„საბოლოო წარმატების ფორმულაც სწორედ ესაა – ინტერესის დაუცხრომლობა” – ამბობს საბა შარიქაძე, რომელიც ამჟამად ამერიკაში მეუღლესთან ერთად ცხოვრობს, სწავლობს და ასწავლის. საბა თავისუფალი უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულია და ერთ-ერთია იმ სამ სტუდენტს შორის, რომელმაც ამერიკის წამყვანი უნივერსიტეტების მაგისტრატურა-დოქტორანტურის პროგრამებზე მოსახვედრად  GRE- ში მაღალი შედეგი აჩვენა. იგი ახლა იოვას მეცნიერებებისა და ტექნოლოგიის უნივერსიტეტის ფიზიკისა და ასტრონომიის სკოლის სამაგისტრო/სადოქტორო პროგრამის სტუდენტია და სწავლის პარალელურად პროფესორის ასისტენტადაც მუშაობს და სტუდენტებს ლექციებს უკითხავს. საბა წელს,  წლის საუკეთესო ასისტენტად აღიარეს.

 –  სკოლის მიზნები და ოცნებები თუ უკავშირდება ახლანდელ მდგომარეობას? რაზე ოცნებობდით და თუ შეძელით ამ სურვილების რეალიზება?

გულახდილი რომ ვიყო, თითქმის საერთოდ აღარ მახსოვს, რაზე ვფიქრობდი და ვოცნებობდი სკოლაში. თავისუფალი უნივერსიტეტიდანაც კი ცხადად მხოლოდ საბაკალავრო ნაშრომზე მუშაობის პერიოდი მახსენდება. ახლანდელმა ფიქრმა და საზრუნავმა სულ გადამავიწყა ძველი მისწრაფებები. შეიძლება, მუდმივი ინტელექტუალური სტრესის ბრალია, მაგრამ სხვანაირად არც წარმომიდგენია, რომ ავდგე და შემეცნების საუკეთესო წლები სხვა საქმეს დავუთმო. რადგან ღმერთმა ერთგვარი ნიჭი მომცა, მინდა, სრული დატვირთვით ვიმუშაო მის გამრავლებაზე.

ერთი კი მახსოვს, სკოლის დამამთავრებელ წელს მეგონა, ფიზიკის პარალელურად შევძლებდი ლიტერატურის, ხელოვნების, ენების, ფილოსოფიის – მოკლედ, ზოგადი განათლების კარგად დაუფლებას. უნივერსიტეტში რომ დავიწყე სწავლა, მივხვდი, რომ შეუძლებელ საქმეზე ვოცნებობდი და ამ „მავნე“ ჩვევას თუ არ მოვიშლიდი, რასაც ზოგადი განათლებისთვის უხვად დროის დათმობა ჰქვია, ფიზიკას ამომწურავად ვერ დავეუფლებოდი.

რაც ამერიკაში სწავლა დავიწყე, უბრალოდ, პირდაპირი მნიშვნელობით ხელი ავიღე ფიზიკის ისეთ დარგებზე, როგორებიცაა: ასტროფიზიკა, ნაწილაკების ფიზიკა, ბირთვული ფიზიკა, პლაზმის ფიზიკა და მთლიანად გადავერთე ჩემი კვლევის დარგზე – მყარი სხეულების ფიზიკაზე, უფრო სწორად, ამ დარგის ექსპერიმენტულ ნაწილზე. ახლა, იმის გაფიქრებაზეც კი მეცინება, რომ ოდესღაც, არც თუ ისე დიდი ხნის წინ მეგონა, რომ ფიზიკის ყველა დარგში მექნებოდა ცოდნა.

ახლა, უკვე სულ მალე, ინტენსიურად ჩავერთვები კვლევაში და უკვე ვხვდები, იმისათვის, რომ ექსპერიმენტულ მყარ სხეულებში ამომწურავი ცოდნა მქონდეს, სულ მცირე 5 სიცოცხლე დამჭირდება. რეალურად, რაშიც ამომწურავად გავერკვევი, როცა ფიზიკის დოქტორის ხარისხს ავიღებ, ეს იქნება რკინა-ნაერთიანი ზეგამტარების წარმოქმნა და ფიზიკური თვისებები. თუ ძალიან მოვინდომებ, შეიძლება, მაქსიმუმ იშვიათ მიწა-მეტალებს გადავწვდე. აი, ეს არის მთელი ცხოვრება და, ეგრეთ წოდებული, პროფესიონალიზმი. ადამიანების ასეთ ვიწრო ცოდნაზე  დგანან განვითარებული ქვეყნები.

ასე რომ, მიზნებს რომ დავუბრუნდეთ – ერთია, რომ თითქმის არ მახსოვს, მაგრამ, მეორე მხრივ, არც მინდა გავიხსენო რა მიზნები მქონდა სკოლაში. საშუალება რომ მქონდეს, იმ დროში გადავიდე, როცა სკოლას ვამთავრებდი და ჩემს თავს სიმართლე მოვუყვე, ძალიან გულს დავწყვეტდი საკუთარ თავს, რადგან ყველაფრის ცოდნის პერფექციონისტულ ილუზიას და იმედს დავუმსხვრევ.

ეს ყველაფერი რატომ მოვყევი? იმიტომ, რომ, თუ ამ ისტორიას ნიჭიერი სკოლის მოსწავლე ან თუნდაც სტუდენტი წაიკითხავს, ეცოდინება, რისთვის უნდა იყოს მზად. ჩვენს ქვეყანას ახლა პროფესიონალები სჭირდება და არა, უბრალოდ, განათლებული ხალხი, რომელიც ყველაფერს ედება, როგორც მე ვაკეთებდი ამას ცოტა ხნის წინ. პროფესიონალები ქმნიან სხვადასხვა სახის სიმდიდრეს, რაც აუცილებელია სტაბილური ქვეყნისთვის. მესმის, რომ ყოვლისმცოდნეობა ძალიან მიმზიდველია, მაგრამ ამავე დროს შეუძლებელია.

–  როდის და რატომ დაინტერესდით ფიზიკით? რამ გიბიძგათ მეცნიერებისკენ?

როგორც წესი, ამგვარ შეკითხვებზე არ მაქვს ცალსახა პასუხი. საქმე ისაა, რომ არ არსებობს მკვეთრად განსაზღვრული დროის მონაკვეთი ან განმაპირობებელი მოვლენა, რომელმაც ჩემი ბიოგრაფია დაწერა და წერას აგრძელებს. სრული პასუხი მოიცავს თანდაყოლილ თვისებებს, მშობლებს, აღზრდის გარემოს, სოციალურ წრეს და გარეგან მოვლენებს – პიროვნებასთან მყისიერ ან ხანგრძლივ, უწყვეტ ურთიერთობაში მყოფს.

იმისათვის, რომ ადამიანში მეცნიერების, ანუ ზუსტი და დასაბუთებადი ცოდნის ინტერესი აღმოცენდეს, ბავშვობიდან უნდა იყოს წახალისებული მისი გულუბრყვილო და გულახდილი შეკითხვები. ასევე, უნდა ხედავდეს თავის გარშემო დაინტერესებულ ადამიანებს და, ზოგადად რომ ვთქვათ, ცხოვრების სტილი უნდა უზრუნველყოფდეს გონებაში ახალი კითხვების გაღვივებას. ხანგრძლივი დროის პერსპექტივიდან თუ შევხედავთ, კითხვებს ბევრად გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს ადამიანის ჩამოყალიბებაში ვიდრე პასუხებს –  ჯერ ერთი, იმიტომ, რომ ცხოვრება ძალიან იშვიათად იძლევა ერთი სწორი პასუხის ფუფუნებას და მეორეც, ოპტიმალური პასუხის ძიებაში ბევრ სხვა კითხვას და პასუხს გამოვედებით ხოლმე.

