შაბათი, მაისი 2, 2026
2 მაისი, შაბათი, 2026
მთავარი წაკითხვა გვერდი 814

თამბაქო და მოზარდი

მიერ
admin
-
0

აუცილებელია იმის ცოდნა – როგორ ფუნქციონირებს ჩვენი ორგანიზმი, რა შემთხვევაშია ორგანიზმის სისტემა ჯანმრთელი. უნდა ვისწავლოთ სხვადასხვა წყაროებიდან ინფორმაციის შეგროვება და ანალიზის უნარის გამომუშავება. მასწავლებელსა და მოსწავლეს შორის განსხვავებული დამოკიდებულება მხოლოდ მაშინ ყალიბდება, როდესაც მასწავლებელი მოსწავლეებს თანამოაზრეებად მიიჩნევს.

ჩვენ თუ მოსწავლეებს ლექციის სახით გავესაუბრებით, უნდა მოვიწვიოთ ექიმები, ფსიქოლოგები. აუცილებლად უნდა გამოვიყენოთ თვალსაჩინოება. სადემონსტრაციო მასალა წინასწარ უნდა მოვამზადოთ და ჩვენების შემდეგ გავმართოთ დისკუსია და კამათი. მასწავლებელი ამ დროს მაკოორდინებელ ფუნქციას უნდა ასრულებდეს. თვალსაჩინოების მასალად შეიძლება გამოვიყენოთ პლაკატები, ფილმები, ზოგიერთი მათგანი შეიძლება მოსწავლეებსაც დავამზადებინოთ.

თამბაქოს მოხმარების შედეგად გამოწვეული მავნე შედეგების შესახებ მშობლების სრულყოფილი ინფორმირება აუცილებელი მომენტია, რომელიც კრავს ოჯახს მოზარდსა და სკოლას.

რატომ იწყებენ მოზარდები სიგარეტის მოწევას? იმიტომ, რომ ეწევიან მათი მეგობრები, მშობლები, უფროსი და-ძმები. ჩვენ მათ უნდა მივაწოდოთ ინფორმაცია, რომელზეც ისინი არასდროს დაფიქრებულან.

მშობელი ვალდებულია, დააინტერესოს ბავშვი მისი გარეგნობით. უნდა აუხსნას, იფიქროს, როგორი დამოკიდებულება ექნება მის მიმართ მეგობრებს, თუ მისი პირიდან და თმებიდან, ტანსაცმლიდან თამბაქოს კვამლის უსიამოვნო სუნს იგრძნობენ. ადამიანი, რომელიც არჩევანს სიგარეტის სასარგებლოდ გააკეთებს, კონტროლს კარგავს ცხოვრებაზე.

ბიოლოგიის მასწავლებელი კი ვალდებულია პრაქტიკულად თუ თეორიულად დაანახოს ბავშვს თამბაქოს წევის პლიუსები თუ მინუსები. ამისათვის ვიხილავ თემას: ,,თამბაქოს მოწევის გავლენა ორგანიზმზე” თამბაქოს მოხმარების მოკლე და გრძელვადიანი შედეგები.

გაკვეთილის მიზანი:

1.მოსწავლეთა დარწმუნება რომ სიგარეტის წევა მხოლოდ უარყოფით შედეგებს იწვევს.
2.სიგარეტის წევისადმი დადებითი არჩევნის უარყოფითად შეფასება.
შედეგი:

ბიოლ.VIII9. მოსწავლეს შეუძლია გაანალიზოს ადამიანისთვის ჯანსაღი ცხოვრების წესის მნიშვნელობა.

ბიოლ.VIII.9.5. მოიპოვებს ინფორმაციას და აანალიზებს თამბაქოს წევის და ნარკოტიკული ნივთიერებების მოხმარების მავნე გავლენას ორგანიზმის სხვადასხვა სისტემის ფუნქციონირებაზე.

ბიოლ.VIII.9.6. გეგმავს და მონაწილეობს სასკოლო პროექტებში (მაგ., ,,თამბაქოს მოხმარება თანატოლებში, რისკები და მისი აცილების გზები”) ჯანსაღი ცხოვრების წესის დასამკვიდრებლად.

გაკვეთილის შინაარსი

გაკვეთილის მსვლელობაში გამოვიყენებ თამაშს ,,პლიუსები და მინუსები”. ბავშვებს ვესაუბრები იმ უარყოფით შედეგებზე, რომელიც ვლინდება სიგარეტის მოწევისთანავე.

1)ხშირდება გულისცემა, იზრდება არტერიული წნევა. ხდება ყელის ლორწოვანი გარსის გაღიზიანება, ნახშირგაზის სისხლში შეღწევა, ფილტვებში კანცეროგენების მოხვედრა, ჰაერის მოწამვლა, თვალის ლორწოვანი გარსის გაღიზიანება. აგრეთვე იწვევს სხვა უარყოფით შედეგებსაც: მშრალი ხველა, არასასიამოვნო სუნი პირის ღრუდან, კბილებზე ყვითელი ნადების წარმოქმნა, მეხსიერებისა და მხედველობის დაქვეითება, ორგანიზმის ბრძოლისუნარიანობის დაქვეითება. თამბაქოს გრძელვადიანი მოხმარების უარყოფითი შედეგებია: ავთვისებიანი სიმსივნე, ფილტვების, ბრონქების, პირის ღრუს, ენის, საყლაპავი მილის დაავადებები. აგრეთვე სტენოკარდია, მიოკარდის ინფარქტი, ინსულტი, არტერიული ჰიპერტენზია, პნევმონია, გრიპი, ტუბერკულიოზი, ჰეპატიტი, კოლიტი და სხვა. იმისთვის რომ მოვაწყო თამაში „პლიუსები და მინუსები” კლასს ვყოფ 4 ჯგუფად. ჯგუფი ირჩევს ლიდერს. იგი წარმართავს მსვლელობას და ქაღალდზე იწერს პასუხებს.

I ჯგუფის ამოცანა
სიგარეტის წევის მოკლევადიანი უარყოფითი შედეგების ჩამოთვლა.
II ჯგუფის ამოცანა
სიგარეტის წევის გრძელვადიანი უარყოფითი შედეგების ჩამოთვლა.
III ჯგუფის ამოცანა
სიგარეტის წევის გრძელვადიანი დადებითი შედეგების ჩამოთვლა.
IV ჯგუფის ამოცანა

სიგარეტის წევის მოკლევადიანი დადებითი შედეგების ჩამოთვლა.

პასუხისთვის გამოყოფილია 3 წუთი. პასუხი ცხადდება ლიდერის მიერ. თითოეულმა ჯგუფმა პასუხი უნდა გასცეს ოთხივე საკითხს. სწორ პასუხზე – 3 ქულა, არასრულყოფილ პასუხზე – 1 ქულა, არასწორ პასუხზე – 0 ქულა.

შემდეგ ვუსვამ კითხვებს:

დაასახელეთ თამბაქოს ფოთლის ქიმიური შემადგენლობა
პასუხი: – თამბაქოს ფოთლის ქიმიური შემადგენლობაა ნიკოტინი 1-4%, ნახშირწყლები 2-20%, ორგანული მჟავები 5-17%, ცილები 1-13%, ეთერები 0,1-1,7%.
კითხვა: რა გავლენას ახდენს ადამიანის ორგანიზმზე ნიკოტინი?
პასუხი: ნიკოტინი ჩასუნთქულ კვამლთან ერთად ჩადის ფილტვებში, სწრაფად გადადის ფილტვებში და თავის ტვინს 8 წამში აღწევს.
კითხვა: რამდენი ღერი სიგარეტი უნდა მოწიოს ადამიანმა, რომ მის ფილტვებში 1ლ. ფისი დაილექოს?
პასუხი: თუ ადამიანი დღეში 20 ღერ სიგარეტს ეწევა, 1 წელში მის ფილტვებში 1ლ. ფისი დაილექება.
კითხვა: რა გავლენას ახდენს 1 ღერი მწეველზე?

პასუხი: მწეველის სიცოცხლე 7 წუთით მცირდება.

კლასს ვუხსნი, რომ ვინც სიგარეტის მოწევას გადაწყვეტს, სულ სხვა ადამიანად ყალიბდება. ამისთვის ვაჩვენებ წინასწარ მომზადებულ ნახატს, რომელზეც ნაჩვენებია ჩაყვითლებული კბილები, ან კოჭლობით მიმავალი ადამიანი და სხვა.

ვუხსნი, რომ უნდა ჩავატაროთ სიგარეტის წევასთან დაკავშირებული ანკეტირება. ბავშვებმა პასუხი უნდა მიიღონ. მათ კითხვები უნდა დაუსვან ოჯახის წევრებს, ნათესავებს, მეზობლებს, შემდეგ მიღებული პასუხები გავარჩიოთ და გავმართოთ დისკუსია. აღმოჩნდა, რომ უმრავლესობამ სიგარეტის წევა თანატოლების ძალდატანებით, სხვას რომ არ დაეცინა, იმის გამო დაიწყო. ახლა ძალიან წუხს, რომ სიგარეტს ეწევა.

შემდეგ კლასს ვუსვამ შეკითხვას: როგორი ბავშვი ექცევა სხვისი გავლენის ქვეშ?

პასუხი: რომელსაც არა აქვს მტკიცე ხასიათი, რომელსაც აკლია თვითდაჯერება. იმისთვის რომ, თვალნათლივ დავანახო რა გავლენას ახდენს ადამიანის ორგანიზმზე სიგარეტის მოწევა, ვატარებ ცდას. ცდის ჩატარებისთვის საჭიროა:

1.პლასტმასის გამჭირვალე ბოთლი;
2.პლასტილინი;
3.რეზინის მილი 5-7სმ;
4.ბამბა;
5.სიგარეტი (უფილტრო);

6.ასანთი.

სამუშაოს მიმდინარეობა

ბოთლის საცობზე უნდა ამოიჭრას რეზინის მილის დიამეტრის ხვრელი, რეზინის მილი მოთავსდება ხვრელში. გარშემო შემოვავლოთ პლასტილინი. მანამდე ბოთლის ფსკერზე მოვათავსოთ ბამბის მცირე ბურთულები ისე, რომ ფსკერი დაიფაროს. ხელის მოჭერით გამოვდევნოთ ბოთლიდან ჰაერი, მოვუკიდოთ სიგარეტს ცეცხლი და მოვათავსოთ იგი რეზინის მილში მოკიდებული ხელით გარეთ, რასაც ბოთლში ჰაერთან ერთად თამბაქოს კვამლის მოხვედრაც მოჰყვება (ბოთლზე ხელის გაშვება უნდა მოხდეს ნელა და თანაბრად) შევხედავთ ბოთლს და გავაკეთებთ დასკვნას

1.როგორ გამოიყურება ბამბის ბურთულები?

2.რას ფიქრობთ როგორ გამოიყურება მწეველის ზემო სასუნთქი გზები და ფილტვები თამბაქოს კვამლის შესუნთქვისას? რა შედეგი შეიძლება გამოიწვიოს ამან?

შემდეგ ამოვიღოთ ბამბა ბოთლიდან და წავუსვათ იგი ცოცხალი მცენარის ფოთოლს. დავაკვირდეთ რა მოუვა მცენარეს. შემდეგ ბავშვებს მივცემ დავალებას, მოიფიქრონ და დაახასიათონ სიგარეტისგან გამოწვეული თითო დაავადება.

შემდეგ კი ბავშვებს ავუხსნი, რომ საზღვარგარეთის ქვეყნებში სულ უფრო ძლიერდება თამბაქოს წევის საწინააღმდეგო გამოსვლები. დასავლეთის ქვეყნებში თამბაქოს წევა გუშინდელი დღის მოდად ითვლება, ხოლო ცხოვრების ჯანსაღი წესი დღევანდელ და ხვალინდელ მოდად. ამერიკაში სიგარეტის წევა ცოდვად ითვლება და ასეთ ადამიანს გაუნათლებელს უწოდებენ. მან არ იცის, რომ ის მარტო საკუთარ ჯანმრთელობას კი არ სპობს, არამედ საკუთარი ოჯახის წევრების და გარს მყოფი ადამიანების ჯანმრთელობასაც აზიანებს.

დღეს საქართველოს როგორც არასდროს ისე უჭირს. ამიტომ ყოველმა ახალგაზრდამ ჯანსაღი ცხოვრების წესით უნდა იცხოვროს. მხოლოდ უძლური ვერ გაუმკლავდება იმ ცდუნებას, რასაც სიგარეტის წევა ჰქვია.
გამოყენებული ლიტერატურა

1.ნ.ზაალიშვილი , ნ.იოსებაშვილი ბიოლოგიაVIII-X კლასი

2.თერაპიული ცნობარი -ავტორი ვ.ალადაშვილი, გ.ბახტაძე, ო,ბათიაშვილი…….

