(ნაწილი პირველი)

ბოლო დროს განათლების ქართველი ექსპერტები დაუფარავად საუბრობენ იმის შესახებ, რომ, დახარჯული ფინანსების მიუხედავად, საქართველოში სასკოლო განათლების ხარისხი ვერ უმჯობესდება და რომ ხარისხის გასაუმჯობესებლად აუცილებელია ეფექტური საგანმანათლებლო სტრატეგიების შერჩევა, რის გარეშეც გაზრდილი დაფინანსება შეიძლება მთლიანად წყალში გადაიყაროს. პრობლემის მოგვარების ერთ-ერთ გზად ისეთი სკოლა ისახება, სადაც „მოსწავლეთა ინტელექტუალური, სოციალური, ემოციური და ფიზიკური ძალების გაშლა–განვითარება” გახდება შესაძლებელი.

როგორ შეიქმნას ამგვარი სკოლა კოგნიტიურ ფსიქოლოგიაში ჩატარებული ყველა იმ კვლევის კვალდაკვალ, რომლებიც მოწმობს რომ:

• სკოლაში მოსწავლე ითრგუნება და კარგავს სწავლის მოტივაციას, შემდეგ კი ვეღარ ახერხებს შინაგანი ძალების რეალიზებას;
• გაუშლელი შინაგანი ძალები სერიოზულ ზიანს აყენებს მოზარდის ფსიკიკას, ჯანსაღ, სრულფასოვან პიროვნებად მისი ჩამოყალიბების პროცესს;
• სწავლის მოტივაცია მცირდება არა „სიზარმაცის“ ან ინტერესის უქონლობის გამო, არამედ იმიტომ, რომ, კლასიდან კლასში გადასვლის პარალელურად, მოზარდები ეტაპობრივად კარგავენ თვითრწმენას, თვითეფექტურობის განცდას – წარუმატებლობა, განსჯითი დამოკიდებულება, სხვებთან შედარება, შფოთვა, გადაულახავი სირთულეები უარყოფით ზეგავლენას ახდენს მათ თვითრწმენასა და თვითეფექტურობაზე?

არასწორი აღზრდის შედეგები ჩვენში კვლევების გარეშეც თვალსაჩინოა. რატომ არის, რომ „განათლებული“ და „წარმატებული“ პოლიტიკოსები თუ საჯარო მოხელეები ვერ ახერხებენ თვითკონტროლს და ღია, საჯარო სივრცეში ხმამაღლა ილანძღებიან, იგინებიან, სხვადასხვა ფორმით ძალადობენ, საქვეყნო საქმე კი მუდამ გაუკეთებელი რჩება?

რისი ბრალია, რომ სადაც საჭირო არ არის, იქ გავყვირით, სადაც ჯერ არს – ხმის ამომღებიც არავინაა?! რისი ბრალია, რომ შიში უაზროდ მძლავრობს იქ, სადაც მისი ადგილი არ არის, რადგან პატარა, სუბიექტური, უადგილო შიშები განუზომელი ობიექტური საფრთხეების გამომწვევია? ამას ცოდნა და გააზრება უნდა და, ჩანს, ამის თავი აღარ გვაქვს, ამიტომაც აღმოვჩნდებით არასწორი პოლიტიკის წინაშე, ამიტომაც უდარდელობით, უჰაერობით, უწყლობით, და კიდევ ათასი უ-ობით, სადაცაა, ყველანი დავიხოცებით, ქვეყანა კი თავზე მანამდე ჩამოგვენგრევა.

დიდი ხანია, ვნატრობთ, უკეთეს, არაძალადობრივ საზოგადოებაში ცხოვრებას[1] და დიდი ხანია, საზოგადოების ერთი ნაწილი ამაოდ ჩივის, რომ ჩვენი ტემპერამენტის მქონე ხალხისთვის ემოციური რეგულაციის სწავლება სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია[2].

შიში, ბრაზი, რისხვა, აღშფოთება – ემოციებია, რომელთა რეგულაციას სწავლა სჭირდება. გასაღები კი ის სასწავლო სტრატეგიებია, რომელთა დასანერგავად განათლების სფეროს მესვეურები და წარმომადგენლები ძალ-ღონეს და ფინანსებს არ უნდა იშურებდნენ.