პირველ რიგში, მეცნიერებისკენ მეც პასუხგაუცემელმა კითხვებმა მიბიძგა, კერძოდ კი – ფიზიკისკენ. თეორიული ფიზიკა იმით გამოირჩევა სხვა მეცნიერებებისგან, რომ ცდილობს კომპლექსური ფუნდამენტური მოვლენები სულ რამდენიმე მათემატიკური ფორმულით აღწეროს, რასაც დამაჯილდოებელი ხასიათი აქვს. ესე იგი, ფიზიკა პასუხების მაძიებელს სიზუსტითა და სიმარტივის ესთეტიკით აჯილდოებს. ეს შეიძლება მაღალფარდოვნად ჟღერდეს, მაგრამ სინამდვილეში, მართლა არ მახსენდება სხვა დარგი, რომელიც ამხელა ფუფუნებას სთავაზობდეს მის მფლობელს. მარტო ის რად ღირს, რომ ესოდენ ფუნდამენტურ ცოდნას (რომელიც სამყაროს მართავს) ასე ზუსტად, მარტივად და ლამაზადაც გაწვდის. (ეს სულაც არაა ცხადი, ხომ შეიძლება ისეთ სამყაროში ვცხოვრობდეთ, სადაც ნიუტონის კანონის დასაწერად რამდენიმე რვეულია საჭირო?!)  ამიტომაც, როგორც მომავალი ფიზიკოსი, თავს ძალიან იღბლიანად ვგრძნობ.

 –  რა წვლილი აქვს მასწავლებლებს თქვენს წარმატებაში? შეგიძლიათ გაიხსენოთ ის მასწავლებლები, რომლებმაც ინტერესი გაგიღვივათ ფიზიკის საგნის მიმართ?

არ მინდა ამ კითხვაზე პირდაპირი პასუხის გაცემა, რადგან ეს პასუხი კრიტიკასაც შეიცავს, ხოლო სწორ და კონსტრუქციულ კრიტიკას დიდი სიფრთხილე და დაფიქრება სჭირდება. თუმცა, რამდენიმე სამაგალითო მასწავლებელი ნამდვილად მახსენდება. ჩემი დიდი სურვილია (არც თუ განუხორციელებელი), დადგეს დრო, როცა ქიმიას, ფიზიკასა და ბიოლოგიას ყველა საჯარო სკოლაში შესაბამისი დარგის დოქტორი ასწავლის. ამიტომაა, რომ ასეთი გართულება მაქვს პროფესიონალიზმის ამაღლებაზე. ჩემი პასუხების მთავარი მიზანიც სწორედ ესაა, რომ ვინც წაიკითხავს, მოტივაცია გაუჩნდეს.

–  ამერიკის წამყვანი უნივერსიტეტების სამაგისტრო პროგრამის შესახებ და ამ მხრივ თქვენს გამოცდილებაზე რომ გვიამბოთ. რა შემოთავაზება იყო მათგან, რატომ დაინტერესდით?

ამერიკის განათლების სისტემას აქვს ერთი ძალიან კარგი სპეციფიკა. ბაკალავრიატის დამთავრების შემდეგ საშუალებას იძლევა, ჩააბარო პირდაპირ გაერთიანებულ, 5-წლიან პროგრამაზე (მაგისტრატურა+დოქტორანტურა). თან ისე, რომ საკუთარი შემოსავალიც გქონდეს ფაკულტეტთან მუშაობიდან (რაც, თავის მხრივ, სწავლის გადასახადსაც ფარავს). მე, პირადად, მეუღლესთან ერთად წამოვედი და ხელგაშლილად ვერა, მაგრამ სტუდენტის კვალობაზე ნორმალურად ვცხოვრობთ.

უფრო დაწვრილებით რომ აღვწერო, თუ რა სტანდარტული პროცესების გავლაა საჭირო ჩასაბარებლად, დიდ დროს წაიღებს და არც იქნება ყველასთვის საინტერესო. თუმცა თუ დამიკავშირდება, მზად ვარ ნებისმიერი დაინტერესებული ახალგაზრდის დაკვალიანებისთვის – თუნდაც სკოლის მოსწავლეები (პრინციპში, რაც ადრე დაიწყებენ გამოცდებისთვის მზადებას, შედეგიც და, შესაბამისად, მოხვედრის შანსიც გაიზრდება…).

დაინტერესებას რაც შეეხება, ეს ჩვენი ლექტორების – თავისუფალი უნივერსიტეტის ფიზიკის სკოლის პროფესორების დამსახურებაა. მოტივაციაც და ძირითადი ინფორმაციაც სწორედ მათგან მივიღეთ. ბაკალავრიატის პირველივე კურსიდან ვიცოდით სტუდენტებმა, რომ თუ აკადემიური განვითარება გვინდოდა ამ სფეროში. თუმცა, სამწუხაროდ, ამ ეტაპზე არანაირი რესურსი არ არსებობს საქართველოში, რომ მეცნიერად ჩამოყალიბდე და ერთადერთი გზა სწავლის სხვაგან გაგრძელებაა. შესაბამისად, ბაკალავრიატის პერიოდშივე დავიწყეთ გამოცდებისთვის მზადება.

შემოთავაზებები, ცხადია, იმის მიხედვითაა, თუ შენ თვითონ რომელ უნივერსიტეტებში გაგზავნი აპლიკაციებს. რაც უფრო მეტგან გზავნი, მიღების შანსიც იზრდება. პირადად მე, საბოლოოდ ორ უნივერსიტეტს შორის მომიწია არჩევნის გაკეთება და გარდა შემოთავაზებებისა (რაც, ძირითადად, დაფინანსების საკითხებს ეხება ხოლმე), მთავარი ყურადღება, ცხადია, იმას მივაქციე, რომელი უფრო ძლიერი იყო ჩემს მიმართულებაში.

 –  რას იტყვით ფიზიკის, როგორც დარგის მნიშვნელობაზე? რა პრობლემებია ამ მხრივ საქართველოში?

თანამედროვე სამყარო წარმოუდგენლად მიმაჩნია ფიზიკის გარეშე. ადრე ფიზიკა ფილოსოფიასთან იყო შერწყმული და მისი ერთადერთი დანიშნულება იყო ცოდნა. ამ ცოდნას გამოყენებითი ხასიათი თითქმის არ ჰქონდა, რადგან აბსტრაქტული და ტრანსცენდენტული ხასიათის იყო, როგორც თვითონ ფილოსოფია. ალბათ, ადრინდელი საუბრები ფიზიკაზე ძალიან წააგავდა ადამიანის ცხოვრების მიზანზე, სიკვდილ-სიცოცხლეზე, სიკეთესა და ბოროტებაზე საუბარს (და არა, ვთქვათ – რა სიჩქარით უნდა გავაქანოთ ურიკა, რომ გორაკის თავზე ავიდეს?).

დღეს ჩვენთვის უკვე ცხადია, მაგრამ, ალბათ, ადრე ბევრი ვერ წარმოიდგენდა, რომ ფიზიკა ფილოსოფიას გამოეყოფოდა და ინდუსტრიის ბირთვად გადაიქცეოდა (ლაპარაკია, ცხადია, ინდუსტრიული რევოლუციის ხანაზე, მე-18 საუკუნის მეორე და მე-19ს პირველი ნახევარზე), ანუ შეიძენდა წარმოუდგენლად დიდ გამოყენებით ხასიათს. რაც მე-20 საუკუნეში მოხდა, ადამიანისთვის იყო სრული შოკი – ფიზიკამ ყველა ჯაჭვი აიწყვიტა და ადამიანის ცხოვრების ყველა სფეროში პირდაპირ ან არაპირდაპირ შეაღწია.

ინჟინერია – 21-ე საუკუნის ჰაერივით აუცილებელი დარგი, დღეს ფიზიკას უყურებს ხელებში და ელის, როდის გადაუგდებს პატარა ცოდნის ნაგლეჯს, რათა ისეთივე ახალი და გრანდიოზული შედევრები აწარმოონ, როგორიც, ვთქვათ, თავის დროზე კომპიუტერი იყო.

