“… უსულო საგნები, რომლებიც ხმას გამოსცემენ – სტვირი ან ებანი, თუ ხმებში არ იძლევიან განსხვავებებს, როგორც შეიცნობა, რას უკრავენ სტვირზე ან ებანზე. საყვირიც თუ გაურკვეველ ხმას გამოსცემს, ვინ გაემზადება საბრძოლველად? ასევე თქვენც, თუ ენით გაურკვეველ სიტყვას წარმოთქვამთ, როგორ გაიგება ნალაპარაკევი? ჰაერში ილაპარაკებთ. მაგალითად, რამდენი განსხვავებული სიტყვაა წუთისოფელში და მათგან არც ერთი არ არის უმნიშვნელო. ამიტომ, თუ სიტყვის მნიშვნელობა არ ვიცი, უცხო ვიქნები მოლაპარაკისათვის, ხოლო მოლაპარაკე – უცხო ჩემთვის…”
კორინთელთა, 14. 7-11
ყოველგვარი მეტყველებისთვის და, განსაკუთრებით, მჭევრმეტყველების ტექსტებისთვის, მნიშვნელოვანია იმის გარკვევა, სწორად თუ არასწორად არის წაკითხული თუ გაგებული სიტყვა, წინადადება, ფრაზა, გამონათქვამი… ამისთვის კი საჭიროა მთელი ტექსტის კარგად შესწავლა. პოლანი წერს: სიტყვა აზრს იძენს მხოლოდ ფრაზაში, ფრაზის აზრი გასაგები ხდება აბზაცის კონტექსტის მიხედვით, აბზაცისა – წიგნის კონტექსტში, ხოლო წიგნის აზრისა – ავტორის შემოქმედების კონტექსტში. დედამიწის აზრი, – დასძენს პოლანი, – მზის სისტემაა, მზის სისტემისა – ირმის ნახტომი, ირმის ნახტომის აზრი კი… ეს ნიშნავს, რომ ჩვენ არასდროს არ ვიცით რაიმეს სრული აზრი და, შესაბამისად, არც სიტყვისა. სიტყვა არის ახალ-ახალი პრობლემების ამოუწურავი წყარო. სიტყვის აზრი არასდროს არ არის სრული.
მეტყველებას აქვს მიზანი, სხვაგვარად ტექსტი გაუგებარი იქნებოდა. რიტორიკული ტექსტების მიზანი მკაფიოდ ჩამოყალიბებულია. ენა, რომელსაც სუბიექტი უსახავს მიზანს და აძლევს ამოცანას, აკეთებს ყველაფერს, რათა შესაბამისი ფორმით და მეტყველების კონტექსტის გათვალისწინებით, სათქმელი მიიტანოს ადრესატამდე.
თუ სიტყვის შინაარსის საკუთრივ ლინგვისტიკური ინტერპრეტაციის საფუძველია მნიშვნელობა, პრაგმატიკული მნიშვნელობის საფუძველი – აზრია. აქედან გამომდინარეობს ცნობილი მეტამორფოზა, რომ „სიტყვა წინადადებაში წყვეტს სიტყვად ყოფნას”.
რიტორიკულ ტექსტთა გაგება არ შემოიფარგლება მხოლოდ ზედაპირული შინაარსის გაგებით, აუცილებელია იმ სიღრმეების წვდომა, იმ მიზნისა და მოტივების ამოცნობა, რისთვისაც დანიშნულია ესა თუ ის მეტყველება. საკითხი შეიძლება ამგვარად დავსვათ: მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ის, რა და როგორ ითქვა, არამედ ის, რისთვის და რატომ ითქვა. ვიგოდსკი აზრისა და სიტყვებით გამოთქმული მნიშვნელობის ურთიერთმიმართებას ასე გამოთქვამს მეტაფორულად: „აზრი შეიძლება შევადაროთ მაღალ ღრუბელს, რომელიც იღვრება სიტყვების წვიმით”.
რიტორიკული (და არა მხოლოდ რიტორიკული) მეტყველება შეიძლება განვიხილოთ როგორც ტექსტისა და ქვეტექსტის, მნიშვნელობისა და აზრის, გარეგანი და შინაგანი მეტყველების ურთიერთკავშირი და მთლიანობა. გარეგანი მეტყველება იგივე ღია ტექსტია, რომელსაც წარმოთქვამს ორატორი, აზრი – შინაგანია, დაფარული, რომელიც მეტყველებაში უნდა „გამჟღავნდეს” არაპირდაპირ. „ორატორი ხშირად რამდენიმე წუთის განმავლობაში ავითარებს ერთსა და იმავე აზრს… სწორედ იმიტომ, რომ აზრი არ ემთხვევა არათუ სიტყვებს, არამედ არც მათ მნიშვნელობებს, რომლებითაც ის გამოითქმის. გზა აზრიდან სიტყვისკენ მნიშვნელობაზე გადის. ჩვენს მეტყველებაში ყოველთვის არის დაფარული ქვეტექსტი.