3.ჟურნალი მკურნალი N-20 -2013წ

ლიანა ოქრომჭედლიშვილი
საგარეჯოს რაიონის კაკაბეთის საჯარო
სკოლის ბიოლოგიის მასწავლებელი

„კი“ და „არა“ მოზარდების მშობლებისათვის

მიერ
admin
-
0

მშობლებსა და მოზარდებს შორის დაძაბული ურთიერთობის ეტაპი ბევრს გაუვლია, ბევრს კი გასავლელი აქვს. რა გზით იმართება კრიზისი, როგორ ხერხდება დაძაბულობის განმუხტვა, დროულ დათმობაზე წასვლა, რომ ორი მოსიყვარულე მხარე ბარიკადების სხვადასხვა მხარეს არ დარჩეს? მშობელმა დროებით მაინც უნდა  შეწყვიტოს ზემზრუნველობა და მოზარდის კონტროლი თუ პირიქით, უმჯობესია, რომ მეტი სიმკაცრით მოექცეს? პედაგოგიკის დოქტორმა და 18-წლიანი სტაჟის მქონე მასწავლებელმა რებეკა დერლეინიმ ამ თემაზე დიდხანს იმუშავა და გარკვეულ დასკვნებამდე მივიდა:

„საშინაო დავალება მშობლებისთვის განკუთვნილი არ არის – ეს ყველას უნდა გვახსოვდეს! რაც არ უნდა მოხდეს, არ ჩაეწეროთ იმ მოხალისე უფროსების სიაში, რომლებიც შვილების ნაცვლად წერენ საშინაო დავალებებს. ასეთი ქცევა თანაბრად აზარალებს ყველას, გამონაკლისის გარეშე. თავად განსაჯეთ:

შვილების მაგივრად საშინაო დავალების შესრულებით თქვენ აღიარებთ, რომ: ა). ბავშვი უმწეო და არცთუ ჭკვიანია – ნორმალურად დავალებასაც კი ვერ ართმევს თავს; ბ). მასწავლებელი უმეცარია – ვერ განუსხვავებია ერთმანეთისგან მეცხრეკლასელის მიერ  შესრულებულ დავალება და რთული პროექტი, რომელსაც ის მშობელთან ერთად ამზადებს; გ). შეურაცხყოფთ სკოლის კოლექტივს, რადგან ზოგადად პატივს არ სცემთ მის საქმიანობას. მისი ორიენტირი კი თქვენი შვილის განათლებაა;  დ). საშინაო დავალების მიხედვით მასწავლებელი ადგენს, როგორ აითვისა კლასმა თემა და არის თუ არა მზად ახლის ასათვისებლად. „გამრჯე” მშობელი ხელს უშლის ამ პროცესის განვითარებას და შეცდომაში შეჰყავს მასწავლებელი/ სკოლა; ე). თქვენ ღიად აჩვენებთ შვილს, რომ კარგი ნიშნისთვის ტყუილის თქმა შეიძლება.

 

მოზარდის ნიშნები მისი საქმეა – კიდევ ერთი პრობლემა, რომელსაც მასწავლებლები ხშირად აწყდებიან: ნიშნის მიმართ გამოხატული არაჯანსაღი ინტერესი. თანამედროვე მშობელს საშუალება აქვს მასწავლებელთან ცოცხალი ან ელექტრონული ფოსტის მეშვეობით დაამყაროს კავშირი, გააკონტროლოს შვილის აკადემიური მოსწრება. ასეთი ტიპის კომუნიკაციით მშობელი ხშირად ბოროტად სარგებლობს.  მაგალითად, ის სწრაფი შეტყობინების სახით იღებს ინფორმაციას იმის შესახებ, თუ რა ნიშანი მიიღო ბავშვმა, მომენტალურად რეაგირებს – ურეკავს მასწავლებელს და განაწყენებული ტონით ამცნობს: „ამ წამს ვნახე, რა მიიღო დღევანდელ საკონტროლოში ჩემმა შვილმა. ჯერ არ დავლაპარაკებივარ, მაგრამ როგორც კი სახლამდე მივაღწევ, ვუჩვენებ სეირს. მანამდე, იქნებ თქვენ ამიხსნათ რა შეეშალა?”

ერთი შეხედვით, ამაში ცუდი არაფერია, მაგრამ მოზარდი ჯერ ისევ გაკვეთილებზეა, სკოლიდან არ დაბრუნებულა, მშობელი კი საქმის გარჩევას ცდილობს. მშობელმა საკუთარი თავი უნდა წარმოიდგინოს ბავშვის ადგილას. წარმოიდგინეთ, თქვენ ხართ მოზარდი და გრძნობთ მშობლების ინტენსიურ ყურადღებას, თითქოს მუდმივად ლუპის ქვეშ იმყოფებოდეთ. მოგეწონებოდათ მუდმივი კონტროლი? განმარტებების მიცემა დაშვებულ  შეცდომებთან დაკავშირებით? პირადად, ალბათ სირცხვილისგან მოვკვდებოდი ჩემს მშობლებს რომ გაეგოთ, რა ნიშნებს ვიღებდი მაღალ კლასებში. მაგრამ მაშინ არ არსებობდა ელექტრონული დღიურები და თუ დაბალ ნიშანს მივიღებდი, უბრალოდ, ვიცოდი, რომ მანამდე უნდა გამომესწორებინა, ვიდრე მასწავლებელი ჩემს ქულებს შეაჯამებდა. ჩემს თავს ხელში ავიყვანდი ხოლმე და გიჟივით ვიწყებდი მეცადინეობას. საბოლოოდ, იმ შედეგს ვაჩვენებდი, რაც ჩემს შესაძლებლობებს შეესაბამებოდა და მშობლებიც ამას ნორმალურად აღიქვამდნენ.

მიეცით შვილებს იმის უფლება, რომ ბოლომდე მიიყვანონ საქმე, იბორძიკონ და ზოგჯერ წაიქცნენ კიდეც, მერე კი თავად გამოასწორონ შეცდომები. თუ ამის საშუალებას არ მისცემთ და ყოველი ფეხის ნაბიჯზე გაუკონტროლებთ, დიდ ზიანს მიაყენებთ.

მოზარდი და სკოლა: როდის უნდა ჩაერიოს მშობელი – არსებობს მომენტი, როდესაც მშობლის ჩარევა აუცილებელია. თუკი მოზარდის ნიშნები სტაბილურად იკლებს, ეს იმის მაჩვენებელია, რომ მოსწავლის თავს რაღაც ხდება. აუცილებელია მასთან საუბარი, მიზეზის გარკვევა. ბავშვთან საუბრის მერე, კარგი იქნებოდა მასწავლებელსაც გასაუბრებოდით, მოგესმინათ მისი მოსაზრებები. თუკი გაარკვევთ, რომ მიზეზი სიზარმაცეა, დაუწესეთ მას გარკვეული შეზღუდვები. „პრივილეგიების” აღდგენა ნიშნების გამოსწორების პარალელურად ხდება. არ დაგავიწყდეთ, რომ თქვენი შვილის სწავლა-განათლებისა და მისი სულიერი წონასწორობის საკითხი ყველაზე მნიშვნელოვანია. არ შექმნათ სიტუაცია, როდესაც ყველა გარკვეულ ძალ-ღონეს ხმარობს სიტუაციის გამოსასწორებლად, მოზარდის გარდა.

როგორ დავეხმაროთ მოზარდს სკოლაში – განვიხილოთ რამდენიმე მეთოდი, რომელთა დახმარებით მშობლები მოზარდის მხარდაჭერას შეძლებენ.
გამოხატეთ მოზარდის ცხოვრებისადმი ინტერესი. მოუსმინეთ მას, დაუსვით შეკითხვები, არ დაგავიწყდეთ, რაზე საუბრობდით წინა ჯერზე. ბავშვები  შესანიშნავად ასხვავებენ მათ მიმართ გამოხატულ ნამდვილ ინტერესსა და „მომაბეზრებელ ვალდებულებას”.
იარეთ სასკოლო ღონისძიებებზე, თამაშებზე, თეატრალურ დადგმებზე, ყველგან, სადაც თქვენი შვილები მონაწილეობენ და სადაც თქვენი, როგორც მაყურებლის დანახვას ისურვებდნენ. თუკი თქვენი იქ ყოფნა აღიზიანებთ და ამაში გამოგიტყდებიან, აღარ იაროთ და არ აგრძნობინოთ თავი დამნაშავედ იმის გამო, რომ გულახდილები იყვნენ თქვენთან.
გაუშვით ბავშვები სავარჯიშოდ, გაძლიერებული სწავლების ან არჩეული პროფესიის გაცნობისთვის განკუთვნილ ბანაკებში, ღონისძიებებზე. იმის ნაცვლად, რომ მათი სასკოლო მეცადინეობები ეჭვიანად აკონტროლოთ, მიეცით სკოლის გარეთ განვითარების საშუალება.
უზრუნველყავით მოზარდები მათთვის აუცილებელი რესურსებით ან დაეხმარეთ ამ რესურსების მოძიება-მიღებაში: საკანცელარიო ნივთები, კომპიუტერი, წიგნები და ა.შ.
აჩვენეთ საკუთარი დისციპლინისა და სამუშაო ჩვევების მაგალითები. თუ ბავშვები ყოველდღიურად ხედავენ, როგორ უნდა გამოიყურებოდეს ორგანიზებული მუშაობა,  აუცილებლად შეითვისებენ თქვენგან საჭირო, სასარგებლო ჩვევებს.
ხაზი გაუსვით განათლების მნიშვნელოვნებას. დაანახეთ მოზარდებს, ბავშვებს, რომ სწავლა მთელი ცხოვრების განმავლობაში შეძლება: ჩაეწერეთ რაიმე კურსებზე, მასტერ-კლასებზე, გააფართოვეთ თქვენი ჰორიზონტები. გახსოვდეთ, რომ მოზარდები ბევრად ღრმად აღიქვამენ თქვენს ქცევებს, ვიდრე სიტყვებს.
მიეცით მოზარდს უფლება სახლში მოაწყოს სხვადასხვა წრეების შეხვედრები.  უზრუნველყავით გასამასპინძლებელი საკვებით.

გამოიყენეთ სახლში წამახალისებელი სტიმულების სისტემა. ოჯახის წრეში აღნიშნეთ მოზარდის  წარმატება.

მშობლები არაჯანსაღად და ზედმეტად ერევიან ბავშვის ცხოვრებაში – არასწორია, როდესაც დავალებების შესრულებისა და ბავშვისთვის ვადების შესახსენებლად მასწავლებელს დავალების ინტერნეტში განთავსებას ან ფოსტაზე გამოგზავნას თხოვთ. რა თქმა უნდა, სასიამოვნოა ყოველთვის ყველაფრის საქმის კურსში ყოფნა, მაგრამ მოზარდებმა თავად უნდა გამოიჩინონ პასუხისმგებლობა და ჩაიწერონ დავალებები, არ უნდა იყვნენ დამოკიდებულები თქვენს შეხსენებაზე. თუკი თქვენ გაქვთ ინფორმაცია დავალებების შესახებ, გამოიყენეთ ის საკუთარი გადაწყვეტილებების მისაღებად (მაგალითად, არ მისცეთ ბავშვს ნება ისეირნოს მთელი საღამო, როდესაც მეორე დღეს საკონტროლო აქვს), მაგრამ არ გაათავისუფლოთ ის პასუხისმგებლობისგან.

არასწორია, როდესაც სხვა ადამიანებს ჭკუას ასწავლით, როგორ უნდა აკეთონ თავიანთი საქმე. თქვენთვის რამდენიც გინდათ იმდენი იფიქრეთ, რომ შეგიძლიათ მასწავლებელზე უკეთ ასწავლოთ ან მწვრთნელზე უკეთ ავარჯიშოთ, მაგრამ ნამდვილად ზედმეტია ამის შესახებ პროფესიონალ მასწავლებლებთან საუბარი და მათთვის შენიშვნების მიცემა.

არასწორია, როდესაც ყოველდღიურად ახსენებთ მოზარდს სად და როდის უნდა წავიდეს – ვარჯიშზე, წრეზე. ისინი ვერასდროს შეძლებენ დაგეგმონ ან მიჰყვნენ გასაკეთებელი საქმეების გეგმას თუ მათ ცხოვრებაში მარადიული მაღვიძარას როლს შეასრულებთ.

არასწორია, როდესაც მასწავლებლებს ურეკავთ და იგებთ მოზარდის დავალებას. თუ თქვენი შვილები გაკვეთილს არ უსმენდნენ, ისინი თვითონ უნდა მივიდნენ მასწავლებელთან ან ინფორმაციის მოპოვების სხვა გზა გამონახონ. მოზარდის ნაცვლად ამის კეთებით ხელს უწყობთ მათ გაზარმაცებას.

არასწორია, როდესაც მასწავლებლებს საშინაო დავალების გადავადებას, შეცდომების პატიებას, თქვენი შვილებისთვის გამონაკლისის დაშვებას თხოვთ. მოზარდებმა თვითონ უნდა აგონ პასუხი საკუთარ სიზარმაცესა თუ უყურადღებობაზე. თუ თქვენ მათ ახლა დაიცავთ, სამომავლოდ თავიანთი სისუსტეებისთვის პასუხი მაინც მათ მოეკითხებად.

არასწორია, როდესაც მოზარდის ყველა რვეულსა და წიგნაკს ამოწმებთ. მიეცით მას თავისუფლება საკუთარი მუშაობის მეთოდები დამოუკიდებლად ეძიოს. შესაძლოა მისი ჩაწერის მანერა თქვენთვის სრულიად გაუგებარი იყოს, მაგრამ თვითონ ბავშვი შესანიშნავად იგებს საკუთარ ჩანაწერებს”.