აი, აქ სწორედ აქ მივდივართ საქართველოს პრობლემებამდე. სინამდვილეში, ინჟინერიის დარგები რომ თავისით ვითარდებოდნენ და შეეძლოთ ახალ-ახალ საფეხურებზე თავისით გადასვლა, ფიზიკას ისეთივე მნიშვნელობა ექნებოდა, როგორიც მე-18 საუკუნემდე ჰქონდა. ანუ, რომ დავსვათ შეკითხვა – ამჟამად, ამ მოცემულ მომენტში საქართველოს გასავითარებლად ინჟინერია უფრო საჭიროა თუ ფიზიკა? პასუხი ცალსახად ინჟინერიაა – ქვეყანაში რომ გვყავდნენ დიდი რაოდენობით ელექტრული, ქიმიური, კომპიუტერული, სასოფლო, ბიომედიცინური და ა.შ. პროფესიონალი ინჟინრები, ახლა ჩვენი ქვეყანა სულ სხვა დონეზე იქნებოდა და გაცილებით მეტ სიმდიდრეს შექმნიდა. ცხადია, აქ ამოსავალი წერტილი ისაა, რომ ფიზიკის გარეშე ინჟინერია ვერ განვითარდება და ფეხს ვერ მოიკიდებს, მაგრამ პრობლემაც ეგ არის, რომ ფიზიკა არ იძლევა ისეთივე სწრაფ შედეგებს, როგორსაც ინჟინერია. უფრო მეტიც, ფიზიკოსს სულაც არ აქვს ყოველთვის იმის გარანტია, რომ თეორია ან ექსპერიმენტი, რომელზეც ის მუშაობს, გაამართლებს.

იმის გამო, რომ ფიზიკა გრანდიოზულ შედეგებს ხანგრძლივი დროის პერსპექტივაში იძლევა, განვითარებად ქვეყნებს არ აქვთ იმის ფუფუნება, რომ მაქსიმალურად წაახალისონ ეს დარგი. ამიტომ, აუცილებელია, რომ მაქსიმალურად ბევრი სტუდენტი წავიდეს საზღვარგარეთ და იქ მიიღოს განათლება, სადაც ამ დარგს დიდი ყურადღება ექცევა. ცხადია, ამერიკა ამ მხრივ ოპტიმალურია, რადგან უკვე ბაკალავრიატიდან შეგიძლია დოქტორანტურაზე გადასვლა. შემდეგ ასეთი ადამიანები ან უნდა დაბრუნდნენ საქართველოში და იმათ ასწავლონ, ვისაც წასასვლელი სახსრები არ გააჩნიათ, ან სხვა რაიმე გზა გამონახონ, რომ თავიანთი ცოდნა ქვეყანას მოხმარდეს.

  – სწავლის პარალელურად, პროფესორის ასისტენტადაც მუშაობთ. რა არის თქვენი კვლევის თემა და რატომ აირჩიეთ?

ჩემი კვლევის დარგი, როგორც უკვე ვახსენე, არის ექსპერიმენტული მყარი სხეულების ფიზიკა (Solid State Physics), ან, უფრო ზოგადად, ამ მიმართულებას ჰქვია კონდენსირებული გარემოს ფიზიკა (Condensed Matter). დარგი უზომოდ ფართოა და შეისწავლის ყველაფერს, რაც მყარია (აქ, ერთი მხრივ, იგულისხმება აგრეგატული მდგომარეობა და უფრო კონკრეტულად მყარი, როგორც რბილის ანტონიმი. კიდევ უფრო კონკრეტულად, ლაპარაკია კრისტალური სტრუქტურის მქონე ნივთიერებებზე).

პირველ რიგში, ეს დარგი იმიტომ ავირჩიე, რომ რეალურ გამოყენებასთან გაცილებით უფრო ახლოსაა, ვიდრე, ვთქვათ, ნაწილაკების ფიზიკა. გამოყენებაში იმას ვგულისხმობ, რომ მყარი სხეულების ფიზიკასთან დაკავშირებული ინდუსტრიები მსოფლიოში ჭარბადაა. მეორე მხრივ, ავირჩიე ექსპერიმენტული და არა თეორიული მიმართულება, რითაც, სურვილის შემთხვევაში, კიდევ უფრო მარტივად შემეძლება, აკადემიური კარიერის ნაცვლად მოღვაწეობის ინდუსტრიაში გაგრძელება. ამ ეტაპზე რთული გადასაწყვეტია, საბოლოოდ რა გზას ავირჩევ, ვნახოთ, ჯერ ბევრი დროა.

 –  როგორია თქვენი შთაბეჭდილებები ამერიკული სწავლების წესზე, რა განსხვავებები დაინახეთ ქართული სწავლებასთან შედარებით? რა სიახლეები აღმოაჩინეთ?

განსხვავება, ცხადია, ბევრია. ძირითადი განსხვავება, ალბათ, მაინც კომპეტენტურ გარემოშია. როდესაც უამრავ, შენზე არანაკლებ მოტივირებულ და ნიჭიერ ხალხს უყურებ, შენი მოტივაციაც მეტად იზრდება. ჩემთვის, აქ სწავლა, ერთგვარ ეროვნულ ამოცანასაც წარმოადგენს – მთელ უნივერსიტეტში, მგონი, ერთადერთი ქართველი სტუდენტი ვარ და ამიტომ საერთოდ არ იქნება გადაჭარბებული, თუ ვიტყვი, რომ საქართველოზე ერთგვარ წარმოდგენას ვქმნი. დავუშვათ, სხვა ქართველმა რომ Iowa State-ში გამოაგზავნოს აპლიკაცია, დიდი ალბათობით, ჯერ ქართველების აქტივობას გადახედავს მიმღები კომისია (აშკარად, ბევრი არ ექნება გადასახედი) და შემდეგ გადაწყვეტს, ღირს თუ არა, მოცემული სტუდენტის მიღება.

სხვა მხრივ, უნივერსიტეტი მაქსიმალურ კომფორტს გიქმნის, რომ სწავლის ეფექტურობას რამემ არ შეუშალოს ხელი. დოქტორანტებს გვაქვს ჩვენ-ჩვენი ოფისის კუთხე, რომელსაც სურვილის მიხედვით მოვაწყობთ, შეგვიძლია წიგნების იაფად შეძენა, რაც მთავარია, კამპუსი არის იზოლირებული ადგილი და უმეტესობა საცხოვრებლებიდან ფეხის სავალ მანძილზე. ახლა ვხვდები, თუ როგორი დამთრგუნველია უნივერსიტეტის ქალაქის ცენტრში ყოფნა. მოკლედ, აქ სწავლისთვის იდეალური გარემოა.

 –   განათლების მიღების შემდეგ სად აპირებთ საქმიანობის გაგრძელებას?  თუ ხედავთ თქვენი პროფესიული საქმიანობის საჭიროებას საქართველოში?

თუ აკადემიურ კარიერას ავირჩევ, აქ უფრო ხანგრძლივად გაჩერება მომიწევს. პროფესორი რომ გახდე, მარტო დოქტორის ხარისხი არ კმარა. დოქტორი თავის ვიწრო დარგში ამომწურავ ინფორმაციასა და გამოცდილებას ფლობს, თუმცა არ აქვს ცოდნა თავის დარგთან სხვა მიახლოებული დარგების კავშირებზე. იმისათვის, რომ დოქტორმა თვალსაწიერი გაიფართოვოს, აუცილებელია პოსტდოქტორული კვლევები თავისი დარგისგან ოდნავ განსხვავებულ, მაგრამ მიახლოებულ დარგში. ლაპარაკია ე.წ. „პოსტდოკზე“, რომლის ხანგრძლივობაც, დაახლოებით, 2 წელია. იმისათვის, რომ რომელიმე უნივერსიტეტმა პროფესორის პოზიციაზე მიგიღოს, საჭიროა, საშუალოდ, 2 პოსტდოკის ქონა და სასურველია ყოველი პოსტდოკის განსხვავებულ უნივერსიტეტში მიღება.