ამ მიმართულებით სხვადასხვა ქვეყანაში ჩატარებული უახლესი კვლევები ერთგვარი საგანმანათლებლო ინსტრუმენტებია, რომლებიც გვეხმარება, მოსწავლეებს ვასწავლოთ თავიანთი ქცევის მართვა, რაც იმთავითვე ემოციების მართვას, რეგულაციას უკავშირდება.

შედეგები თვალსაჩინოა: სკოლებში ემოციური რეგულაციის სწავლებას იმთავითვე კლასის ქცევის გაუმჯობესება მოჰყვება ხოლმე, მაგრამ, ამასთან ერთად, ბავშვებისთვის ემოციური რეგულაციის სწავლება აუცილებელია, რათა დავანახოთ კავშირი საკუთარ გრძნობებსა და ქმედებებს შორის. ეს პოზიტიური და სასარგებლო ცვლილება ხანგრძლივია და სასიცოცხლოდ აუცილებელიც.

ჩვენი პოზიტიური ნაბიჯების დროა. ათვლის წერტილი საკლასო ოთახი და ის გარემო იყოს, რომლებიც გადანაცვლებული მოდუსებით ბავშვისთვის პირობით ოჯახად მიიჩნევა.

„ტესტის დღე“

წარმოიდგინეთ, რომ ტესტის დღეა. საკლასო ოთახში ემოციების ცვენაა. ჯო მთელი დილაა წრიალებს. მან შეამნია, რომ მასწავლებელმა ტესტი დასარიგებლად მოამზადა და პანიკაშია: ადგილიდან დგება, საკლასო ოთახში დარბის, მეგობრის ფანქრებს ხელს ჰკრავს და ისვრის.

რას გააკეთებდით, მისი მასწავლებელი რომ იყოთ?

ცხადია, იოლი არ არის მოსწავლის ამგვარი ქცევის მოთმენა, მაგრამ იმედია, მოთმინების ფიალას ბრაზით არ აივსებთ და ჯოს დაჯდომას არ უბრძანებთ, არც კლასიდან გააძევებთ,  თუმცაღა ინსტინქტი აშკარად გთხოვთ მის დასჯას. ჯოს ამგვარ ქცევას რომ ტესტი იწვევს, აშკარაა. ნუთუ დასჯით?!

ამერიკის განათლებისა და ფსიქოლოგიის ლიცენზირებული სკოლის ფსიქოლოგის, ლორი ჯეკსონის პასუხი ყველა მსგავს შემთხვევაზე არის: „არა!“ მან წამყვან სპეცმასწავლებელთან სტივენ პეკთან ერთად შექმნა The Connections Model, რომელშიც ტექნოლოგია და სწავლების სტრატეგიები განავითარა. მათი მეშვეობით მოსწავლეს უიოლებენ სწავლას ემოციების თვითკონტროლისა და თვითმართვის გზით. აღნიშნული მოდელი მოიცავს KidConnect Classroom app ინსტრუმენტს, რომელიც მოსწავლეს ეხმარება, ჯერ ამოიცნოს, მერე კი მართონ საკუთარი ემოციები.

თუ უფროსებს შეგვიძლია ჩვენი გრძნობა-განცდების მართვა სეირნობით ან ღრმა სუნთქვით, პატარებს ამის უნარი არ გააჩნიათ. თვითმართვის ფორმა, რომელსაც ემოციურ რეგულაციას უწოდებენ, ჩვენი ტვინის სიღრმიდან, კერძოდ, ემოციური ცენტრიდან მომდინარეობს. როდესაც ვერ ვმართავთ ემოციებს, თითოეულმა მოვლენამ ან აქტივობამ შეიძლება გამოიწვიოს სირთულეები ან დაგვაყენოს სხვადასხვა გამოწვევის წინაშე, რომელსაც ემოციური დისრეგულაცია ჰქვია. ბავშვებისთვის ემოციების უმართაობა – დისრეგულაცია – სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი არასასურველი ცვლილებების მომტანია, იწვევს სირთულეებს მეგობრებთან, თანატოლებთან ურთიერთობაში, დასწავლის უნარებს თანდათანობით აფერხებს და, საბოლოოდ, სწავლას შეუძლებელს ხდის.