სკოლის ბაზაზე მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ხელშემწყობი მექანიზმები

მიერ
admin
-
0

2012 წელს 100 000 ამერიკელ მოსწავლეს ყურადღების დეფიციტისა და ჰიპერაქტიურობის სინდრომის მცდარი დიაგნოზი დაუდგინდა. ქართულ სკოლებშიც სულ უფრო ხშირად ისმის ეს ტერმინი. ამ სინდრომის მაჩვენებლებიდან რამდენიმე – პრობლემები დავალებებზე კონცენტრირებისას, ყურადღების გაფანტვა, მოუსვენრობა –  ერთობლიობაში აგრეთვე  მოწყენილობის სიმპტომებია, რაც შეიძლება ნებისმიერ ადამიანს დაემართოს, თუკი მას საათობით მისთვის უინტერესო, გაუგებარ, უმიზნო საკითხებზე ყოველგვარი თვალსაჩინოების, ყურადღების გადართვის საშუალების გარეშე, მონოტონურად ესაუბრებიან. ჩვენი მოსწავლეებისათვის სასწავლო პროცესი ხშირად სწორედ ასე გამოიყურება, რადგან მათ გააჩნიათ კომუნიკაციისა და ინფორმაციის მიღების უწყვეტი და მრავალფეროვანი წყაროები, ცხოვრობენ მოულოდნელობით აღსავსე კონკურენტულ გარემოში, რომელიც კონკრეტული საკითხების ცოდნასთან ერთად (და ზოგჯერ მეტადაც) მოითხოვს კარგად განვითარებულ კომპლექსურ უნარებს, როგორიცაა დროის მართვა, მოქნილობა, პრობლემის გადაჭრა, კვლევა, ლიდერობისა და ამავდროულად გუნდური მუშაობის უნარი და ა.შ. ჩვენი მოსწავლეები შესანიშნავად გრძნობენ სამყაროს მოთხოვნებს და იმას, რომ ხშირად საკლასო ოთახში მიმდინარე სასწავლო პროცესი არანაირ შესაბამისობაში არ მოდის მათთან.

განათლების განვითარებით ყოველდღიურ ცხოვრებაში გამოწვეული რადიკალური ცვლილებები, თავის მხრივ, აუცილებელს ხდის განათლების განვითარების მომდევნო საფეხურზე გადასვლას, რაც გულისხმობს მაღალი სააზროვნო და სოციალური უნარების განვითარებას, სწავლება-სწავლის პროცესში ტექნოლოგიების მიღწევების გამოყენებას, განათლების ინდივიდუალიზაციას – მოსწავლეზე და მის საჭიროებებზე ორიენტირებას. განათლების სისტემაში ცვლილებების წარმატებით განხორციელება არაერთ ფაქტორზეა დამოკიდებული, რომელთაგან ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესია მასწავლებლის პროფესიული განვითარება.

ნებისმიერი პედაგოგისათვის გასაგებია, რომ საკუთარი პრაქტიკის გაუმჯობესების საშუალებას იძლევა მუდმივი რეფლექსია და არა ფრაგმენტული და ქაოსური ღონისძიებები. ამ თვალსაზრისით, პროფესიული განვითარების ტრადიციულ მოდელთან შედარებით დიდი უპირატესობა აქვს სკოლის ბაზაზე მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების მოდელს. მაშინ, როცა ტრადიციული მოდელი წარმოადგენს ტრენინგისა და/ან სემინარის ერთჯერად სესიას (საუკეთესო ვარიანტში სესიათა ერთობლიობას) და ძირითადად მიმართულია მასწავლებლის ცოდნისა და ზოგადი უნარების გამოვლენასა და გაუმჯობესებაზე, სკოლის ბაზაზე მასწავლებელთა პროფესიული განვითარება წარმოადგენს მრავალფეროვანი აქტივობებისაგან შემდგარ უწყვეტ პროცესს, რომელიც სასწავლო ჯგუფებში ხორციელდება. მასწავლებლები კვლევითი პროექტების მეშვეობით წყვეტენ იმ პრობლემებს, რომლებსაც აწყდებიან ყოველდღიურ პრაქტიკაში, რაც არსებითად ცვლის სასწავლო პროცესს და დადებითად აისახება მოსწავლის დისციპლინასა და აკადემიურ მოსწრებაზე.

დაკვირვებებზე და რეფლექსიაზე დაყრდნობით, შემიძლია გამოვყო რამდენიმე მახასიათებელი, რომლებიც სკოლის ბაზაზე მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების მოდელის დანერგვის საშუალებას იძლევიან და მის ეფექტიანობას განაპირობებენ.

ერთ-ერთ გამოსვლაში კენ რობინსონი ამბობდა: „განათლების სისტემაში ცვლილებების განსახორციელებლად საკმარისი არაა უბრალოდ ვუთხრათ მასწავლებელს, რომ საჭიროა სტანდარტიზებული ტესტების შედეგების გაუმჯობესება. მან თავად უნდა იგრძნოს ცვლილებების საჭიროება. და ვიდრე არ გაჩნდება ცვლილებების საჭიროების გაზიარებული განცდა, ვერ მოხერხდება მასშტაბური ცვლილებების განხორციელება”. ჩემი აზრით, სკოლის ბაზაზე მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების მოდელის წარმატებით დანერგვის აუცილებელი, თუმცა, ბუნებრივია, არასაკმარისი პირობა სწორედ ცვლილებების საჭიროების გაზიარებული განცდის არსებობაა – თანამოაზრეობა უზრუნველყოფს თანამშრომლობითი გარემოს ჩამოყალიბებას, ხოლო ცვლილებების საჭიროების გააზრება – მოქმედებას ცვლილებების განსახორციელებლად. სკოლის ბაზაზე მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ხელშემწყობი სხვა მექანიზმები თანამშომლობითი გარემოს განუყოფელი შემადგენელი ნაწილებია:

 

– სამუშაო ჯგუფში ლიდერის არსებობა – ავტორიტეტული კოლეგის, რომელიც თანაბრად ინაწილებს ჯგუფის წევრების მიერ განსახორციელებელ საქმიანობებს, ადგენს ამა თუ იმ აქტივობის კონკრეტული საფეხურის დასრულების ვადებს, ყოველთვის თანმიმდევრული და სამართლიანია, ახარებს კოლეგათა მცირე წარმატებები და ეხმარება სირთულეების გამოვლენასა და დაძლევაში;

– სამოქმედო გეგმის შედგენისას სკოლაში ან/და სამუშაო ჯგუფში არსებული კულტურის გათვალისწინება, რაც ნიშნავს ზუსტად იგრძნო კონკრეტული კოლეგისა თუ კოლექტივის მზადყოფნა შენ მიერ შეთავაზებული სიახლეების გასაზიარებლად და მათში აქტიური მონაწილეობის მისაღებად;
– საკუთარი და კოლეგების ძლიერი მხარეების გათვალისწინება და გამოყენება პროფესიული განვითარების დაგეგმვისას.
 
სკოლაში ასეთი მექანიზმების არსებობა მასწავლებელთა შორის თანამშრომლობითი პროფესიული ურთიერთობების დამკვიდრებას განაპირობებს. მასწავლებელთა მცირე ჯგუფებში ჩამოყალიბებული კულტურა მომავალში სკოლის კულტურად იქცევა, რაც დადებით გავლენას მოახდენს მოსწავლეთა პიროვნულ განვითარებაზე. განსხვავებული ხედვებისა და მრავალფეროვანი გამოცდილების გათვალისწინებით მასწავლებლები შექმნიან ისეთ სასწავლო გარემოს, რომელიც თანამედროვე სამყაროს მოთხოვნებს მიუახლოვდება, რაც უზრუნველყოფს მოსწავლეთა მაქსიმალურ დაინტერესებას და აგვარიდებს არასწორ დიაგნოზზე აგებულ სტატისტიკას.

გამოყენებული ლიტერატურა და დამხმარე რესურსები:

 

1.მ.ბოჭორიშვილი, მ.ინასარიძე. სკოლის ბაზაზე მასწავლებელთა პროფესიული განვითარება. პრაქტიკული გზამკვლევი. მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნული ცენტრი, 2014.
2.Sandra H.Harwell. Teacher Professional Development: It’s not an event, it’s a process. CORD, 2003.
3.National Advisory Commitee on Creative and Cultural Education. All Our Futures: Creativity, Culture, Education. Report to the Secretary of State for Education and Employment, the Secretary of State for Culture, Media and Sport. May, 1999.
4.https://www.youtube.com/watch?v=BEsZOnyQzxQ
5.https://www.youtube.com/watch?v=aiW0s6_83dw

ბიოტერორი – ახალი საფრთხე

მიერ
admin
-
0
ბიოლოგიური იარაღი უფრო მეტად გამანადგურებელია, ვიდრე ქიმიური, ბირთვული ან ნებისმიერი სხვა იარაღი, რომელიც ადამიანის ხელითაა შექმნილი. ბიოლოგიური იარაღის გამანადგურებელი შესაძლებლობები თვით უბოროტეს ტერორისტებსაც კი შიშის ზარს სცემს. ასეთ იარაღს მეორენაირად ცოცხალ იარაღს უწოდებენ, რადგან ის ცოცხალი ორგანიზმებისგან შედგება: ბაქტერიებისგან, ვირუსებისგან, სპორებისგან და სხვა.

შოტლანდიის კუნძული გრაინარდი დღემდე დაბინძურებულია ციმბირის წყლულის ბაქტერიებით, თუმცა 70 წელი გავიდა მას შემდეგ, რაც 1942 წელს ინგლისელებმა ამ კუნძულზე ბიოლოგიური იარაღი გამოსცადეს.

კაცობრიობამ განვითარების იმ სტადიას მიაღწია, როდესაც ცალკეულ ინდივიდს, შესაბამისი ტექნიკური საშუალებების გამოყენებით, შეუძლია დაამზადოს ქიმიური ან ბიოლოგიური ბომბი, რომლითაც მილიონობით ადამიანის განადგურება იქნებოდა შესაძლებელი. არაერთხელ გაისმა მოსაზრება, რომ შესაძლოა ხელოვნურად შექმნილი ყოფილიყო აივ-ინფექციის გამომწვევი ვირუსი (ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსი), ჰეპატიტისა და გრიპის გამომწვევი ვირუსები და სხვა. ასეთი ვირუსებისა და ბაქტერიების თუნდაც მცირე რაოდენობას ხალხმრავალ ადგილას უდიდესი ზიანის მოტანა შეუძლია.

თუ გადავხედავთ კაცობრიობის განვითარებას, მრავალ ფაქტს შევხვდებით, როდესაც მოწინააღმდეგის დასამარცხებლად წყალს შავი ჭირით წამლავდნენ, იყენებდნენ სხავადასხვა გაზს და ა.შ. ჯერ კიდევ ჩ.წ.აღ-მდე მე-5 საუკუნეში მანუს კანონი (ინდოეთი) კრძალავდა ბრძოლის ველზე შხამის გამოყენებას. მე-19 საუკუნეში კი ამერიკის ცივილიზებული კოლონიზატორები ინდიელებს დასნებოვნებულ პლედებს ჩუქნიდნენ და ასე იწვევდნენ ტომებში ეპიდემიებს. მე-20 საუკუნეში ბიოლოგიური იარაღის შეგნებულად გამოყენების ერთადერთი დადასტურებული ფაქტი იაპონელების მიერ ჩინეთის ტერიტორიის შავი ჭირით დაბინძურებაა 30-40-იან წლებში.
ბიოტერორიზმის საფრთხე რეალურად არსებობს. მნიშვნელოვანია, არსებობს თუ არა დაცვის მექანიზმი? ბოლო ათწლეულში მედიცინა და ბიოლოგია ნახტომისებურად განვითარდა. ადამიანის გენურ სტრუქტურაში ჩარევა და სხვადასხვა ორგანიზმის ჰიბრიდების მიღება ფანტასტიკის სფეროს აღარ განეკუთვნება. სამწუხაროდ, შესაძლოა, ეს მიღწევები მხოლოდ სამედიცინო და მშვიდობიანი მიზნებისთვის არ გამოიყენონ.

ინვაზია – ეს არის ადამიანის, ცხოველის ან მცენარის ორგანიზმში ცხოველური ბუნების პარაზიტის (უმარტივესები, ჰელმინთები, ფეხსახსრიანები) ჩანერგვა, პარაზიტების მიერ ადამიანების, ცხოველების ან მცენარეების დასნებოვნება.

2011 წლის ნოემბერში აშშ-ის სოფლის მეურნეობის სამინისტრომ განაცხადა ინვაზიური სახეობების გამოყენებით ბიოტერორიზმის საფრთხის შესახებ. მოწინააღმდეგეს შეუძლია, ეკოსისტემაში შეიტანოს უცხო სახეობა, რომელიც დიდ ეკონომიურ ზარალს გამოიწვევს და ზიანს მიაყენებს ადამიანებს.