რაც შეეხება ინდუსტრიას, ამ მხრივ უფრო ხელგაშლილია. საქართველოში კარიერის ამ მიმართულებით გაგრძელება უფრო გამიმარტივდება, თუმცა ჯერ ადრეა ამაზე ლაპარაკი.

რეალურად, სურვილიც და საბოლოო მიზანიც, ცხადია, საქართველოს უკავშირდება. მყავს ოჯახი და არც მე და არც ჩემს მეუღლეს არ გვინდა, სამომავლოდ შვილები საზღვრებს გარეთ გაიზარდონ. მაგრამ კონკრეტული გეგმების დასახვა ჯერ, უბრალოდ, შეუძლებელია.

–  ვფიქრობ, თქვენი წარმატება სხვებისთვისაც შთამაგონებელი და სტიმულის მიმცემი იქნება.  რას ეტყოდით და ურჩევდით იმ მოსწავლეებს, რომელთაც  ფიზიკა აინტერესებს?

გახსოვდეთ, რომ ფიზიკოსები ჩვეულებრივი ადამიანები არიან და ერთადერთი მიზეზი, რის გამოც ხალხი მათ პროფესიას არაჩვეულებრივად და ეგზოტიკურად აღიქვამს არის ის, რომ არ მისცეს თავს უფლება, ინტერესი გაქრობოდათ კითხვებზე გაუცემელი პასუხების გამო. საბოლოო წარმატების ფორმულაც სწორედ ესაა – ინტერესის დაუცხრომლობა. დასვით კითხვები, რაც არ უნდა სულელურად ეჩვენებოდეს სხვას და გული არ დაგწყდეთ, თუ მათზე პასუხს ვერ მიიღებთ! ასეთ შემთხვევაში დასვით კიდევ უფრო მეტი შეკითხვა! ეს ზოგადად, ხოლო, თუ კონკრეტულად გაინტერესებთ რამე, ადექით და მკითხეთ. რა უნდა ჩემს მოძებნას?!

ტერმინთა დემისტიფიკაცია დიალოგისთვის

საქართველოში, ტრადიციულად, ადრეული (სკოლამდელი) ასაკის ბავშვების განათლებასთან  მიმართებაში გამოიყენებოდა ტერმინი „აღზრდა“. ქვეყნის უმაღლესი კანონი – კონსტიტუცია დღემდე სწორედ ამ ტერმინს იყენებს (მუხლი 35, მე-3 პუნქტი). ტერმინის დამკვიდრებას, ბუნებრივია, გარკვეული სოციალური, კულტურული და ისტორიული გარემოებები განაპირობებს. ბოლო წლებში, საქართველოში, საჯარო განხილვებსა და საკანონმდებლო სივრცეში გაჩნდა ახალი ტერმინიც – „განათლება“. საინტერესოა, რომ ახალმა ტერმინმა კი არ ჩაანაცვლა ძველი, არამედ მათი გამოყენება ხდება ერთდროულად, როგორც ერთმანეთის შემავსებელი ორი ცნებისა, რომლებიც ერთიანობაში თითქოს უფრო სრულყოფილად ასახავს იმ პროცესებს, რაც სკოლამდელ დაწესებულებაში მიმდინარეობს (ან უნდა მიმდინარეობდეს). ამ კონტექსტში გაჩნდა საინტერესო დისკუსია ტერმინებთან დაკავშირებით: ერთი მხრივ, სკოლამდელი განათლების დარგის გარეთ მყოფი ადამიანები მიესალმებიან „განათლების კომპონენტის დაბრუნებას“ (?) საბავშვო ბაღებში, მეორე მხრივ კი, ამ დარგში მომუშავე პრაქტიკოსების მხრიდან ისმის კრიტიკა, რომ „განათლება“ შეუსაბამო ტერმინია, როდესაც საქმე ეხება ადრეული ასაკის ბავშვებს, ხოლო „აღზრდა“ უფრო ზუსტად ასახავს განათლების ამ საფეხურის არსს. ამ უთანხმოების გადასალახად და სფეროს მიზნების შესახებ საზოგადოებრივი კონსენსუსის მისაღწევად მნიშვნელოვანია, გავიაზროთ, რას გულისხმობს თითოეული მხარე სხვადასხვა ტერმინში; რა მოლოდინები აქვთ ამ სფეროს მიმართ და როგორ მიმართებაშია ეს თანამედროვე საერთაშორისო კვლევებთან და თეორიებთან. წინამდებარე სტატიაში შევეცდები, მოვახდინო ადრეული განათლების სფეროში საქართველოში დამკვიდრებული ტერმინების დემისტიფიკაცია, ანუ ტერმინთა გააზრებისთვის შემოგთავაზებთ საწყის მსჯელობას შემდგომი დიალოგისთვის.

სკოლამდელი აღზრდა – ტრადიციული გააზრება

„აღზრდა“ სკოლამდელ საფეხურთან მიმართებაში ყოფილ ე.წ. სოციალისტური ბანაკის ქვეყნებში გავრცელებული ტერმინია, რომლის ისტორიული საფუძვლებიც გერმანულ-სკანდინავიურ სოციალურ-პედაგოგიურ საგანმანათლებლო მოდელებში შეგვიძლია ვეძიოთ. განსხვავებით ანგლოსაქსური მიდგომისგან, სადაც ფოკუსს „განათლება“ (education) წარმოადგენდა, გერმანული და სკანდინავიური საგანმანათლებლო დისკურსისთვის ცენტრალურ ცნება იყო „აღზრდა“ (erzeihung, oppdragelse და სხვა). ამ შემთხვევაში, ტერმინი გულისხმობდა ბავშვის პიროვნებად, საზოგადოების წევრად ჩამოყალიბების, მისი სოციალიზაციის, საზოგადოებისთვის სასურველი და მისაღები ქცევების, ღირებულებებისა და დამოკიდებულებების ჩამოყალიბების პროცესს. სწორედ ამ კონტექსტში ორი ტერმინის შედარებისას წარმოიშვება სოციალურ-კულტურული „გაუგებრობა“, რადგან იქმნება შთაბეჭდილება, თითქოს ანგლოსაქსური ტრადიციული „განათლება“ ყოველივე „erzeihung“-ს მოკლებულია და მის მთავარ არსს ბავშვისთვის მხოლოდ საგნობრივი შინაარსის, ცოდნის გადაცემა წარმოადგენს. თეორიული თვალსაზრისით, აღნიშნული შეხედულება უსაფუძვლოა. მეტიც, აღსანიშნავია, რომ მე-20 საუკუნეში ანგლო-ამერიკელ თეორეტიკოსთა და მკვლევართა ნაშრომები „განათლების“ – მრავალმხრივი, პიროვნების განვითარებაზე ორიენტირებული პროცესის შესახებ პოპულარობით სარგებლობდა კონტინენტურ ევროპაში (მაგ., ჯონ დიუი).