სწორედ ამიტომ გვჭირდება, ბავშვებს ვასწავლოთ ემოციების შეკავება, რათა მათ შეძლონ გრძნობებისა და თანამდევი ქცევის თვითკონტროლი.

ქვემოთ წარმოდგენილი ნიმუშები ერთგვარი პროდუქტებია, რომლებიც აქტიურად გამოიყენება საკლასო მუშაობის დროს[3].

ნაბიჯი პირველი:

ვასწავლოთ ბავშვებს ემოციების გამოცნობა

• შიში
• სიხარული
• ბედნიერება
• ნდობა
• რწმენა
• წინათგრძნობა/მოლოდინი
• ბრაზი
• ზიზღი
• მწუხარება
• გაკვირვება
• გაოცება
• უპატივცემულობა
• შეურაცხყოფა

ჩვენს პირობებში ამისთვის მათ შეიძლება შევთავაზოთ აქტივობა, რომლის დროსაც სიტყვას სათანადოდ დააკავშირებენ სურათთან ან/და სიმბოლოსთან

შედეგი:

ნაბიჯი მეორე:

დააკავშირე აზრი, რომ ემოცია მართავს ქცევებს

 თუმცა ისიც სათქმელია, რომ საკლასო ოთახში ემოციებზე საუბარი არ უნდა გახდეს ყველაზე არსებითი. უხერხულობას იწვევს მოწაფისთვის ამის კითხვა: „როგორ გრძნობ თავს?“. ნაცვლად ამისა, შეიძლება ვკითხოთ, მოვლენა, ტესტი რა შეგრძნებებს იწვევს მასში, ხოლო თანმხლები ემოცია – როგორ ქცევას.

ემოციებისა და იმის სწავლა, თუ როგორ მართავენ ისინი ქცევას, პოზიტიური მიდგომაა, მოწაფეები ემოციებს ქცევასთან აკავშირებენ. ეს კავშირი კრიტიკული და არსებითია და ჩვენ მის გააზრება მუდმივ საქმიანობად უნდა ვაქციოთ, რამდენადაც ამას ბავშვის აზროვნებს ცვლილებებისკენ მივყავართ.

გამოწვევაა ისეთ აქტივობათა პოვნა, რომლებითაც ვაწავლით ამ ცნებებს, და თუ ისინი სწორად შევარჩიეთ, სწავლებასაც იოლად მოვახერხებთ.

„ჩვენ განვავითარეთ რამდენიმე სახალისო საკლასო აქტივობა, რომლებიც ნამდვილად ეხმარება მოწაფეებს ემოციებისა და ქცევების ურთიერთდაკავშირებაში“, – აცხადებს ბატონი ჯეკსონი. მაგალითად, შეგიძლიათ გამოიყენოთ ქარიშხლის მსგავსი მოვლენა იმაზე სასაუბროდ, როგორ ზღუდავს ესა თუ ის ფაქტი ცალკეულ ქცევებს (როგორიცაა საბნის ქვეშ დამალვა), რომლებმაც რიგრიგობით შეიძლება გამოავლინონ ემოცია (შიში). ეს იმაზე უფრო სასარგებლო და სახალისო იქნება ბავშვებისთვის, ვიდრე იმის გაგება, რას გულისხმობს ემოციური რეგულაციის იდეა. ისინი თანდათან ისწავლიან მოვლენების ემოციებთან დაკავშირებას და დაინახავენ კონტროლის საჭიროებას მათ სამართავად.

ეს აქსიომაა და იმისთვის, რომ ყურადღების მიერ მართული სწავლა ვისწავლოთ თუ ვასწავლოთ, ყველაფერი ანიდან უნდა დავიწყოთ. ჰოემდე ხომ ვრცელი გზაა და, ვინძლო, უმართავმა ემოციებმა იქამდე ვერც კი მიგვაღწევინოს.