ერთ-ერთი საშიში ინვაზიური სახეობაა ბაქტერიები. ხორცი ადამიანის კვების მნიშვნელოვანი პროდუქტია და აქედან გამომდინარე, ცხოველები ეკონომიკური დივერსიისათვის საუკეთესო სამიზნეს წარმოადგენენ. ანტიბიოტიკისადმი მდგრადი ბაქტერიის დნმ-ის ფრაგმენტის სხვა ბაქტერიაში გადატანით შესაძლებელია ბიოლოგიური იარაღის შექმნა. დღეს ბუნებრივი ინვაზიური სახეობების გვერდით არსებობს ისეთი ჰიბრიდული სახეობების შექმნის შესაძლებლობა, რომლებიც ორი ან მეტი არსების დნმ-ს შეიცავენ. შეიძლება წარმოვიდგინოთ პარაზიტები, რომლებიც ადამიანს გადაცემენ საშინელ ვირუსებს; მწერები, კალიები, რომლებიც ანადგურებენ ეკონომიკას.

მეცნიერების ყურადღება მიმართულია ადამიანის გენომისა და ლაბორატორიული ცხოველების გენების ჰიბრიდიზაციის სამედიცინო მიზნით გამოყენებისაკენ. 2008 წელს ბრიტანელმა მეცნიერებმა შაქრიანი დიაბეტის სამკურნალოდ ითხოვეს ნებართვა, შეეექმნათ ემბრიონი-ჰიბრიდი, რომელშიც ჩანერგილი იქნებოდა ღორის გენი (1%). მსგავსი ექსპერიმენტები,როგორც წესი, გახმაურებული არ არის. სამედიცინო სფეროში უკვე ათ წელზე მეტია, ჰიბრიდიზაციის ტექნოლოგია არსებობს და წარმატებით გამოიყენება სხვადასხვა დაავადების სამკურნალოდ. ბუნებრივია, ეს ტექნოლოგიები დიდ საფრთხეს შეიცავენ.

ბიოტექნოლოგიის თანამედროვე მიღწევებით შესაძლებელია მოულოდნელი დარტყმის მიყენება არა მარტო ეკონომიკაზე, არამედ ადამიანის ჯანმრთელობაზეც. 2011 წლის დეკემბერში ჰოლანდიელმა და ამერიკელმა მეცნიერებმა ქათმის გრიპის ვირუსის H5N1-ის მოდიფიცირება მოახდინეს, რის შედეგადაც ის მილიონობით ადამიანის პოტენციური მკვლელი გახდა. საქმე ისაა, რომ ვირუსის გავრცელებას მოჰყვება ადამიანთა მაღალი სიკვდილიანობა (დაახლოებით 60%), მაგრამ ის არ გადაეცემა ძუძუმწოვრიდან ძუძუმწოვარს. მეცნიერები ეძებდნენ, თუ რით აავადებს ვირუსი ადამიანს. მათ დაავადების ფაქტორი კი იპოვეს, მაგრამ სასიკვდილოდ საშიში შტამი მიიღეს. მეცნიერების აზრით, მოდიფიცირებულ H5N1-ს შეუძლია გამოიწვიოს გლობალური ეპიდემია და შეიწიროს, სულ მცირე, 40 მილიონი ადამიანი. მასშტაბი შეიძლება შევადაროთ 1918-1919 წლებში გრიპის პანდემიას, როცა „ისპანკამ” 18 თვის განმავლობაში 42 მილიონ ადამიანზე მეტი შეიწირა.

ინფორმაციას H5N1-ის ახალი შტამის შესახებ ასამდე ლაბორატორია და ათასობით მეცნიერი ფლობს მთელ მსოფლიოში. ასე რომ, სურვილის შემთხვევაში, მათ შეუძლიათ დაამზადონ სასიკვდილო შტამი, რომელიც ქაოსში ჩააგდებს მრავალ ქვეყანას და მსოფლიო ეკონომიკის დესტაბილიზაციას გამოიწვევს. ვირუსი, პირველ რიგში, აზიანებს ფილტვის ქსოვილს, რის შედეგადაც ორგანიზმში ჟანგბადის დონე იკლებს და ადამიანი ნელ-ნელა კვდება. მაშინაც კი, როცა შესაძლებელი ხდება სიმპტომების აღმოფხვრა, ვერაგი ვირუსი სიცოცხლეს ტვინში აგრძელებს, ანადგურებს ნეირონებს და იწვევს პარკინსონის სიმპტომს. სამოქალაქო და სამხედრო ვირუსოლოგებმა მისი სხვა თვისებაც გამოიკვლიეს და დაადგინეს, რომ ვირუსს ახასიათებს გენთა გარკვეულ ნაკრებზე შერჩევითი ზემოქმედება. მაგალითად, „ისპანკით” ესკიმოსების მთელი სოფელები ამოწყდა, მაშინ, როცა ინდიელთა არმიებში სიკვდილიანობა 22%-ს არ აღემატებოდა. აქედან გამომდინარე, შესაძლებელია ვირუსული იარაღის მიმართვა გარკვეულ ეთნიკურ ჯგუფებზე.

არსებობს ჰიბრიდული ვირუსების შექმნის ტექნოლოგიებიც. მაგალითად, 2011 წლის მარტში ჩინელმა მეცნიერებმა შექმნეს გრიპის ჰიბრიდული ვირუსის ( H5N1 – ქათმის და H1N1 – ღორის) 127 შტამზე მეტი, რომელთაგან რამდენიმე პათოგენურია. ჰიბრიდული შტამების შექმნა შესაბამის პირობებში პრიმიტიული ტექნოლოგიაა და ამიტომ ბიოტერორის საფრთხე საკმაოდ დიდია. უკვე არსებობს მართული ვირუსის შექმნის ტექნოლოგიები, ანუ ვირუსის კონსტრუქტორი, რომელიც საშუალებას იძლევა, შეიქმნას „მრავალმიზნობრივი” , სხვადასხვა ფუნქციის მქონე ვირუსი. ასეთი ვირუსების გამოყენება წარმატებით შეიძლება გენურ თერაპიაში, მაგრამ მათ შეიძლება ასევე დააზიანონ ადამიანის მრავალი ორგანო: ტვინი, მხედველობა, გამრავლების ორგანოები და ა.შ. ამერიკის შეერთებული შტატების ჩრდილოეთ კაროლინის უნივერსიტეტის მეცნიერებმა შეიმუშავეს ტექნოლოგია, რომელიც ახდენს ვირუსების ფრაგმენტაციას და შემდეგ ხდება ახალი ვირუსის აწყობა მართული დანიშნულებით. ვარაუდობენ, რომ ამ ტექნოლოგიას გამოიყენებენ გენურ თერაპიაში, დნმ-ის დაზიანებული უბნების ჩასანაცვლებლად.

თანამედროვე ბიოლოგიური ომი და ტერორი შეიძლება სულაც არ ჰგავდეს იმას, რაც არასპეციალისტთა უმრავლესობას წარმოუდგენია. მეცნიერება ადამიანის ორგანიზმზე ფარული ზემოქმედების გზებს ეძებს და პოულობს კიდეც. მიმდინარე წლის დასაწყისში ჩინელმა მეცნიერებმა (ნანკინის უნივერიტეტი) აღმოაჩინეს ასეთი ფაქტი: საკვების მიკრო-რნმ (რიბონუკლეინის მჟავა) შეიძლება შემზღუდველად მოქმედებდეს გენებზე, რადგან ის გავლენას ახდენს ღვიძლისა და საჭმლის მომნელებელი ორგანოების მუშაობაზე. იმ ცდის პირების სისხლში, რომლებმაც ბრინჯის ფაფა მიირთვეს, მცენარეული მიკრო-რნმ-ის ოცდაათამდე ფრაგმენტი აღმოჩნდა. ეს გენეტიკური მასალა იმ რეცეპტორების ინჰიბირებას (დათრგუნვას) ახდენს, რომლებიც პასუხისმგებლები არიან სისხლიდან „ცუდი” ქოლესტერინის გამოდევნაზე. აქედან გამომდინარე, ორგანიზმი მცენარიდან იღებს ფუნქციურ მოლეკულებს – ისევე, როგორც ვიტამინებს. მეცნიერებამ უკვე აითვისა რნმ-ის პროგრამირება და ამ საქმის სპეციალისტს შეუძლია მისი დაპროგრამება ორგანიზმზე სამოქმედოდ.

2007 წელს კომპანიებმა MONSANTO-მ და DEVGEN-მა შეძლეს სიმინდში ჩაენერგათ ხელოვნური მიკრო-რნმ-ი, რომელიც კლავს მწერებს. მარცვლეულის მავნებელი -გრძელხორთუმა ჭამს გენმოდიფიცირებულ სიმინდს, მის ორგანიზმში ხვდება მიკრო-რნმ-ის მოლეკულა, რომელიც ბლოკავს ენერგიის გამომამუშავებელ გენს. შედეგად, მინიმუმ 12 დღეში მავნებელი იღუპება, მაშინ, როცა სიმინდი სხვა ორგანიზმებისათვის უსაფრთხოა. მცენარეული მიკრო-რნმ-ი შეიძლება მივმართოთ ნებისმიერი მწერის გასანადგურებლად ან ბიოლოგიური პროცესების შესაცვლელად. როგორც გაირკვა, ეს შესაძლებელია ადამიანთან მიმართებაშიც.

თანამედროვე ბიოლოგიურ ტექნოლოგიებს უდიდესი დამანგრეველი პოტენციალი აქვთ. დამანგრეველი შემოტევისაგან თავის დაცვა მხოლოდ ბიოტექნოლოგიებსა და გენურ ინჟინერიაში მაღალი სამეცნიერო პოტენციალის მქონე ქვეყნებს შეუძლიათ, თუმცა ასეთი ქვეყნების რიცხვი ძალიან ცოტაა.

პრობლემური კითხვების გამოყენება ადამიანის ანატომიის სწავლების დროს

მიერ
admin
-
0

პრობლემაზე დაფუძნებული სწავლება არის სასწავლო პროცესის ორგანიზების განსაკუთრებული ტიპი, რომელიც საშუალებას გვაძლევს, გავუღვივოთ გაკვეთილზე მოსწავლეებს შემეცნებითი აქტივობა, ხელი შევუწყოთ მათ, უკეთ გაიაზრონ მასალა და მიიღონ ხანგრძლივი (მყარი) ცოდნა.

პრობლემის გადაჭრაზე ორიენტირებული სწავლებისას შეიძლება სასწავლო მასალა ავაგოთ კონფლიქტური დებულების ხაზგასმით და მოსწავლეებს საკითხი ამ გზით ავუხსნათ. ადამიანის ანატომიის სწავლების დროს ეს შეიძლება სხვადასხვა მეთოდით განვახორციელოთ:

მეთოდი I

თემა „კუნთების მუშაობის” ახსნისას აღნიშნული სტრატეგია შეიძლება გამოვიყენოთ შემდეგნაირად: თემის დასრულების შემდეგ მოსწავლეებს ეძლევათ ორი (ან მეტი) პასუხი რაიმე დებულებაზე და მათ უნდა დაასაბუთონ მოცემული პასუხების მართებულობა.

განვიხილოთ ერთი მაგალითი.

მოსწავლეებს ჯგუფში ეძლევათ დავალება: ცნობილია დებულება, რომ არტერიული წნევა კუნთის უმნიშვნელო მუშაობის დროსაც კი იცვლება.

1-ლი მოსწავლის პასუხი: „ასე ხდება იმიტომ, რომ მომუშავე კუნთი სისხლში გამოყოფს ნივთიერებას, რომელიც ხელს უწყობს სისხლძარღვთა სანათურის გაფართოება-შევიწროებას”.

მე-2 მოსწავლის პასუხი: „როცა ტვინი გზავნის კუნთებში სიგნალს, რომელიც მათ მუშაობას აიძულებს, ის გზავნის სიგნალს სისხლძარღვებთანაც, რისი მეშვეობითაც ისინი არეგულირებენ სისხლის წნევას”.

გაეცანით მოსაზრებებს და უპასუხეთ ქვემოთ მოცემულ კითხვებს:

როგორ ფიქრობთ მართებულია მსჯელობა? რომელი მოსწავლეა მართალი? რატომ?

მეთოდი 2

თემის/საკითხის დასრულების შემდეგ მოსწავლეებს ვურიგებთ პრობლემურ კითხვას/კითხვებს. მოსწავლეები მსჯელობენ ამ კითხვის შესახებ და გამოაქვთ დასკვნები.

სავარაუდო კითხვები:

1. რატომ იღლებიან მოზარდები ფიზიკური დატვირთვის დროს, მაშინ როდესაც ისინი გამოიყურებიან და თავს გრძნობენ დიდებივით?

2. პირველადი და მეორეული სასქესო ნიშნების განვითარება იწყება სასქესო ჯირკვლების სტრუქტურულ-ფუნქციურ მომწიფებამდე. უფრო მეტიც – ბავშვებში შესაძლებელია პათოლოგიურად ნაადრევი სქესობრივი მომწიფება, თუმცა სასქესო ჯირკვლები ფუნქციურად მოუმწიფებელია. რა შეიძლება იყოს ამის მიზეზი?