განათლება – სტრუქტურირებული აკადემიური სასწავლო პროცესის შიში

როგორც აღვნიშნეთ, თეორიული და კვლევითი თვალსაზრისით, „განათლება“ არ გულისხმობს მხოლოდ საგნობრივ-შინაარსობრივ სწავლებას და არათუ არ გამორიცხავს „აღზრდას“, არამედ უცილობლად მოიცავს მას. საქართველოს „ზოგადი განათლების ეროვნული მიზნები“ (2004) განათლების სწორედ ასეთ ხედვას გვთავაზობს:

“საქართველოში ზოგადი განათლების სისტემა მიზნად ისახავს, შექმნას ხელსაყრელი პირობები ეროვნული და ზოგადსაკაცობრიო ღირებულებების მატარებელი, თავისუფალი პიროვნების ჩამოყალიბებისათვის. ამასთან ერთად განათლების სისტემა უვითარებს მოზარდს გონებრივ და ფიზიკურ უნარ–ჩვევებს, აძლევს საჭირო ცოდნას, ამკვიდრებს ჯანსაღი ცხოვრების წესს, მოსწავლეებს უყალიბებს ლიბერალურ და დემოკრატიულ ღირებულებებზე დამყარებულ სამოქალაქო ცნობიერებას და ეხმარება მათ ოჯახის, საზოგადოებისა და სახელმწიფოს წინაშე საკუთარი უფლება–მოვალეობების გაცნობიერებაში“.

მაშინ, როდესაც ზოგად განათლებაში „საჭირო ცოდნის მიცემა“ მხოლოდ ერთი კომპონენტია განათლების მრავალმხრივი მიზნების, რაღას გულისხმობს „აღზრდა“, როდესაც საქმე ეხება ადრეული ასაკის ბავშვებს? რა არის ის გამორჩეული თავისებურება, რაც მხოლოდ „აღზრდისთვის“ არის დამახასიათებელი და განათლების ზემოთ მოცემულ საზღვრებს მიღმაა? „აღზრდის“ ტრადიციული კომპონენტები ნამდვილად არ ხვდება ამ საზღვრებს მიღმა, თუმცა დიალოგის მხარეებს შორის შესაძლოა არსებობდეს „აღზრდის“ განსხვავებული გაგებაც, რაც შესაძლოა გაუგებრობას იწვევდეს. მაგალითად, საქართველოში ასეთი მოსაზრებაც გამოთქმულა, რომ საბავშვო ბაღი „აღზრდის“ ადგილია, რადგან იქ ბავშვები იკვებებიან და იძინებენ. ამ შემთხვევაში შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ საქმე გვაქვს ტერმინების „ზრუნვა“ და „აღზრდა“ აღრევასთან, რასაც, ბუნებრივია, არაფერი აქვს საერთო აღზრდა/განათლების დისკუსიასთან.

ისტორიულად, სკოლამდელი განათლების (მიუხედავად იმისა, თუ რა სახელით მოიხსენიებდნენ) თეორიისა და პრაქტიკის უმთავრეს საფუძველს სწორედ ბავშვის მრავალმხრივი – პიროვნული, სოციალური, ფიზიკური და შემეცნებითი განვითარება წარმოადგენდა. სწავლა, განვითარება, ღირებულებების ჩამოყალიბება, სოციალიზაცია – ერთიანი პროცესია. ეს სწორედ ის ხედვაა, რასაც ჩვენ არათუ სკოლამდელი განათლებისგან, არამედ ზოგადი განათლებისგან ვითხოვთ. სკოლებს ნამდვილად შეუძლიათ ბევრი ისწავლონ საბავშვო ბაღებისგან იმის შესახებ, თუ რას წარმოადგენს განათლება, როგორც ინდივიდზე ორიენტირებული მთლიანი პროცესი, როდესაც საქმიანობა ისეა დაგეგმილი, რომ ბავშვი ინტერესით და ლაღად ერთვება მასში და მრავალმხრივად ვითარდება. მათემატიკის სწავლა არასოდეს არის მხოლოდ მათემატიკა, ხოლო წახემსება – უბრალოდ, შიმშილის დაკმაყოფილება. ყველა სიტუაცია, ყველა მოვლენა დაფიქრების, გააზრების, ურთიერთობის, თამაშის, ინტერესის, განვითარების, სწავლის წყაროა. საინტერესოა საქართველოში ბოლოდროინდელი პოპულარული დისკუსია და აღტაცება ფინური განათლების მოდელით, სადაც განათლების ხედვა სწორედ ასეთ, ადამიანის განვითარების უწყვეტ და  „ჰოლისტურ“ გააზრებას ეფუძნება.

მაშ, რატომ არ არის საზოგადოებაში შეთანხმება მიღწეული იმის შესახებ, რომ განათლება, ნებისმიერ საფეხურზე, არ წარმოადგენს მხოლოდ აკადემიურ, შინაარსობრივ/საგნობრივ სწავლა-სწავლების პროცესს? ასეთი ცოდნის მიღება ყოველთვის არის განათლების ერთი, მაგრამ არა ერთადერთი ნაწილი, მათ შორის სკოლამდელ საფეხურზე. ბავშვებს ადრეულ ასაკში უვითარდებათ მათემატიკური და წიგნიერების უნარ-ჩვევები, სწავლობენ მეცნიერულ კანონზომიერებებს, უყალიბდებათ ესთეტიკური ღირებულებები და იწყებენ კულტურის პროდუქტების აღქმას. ტვინის განვითარების კვლევები ცხადყოფს, რომ სიცოცხლის პირველი წლები სწავლის ყველაზე ინტენსიური პერიოდია, რომელზეც მომავალში დაშენდება უფრო კომპლექსური ცოდნა და სააზროვნო უნარები. თუკი „აღზრდა“ არ მოიაზრებს ბავშვის მიერ გარესამყაროს შემეცნების, ახალი ცოდნის ათვისების კომპონენტს, თანამედროვე კვლევების პერსპექტივიდან, ის უბრალოდ უგულებელყოფს ბავშვის განვითარების ერთ უმნიშვნელოვანეს ასპექტს; ხოლო თუ „აღზრდა“ მოიაზრებს მას, მაშ, რა განსხვავება რჩება მასა  და „განათლების“ ჰოლისტურ ცნებას შორის? პრობლემა ისაა, თუ როგორ ხდება ცნებების პრაქტიკული გააზრება. სკოლამდელი განათლების სფეროში მომუშავე ადამიანებისთვის „განათლება“, ტრადიციულად, სკოლის აკადემიურ, სტრუქტურირებულ მიდგომასთან ასოცირდება. სამწუხაროდ, სკოლების უმრავლესობა ასეთიც არის და მათი ფოკუსი უმთავრესად არა ბავშვის პიროვნული, მოქალაქეობრივი,  სოციალური, შემეცნებითი და ფიზიკური განვითარებაა, არამედ ვიწრო საგნობრივი ცოდნის სწავლა-სწავლების პროცესი.

ამ კონტექსტში შესაძლოა გასაგები იყოს სკოლამდელი განათლების სფეროს პრაქტიკოსთა შიში, რომ „განათლების კომპონენტის დაბრუნება“ საბავშვო ბაღებისთვის საფრთხეს წარმოადგენს – დაემსგავსონ სტრუქტურირებულ, აკადემიურ ცოდნაზე ორიენტირებულ, მრავალი ბავშვისთვის მოსაწყენ და უინტერესო გარემოს – სკოლას. თუკი განათლებას ამ შემთხვევაში საზოგადოება „შინაარსის სწავლის“ ეკვივალენტად აღიქვამს, სკოლამდელი განათლების პრაქტიკოსებისთვის უცხო ნამდვილად არ უნდა იყოს, რომ ბავშვები ადრეულ ასაკში ბევრ რამეს სწავლობენ. ამდენად, „განათლების კომპონენტის დაბრუნებაზე“ საუბარი უადგილოდ ჟღერს, თუკი ამას პროცესსა და შინაარსთან მიმართებით განვიხილავთ. ბავშვები სწავლას იწყებენ დაბადებიდან და არა მაშინ, როდესაც 3 ან 6 წელი შეუსრულდებათ, ხოლო სწავლის გაიგივება საგნობრივ საგაკვეთილო აკადემიურ პროცესთან საკითხის ძალიან ზედაპირულ გააზრებაზე მიუთითებს. „განათლება“ საბავშვო ბაღებიდან არასოდეს წასულა, რომ დავაბრუნოთ. ამავდროულად, უნდა აღინიშნოს, რომ „დაბრუნება“ შესაძლოა განიხილება განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს მიერ სკოლამდელ განათლებაში აღებული ახალი პასუხისმგებლობების კონტექსტში (სკოლამდელი განათლების სახელმწიფო სტანდარტების შექმნა და მონიტორინგი), თუმცა მნიშვნელოვანია, რომ საზოგადოებისთვის ცალსახად ნათელი იყოს: ეს „განათლება“ და მასთან დაკავშირებული სტანდარტები არავითარ შემთხვევაში არ წარმოადგენს საგნობრივი სწავლების აკადემიურ პროცესს და გულისხმობს ბავშვის მრავალმხრივ განვითარებასა და კეთილდღეობაზე მზრუნველ გარემოსა და პროცესს.