[1] https://mastsavlebeli.ge/?p=17124

[2] https://www.youtube.com/watch?v=gpPgmJJyeXY

[3] https://www.weareteachers.com/emotional-regulation/

ბევრი მშობელი ვერავითარ პრობლემას ვერ ხედავს იმაში, რომ მათ შვილებს სჯერათ ჩვეულებრივი ზღაპარი თოვლის ბაბუაზე, ისევე როგორც ზოგიერთი სხვა ლეგენდა ჩვილ იესოზე, კეთილ ჯადოქარ ბეფანზე, რომელსაც საჩუქრები მოაქვს იტალიელი ბავშვებისთვის. მაგრამ არიან მშობლები, რომლებიც ჯიუტად ეწინააღმდეგებიან ამგვარ ტრადიციებს. რომ არაფერი ვთქვათ საკითხის რელიგიურ მხარეზე, ისინი თვლიან, რომ დაუშვებელია, ვაიძულოთ ბავშვებს, სჯეროდეთ არარსებული მოვლენების. ისინი ამტკიცებენ, რომ პატარა ამით უფრო ბედნიერი ვერ გახდება, მხოლოდ და მხოლოდ მეტხანს დარჩება ინფანტილური, განებივრებული და ადრე თუ გვიან, როცა მიხვდება, რომ ის მოატყუეს, დარჩება არა მხოლოდ მწარედ გულგატეხილი, არამედ მშობლების მონათხრობ სხვა ამბებსაც ეჭვქვეშ დააყენებს.

ყველაფერი ეს თითქოს დამაჯერებლად ჟღერს, მაგრამ სინამდვილეში მცდარი შეხედულებაა. “რეალისტურად განწყობილი“ მშობლები, რომლები უარყოფენ თოვლის ბაბუას, ჩვეულებრივ არავითარ ძალისხმევას არ მიმართავენ, რათა აღუდგნენ სხვა, სრულიად დაუჯერებელ წარმოდგენებს, რომლითაც სავსეა ბავშვის ყოველდღიური ცხოვრება. მის თამაშებში ყოველთვის ბევრი გამონაგონია, ლაპარაკია რომელიღაც კოსმოსიდან მოსულებზე, კოვბოებზე, ინდილებზე თუ დედის კაბებში გამოწყობილ მასკარადზე: თვით მშობლებიც ხშირად ხალისით მონაწილეობენ ბავშვების თამაშებში. ბავშვებს მოსწონთ ფანტაზიორობა, იმიტომ, რომ ეს ერთ-ერთი ყველაზე საიმედო ხერხია საკუთარი თავის შეცნობისა. თავიდანვე ფანტაზიის გარეშე, მხოლოდ სიმართლით ცხოვრება მეტისმეტად თრგუნავს ბავშვებს და უძნელებს მიზნის მიღწევას.

რა თქმა უნდა, შეიძლება მოდავება – ფანტაზია ფანტაზიად, მაგრამ ცუდია, როცა ბავშვი მეტისმეტად იჯერებს მას. თუმცა, როცა თამაშობს, ფიქრობს თუ არა, როგორც მოზრდილი? არსებითად მის ცნობიერებაში ჯერ არ არის განსხვავება რწმენასა და ფანტაზიას შორის. როგორღაც მომიხდა კლინიკაში ერთ ბიჭს დავკვირვებოდი, იგი ყურადღებით  ათვალიერებდა სურათს, რომელზეც გამოსახული იყო ორთქმავლის სახურავზე მწოლარე კოვბოი, რომელიც  ვიღაცას იარაღს უმიზნებდა. ბიჭმა შემომხედა და მკითხა: რაო, ექიმო, განა ის ყოჩაღი არ არის? ბავშვი ვერ ამჩნევდა, რომ მის წინ მხოლოდ ფოტო იყო. იგი სრულიად რეალურ, მთელი სისწრაფით მიმავალ ორთქმავალს და თავის გმირს ხედავდა, რომელიც მტერს მისდევდა და სიცოცხლეს სწირავდა. როცა იგი თამაშობდა, ამ სურათზე აღბეჭდილი მისთვის სინამდვილედ იქცეოდა. როგორც არ უნდა გვეცადა მისი განმუხტვა, რომ ეს ყველაფერი „მოგონილია’’, ჩვენ მაინც არ გვიჯერებდა და სწამდა მისი რეალური არსებობა.