3. მსოფლიოში აღწერილია ცხოველების მიერ მაუგლი-ბავშვების „გამოზრდის” 30-ზე მეტი შემთხვევა ძველი რომიდან მოყოლებული დღემდე. ყველა ამ ბავშვს ჰქონდა ერთი საერთო ნიშანი – ვერ დადიოდნენ ამართულად, მაგრამ მუსკულატურა განვითარებული ჰქონდათ და კარგად დარბოდნენ, ცოცავდნენ და ხტუნავდნენ; კარგად ჰქონდათ განვითარებული მხედველობა, სმენა და ყნოსვა. ადამიანთა საზოგადოებაში დიდხანს ყოფნის მიუხედავად, უმეტესობამ ვერ ისწავლა მეტყველება. როგორ ახსნით ამ ფაქტს?

4. ცნობილია შემთხვევები, როცა ადამიანს მთლიანად დაზიანებული აქვს ზურგის ტვინი, პარალიზებული აქვს სხეული და კიდურები, მაგრამ აგრძელებს სიცოცხლეს და შეუძლია გონებრივი მუშაობა. ახსენით, რატომ უნარჩუნდება ადამიანს გონება, აზროვნება და სხვა ფსიქიკური პროცესები.

5. ზოგიერთი დაავადების დროს ადამიანს ერღვევა ზურგის ტვინიდან თავის ტვინისკენ აგზნების გატარება, მაგრამ პირიქით აგზნება ვრცელდება ნორმალურად. შენარჩუნებულია თუ არა ამ დროს მუხლის რეფლექსი? იგრძნობს თუ არა ადამიანი ხელზე ჩხვლეტას? შესაძლებელია თუ არა ამ დროს ფეხების უნებლიე მოძრაობა?

6. ინსულტის (სისხლის ჩაქცევა თავის ტვინის განსაზღვრულ უბანზე) შედეგად ადამიანმა დაკარგა მეტყველების უნარი, მაგრამ ესმის, რასაც ეუბნებიან და შეუძლია წერა. თავის ტვინის რომელ უბანში მოხდა სისხლის ჩაქცევა? რა საერთო დასკვნის გამოტანაა შესაძლებელი ამ ფაქტიდან?

7. წარმოიდგინეთ ასეთი შემთხვევა ზოოპარკში ვეტერინარს (ცხოველების ექიმს) თავს დაესხა გარეული ხარი. ექიმმა მოასწრო ღობესთან მირბენა და მიუხედავად ასაკისა და მძიმე წონისა, მოახერხა გადახტომა. მას შემდეგ, რაც ინციდენტი ამოწურულ იქნა და ხარი სადგომში შეაგდეს, მეგობრებმა სთხოვეს ვეტერინარს, ეჩვენებინა, როგორ გააკეთა ეს, მაგრამ მან ღობეზე აწევაც კი ვერ მოახერხა. როგორ ახსნით ამ ფაქტს?

8. ახსენით, რატომ არის, რომ ადამიანს შეუძლია ცხოვრება ცალი თირკმელით, ცალი ფილტვით, ნახევარი ღვიძლით, ნაღვლის ბუშტისა და ელენთის გარეშე, მაგრამ მოკვდება, თუ ამოკვეთენ პატარა ჯირკვალს – ჰიპოფიზს, რომელიც მხოლოდ 0, 5 გრამს იწონის.

9. ცხოველს ექსპერიმენტის დროს თირკმელი კისერზე გადაუნერგეს და მან სრულფასოვანი ფუნქციობა განაგრძო, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ თირკმელების ცხოველქმედებაში მთავარ როლს არა ნერვული, არამედ ჰუმორული რეგულაცია ასრულებს. ჰიპოფიზის მოქმედებაც ჰუმორული გზით ხორციელდება, მაგრამ გადანერგვის დროს ის კარგავს ზოგიერთი ჰორმონის გამოყოფის უნარს. ახსენით ამის მიზეზი.

10. მძიმედ დამწვარ პაციენტებს ხშირად უნერგავენ კანს. რა უპირატესობა აქვს პაციენტის საღი უბნიდან კანის გადანერგვას სხვა ადამიანისგან კანის გადანერგვასთან შედარებით?
გაკვეთილზე პრობლემური სიტუაციების განხილვა მოსწავლეებს აყენებს გართულებულ სიტუაციაში, რომლის დაძლევა მოითხოვს მათგან შემოქმედებით ძიებას, აიძულებს იფიქრონ, იაზროვნონ, იპოვონ გამოსავალი, იმსჯელონ, განიცადონ სწორი გადაწყვეტილებებით მიღებული სიხარული, ყოველივე ეს კი ხელს უწყობს საგნისადმი აქტიური შემეცნებითი ინტერესის გაღვივებას.

მოსწავლეთა კვლევის უნარების განვითარება საგაკვეთილო პროექტების საშუალებით

მიერ
admin
-
0

პროექტგაკვეთილი არის სწავლების განსაკუთრებული ფორმა, რომლის დროსაც მასწავლებლები და მოსწავლეები მიმართავენ ერთობლივად ფორმულირებულ თემას/საკითხს, პრობლემას, მის დასამუშავებლად ადგენენ გეგმას, მონაწილეობენ ამ გეგმის შესრულებაში და წარმოადგენენ ერთ საერთო პროდუქტს.

პედაგოგიურ ლიტერატურაში პროექტგაკვეთილის სხვადასხვა სინონიმი გხვდება: პროექტმეთოდი, პროექტზე დაფუძნებული სწავლება, სასწავლო პროექტი და სხვ.

[ https://www.mastsavlebeli.ge/uploads/portfolio/sofiko_lobjanize_2.pdf ]

პედაგოგს პროექტგაკვეთილის გამოყენება შეუძლია ნებისმიერ საგანში, ნებისმიერი თემის ასახსნელად ან შესაჯამებლად.

გთავაზობთ ანატომიისა და ფიზიოლოგიის სწავლების დროს გამოყენებული ერთ-ერთი პროექტგაკვეთილის აღწერას.

პროექტგაკვეთილის თემა: ორგანიზმის ინდივიდუალური განვითარება ანუ ონტოგენეზი

მიზანი: ორგანიზმების ინდივიდუალურ განვითარებაზე ცოდნის (წარმოდგენის) ფორმირება.

ამოცანები:

1. საგანმანათლებლო (სასწავლო)

● ნასწავლი მასალის გამეორება და განმტკიცება;

● ინფორმაციის დამოუკიდებლად მოძიებისა და ანალიზის უნარის განვითარება (თვითსწავლის უნარი);

2. განმავითარებელი

● მოსწავლეთა შემეცნებითი ინტერესის გაღვივება და თვითგანათლების ხელშეწყობა;

● თვითკონტროლის უნარის განვითარება;

● მხედველობითი მეხსიერების, ყურადღების კონცენტრაციის, ლოგიკური მსჯელობისა და წარმოსახვითი უნარების განვითარება.

3. აღმზრდელობითი

● საკუთარი ორგანიზმის მიმართ დამოკიდებულება;

● ცხოვრების ჯანსაღი წესის პოპულარიზაცია;

● მოსწავლეთა სოციალური უნარების განვითარება (გუნდური მუშაობა).

საჭირო რესურსები და აღჭურვილობა:

● კომპიუტერი, ვიდეოპროექტორი;

● ინფორმაციები (ინტერნეტმისამართები);

● სასწავლო ენციკლოპედიები;

● სასკოლო სახელმძღვანელო და სხვა.

გამოყენებული მეთოდები და ხერხები:
● თხრობა;
● თვალსაჩინოების გამოყენება;
● მოსწავლეთა ინდივიდუალური, წყვილური და ჯგუფური მუშაობა;
● ინფორმაციის მოძიება და დახარისხება;
● სამუშაოს მონახაზის შექმნა;
● პრეზენტაციების მომზადება.

ინფორმაციულ-საკომუნიკაციო ტექნოლოგიების გამოყენების აქტუალობა:
● ისტ-ის გამოყენება ამაღლებს მოსწავლეთა მოტივაციას, სასწავლო მასალის ვიზუალური აღქმის ეფექტურობას; ხელს უწყობს ცოდნის ათვისების პროცესს. ინფორმაციის დამოუკიდებლად მოსაძიებლად პროექტის მონაწილეები იყენებენ სხვადასხვა ინტერნეტრესურსს და საბოლოო პროდუქტის სახით ამზადებენ პრეზენტაციებს.

პროექტის ხანგრძლივობა: მოკლევადიანი (2 აკადემიური საათი)

განმარტებითი ბარათი
პროექტი „ორგანიზმის ინდივიდუალური განვითარება ანუ ონტოგენეზი” წარმოადგენს ლოგიკურ გაგრძელებას თემისა „ორგანიზმთა გამრავლება” და შეიძლება გაკვეთილი ჩატარდეს კვლევითი ფორმით. პროექტის განხორციელებისას გამოიყენება სხვადასხვა პედაგოგიური ტექნოლოგია, რომლებიც მოსწავლეს საშუალებას აძლევს, გამოიყენოს არსებული ცოდნა, შეძენილი უნარები და მოახდინოს მათი დემონსტრირება. მასწავლებელს საშუალება აქვს, გაითვალისწინოს თითოეული მოსწავლის ინდივიდუალობა, მუშაობის ტემპი, ინტერესები, ცოდნის დონე და ა.შ.

პროექტის თემა აქტუალურია, რადგან არა მარტო საშუალებას აძლევს მოსწავლეებს, გაეცნონ ორგანიზმის ინდივიდუალური განვითარების თავისებურებებს, არამედ ცხოვრების ჯანსაღი წესისადმი დადებით დამოკიდებულებასაც უყალიბებს. მოსწავლეებს ეძლევათ საშუალება, გამოიტანონ დასკვნები, რომ აუცილებელია ჯანმრთელობის გაფრთხილება ადრეული ასაკიდანვე არა მარტო საკუთარი თავისთვის, არამედ მომავალი შთამომავლობისთვისაც. გაკვეთილის თემა მჭიდროდ არის დაკავშირებული ეკოლოგიასა და ერის ჯანმრთელობის დაცვასთან.

პრობლემური კითხვები, რომლებზეც მოსწავლეებმა უნდა უპასუხონ:

1. რა ემართება განაყოფიერებულ კვერცხუჯრედს?

2. რატომ არის, რომ ზიგოტა იყოფა მიტოზის გზით და ემბრიონი შედგება დიფერენცირებული უჯრედებისგან?

3. რა ეტაპებად ხდება ორგანიზმის ფორმირება და განვითარება?

4. რა ფაქტორები მოქმედებს ნაყოფის (ჩანასახის) განვითარებაზე?

5. როგორ შევუნარჩუნოთ მომავალ თაობას ჯანმრთელობა?

პროექტის ტექნოლოგიური რუკა

№
პროექტის ეტაპები
მეთოდი
დრო
მასწავლებლის ქმედება
მოსწავლეების ქმედება
მოსამზადებელი ეტაპი
ერთი კვირით ადრე
მოსწავლეებს უცხადებს გაკვეთილის თემას, უხსნის ჩატარების წესს; ამზადებს სხვადასხვა სირთულის დავალების ბარათებს, დასარიგებელ მასალას (თვალსაჩინოებას), ელ. პრეზენტაციას, შეფასების რუბრიკებს
იმეორებენ თემას: „სასქესო გამეტების ჩამოყალიბება და გამრავლება”, მოიძიებენ დამატებით ინფორმაციას, მაგ. ცნობილი მეცნიერების – ემბრიოლოგების შესახებ; ქმნიან თვითშეფასების რუბრიკებს
პროექტის განხორციელება
გაკვეთილის დაწყების წინ
ამზადებს კლასს: დაფაზე ან პოსტერზე წერს გაკვეთილის თემას, მაგიდებზე აწყობს დავალების ბარათებს და შეფასების ფურცლებს; ამოწმებს ტექნიკის გამართულობას
ეხმარებიან მასწავლებელს მასალის დარიგებასა და ტექნიკის მომზადებაში
1
გაკვეთილის საორგანიზაციო ეტაპი
მისალმება, საუბარი
2 წთ.
ქმნის კეთილგანწყობილ გარემოს, აცნობს გაკვეთილის თემას და ძალიან მოკლედ მიმოიხილავს (ახსენებს) განვლილ მასალას
უსმენენ და ემზადებიან ახალი მასალის აღსაქმელად
2
წინარე ცოდნის შემოწმება
ინდივიდუალური მუშაობა დავალების ბარათებზე
3 წთ
ბარათების შემოწმება ხდება გაკვეთილის შემდეგ
ასრულებენ დავალებას
3
მიზნის განსაზღვრა
პრობლემური კითხვების ჩამოყალიბება, გონებრივი იერიში, T-სქემის შევსება
3 წთ
სთავაზობს, განსაზღვრონ გაკვეთილის მიზანი, ჩამოაყალიბონ პრობლემური კითხვები:
მოსწავლეები აყალიბებენ კითხვებს: 1. რა ემართება განაყოფიერებულ კვერცხუჯრედს? 2. რატომ არის, რომ ზიგოტა იყოფა მიტოზის გზით და ემბრიონი შედგება დ იფერენცირებული უჯრედებისგან? 3. რა ეტაპებად ხდება ორგანიზმის ფორმირება და განვითარება? 4. რა ფაქტორები მოქმედებს ნაყოფის (ჩანასახის) განვითარებაზე? 5.როგორია გენეტიკური ინფორმაციის რეალიზების მექანიზმი? – და სხვა.