სკოლამდელი განათლება მთლიანი პროცესია. მსოფლიოს მასშტაბით ჩატარებული მრავალი კვლევის მტკიცებულებები ცხადყოფს, რომ სკოლამდელი განათლება ბავშვისა და საზოგადოებისთვის პოზიტიური შედეგების მომტანია მაშინ, როდესაც ბავშვის განვითარება, სწავლა და მასზე ზრუნვა ერთიან პროცესად არის მოაზრებული. წარმოუდგენელია მისი დაჩეხვა აღზრდის, სწავლის, თამაშის, ზრუნვის პროცესებად, ვინაიდან ყოველივე ეს ერთდროულად მიმდინარეობს და წარმოადგენს ერთი პროცესის ურთიერთგადაჯაჭვულ ასპექტებს. სამწუხაროდ, სკოლამდელი განათლების ასეთი აღქმა ჯერჯერობით არ არის დამკვიდრებული საქართველოში. ამის ნათელი მაგალითია სასკოლო მზაობის პროგრამის „თ-ა-მ-ა-შ-ი“-ს დანერგვის პროცესში ჩამოყალიბებული დამოკიდებულება, რომელიც სრულიად ეწინააღმდეგება ზემოთ გამოთქმულ დებულებას. კერძოდ, პროგრამის ფარგლებში 3 საათი განისაზღვრა მინიმალურ ყოველდღიურ დროდ იმ საგანმანათლებლო კონტექსტისთვის, სადაც პროგრამა არ ხორციელდება ტრადიციულ სრულდღიან საბავშვო ბაღში (მაგ., სკოლის ბაზაზე გახსნილი ე.წ. „სასკოლო მზაობის ჯგუფები“). აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ პროგრამა (როგორც ნებისმიერი ხარისხიანი სკოლამდელი განათლების პროგრამა), რა თქმა უნდა, ფოკუსირებულია ბავშვის მრავალმხრივ განვითარებაზე და არა – საზოგადოებაში ტრადიციულად მოაზრებულ, სკოლისთვის საჭირო უნარ-ჩვევებზე (წერა-კითხვა, არითმეტიკა). პროგრამის ფარგლებში თამაში წარმოადგენს სწავლისა და განვითარების მთავარ სტრატეგიას და არა – სტრუქტურირებულ, აღმზრდელის/მასწავლებლის მიერ მართულ პროცესს. სასკოლო მზაობის პროგრამის ტრადიციულ სრულდღიან საბავშვო ბაღებში დანერგვის პროცესში გამოიკვეთა მოულოდნელი ტენდენცია: პრაქტიკოსები და მართვის რგოლის წარმომადგენლები აცხადებდნენ, რომ პროგრამა წარმატებით მიმდინარეობს ჯგუფებში სამი საათის განმავლობაში, ხოლო დანარჩენი დრო ჩვეულებრივ სააღმზრდელო პროცესში არიან ბავშვები ჩართული (?). მსგავსი განცხადებები მიუთითებს, რომ სკოლამდელი განათლების სფეროში მომუშავე ადამიანების ხედვა არ ეფუძნება ჰოლისტურობისა და თანამიმდევრულობის პრინციპებს და ბევრ მათგანი სწავლას, განვითარებას, თამაშსა და აღზრდას ერთმანეთისგან დამოუკიდებელ პროცესებად მოიაზრებს.

რატომ „განათლება“?

უნდა ითქვას რომ ქართული ტერმინის – „აღზრდის“ ტრადიციული გაგება ბავშვს ობიექტად მოიაზრებს: ის ბავშვი კი არა, უპირველესად, „აღსაზრდელია“, ვინც „აღმზრდელმა“, თანმიმდევრული მეთოდური მიდგომებით, საჭირო ყალიბის შესაბამისად უნდა „გამოძერწოს“. აღზრდა მოიაზრება, როგორც სასრული პროცესი. განათლება კი მუდმივი და უწყვეტი პროცესია, სადაც ბავშვი, მოზარდი, ზრდასრული – პროცესის აქტიური მონაწილენი არიან და ცვალებად, „თხევად თანამედროვეობაში“ მუდმივად ვითარდებიან, სწავლობენ, გადააფასებენ, „აღიზრდებიან“.

საერთაშორისო კვლევებისა და სამეცნიერო დიალოგის ფონზე, არსებობს კი დღეს აღზრდა-განათლებას შორის უთანხმოების რაიმე საფუძველი? ალბათ მსოფლიოში ძალიან იშვიათად შეხვდებით განათლების სპეციალისტს, რომელსაც მიაჩნია, რომ განათლება წმინდად კოგნიტური ფოკუსის მქონე აკადემიურ სასწავლო პროცესს გულისხმობს. აქ მნიშვნელოვანია, ხაზი გავუსვათ განათლების სპეციალისტს – ადამიანს, რომელიც ამ სფეროს მიზანმიმართულად სწავლობს,  რადგან, სამწუხაროდ, ამავე  რწმენასა და შეხედულებებს ნაკლებად ვხვდებით გადაწყვეტილების მიმღებთა შორის (რომლებიც ხშირად განათლების სფეროს ძალიან ცუდად იცნობენ). განათლების სფეროში გასული საუკუნის 80-იან წლებში დაწყებული ტრანსატლანტიკური სამეცნიერო დიალოგისა და საერთაშორისო კვლევების შედეგად, ამ ტერმინებთან დაკავშირებით, დღეს, საერთაშორისო საგანმანათლებლო დისკურსში მეტი კონსენსუსია. მიუხედავად იმისა, რომ ისტორიულად მათი შინაარსი შესაძლოა განსხვავებული იყო, ორივე ტრადიცია ადრეული ასაკის ბავშვების სწავლასა და განვითარებასთან მიმართებით მსგავს მიზნებსა და ამოცანებს აყალიბებს თეორიულ და კვლევით დონეზე.

მნიშვნელოვანია, საქართველოში შედგეს ღია დისკუსია აღნიშნულ ტერმინების თაობაზე. ამის გარეშე რთული იქნება, საზოგადოებას შეექმნას სწორი წარმოდგენა სკოლამდელი განათლების ზოგადი არსისა და მიზნების შესახებ.

როგორც ამ დისკუსიის მონაწილე მხარეს, მიმაჩნია, რომ მიზანშეწონილია „აღზრდის“ ჩანაცვლება ახალი ტერმინით – „განათლება“. პირველ რიგში, კიდევ ერთხელ უნდა გაესვას ხაზი, რომ განათლების ჰოლისტური განმარტება მოიცავს „აღზრდის“ ტრადიციულ გააზრებას. მეორე: ვინაიდან ქვეყანაში დამკვიდრებულია ტერმინი „განათლების სისტემა“ (რომელიც არ წარმოადგენს მხოლოდ შინაარსობრივი ცოდნის სწავლა-სწავლების პროცესის ორგანიზების სისტემას და სოციალური პედაგოგიკის ასპექტებსაც მოიაზრებს) და სკოლამდელი განათლება მისი განუყოფელი ნაწილია, მართებული იქნება სწორედ ტერმინ „განათლების“ გამოყენება. ხშირად, სამწუხაროდ, სკოლამდელი განათლების სფეროში მონაწილე მხარეები პასუხისმგებლობას თავს არიდებენ მისთვის „აღზრდის“ ფუნქციის მინიჭებით, რითაც ხდება სკოლამდელი განათლების დაკნინება და მისი წარმოჩენა, როგორც საგანმანათლებლო სისტემის ნაკლებ მნიშვნელოვანი საფეხურისა.