იგივე ხდება თოვლის ბაბუას შემთხვევაშიც. როცა ვიზრდებით და თავად ვხდებით  მშობლები, ალბათ უკვე რაღაც ცინიკურად ვუყურებთ ამ გამონაგონს. ამასობაში კი ჩვენი შვილი გულუბრყვილო ბავშვური თვალებით უყურებს თოვლის ბაბუას და მზად არის დაიჯეროს ყველაფერი, რასაც ჩვენ მას ვეტყვით. ამ დროს შეგვიძლია ავუხსნათ ბავშვს, რომ ეს ნამდვილი თოვლის ბაბუა არ არის, არამედ უბრალოდ გამოგონილია, გადაცმული ძიაა და ბავშვი დაგვიჯერებს. მაგრამ როგორ იგრძნობს თავს მაშინ, როცა დაინახავს, როგორ ხარობენ მისი ტოლები თოვლის ბაბუასთან, როგორ უბრწყინავთ თვალები, როცა მასზე ლაპარაკობენ? რა თქმა უნდა, შეგვიძლია დავარწმუნოთ იგი, რომ ჩვენი მხარე დაიჭიროს, მაგრამ სრულიად შესაძლებელია, თოვლის ბაბუას უარყოფამ მეგობრებს შორის პოპულარობა არ მოუტანოს და ამხანაგების მშობლებიც არც თუ მეგობრულად  განაწყოს მის მიმართ. ხუთი წლის ბავშვისთვის ძნელია, საზოგადოდ მიღებული ტრადიციის დარღვევა. ტყუილუბრალოდ რომ არ გავართულოთ ეს პრობლემა და უფრო მეტიც, პატარამ რომ დაიჯეროს თოვლის ბაბუის, ამით უფრო ინფანტილურს როდი გავხდით, მხოლოდ ხელს შეუშლით მონაწილეობა მიიღოს საერთო ზეიმში.

იმის მტკიცება, თითქოს საახალწლო საჩუქრების მოლოდინი გაანებივრებს ბავშვს, იმ შემთხვევაშია სამართლიანი, როცა ის მეტისმეტად ბევრია. ეს ეხება დაბადების დღესაც და სხვა ნებისმიერ დღესასწაულსაც. ამას გარდა, ბავშვები მეტისმეტად მომთხოვნები ხდებიან მხოლოდ მაშინ, როცა იგებენ, რომ ეს ჩვენ, უფროსებს მოგვაქვს საჩუქრები და არა თოვლის ბაბუას. მაგრამ ყველაზე მეტად ის გარემოება გვაშფოთებს, რომ ბავშვები ძალიან შეწუხდებიან, როცა მიხვდებიან, რომ ისინი მოვატყუეთ. მათ შეუძლიათ წყენა დამალონ და აღარ გვენდონ. თუმცა, მიუხედავად ამისა, ერთხელაც არ შემხვედრია ბავშვი, რომელსაც ასე მძაფრი რეაქცია ჰქონოდა მას შემდეგ, როცა გაიგო, რომ თოვლის ბაბუა გამოგონილია. მოზრდილები აზვიადებენ საშიშროებას. ხშირად ხდება – პატარა სიმართლეს მეგობრებისგან იგებს, თავდაპირველად აღშფოთდება და არ სჯერა, მაგრამ შემდეგ თანდათანობით გააცნობიერებს, რომ სამყაროს ამიერიდან უფრო მოზრდილის თვალით უნდა შეხედოს და ახალ წლამდე დიდი ხნით ადრე იწყებს გამოკვლევას, საბოლოოდ აღმოაჩენს დამამტკიცებელ საბუთს, რომ მის ჭეშმარიტ მწყალობელს ჩვენ, მისი მშობლები წარმოვადგენთ. ბავშვი არ ამჟღავნებს, რომ ჩვენი საიდუმლო აღმოაჩინა, ამაყობს თავისთვის და უხარია თავისი შორსმჭვრეტელობა. საუკეთესოა, თუ ამ აღმოჩენას იგი დაახლოებით 7 წლის ასაკში გააკეთებს. მაგრამ თუ მერეც ვერ შეძლებს ამ საიდუმლოს გაგებას, საჭიროა დავეხმაროთ მას.