ამ წინააღმდეგობის დასაძლევად იქმნება ახალი გზა აზრიდან სიტყვისკენ სიტყვათა ახალი მნიშვნელობის გავლით” (ვიგოდსკი).
ორატორი მეტყველებისას მიმართავს სხვადასხვა ენობრივ და არაენობრივ საშუალებას, რითაც მსმენელს მიანიშნებს მთავარ სათქმელზე, შინაგან აზრზე. ზეპირი მეტყველებისას ამას იგი ახერხებს ინტონაციით, პაუზით, ჟესტ-მიმიკით, რომელთა მეშვეობით ორატორი მსმენელის ყურადღების კონცენტრაციას ახდენს მთავარზე. ამასვე აკეთებს მსახიობიც, რომლის მთავარი ამოცანაა მაყურებლამდე იდეის, აზრის მიტანა ტექსტის (გარეგანი მეტყველების) საშუალებით.
ყოველგვარი ტექსტი არ ხასიათდება, რა თქმა უნდა, ორპლანიანობით, მაგრამ რიტორიკული დისკურსისათვის ტექსტის ორპლანიანობა მარკირებული ენობრივი მოვლენაა. მაგალითად, ქადაგებათა მიზანი ღმერთის სიტყვის აზრის მიტანაა ადამიანთა ცნობიერებამდე….
როგორც ენისა და ცნობიერების პრობლემის მკვლევარი, ფსიქოლოგი ლურია მიუთითებს: „არსებობს გამონათქვამის ისეთი სპეციალური ფორმები, სადაც ქვეტექსტი, ანუ შინაგანი აზრი, აუცილებლად არსებობს. ასეთებს მიეკუთვნება გამონათქვამები, რომლებსაც გადატანითი მნიშვნელობა აქვთ”. ანუ, დავძენთ, რომ ეს იგივეა, რაც მეტაფორული (ფართო გაგებით) აზროვნება შესაბამისი ფორმებით გამოხატული მეტყველებაში.
ამ მხრივ საინტერესოდ გვეჩვენება უნივერსალური სიმბოლიზმის შუასაუკუნეების თეორია. შუასაუკუნეების ეგზეგეტიკა შეეცადა არაპირდაპირი აზრის გამოხატვის ყველა ფორმა წარმოედგინა სიმბოლოს თეორიის ჩარჩოებში. განარჩევდნენ სიმბოლიზაციის ორ დონეს:
1)სიტყვათა დონე (ლექსიკური სიმბოლიზმი)
2)რეფერენტთა დონე (ისტორიის, მოვლენების და პერსონაჟების სიმბოლიზაცია).
ჩვეულებრივ, ეგზეგეტიკაში გამოყოფდნენ სამ ძირითად მიმართულებას: სემიოტიკური, რიტორიკული და ჰერმენევტიკული. ნეტარი ავგუსტინეს ნიშნის თეორია შემდეგში მდგომარეობდა: სამყარო იყოფა საგნებად (res) და ნიშნებად (signum). ნიშანი განისაზღვრება, როგორც საგანი, რომელსაც, გარდა იმისა, რომ თავისთავად აქვს აზრი, ავლენს კიდევ რაღაცას, რადაც ის არ გვევლინება. ცვეტან ტოდოროვი შენიშნავს, რომ ავგუსტინე საუბრობს საგნებზე და ნიშნებზე, მაგრამ არ განიხილავს საგნებს, როგორც მეორის რეფერენტებს.
შუასაუკუნეების სიმბოლიზმის კოსმოლოგიური უნივერსალიზმი დაკავშირებულია უკანასკნელი აღსანიშნის გაგებასთან. ნეტარ ავგუსტინესთან რეალურად ყოველ საგანს შეუძლია აღნიშნოს მეორე საგანი, ანუ გამოვიდეს აღმნიშვნელის როლში… ამ პერსპექტივაში ერთადერთი საგანი, რომელიც არ შეიძლება აღსანიშნის როლში გამოვიდეს, არის ღმერთი. გარკვეული აზრით, აქ გათანაბრებულია რეფერენტის სემიოტიკური გაგება და პირველმიზეზის მეტაფიზიკური გაგება.
სიგნიფიკაციური დამოკიდებულების საბოლოო პოლუსებია: ღმერთი – სიტყვა – წმინდა აღსანიშნი და წმინდა აღმნიშვნელი, სადაც მატერიალურობა ფიქსირებულია სიტყვის პოლუსზე, ხოლო სპირიტუალობა – რეფერენტის პოლუსზე.
ავგუსტიანესეული ნიშნის კონცეფცია საფუძვლად დაედო შუასაუკუნეების რიტორიკას. რიტორიკაში წინა პლანზე გამოვიდა ალეგორია, რომლის გაგება განსხვავდებოდა ანტიკური გაგებისაგან.