მომავალ წლებში მნიშვნელოვანი იქნება, შევინარჩუნოთ სიფხიზლე იმ რეალურ საფრთხესთან დაკავშირებით, რომელიც სკოლამდელ განათლებაში „განათლების“ არამართებულ გაგებას შესაძლოა მოჰყვეს, ანუ საბავშვო ბაღში საგანმანათლებლო პროცესი დაემსგავსოს „ცუდ“ სკოლას – გახდეს სტანდარტიზებული, სტრუქტურირებული, მასწავლებლის მიერ მართული და აკადემიურ ცოდნაზე ორიენტირებული. ამიტომ, სკოლამდელი განათლების ტრადიციებს შესაძლოა დასჭირდეს აქტიური დაცვა საბავშვო ბაღებში. მეტიც, ზოგადი განათლების ხარისხის გაუმჯობესებისთვის იქნებ მართებული იყოს მცდელობა – განათლების ჰოლისტური გააზრებით სკოლები დაემსგავსოს საბავშვო ბაღებს, როგორც ეს ფინეთის სახელგანთქმულ განათლების სისტემაში ხდება.

გამოყენებული ლიტერატურა

საქართველოს მთავრობის დადგენილება # 84 (18.10.2004) ზოგადი განათლების ეროვნული მიზნების შესახებ. https://matsne.gov.ge/ka/document/view/11098

1. Biesta (2016): Who’s Afraid of Teaching? Heidegger and the Question of Education ‘Bildung’/‘Erziehung’). Educational Philosophy and Theory.

https://dx.doi.org/10.1080/00131857.2016.1165017

93. A. Frolov (2003) Social Education and the Legacy of A.S. Makarenko, Russian Education & Society, 45:11, 79-93.

354. B. Gundem & S. Hopmann (Eds). (1998). Didaktik and/or Curriculum. An International Dialogue. Conclusion- Didaktik Meets Curriculum: Towards a New Agenda. pp. 331- 354. Peter Lang.

Soviet Education (1980) Chapter 8: The Social Education Process in the School. Soviet Education, 22:9-10, 100-124.  https://dx.doi.org/10.2753/RES1060-9393220910100

Raymond L. M. Lee. (2005). Bauman, liquid modernity and dilemmas of development.  Thesis Eleven 83: 61–77.

ერთი გულსაკლავი ამბით უნდა დავიწყო. მეგობარი მყავს ბავშვობის. არც ერთ გალაქტიკაში არ მეგულება ასეთი კარგი ადამიანი. ერთხელ მირეკავს, შენი რჩევა მჭირდება ძალიანო. და მიყვება თავის პირველკლასელ, მერცხლისთვალება,საოცრად წყნარ და ჭკვიან ნინიკოზე: როგორ დარჩა სახლში წყლის ბოთლი,რა ძალიან მოსწყურდა, რადგან სიცხე მიუცია სკოლაში, როგორ არ გამოიძებნა უზარმაზარი საჯარო სკოლის უზარმაზარ ბუფეტში ერთი ჭიქა, რომ ბავშვს წყალი დაელია.როგორ ითმინა ეს საშინელი წყურვილი და 39 გრადუსი სიცხე მე- 5 გაკვეთილის ბოლომდე ისე, რომ არავის შეუწუხებია თავი, არც წყალი მიუწოდებიათ, არც დედისთვის დაურეკავთ და როცა ბოლოს და ბოლოს დედა მივიდა და გულაჩუყებული, აქვითინებული გადახვევია, დაადგათ ნინიკოს დამრიგებელი თავზე და მკაცრი ტონით მოუწოდებდა, ისტერიკები ნუ დაიმართეო,მერე დედას მიუბრუნდა და უსაყვედურა, წყალი არასდროს არ უნდა დაგავიწყდეთ, მე სად ვეძებო მერე ჭიქა, რამდენჯერაც ამათ წყალი მოსწყურდებათო! საერთოდაც ძალიან უცნაური და ემოციური ბავშვია და კეთილი ინებეთ, სახლში ამაზე იმუშავეთო.

გავშრი.

რა უთხარი-მეთქი? არაფერი, ბოდიში მოვუხადეო, ხომ იცი მასწავლებლებმა როგორ იციან გადაკიდება ბავშვებზე (ჩვენ მასეთ სკოლაში არ გავზრდილვართ, მაგრამ არ იუაროო)  და სხვა რა გზა მქონდაო.

წამით წარმოვიდგინე, როგორ იდგა  მასწავლებლის ,,გადაკიდებით“  შეშინებული  ჩემი ყველაზე მამაცი, კეთილი და ციმციმა მეგობარი, რომელსაც 6 წლისას ულამაზესი და უჭკვიანესი დედა მოუკვდა, 11 წლისას მამა ჩააკვდა ხელში, იმის მერე სრულიად მარტო ზრდიდა საკუთარ თავს და ერთხელაც არც შეურცხვენია და არც დაუჩაგვრინებია ვინმესთვის თავი…წარმოვიდგინე, როგორ  ჰპირდებოდა მორჩილად ვიღაც ფსევდომასწავლებელს, რომ აღარასოდეს დაავიწყდებოდა შვილისთვის წყლის გამოტანება, აუცილებლად იზრუნებდა ნინიკოს ზედმეტ ემოციურობაზე სახლში…

და რჩევა კი არა, ტირილი მომინდა…ყურმილის დაკიდების მერეც მეტირებოდა, ღამითაც და დილითაც, ერთი კვირის მერეც და ერთი თვის მერეც, იმდენჯერ, რამდენჯერაც გამახსენდებოდა… ძალიან მომინდა, არ ვყოფილიყავი 600 კილომეტრით შორს, მყოფნოდა გამბედაობა, მივსულიყავი და პასუხი მომეთხოვა წყურვილისა და სიცხისგან გაწამებული პირველკლასელის გამო.

ნინიკო უსიყვარულო ანუ  უპასუხისმგებლო ქვეყანაში ცხოვრობს, აქ უნდა გაიზარდოს.

დიდი ხანია დავრწმუნდი, რომ სიყვარული ყველაზე დიდი პასუხისმგებლობაა  და  ყველაზე მნიშვნელოვანი, რაც გვაკლია, როგორც საზოგადოებას, სწორედ ეს გრძნობაა.

უძნელესი მგონია, ბავშვს გაუჩინო პასუხისმგებლობის განცდა. არადა, თუ პასუხისმგებლობის გრძნობა გაუჩნდა,სწორედ მაშინ ყალიბდება ის თავისუფალ, ძლიერ და რაც მთავარია, მოსიყვარულე პიროვნებად.