4
თემაზე დამატებითი ინფორმაცია
მოსწავლეების მიერ მოპოვებული ინფორმაციის წარდგენა
5 წთ
ისმენს და აფასებს მოსწავლეების მიერ მიწოდებულ ინფორმაციას
ისმენენ ინფორმაციას
5
ინფორმაციის მოძიება
ინდივიდუალური მუშაობა
5 წთ
დაფაზე წერს სიტყვებს: ონტოგენეზი; ბლასტულა, გასტრულა, მორულა; მოსწავლეებს აძლევს დავალებას, მოიძიონ ამ სიტყვების მნიშვნელობა და ჩაიწერონ რვეულში
მოსწავლეები სხვადასხვა წყაროს დახმარებით მოიძიებენ პასუხებს და იწერენ რვეულში
6
ახალი მასალის შესწავლა
მცირე ლექცია, სქემებზე ინდივიდუალური მუშაობა
10 წთ
სლაიდშოუ „ონტოგენეზის ეტაპები”. ურიგებს სქემებს და სთხოვს, შეავსონ გამოტოვებული ადგილები
მოსწავლეები ავსებენ სქემას
7
ინფორმაციის მოძიება და წარდგენა
წყვილებში მუშაობა
7 წთ
დემონსტრირება სლაიდისა „ემბრიონის განვითარება”. მოსწავლეებს აძლევს დავალებას, მოიძიონ ინფორმაცია ფაქტორებზე, რომლებიც გავლენას ახდენს ჩანასახზე. მოძიებული ინფორმაცია წარმოადგინონ სხვადასხვა სახით (სქემა, ცხრილი, პიქტოგრამა და სხვა). ახდენს მოსწავლეთა ნაშრომების კომენტირებას
მოსწავლეები ასრულებენ დავალებას და აანალიზებენ ინფორმაციას
8
ინდივიდუალური დავალება
3 წთ
ბარათებზე ჩამოწერილია დავალებები. მოსწავლეები იღებენ ბარათებს ინდივიდუალური და ჯგუფური მუშაობისთვის
იყოფიან ჯგუფებად და განიხილავენ დავალებას
9
შერჩეულ თემაზე მუშაობა
ჯგუფებში და ინდივიდუალურად მუშაობა
20 წთ
აკვირდება მიმდინარე მუშაობას და საჭიროებისამებრ ერთვება
მუშაობენ და ამზადებენ პრეზენტაციას
10
პროექტის დაცვა
ინდივიდუალური ან ჯგუფური სამუშაოს პრეზენტაცია
25 წთ.
უსმენს და აფასებს მოსწავლეთა ნამუშევარს
წარმოადგენენ ნამუშევარს, აკეთებენ პრეზენტაციას და გამოაქვთ დასკვნები
შეჯამება
შეფასების ფურცლების შევსება
7 წთ
მასწავლებელი შეახსენებს ბარათებთან მუშაობის წესებს
მოსწავლეები ავსებენ თვითშეფასების და გაკვეთილის შეფასების ბარათებს

მოსწავლეთა მეცნიერული კვლევის უნარ-ჩვევების განვითარება ბიოლოგიის სწავლების პროცესში

მიერ
admin
-
0

ექსპერიმენტის მონაცემების მიხედვით გრაფიკის აგება და გრაფიკებზე მოცემული ინფორმაციის ანალიზი

საბუნებისმეტყველო საგნების VIII-XII კლასების სტანდარტში (მიმართულება: მეცნიერული კვლევა-ძიება) არის ასეთი შინაარსის ინდიკატორები: მოსწავლე იყენებს სხვადასხვა ხერხს (დიაგრამებს, ცხრილებს, გრაფიკებს) მონაცემთა წარმოსადგენად; იყენებს დიაგრამებს, ცხრილებს და გრაფიკებს მონაცემებს ან ცვლადებს შორის დამოკიდებულების აღსაწერად.

თქვენ ჩაატარეთ ექსპერიმენტი და შეკრიბეთ მონაცემები. როგორ ფიქრობთ, გაამართლა თუ არა მიღებულმა შედეგმა თქვენი ვარაუდი/ჰიპოთეზა? ამ კითხვას მხოლოდ მონაცემთა ჩამონათვალის გადახედვით ვერ გასცემთ პასუხს. ექსპერიმენტის შედეგად მიღებული მონაცემების სათანადო ორგანიზებისა და ანალიზის გარეშე დასკვნების გამოტანა ძნელია. მონაცემების ორგანიზების ერთ-ერთი ფორმა, მონაცემების ორგანიზება ცხრილებად, წინა სტატიაში უკვე განვიხილეთ.

მას შემდეგ, რაც მონაცემებს ჩაწერენ ცხრილში, მეცნიერები ამ მონაცემების მიხედვით ზოგჯერ გრაფიკს ადგენენ, რათა უფრო თვალსაჩინო გახადონ ექსპერიმენტის შედეგები, ამიტომ მეცნიერები თავიანთი ექსპერიმენტების შედეგებს ერთმანეთს ხშირად ცხრილებისა და გრაფიკების სახით უზიარებენ.

გრაფიკი ორ ცვლადს შორის კავშირს აჩვენებს. ეს მეცნიერებს მიღებული მონაცემებიდან დასკვნის გამოტანაში ეხმარება. გრაფიკზე დამოუკიდებელი ცვლადი, ჩვეულებრივ, დატანილია X ღერძზე, დამოკიდებული ცვლადი კი – Y ღერძზე. ორივე ღერძი დასათაურებულია ცვლადის სახელით და საზომი ერთეულით. გრაფიკის აგებამდე აუცილებელია გრაფიკის ღერძებზე ზუსტი მასშტაბის განსაზღვრა, რათა ყველა მონაცემთა წერტილი სრულფასოვნად იქნეს დატანილი.

მეცნიერები იყენებენ გრაფიკის სხვადასხვა სახეობას: ხაზოვან გრაფიკს, სვეტებიან დიაგრამას, წერტილოვან დიაგრამას. დავიწყოთ ხაზოვანი გრაფიკების განხილვით.

 

სრულად

გენეტიკური ამოცანების ამოხსნის ნიმუშები

მიერ
admin
-
0

გენეტიკის სწავლების პროცესში ამოცანების გამოყენებას დიდი მნიშვნელობა აქვს – ეს აადვილებს თეორიული კურსის გააზრებას და ათვისებას, ხელს უწყობს ლოგიკური მსჯელობის უნარის განვითარებას. მრავალფეროვანი სასწავლო ამოცანები მოსწავლეთა ცოდნის შემოწმების ერთ-ერთი მეთოდიც არის.

https://www.mastsavlebeli.ge/?action=page&p_id=7&npid=1&id=67

წინამდებარე სტატიაში გთავაზობთ ამოცანებს და მათი ამოხსნის ნიმუშებს, რომლებიც პედაგოგებს გამოადგებათ თემების: სქესთან შეჭიდული ნიშნების მემკვიდრეობა; გენთა შეჭიდული მემკვიდრეობა და კროსინგოვერი, – სწავლების დროს.

სქესთან შეჭიდული ნიშნების მემკვიდრეობა

ადამიანში ჰემოფილია დეტერმინირებულია სქესთან შეჭიდული რეცესიული გენით (h).

ამოცანა #1

ჯანმრთელი ქალი (ჰეტეროზიგოტი ჰემოფილიის გენით) დაქორწინდა ჯანმრთელ მამაკაცზე. როგორია ალბათობა, რომ შვილი ჰემოფილიის გენის მატარებელი იქნება? შვილებიდან ქალს მეტი შანსი აქვს თუ ვაჟს, დაავადდეს ჰემოფილიით?

ამოხსნა:

მშობლების გენოტიპი: დედა – Х+Хh; მამა – Х+Y

შვილების გენოტიპები: Х+Х+; Х+Хh; Х+Y – ჯანმრთელები; ХhY -ჰემოფილიით დაავადებული.

ჰემოფილიით დაავადებულის დაბადების ალბათობა 25%-ია და ის, წესისამებრ, ვაჟი იქნება.

ამოცანა#2

გოგონას მამა ჰემოფილიითაა დაავადებული, ხოლო დედა აბსოლუტურად ჯანმრთელია. გოგონა გათხოვდა ჯანმრთელ მამაკაცზე. როგორია მათ შთამომავლობაში დაავადების გამოვლენის ალბათობა?

ამოხსნა:

P X+X+ Í Xh Y

გოგონას გენოტიპია X+Xh (მატარებელი)

P X+Xh Í X+Y

F1 1 X+X+ : 1 XhX+ : 1 X+Y : 1 XhY

დაავადების გამოვლენის ალბათობა 25%-ია.

ამოცანა#3

როგორია ჰემოფილიით დაავადებული შვილის დაბადების ალბათობა ქორწინებიდან, როცა:

* მამაკაცის ძმას აქვს ეს დაავადება?

* ქალის ძმა ამ დაავადების მატარებელია?

ამოხსნა:

ა. როცა მამაკაცი ჯანმრთელია, მისი ძმა კი ავად არის ჰემოფილიით, დაავადებული შვილის დაბადების ალბათობა ძალზე მცირეა, ფაქტობრივად, სპონტანურად წარმოშობილი მუტაციის ტოლი.

ბ. თუ ქალის ძმაა დაავადებული, ალბათობა არ აღმატება 1/8-ს ანუ 12,5%-ს.

ამოცანა#4

მამა და ვაჟი ჰემოფილიით არიან ავად, ხოლო დედა ჯანმრთელია. მართებული იქნება თუ არა, ვთქვათ, რომ ვაჟმა დაავადება მამისგან მიიღო?

ამოხსნა:

არა, რადგან ვაჟი მამისგან იღებს მხოლოდ Y ქრომოსომას. იშვიათ პათოლოგიურ შემთხვევაში შესაძლებელია მამისგან ერთდროულად, Х და Y ქრომოსომების მიღება, მაგრამ მაშინ ჰემოფილია არ ვითარდება, რადგან დედის Х ქრომოსომა ნორმალურია.

კროსინგოვერი ჰომოლოგიური (წყვილი) ქრომოსომების უბნებს შორის ურთიერთგაცვლის პროცესია, რის შედეგადაც ხდება მათში ლოკალიზებული გენების გადანაწილება (რეკომბინაცია). ეს პროცესი მიმდინარეობს უჯრედების დაყოფის პროცესში. კროსინგოვერი წარმოადგენს მემკვიდრეობითი ცვალებადობის ერთ-ერთ მექანიზმს.

ამოცანა#1

ვთქვათ, პირობით ქრომოსომაში განლაგებულია ოთხი გენი, მაგალითად: A; B; D; C. ისინი შეჭიდულად მემკვიდრეობენ, მაგრამ ზოგჯერ ეს პროცესი ირღვევა გადაჯვარედინების (კროსინგოვერის) შედეგად. გენეტიკურმა ანალიზმა აჩვენა, რომ A და B გენები ოთხჯერ მეტად გადაეცემა შეჭიდულად, ვიდრე B და C, და 6-ჯერ მეტად, ვიდრე A და D. განსაზღვრეთ ამ გენების ხაზობრივი განლაგება და მანძილი ერთ ქრომოსომაში (პასუხი გამოსახეთ გრაფიკულად).

ამოხსნა:

რაც უფრო ერთად გადაეცემა გენები შეჭიდულად, ერთმანეთთან მით უფრო ახლოს მდებარეობს ისინი. ვინაიდან B და A გენები ერთად ოთხჯერ უფრო ხშირად გადაეცემა, ვიდრე B და C, ე.ი. ისინი ოთხჯერ უფრო ახლოსაა ერთმანეთთან; ვინაიდან ეს გენები შეჭიდულად მემკვიდრეობს 6-ჯერ მეტად, ვიდრე A და D, აქედან გამომდინარეობს, რომ დაშორება (მანძილი) A და D გენებს შორის 6-ჯერ მეტია, ვიდრე B-სა და A-ს შორის. სქემატურად ეს შეიძლება გამოისახოს ასე:

ამოცანა#2

სიმინდში თესლის ყავისფერი შეფერილობისა და მრგვალი ფორმის გენი შეჭიდულია და ლოკალიზებულია ერთ ქრომოსომაში, ხოლო თეთრი შეფერილობისა და ნაოჭებიანი ფორმისა (რეცესიული ნიშანი) – სხვა ჰომოლოგიურ ქრომოსომაში.

F1 თაობაში მიღებული დიჰეტეროზიგოტი მცენარის წმინდა ხაზის მცენარესთან შეჯვარებით მიღებულ მცენარეში მშობლიური ფორმების მსგავსი იყო 4000 მარცვალი; 152 – თეთრი გლუვზედაპირიანი, ხოლო 149 – ყავისფერი დანაოჭებულზედაპირიანი. ახსენით:

ა) ამ მარცვლებიდან რომელი ფორმაა მიღებული კროსინგოვერის შედეგად და ყველა მარცვლის რამდენ პროცენტს შეადგენენ ისინი;

ბ) როდის (რა შემთხვევაში) მოხდება ქრომოსომების გადაჯვარედინება.