ტროპების განსხვავებულ კლასიფიკაციას გვთავაზობს სხვადასხვა სკოლა და მიმართულება. საინტერესოა ცვეტან ტოდოროვის სქემა.
ჩვენს შემთხვევაში ტროპებს და ფიგურებს რიტორიკულ ტექსტებში განვიხილავთ, როგორც გარეგან მეტყველებაში ტექსტის შინაგანი აზრის, იდეის გამოვლენის აშკარა ფაქტებს.
მთავარი აზრი, იდეა ყოველთვის შენიღბულია ღია ტექსტით, ტროპებისა და ფიგურების მეშვეობით კი დაფარული აზრი ტექსტში შენიღბულად „იჭრება”, რადგან მეტაფორა უკვე თავისთავად შენიღბული აზრია. მეტაფორის (ან სხვა რომელიმე ტროპის ან ფიგურის) ახსნით კი საშუალება გვეძლევა მივაკვლიოთ მთავარ აზრს – ქვეტექსტს.
მეტაფორულად ეს აზრი შეიძლება ასე წარმოვადგინოთ: ზღვა (ოკეანე), რომელიც თავის თავში აერთიანებს ზედაპირს და სიღრმეს. ზედაპირი ღია ტექსტია, ხოლო სიღრმე -აზრი (იდეა). როგორ შეიძლება სიღრმის გამოკვლევა? სიღრმეში ჩასვლით ან ზედაპირზე ამოტივტივებული რაიმე ნიშნის ახსნით. ახლა წარმოვიდგინოთ, რომ ზღვის ზედაპირზე ამოტივტივებული საგანი (ნიშანი) ეს ღია ტექსტში ქვეტექსტიდან (სიღრმიდან) შემოჭრილი ტროპებია, რომელთა ახსნით და ანალიზით ვშიფრავთ სიღრმეს – აზრს, იდეას. სიღრმის გამოკვლევა სიღრმეში ჩასვლითაც შეიძლება, მაგრამ ამ შემთხვევაში ენა „წყვეტს” არსებობას იდუმალში გადასვლის გამო.
ამავე პრინციპზეა აგებული სიმბოლოს ფსიქოანალიტიკური კონცეფცია. ფსიქოანალიზი მიზნად ისახავს ინდივიდუალური ფსიქიკური პროცესების ინტერპრეტაციას, რომლებიც არაცნობიერადაა დაკავშირებული სიმბოლიზაციის პროცესებთან. ფაქტობრივად, ფსიქოანალიტიკოსების ყურადღების ცენტრშია აღმნიშვნელისა და აღსანიშნის დამოკიდებულების პრობლემა. სიმბოლოს გაგება (აქ ნიშანი რეფერენტის გარეშე) უკავშირდება ფსქოანალიზისათვის ფუნდამენტურ „გამოდევნის” კონცეპტს.
ჩვენთვის ფსქიოანალიზში საინტერესოა ის მოვლენა, რომელსაც ჰქვია გამოვლენილი და ლატენტური (ფარული) შინაარსი. ე.ი. ის, რაზედაც დუმს სუბიექტი და ის, რაზედაც საუბრობს ტრანსფორმირებულ ცენზურულ ფორმაში (შდრ. ღია ტექსტი – გამოვლენილი ტექსტი, ქვეტექსტი – ლატენტური ტექსტი). ანალიზის შედეგად ჩვენ ვიღებთ ორ ტექსტს სხვადასხვა ენაზე. გამოვლენილ შინაარსში თავს იჩენს დაფარული აზრის სიმბოლოები, რომელთა გაშიფვრის შედეგად ანალიტიკოსი ახდენს ღია ტექსტის (გამოვლენილი შინაარსი) ინტერპრეტაციასა და ავლენს ქვეტექსტს – დაფარულ აზრს.
როგორც ვხედავთ, პრინციპი მეტყველებაში შინაგანი აზრისა და გარეგანი შინაარსისა ანალოგიურია ფსიქოანალიზში გამოვლენილი და ლატენტური შინაარსებისა. ფსიქოანალიზში გამოვლენილ შინაარსში „შემოჭრილი” სიმბოლოების ახსნით ინტერპრეტირდება ტექსტი და ვლინდება დაფარული, ხოლო ჩვენი კვლევის შემთხვევაში, ღია ტექსტში შემოჭრილი ტროპები და ფიგურები გვევლინებიან მეტყველების შინაგანი, დაფარული აზრის ახსნის საშუალებებად.
ჩვენი დაკვირვებით, რაც უფრო ღრმა შინაგანი აზრი აქვს ტექსტს, მით უფრო მეტად მხატვრულია.
მხატვრული და რიტორიკული ტექსტები ორპლანიანია. გზა ტექსტის მთავარი აზრისკენ მნიშვნელობაზე გადის… მაგრამ მნიშვნელობას არ უდრის… მნიშვნელობები – მინიშნებებია იდეისკენ…