,, პასუხისმგებლობა“ რთული სიტყვაა და ორი ნაწილისგან შედგება: პასუხის მგებლობა – ანუ ვიღაცამ რაღაც გითხრა და შენ უნდა უპასუხოო. ილიასი არ იყოს, მადლზე რომ ამბობს: ,, მადლი ერთისგან გაწირვაა და მეორისაგან შეწირვა ერთსა და იმავე დროს. თუ ან გამწირველი არ არის, ან შემწირველი, მადლიც არ არის..“, პასუხისმგებლობაც ასეა. უამრავი გზა არსებობს, როგორ უნდა გავუჩინოთ ბავშვს პასუხისმგებლობის გრძნობა: დავალებების დამოუკიდებლად შესრულებას უნდა მივაჩვიოთ, არჩევანის საშუალება მივცეთ საკვების, ტანსაცმლის, სათამაშოს, წიგნის არჩევისას… შინაური ცხოველი ვუყიდოთ, რათა მასზე ზრუნვას მიეჩვიოს და ა.შ. და ა.შ.  მაგრამ მე მგონია, რომ ეს ყველაფერი არაფერი იქნება, თუ არ დაინახა, რომ მე, უფროსს, მიყვარს ჩემი საქმე და იმიტომ მიხარია მისი კეთება. მე, უფროსს, მიყვარს ჩემი ქალაქი და იმიტომ ვეძებ აუცილებლად ნაგვის ურნას,რომ ჩავაგდო ჯიბეში ჩაჭმუჭნული ქაღალდი. მიყვარს ადამიანები და იმიტომ ვცდილობ, დავეხმარო, ვისთვისაც დახმარება შემიძლია და თუ არა,გული არ ვატკინო მაინც…

ერთ ხანს გამალებით ვეძებდი ნაწარმოებებს, რომლებიც პასუხისმგებლობის თემას ეხებოდა. ვიცი, პირველ რიგში  მომაგებებთ ,,გამზრდელსა“ და ,,ხევისბერი გოჩას“. დიახ, ძალიან უყვართ ბავშვებს აკაკის ეს პოემა, მაგრამ ზუსტად იციან,რომ ვერც მე და ვერც სხვა მასწავლებელი ვერ მოვიკლავთ თავს, თუკი ჩვენი აღზრდილი უღირსად მოიქცევა. დაძაბულები და მთელი ინტერესით კითხულობენ ,,ხევისბერ გოჩას“, ბევრს ფიქრობენ და კამათობენ, მაგრამ ძალიან კარგად იციან, რომ, ზოგადად, მამები არ კლავენ შვილებს არანაირი ღალატის გამო და არც უნდა მოკლან.

მოკლედ, ბევრი ვეძებე თუ ცოტა გონების ლაბირინთებში, სხვებსაც ვკითხე, მაგრამ ამაზე უფრო ადამიანური და ,, პასუხისმგებლიანი“  ნაწარმოები მე არ მეგულება – ,, ლამაზი ცრემლები“.

ალბათ, ყველა ფილოლოლოგმა იცის რევაზ ინანიშვილის ეს მართლა ულამაზესი ნოველა. ერთი ,,ჩამყუდროებული“, სათნო მოხუცი როგორ უტოვებს ანდერძად შვილიშვილს, დაასრულოს თავისი დაწყებული საქმე, დახერხოს შეშა ერთ – ერთ ოჯახში. ის შვილიშვილი აუცილებლად ჩამოყალიბდება პასუხისმგებლიან ადამიანად, რადგან ბაბუამ ძალიან გულწრფელად და ბუნებრივად დაანახვა,რამდენად მნიშვნელოვანია,თუნდაც სრულიად უცხო ადამიანებსაც კი იმედი არ გაუცრუო.

მერე ფილმებსაც გადავავლე გონების თვალი.

,,კესი“ კენ ლოუჩის არაჩვეულებრივი ფილმია იმაზე, თუ როგორ დაინტერესდება ერთი ,, უსაქმური, უწიგნური და უპასუხისმგებლო“ ბიჭი  შევარდნების მოშინაურებით. როგორ აიძულებს ეს ინტერესი, წაიკითხოს სქელი წიგნი მათ მოშინაურებაზე. რუდუნებით, ნაბიჯ- ნაბიჯ მიყვება ამ წიგნის ინსტრუქციას და ბავშვისთვის თითქმის შეუძლებელს შეძლებს: მოიშინაურებს შევარდენს. ლუკმას უნაწილებს თავის შევარდენს, აღარ მიდის სახეტიალოდ და სათამაშოდ, მაშინვე სახლში მორბის,რომ კესს აჭამოს ( ასე ჰქვია შევარდენს) და როცა ერთხელაც ამ მიღწევით გაოცებული მასწავლებელი სახლში ესტუმრება, საოცრად მარტივად და გულწრფელად უხსნის,რომ ხალხი არასწორად ფიქრობს,შევარდენი მოშინაურებული კი არაა,ის ისევ გარეულია, უბრალოდ, ბიჭს დართო ნება,რომ მასზე იზრუნოს და ბიჭსაც ძალიან მოსწონს, რომ მას უვლის. საოცარი ფორმულირებაა იმისა, თუ რას ნიშნავს სიყვარული და პასუხისმგებლობა. თუ გიყვარს, მასზე ზრუნვა გინდება და თუ უყვარხარ, გაძლევს ნებას მასზე იზრუნო, ოღონდ ისე, რომ შენ შენად დარჩე, თან მისი იყო. მაგრამ ფილმში ამ პატარა ბიჭის საოცარ სიყვარულს გარშემო მყოფი უამრავი უფროსის უსიყვარულობა, გულგრილობა, ძალადობა უპირისპირდება და ხდება კიდეც ამ ძალადობის მსხვერპლი…

დიახ, ვერ ვასწავლით ბავშვს პასუხისმგებლობას და სიყვარულს, თუ არ გვეყვარება უკლებლივ ყველა ბავშვი; თუ ერთხელ მაინც ვეცდებით, მოვატყუოთ ის; თუ დავპირდებით და არ შევუსრულებთ; თუ შეგვეშლება მათთან და არ ვაღიარებთ ამ შეცდომას და ბოდიშს არ მოვიხდით მხოლოდ იმიტომ,რომ ბავშვები არიან; თუ არ ვეცდებით, მათთან ერთად ვაკეთოთ მნიშვნელოვანი, სასარგებლო და საინტერესო საქმეეები; თუ სავარძლებში ვსხედვართ და არ მივაქცევთ ყურადღებას მათ გამოთქმულ აზრებს, იდეებს, ინიციატივებს მხოლოდ იმიტომ, რომ ბავშვები არიან ( აი, დედები, მამები, ბიძიები ან თუნდაც მასწავლებლები რომ მოჰყოლოდათ, მაშინ სხვა იქნებოდა) … არ ექნებათ პასუხისმგებლობა, თუ შეამჩნევენ რომ ჩვენ,დიდებს, არ გვიყვარს ჩვენი საქმე; თუ დაინახავენ,როგორ ვუმსხვრევთ და ვუნადგურებთ ქალაქს მხოლოდ იმიტომ,რომ რაღაცაზე გავბრაზდით… თუ დაინახავენ, რომ ნასვამები ვსხედვართ საჭესთან, ხელაღებით დავარღვევთ ყველა წესსა და კანონს და უამრავი სრულიად უდანაშაულო ადამიანი ეწირება ჩვენს უპასუხისმგებლობას … თუ საუკუნის წინანდელ წიგნის მაღაზიას, რომელიც ქალაქის რელიქვია და თვალსაჩინოება იყო, რესტორნად ვუქცევთ, რომელშიც წიგნები მხოლოდ ბუტაფორიაა, ისინი ჩათვლიან, რომ არც წიგნის სიყვარულია აუცილებელი, არ საკუთარი ქალაქის და მით უმეტეს,რა საჭიროა სხვისი ნაშრომ- ნაღვაწის მოფრთხილება. თუ ჩვენი უყურადღებობისა და უპასუხისმგებლობის გამო თუნდაც ორი მოხუცი გაგვეყინება ჩვენს ქვეყანაში, ბავშვები ჩათვლიან, რომ არ ღირს ამ ქვეყნის სიყვარული, მაშასადამე, არც აქ დარჩენა ღირს, ადგებიან და წავლენ. მერე დავრჩებით უპასუხისმგებლო და უსიყვარულო უფროსები და ვივიშვიშებთ იმაზე, რომ ახალი თაობა ტოვებს ქვეყანას.

ბავშვებმა ზუსტად იციან, რა ძნელია უსიყვარულო ქვეყნის შვილობა. ნინიკომ უკვე  იცის, სულ ემახსოვრება.