანგული რევოლუციის სიმბოლოდ.

ამ ბიბლიოთეკამ გამაცნო მერი პოპინსი და ვარსკვლავიანი თაფლაკვერები, მაწანწალა რასმუსი და შესანიშნავი ოჯახის საზაფხულო ისტორიები სალტკროკაზე.

სკოლის ბიბლიოთეკამ მაჩუქა რეზო ინანიშვილის მოთხრობების უკეთილშობილესი გმირები, გურამ რჩეულიშვილის ამაყი და სიცოცხლით სავსე პერსონაჟები, არჩილ სულაკაურის “სალამურას თავგადასავლის” საოცარი სამყარო, ციცინათელებისა და ჭიამაიების მწყემსი გოგო-ბიჭი, გოდერძი ჩოხელის სევდიანი სიკეთე და გიორგი ლეონიძის პროზის წყალუხვი და ფერუხვი ქართული.

მერე თანდათან ვიზრდებოდი, სკოლის ბიბლიოთეკიდან გამოტანილი წიგნებიც იცვლებოდა. ცოტა ჰემინგუეი, დოსტოევსკი, ჩეხოვის პიესები, მერე – აღმოსავლური მწერლობა, მაშინ ჩემთვის ასე უცხო და საინტერესო აკუტაგავა, აქვე – თომას მანიც, ჰესე, ფოლკნერი…

მახსოვს ის დღეები – მივიდოდი დილით, გამოვიტანდი წიგნს (ბიბლიოთეკარი თაროებთანაც მიშვებდა ხოლმე), მერე ვიჯექი კლასში და, იშვიათი გამონაკლისის გარდა, ყველა გაკვეთილზე ვკითხულობდი. კლასში კი ახალი ფარდების ყიდვისა თუ საშინელი, მხრჩოლავი “კერასინკისთვის” ნავთის მოტანის საკითხი განიხილებოდა.

მე ამ დროს ნატაშა როსტოვას პირველ მეჯლისზე ვცეკვავდი, აღდგომის კუნძულების საიდუმლოებს ვიკვლევდი ან კორფუს მზეს ვეფიცხებოდი ჯერალდ დარელის უსაყვარლესი წიგნის სხვა პერსონაჟებთან ერთად.

მოკლედ, დედაჩემის მერე, რომელიც, მას შემდეგ, რაც კითხვა ვისწავლე (5 წლისა გამართულად ვკითხულობდი), მირჩევდა და მთავაზობდა წიგნებს, მკითხველი ჩემში ჩემი სკოლის ბიბლიოთეკამ გაზარდა.

ცოტა ხნის წინ ასეთი ამბავი შემემთხვა:

ბუკინისტების აქტიური სტუმარი ვარ, ხშირად დავხეტიალობ წიგნის მტვრით დაბინდულ მათ მაღაზიებსა თუ ქუჩაში გამოდგმულ, უძვირფასესი განძით დატვირთულ თაროებთან.

ერთ ჩვეულებრივ, მზიან დღეს ხალხით სავსე ერთ-ერთ მთავარ ქუჩაზე წიგნის გამყიდველთან შევჩერდი – დავინახე ზოგიერთი ძალიან ნაცნობი წიგნი, ასე ვთქვათ, უცვლელი რეპერტუარი, როგორიცაა რომან მიმინოშვილის მიერ პროზად ნათარგმნი ილიადა, ან კონსტანტინე გამსახურდიას “დიდოსტატის მარჯვენა”. ასეთი წიგნები ზემოდან აწყვია ხოლმე, სხვა, უფრო საინტერესო საკბილო მათ ქვეშ უნდა ეძებო.