ამოხსნა:

ამოცანის პირობიდან გამომდინარე, F1 თაობის დიჰეტეროზიგოტი მცენარე იქნებოდა ყავისფერი და გლუვი თესლის გენოტიპის მატარებელი (АВ//ав). წმინდა ხაზის მცენარეს უნდა ჰქონოდა ав//ав გენოტიპი (თეთრი შეფერილობა, დანაოჭებული თესლი). წინააღმდეგ შემთხვევაში თვითდამტვერვის დროს მოხდებოდა დათიშვა. შეჯვარებისას მიღებულ უნდა იქნეს 50% ყავისფერი დანაოჭებული თესლი АВ//ав გენოტიპით და 50% თეთრი დანაოჭებული – გენოტიპი ав//ав;

სულ შთამომავლობაში მიღებულ იქნა 4301 მარცვალი, რომელთაგან 4000 მშობლიური ფორმების მსგავსი იყო. ეს შეადგენს მთელი შთამომავლობის 93%-ს, შესაბამისად, მხოლოდ 7%-ია კროსოვერული. ამ 7%-ს შეადგენს თეთრი გლუვი და ყავისფერი დანაოჭებული თესლის მქონე მცენარეები. მათი თანაფარდობა თითქმის ტოლია – 1:1 (152:149). შესაბამისად, კროსინგოვერი მოხდა 7%-ში. ყავისფერი დანაოჭებული თესლების გენოტიპი იქნება АВ//ав, ხოლო თეთრი გლუვი თესლებისა – аВ//ав. კროსინგოვერი მოხდებოდა დიჰეტეროზიგოტურ მცენარეში გენოტიპით АВ//ав.

სამეცნიერო სტატიის გამოყენება საგაკვეთილო პროცესში

მიერ
admin
-
0
ბიოლოგიის სწავლების პროცესი მოსწავლეთა დაინტერესებისა და გონებრივი განვითარების ხელშეწყობისთვის ფართო შესაძლებლობებს იძლევა. საგნობრივი სტანდარტით გათვალისწინებული თემატიკის განხილვის დროს ბიოლოგიისა და მედიცინის უახლესი მიღწევების გაცნობა საშუალებას გვაძლევს, გავუღვივოთ მოსწავლეებს ცნობისმოყვარეობა და ჩავითრიოთ ისინი სასწავლო პროცესში. ამ მიზნით ეფექტურად შეიძლება სამეცნიერო სტატიებისა და საგაზეთო პუბლიკაციების გამოყენება (იხ. mastsavlebeli. ge/?action=page&p_id=7&npid=1&id=223 ). გთავაზობთ მედიცინის უახლესი მიღწევების მომოხილვას, რომლის გამოყენება შეიძლება ანატომიის სწავლების დროს.
ადამიანის სქესი და აუტოიმუნური დაავადებები
ორგანიზმის აუტოალერგიული აგრესიით გამოწვეული დაავადებები მედიკოსებისთვის კოლოსალურ პრობლემას წარმოადგენს. ყველა ეს დაავადება ვითარდება ერთი საერთო პრინციპით: ორგანიზმში, ჯერ კიდევ ბოლომდე დაუდგენელი მიზეზით, წარმოიშობა ანტისხეულები და იმუნური უჯრედები, რომლებიც საკუთარი ორგანიზმის ქსოვილების წინააღმდეგ მოქმედებენ. ამ დაავადებებს (პათოლოგიებს) შორის ხშირად გვხვდება კოლაგენოზები – დაავადებები, რომლებსაც შემაერთებელი ქსოვილების დიფუზიური აუტოიმუნური დაზიანება ახლავს თან. მათ რიცხვს მიეკუთვნება რევმატიზმი, სისტემური წითელი მგლურა, რევმატოიდული ართრიტი, სისტემური დერმატომიოზიტი, კვანძოვანი პერიარტერიიტი და სხვა. ყველა ამ დაავადებას ახასიათებს ხანგრძლივი ქრონიკული მიმდინარეობა, გამწვავებისა და რემისიის პერიოდების ურთიერთმონაცვლეობა და სისხლის პარამეტრების მნიშვნელოვანი ცვლილება.
შემაერთებელი ქსოვილის აუტოიმუნური დიფუზიური დაავადებაა სისტემური წითელი მგლურა, რომლის დროსაც ავადმყოფის სისხლში გროვდება ანტისხეულები, რომლებიც შლიან საკუთარი უჯრედების დნმ-ს მოლეკულებს. ამის შედეგად ზიანდება სისხლძარღვები, გული, თირკმელები, კანი და სხვა ორგანოები და ქსოვილები. დაავადების დამახასიათებელი სიმპტომებია: ტემპერატურის მატება, სახსრებისა და კუნთების ტკივილი, საერთო სისუსტე და ზოგადი ინტოქსიკაცია. დაავადება სერიოზულად მიიჩნევა და არასათანადო, დროული მკურნალობის გარეშე შესაძლოა ლეტალური შედეგით დასრულდეს.
ასევე სისტემური ქრონიკული დაავადებაა რევმატოიდული ართრიტი, რომელიც უპირატესად სახსრების შემაერთებელ ქსოვილს აზიანებს და მასში ანთებით პროცესებს იწვევს. ამ დაავადებას თან ახლავს სახსრების ძლიერი ტკივილი, მოძრაობის შეზღუდვა, სასახსრე ქსოვილის თანდათანობითი დაშლა და სახსრის ფოსოს შეზრდა, რასაც სახსრის ფუნქციის სრული დაკარგვა მოჰყვება. რევმატოიდული ართრიტი ფართოდ გავრცელებული დაავადებაა (დაავადებულია მოსახლეობის 1% (J. Clin. Invest. 118: (11) 3537–3545 (2008)) და საბოლოოდ ინვალიდობას განაპირობებს. მიუხედავად თანამედროვე თერაპიული სქემებით მკურნალობისა, ავადმყოფებისთვის საჭირო ხდება ხელოვნური სახსრის გადანერგვა.
სისტემური წითელი მგლურა და რევმატოიდული ართრიტი ქალებში მამაკაცებზე თითქმის 10-ჯერ ხშირად გვხდება. რატომ – მედიკოსებისთვის ჯერ კიდევ გაურკვეველია. დიდხანს მიიჩნეოდა, რომ ამის მიზეზი ქალის სასქესო ჰორმონების სპეციფიკური მოქმედება იყო, მაგრამ მრავალრიცხოვანი ექსპერიმენტითა და კვლევით ეს მოსაზრება არ დადასტურდა. შემდეგ წარმოიშვა ჰიპოთეზა, რომ ამ დაავადების განვითარებაში შესაძლოა ბრალი მიუძღვოდეს გენეტიკური ფაქტორების რეგულაციის დარღვევას. ჰიპოთეზა ეფუძნება იმ ფაქტს, რომ ადამიანები, რომელთა მშობლებსაც ეს დაავადებები ჰქონდათ, სამჯერ მეტად ავადდებიან აუტოიმუნური დაავადებებით.
დაავადების მემკვიდრეობითობის (კერძოდ, სასქესო X-ქრომოსომის როლის) დასადგენად ამერიკელმა და დანიელმა მეცნიერებმა (ჯგუფის ხელმძღვანელი – Emily C Somers) რთულ გამოკვლევათა ციკლი ჩაატარეს. ოც წელიწადზე მეტი ხნის განმავლობაში (1977-2010 წ.წ.) გამოკვლეულ იქნა სხვადასხვა კონტინენტზე მცხოვრები 3,5 მილიონზე მეტი ტრიადა – დედა, მამა, შვილი. გამოვლენილ იქნა 1000 -ზე მეტი სისტემური წითელი მგლურით და 9000-ზე მეტი რევმატოიდული ართრიტით დაავადებული ადამიანი. მეცნიერები აღნიშნავენ, რომ როდესაც დედას ან მამას რომელიმე ეს დაავადება ჰქონდათ, მისი წარმოშობის ალბათობა ქალებსა და მამაკაცებთან თანაბარი იყო. კვლევის შედეგების მიხედვით მეცნიერებმა დაასკვნეს, რომ სისტემური წითელი მგლურასა და რევმატოიდული ართრიტით დაავადების რისკი სასქესო X ქრომოსომას არ უკავშირდება და მისი მიზეზები კომპლექსურად არის საკვლევი.
ახალი შესაძლებლობა მწვავე ლეიკოზის სამკურნალოდ
ჰემატოლოგიის თანამედროვე მიღწევების მიუხედავად, ადამიანის ონკოლოგიურ დაავადებათაგან სისხლის დაავადება (ლეიკოზი და ლეიკემია) მაინც ძალზე სერიოზულ პრობლემად რჩება. ეს, უპირველესად, იმით არის განპირობებული, რომ სიმსივნური უჯრედების ფორმირება ხდება არა მარტო ძვლის ტვინის ატიპურ (მოუმწიფებელ), არამედ სისხლის უჯრედებშიც, ამიტომ ლეიკოზთან ბრძოლა ძალზე ძნელია და დიდია რეციდივის ალბათობაც. ლეიკოზის ყველა მწვავე ფორმა მოითხოვს უსწრაფეს დიაგნოსტირებას და თანამედროვე მკურნალობას (ქიმიო-, სხივურ, ჰორმონულ თერაპიას და სხვა), რომლის მიზანია სიმსივნური უჯრედების სწრაფად მოშორება და შემდეგ – ზურგის ტვინის ტრანსპლანტაცია, ამიტომ ჰემატოლოგების წინაშე დგას რთული ამოცანა, შეიმუშაონ თერაპიის ისეთი კურსი, რომელიც მაღალეფექტური და ნაკლებად ტოქსიკური იქნება.
სიმსივნურ უჯრედებს ხშირად ახასიათებს ქიმიოთერაპიისადმი მდგრადობა და ექიმები იძულებულები არიან, შეცვალონ მკურნალობის სქემა, ეს კი აკარგვინებთ მკურნალობის დასაწყებად ოპტიმალურ დროს. ე. ი. საჭიროა ისეთი სამკურნალო საშუალებები, რომლებსაც ექნება უნივერსალური მოქმედება ლეიკოზის თუნდაც რომელიმე ტიპის მიმართ. არცთუ დიდი ხნის წინ გაირკვა, რომ მწვავე მიელობლასტური ლეიკოზის უჯრედებს შლის მალარიის სამკურნალო პრეპარატები (მაგალითად, მეფლოქინი (Mefloquine)). ამ პრეპარატების მოქმედების მექანიზმი ემყარება უჯრედებში ლიზოსომების დესტრუქციის პროვოცირებას, რის შედეგადაც ფერმენტები აქტიურდება, მალარიის პლაზმოდიუმის კაფსულა იშლება და გამომწვევი კვდება.
იმისთვის, რომ დაედგინათ პრეპარატის ზემოქმედებით ლეიკოზიან უჯრედებში ლიზოსომების დაშლის ზუსტი მექანიზმი, კანადელ, ფრანგ, იტალიელ და ამერიკელ მეცნიერთა ჯგუფმა (ჯგუფის ხელმძღვანელი – Mahadeo A. Sukhai) ფართო სპექტრის გამოკვლევები ჩაატარა. მეცნიერები იკვლევდნენ პაციენტის სისხლისა და ძვლის ტვინის უჯრედებს. ამასთანავე , შესასწავლი მედიკამენტების დეტალური ანალიზისთვის ხდებოდა ლაბორატორიულ ცხოველებში დაავადების მოდელირება. კვლევების საფუძველზე მეცნიერებმა დაამტკიცეს, რომ პრეპარატები: იწვევს ლიზოსომების დესტრუქციას; ასტიმულირებს არა მარტო ლეიკოზური, არამედ მათი წინამორბედი უჯრედების დაშლასაც; რაც მთავარია, არ აზიანებს ჯანმრთელ სისხლმბად უჯრედებს.
მეცნიერები ამ ფაქტს ასე ხსნიან: მიელოლეიკოზის უჯრედები, სისხლის ნორმალური უჯრედებისგან განსხვავებით, შეიცავს უფრო მეტ ლიზოსომას, თანაც მათი ზომა (მოცულობა) მკვეთრადაა მომატებული, რაც საშუალებას აძლევს პრეპარატს, ადვილად შეაღწიოს ლიზოსომის მემბრანაში და პროვოცირება გაუწიოს ფერმენტების ციტოპლაზმაში „გადასვლას”. ციტოპლაზმაში კი ფერმენტების დიდი რაოდენობით კონცენტრირება იწვევს ორგანელების დაზიანებას და საბოლოოდ – ლეიკოზური უჯრედების სიკვდილს. აქედან გამომდინარე, იმ პრეპარატების გამოყენება, რომლებიც არღვევს ლიზოსომების სტრუქტურას, მიზანშეწონილია მწვავე მიელოლეიკოზის დროს. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ ეს მეთოდი საგრძნობლად ამცირებს რეციდივის შესაძლებლობას. ეს მიმართულება ჰემატოლოგიაში ახალ პერსპექტივას სახავს და საშუალებას აძლევს მედიკოსებს, გაუმჯობესონ ლეიკოზების თერაპია.
გამოყენებული წყაროები:
N. Engl. J. Med. 365; 2205-2219 (2011)
N. Engl. J. Med. 366; 1152-1153 (2012)
Ann. Rheum. Dis. 72; 525-529 (2013)
J. Clin. Invest. 123: (1) 315–328 (2013)

შემოქმედებითი უნარების განვითარება ბიოლოგიის გაკვეთილზე

მიერ
admin
-
0

სკოლის უმთავრესი ამოცანაა სწავლა/სწავლების ისეთი მეთოდებისა და ხერხების გამოყენება, რომლებიც ხელს შეუწყობს დამოუკიდებლად მოაზროვნე პიროვნების ჩამოყალიბებას. თანამედროვე ადამიანი მხოლოდ ერუდირებული კი არ უნდა იყოს, არამედ უნდა შეეძლოს, პრობლემის გადასაჭრელად შემოქმედებითად გამოიყენოს არსებული ცოდნა. აქედან გამომდინარე, მასწავლებელმა მხოლოდ ცოდნის ათვისებას კი არ უნდა შეუწყოს ხელი, არამედ უნდა ასწავლოს ამ ცოდნის პრაქტიკულად გამოყენებაც. შემოქმედებითობა, კრეატიულობა რთული, კომპლექსური მოვლენაა, რომლსაც საფუძვლად უდევს მრავალი სოციალურ-პედაგოგიური და ფსიქოლოგიური ფაქტორი. ის შეიძლება განვსაზღვროთ როგორც საკუთარ გამოცდილებაზე დაყრდნობით არასტანდარტულ სიტუაციაში გამოსავლის პოვნის უნარი.

შემოქმედებითობის გასაღვივებლად აუცილებელია, საგაკვეთილო პროცესში მასწავლებელმა შექმნას ხელსაყრელი პირობები მოსწავლეთა ცოდნის, უნარებისა და შემოქმედებითი აზროვნების ხელშესაწყობად. მოსწავლეებს უნდა ვასწავლოთ მიღებული ცოდნის ახალ სიტუაციაში გამოყენება, ამ უნარის განვითარება კი შესაძლებელია: არასტანდარტული სიტუაციების შექმნით; მრავალფეროვანი დავალებებით; სასწავლო ლიტერატურის, სხვადასხვა წყაროს ეფექტური გამოყენების გზით. ამ პროცესში მასწავლებელი თავისუფალია ინფორმატორის მოვალეობისგან, რითაც საშუალებას აძლევს მოსწავლეებს, თავად მოიძიონ პასუხები და გაიმდიდრონ ცოდნა, მაგრამ ხელს უწყობს მათ და ეხმარება/აიარაღებს შესაბამისი მეთოდებით, ინსტრუმენტებით, ალგორითმებით და ა.შ.

ყოველივე ეს წარმატებით შეიძლება განხორციელდეს ბიოლოგიის გაკვეთილზეც. მასწავლებელს სასწავლო პრაქტიკაში შეუძლია გამოიყენოს დამოუკიდებელი სამუშაოს სხვადასხვა ვარიანტი, მაგალითად:

Ø სახელმძღვანელოს ტექსტზე დამოუკიდებელი მუშაობა;

Ø მრავალფეროვანი ამოცანა-სავარჯიშოები;

Ø ბიოლოგიური კარნახი;

Ø საკონტროლო სამუშაო;

Ø მოხსენება-პრეზენტაცია;

Ø რეფერატი და მცირე პროექტები;

Ø ინდივიდუალური ან ჯგუფური დავალებები;

Ø საშინაო დაკვირვება და სხვა.

ამ აქტივობათა გამოყენება ამრავალფეროვნებს და საინტერესოს ხდის საგაკვეთილო პროცესს და ხელს უწყობს მოსწავლეთა შემოქმედებითი და შემეცნებითი უნარების განვითარებას.

განვიხილოთ რამდენიმე მაგალითი:

სახელმძღვანელოს ტექსტზე დამოუკიდებელი მუშაობა

ბიოლოგიის გაკვეთილზე შეიძლება გამოვიყენოთ სახელმძღვანელოზე დამოუკიდებელი მუშაობა, რაც მოსწავლეებს უვითარებს სახელმძღვანელოში დამოუკიდებლად ორიენტირების, ტექსტსა და ილუსტრაციაზე მუშაობის, სქემებისა და გრაფიკების დამუშავების, სამუშაოს შედეგების დამოუკიდებლად გააფორმების უნარებს.

მეშვიდე კლასში თემა „ცოცხალი ორგანიზმების მრავალფეროვნების” შესწავლისას მოსწავლეებს ვაძლევთ საშუალებას:

Ø წაიკითხონ ტექსტი (მათ უკვე იციან ტექსტის წაკითხვის სხვადასხვა მეთოდი);

Ø გამოყონ მთავარი აზრი;

Ø შეადგინონ წაკითხულის გეგმა.

ყოველივე ეს ემსახურება მომდევნო ეტაპზე გადასვლას, რაც დამოუკიდებელი სამუშაოს შესრულებას გულისხმობს.

მოსწავლეებს ინდივიდუალურად ეძლევათ დავალება, უპასუხონ შეკითხვებს:

Ø რა ძირითადი ნიშნების საფუძველზე ხდება ორგანიზმების დაჯგუფება?

Ø რა ძირითადი საერთო ნიშნები აქვთ ერთ ჯგუფში გაერთიანებულ ორგანიზმებს?

ბოლოს ტექსტის გასაანალიზებლად/შესაჯამებლად მათ ეძლევათ დავალება, დაასრულონ სქემა (იხ. დანართი #1)

დავალების შესრულების შემდეგ მასწავლებელი, იმის შესამოწმებლად, როგორ აითვისეს მოსწავლეებმა მასალა, სთავაზობს მათ ტესტს. ასევე შეიძლება, მოსწავლეებს ვთხოვოთ რებუსის ან კროსვორდის შედგენაც. ამგვარი აქტივობები ხელს უწყობს მიღებული ცოდნის გააქტიურებას და ახალისებს საგაკვეთილო პროცესს.

მერვე კლასში თემა „საჭმლის მონელების” შესწავლის დროს ტექსტის დამოუკიდებლად წაკითხვისა და დამუშავების შემდეგ (ტექსტზე მუშაობა ხდება ზემოთ აღწერილი მეთოდით) მოსწავლეებს ეძლევათ დავალება:

▪ შეავსონ ცხრილი:

საკვები ნივთიერება საკვები პროდუქტები საკვები ნივთიერების ფუნქციები

▪ სამუშაო რვეულებში ჩახაზონ სქემა „საკვების შედგენილობა”;

▪ უპასუხონ კითხვებს:

Ø რა როლი აკისრია საჭმლის მომნელებელ სისტემას ნივთიერებათა ცვლის პროცესში?

Ø რომელი პროდუქტებია ორგანიზმისთვის ნახშირწყლებისა და ცილების ძირითადი წყარო?

Ø ადამიანი იცავს დიეტას და მკვეთრად შეზღუდა ცილების მიღება. რა შეიძლება გამოიწვიოს ამან?

შეიძლება სხვა დავალება ის მიცემაც, მაგალითად:

Ø დიეტოლოგები შაქარს ერთადერთ მავნე ნახშირწყლად მიიჩნევენ. რატომ? დაასაბუთეთ თქვენი მოსაზრება.

Ø მოამზადეთ ჯანსაღი საკვები პროდუქტების სარეკლამო კამპანია: დევიზი, პლაკატი, ემბლემა, დიეტოლოგის კონსულტაცია და ა.შ.

ასეთი სამუშაო საშუალებას აძლევს მოსწავლეებს, გაიაზრონ ნასწავლი მასალა და განივითარონ შემოქმედებითი უნარები.

ბიოლოგიური კარნახი

შედეგიანია საგაკვეთილო პროცესში ბიოლოგიური კარნახის გამოყენება, განსაკუთრებით – ბიოლოგიური ცნებების განმარტებათა/განსაზღვრებათა შესწავლისას. მაგალითად, თემა „რეფლექსის” შესწავლის დროს მოსწავლეებს ვთავაზობთ, იპოვონ ტექსტში „რეფლექსის” განსაზღვრება, განსაზღვრონ იდენტიფიცირების ყველაზე გავრცელებული საერთო სიმპტომი (სხეულის საპასუხო რეაქცია) და მისი განხორციელებისა და კონტროლის გზა (ხორციელდება და კონტროლდება ცენტრალური ნერვული სისტემის მეშვეობით).

მოსწავლეებისთვის ასევე სახალისოა სახელმძღვანელოს ილუსტრაციებზე მუშაობა, რადგან ამ ილუსტრაციებში თვალნათლივ აისახება ტექსტის შინაარსი, მოსწავლეები მხოლოდ ამატებენ და აკონკრეტებენ მას. სურათებზე მუშაობა საშუალებას გვაძლევს, ხელი შევუწყოთ მოსწავლეთა მრავალმხრივ შემეცნებით აქტივობას. ნებისმიერი თემის (კვებითი კავშირები; საჭმლის მონელება; დნმ; სისხლი და სისხლის მიმოქცევა; ვიტამინები და სხვ.) შესწავლის დროს, გაკვეთილის მიზნის შესატყვისად, მათ ეძლევათ დავალება:

Ø ამოიცნონ ორგანოები, სისტემები, სასიცოცხლო პროცესების ეტაპები;

Ø გამოიყენონ წარწერები ილუსტრაციის/სურათის გასაანალიზებლად;

Ø ილუსტრაციაზე მოიძიონ/ამოიცნონ ძირითადი ინფორმაცია კითხვაზე პასუხის გასაცემად;

Ø შეადარონ ერთმანეთს სურათზე გამოსახული ობიექტები;

Ø გამოიყენონ ილუსტრაცია და მასზე დაყრდნობით ივარაუდონ/იმსჯელონ შესასწავლი ობიექტის შესახებ და ა.შ.

მაგალითად, თემა „ვიტამინების” შესწავლის დროს (ტექსტის წაკითხვა, სურათების გამოყენება) მოსწავლეებს საშუალება აქვთ, სურვილისამებრ შეასრულონ რამდენიმე ალტერნატიული დავალება:

Ø მოიფიქრეთ 4-5 ცხოვრებისეული სიტუაცია, როდესაც ორგანიზმს სჭირდება „სიცოცხლის ელექსირის” დამატებითი ულუფა.

Ø ცნობილია, რომ ვიტამინები გავლენას ახდენს ადამიანის ნივთიერებათა ცვლის პროცესზე, იცავს ინფექციებისგან. ილუსტრაციების მეშვეობით შექმენით A, D,Cვიტამინების სარეკლამო პლაკატი (ამ გაკვეთილის ჩატარება შესაძლებელია ისტ-ის გამოყენებითაც).

Ø ილუსტრაციების მეშვეობით შეავსეთ ცხრილი:

ვიტამინის დასახელება მისი როლი ნივთიერებათა ცვლის პროცესში ავიტამინოზის ნიშნები საკვებ პროდუქტებში მაღალი შემცველობა და ა.შ.

 

საგაკვეთილო პროცესში შემოქმედებითი ელემენტების გამოყენებით მოსწავლეები არა მარტო იღებენ აუცილებელ ცოდნას და ხვეწენ უნარებს, არამედ შემეცნებითთან ერთად შემოქმედებით აზროვნებასაც ივითარებენ. შემოქმედებითობის განვითარებას ხელს უწყობს გაკვეთილის ჩატარების არასტანდარტული სტილი: კეთილგანწყობილი გარემო; განმარტოების საშუალება; მოსწავლისა და მასწავლებლის თანამშრომლობა; სასწავლო პროცესის ყველა მონაწილის თანაბარი პირობები; არასტანდარტული პასუხებისა და მიგნებების მუდმივი წახალისება და მრავალი სხვა. მოსწავლეებისთვის შეთავაზებულ აქტივობებს, ბუნებრივია, სხვადასხვა დიდაქტიკური მიზანი აქვს, მაგრამ საერთო პრინციპია ის, რომ აქტივობა/აქტივობები, გარდა თემის სიღრმისეული შესწავლისა, ხელს უწყობს მოსწავლეთა დამოუკიდებელი სწავლის, შემეცნებითი და შემოქმედებითი უნარების განვითარებას, რადგან სწორედ ეფექტური სწავლებაა მოსწავლეთა დამოუკიდებელი საქმიანობის ორგანიზების ძლიერი ინსტრუმენტი.

1...813814815...1,125გვერდი 814 of 1,125

ვიდეობლოგი

მასწავლებლის ბიბლიოთეკას ახალი წიგნი შეემატა- სტატიები განათლების საკითხებზე

ჟურნალ „მასწავლებლის“ თითოეული ნომრის მომზადებისას, ცხადია, ვფიქრობთ მასწავლებელზე და იმ საჭიროებებზე,რომელთა წინაშეც ის ახლა დგას. ვფიქრობთ მასწავლებელზე, რომელიც ჩვენგან დამოუკიდებლადაც ფიქრობს, როგორ მოემზადოს გაკვეთილისთვის, რა...

ქ.თბილისი, სანდრო ეულის ქ. #5; +995 32 220 0 220 (4506)

ჟურნალ "მასწავლებელსა" და ინტერნეტ გაზეთ "mastsavlebeli.ge" -ში, რეკლამის განთავსების მსურველებმა დარეკეთ ნომერზე: +995 551 081 308

mastsavlebeli.ge-ზე გამოქვეყნებული ყველა მასალა წარმოადგენს გაზეთის საკუთრებას და დაცულია საქართველოს კანონით საავტორო და მომიჯნავე უფლებების შესახებ.

მასალის გამოყენების პირობები იხილეთ სრულად

© 2022 ყველა უფლება დაცულია | დამზადებულია TATSSON.COM-ის მიერ