აი, ერთი ხერხთაგანი, როგორ გავუადვილოთ ბავშვს მსგავსი აღმოჩენა. დროზე დავიწყოთ მისი განათლება უკვე 4 ან 5 წლის ასაკში. მიუხედავად იმისა, რომ მას სჯერა თოვლის ბაბუის არსებობა, ვურჩევთ მადლობა გადაუხადოს ნათესავებს საჩუქრებისთვის, რომლებსაც იგი მათგან იღებს. მშვიდად ავუხსნათ, რომ დეიდამ და ბიძამ სთხოვეს თოვლის ბაბუას ძმისშვილისთვის მოეტანა ახალი რკინიგზა და ბავშვის თანდასწრებით უთხრათ მათ: „გმადლობ, რომ თოვლის ბაბუას სთხოვეთ გიორგისთვის მოეტანა ეს მშვენიერი რკინიგზა“. ალბათ, ისიც მადლობას გადაუხდის მათ თქვენი რჩევის მსგავსად. ზუსტად ასევეა საჭირო, რომ მოგვიანებით ჩვენს მიმართაც გამოხატოს მადლიერების გრძნობა საჩუქრისთვის. ხოლო, როცა ბავშვს 6 ან 7 წელი შეუსრულდება, ერთადერთი, რაც დაგვრჩენია გასაკეთებლად, არცთუ საგულდაგულოდ შევინახოთ საახალწლო საჩუქრები, შეიძლება სადმე მაგიდაზე დაგვრჩეს კიდევაც კოლოფი ან გახსნილი პაკეტი. როცა იგი დაგვიწყებს გამოკითხვას, რა არის ეს, საიდანაა და ვისთვისაა, ვუთხრათ მას საჩუქრის მიღებამდე და მიღების შემდეგაც, რომ ჩვენ გვგონია, მას ძალიან არ ეწყინება, თუ მას ჩვენგან მიიღებს. მაშინ ის დაიწყებს თოვლის ბაბუს შესახებ გამოკითხვას და ვუპასუხებთ, რომ ეს მშვენიერი ზღაპარია, სინამდვილეში კი საჩუქრებს იგი ყოველთვის იღებდა მშობლებისა და ახლობლებისაგან, რომელთაც იგი უყვართ.

–  გამოდის, რომ თოვლის ბაბუა არ არსებობს? – უთუოდ გვკითხავს ბავშვი, შესაძლოა, თვალცრემლიანიც.

–  სინამდვილეში იგი არ არსებობს, – ვუპასუხებთ ჩვენ, – მაგრამ ყველასთვის სასიამოვნოა ვიფიქროთ, რომ ის არსებობს. რა განსხვავებაა?

–  განა შარშან ჩვენ არ ვნახეთ ის საახალწლო ნაძვისხის ზეიმზე?

–  რა თქმა უნდა, მაგრამ გახსოვს, მას თოვლის ბაბუს დამხმარეს ეძახდნენ და შენ აგიხსნეს, რომ თვით თოვლის ბაბუა ჩრდილო პოლუსზე ცხოვრობს, ყველა თოვლის ბაბუა სინამდვილეში დამხმარეა. გვეხმარებიან, არ დაგვავიწყდეს, რომ ყოველ წელს უნდა ვუყიდოთ ჩვენს შვილებს საჩუქრები, ისევე, როგორც შენ გეხმარება კოსმონავტის კოსტუმი თავი კოსმონავტად წარმოიდგინო. განა ეს საინტერესო არ არის?

–  მომავალ წელს მე ისევ მივიღებ საჩუქრებს?

–  რა თქმა უნდა! ჩვენ შევეცდებით ყოველ წელს გაჩუქოთ რამე შესანიშნავი. აბა რა?

– ცოტას ვნაღვლობ, მაგრამ რას ვიზამ.

აქ მეტად მნიშვნელოვანია, ახალმა საჩუქარმა მთლიანად მიიპყროს ბავშვის ყურადღება.

თუ შემდეგ ვეტყვით ბავშვს, რომ საიდუმლო გავანდეთ და უმცროს და-ძმასთან არ წამოსცდეს, ამით დავიცავთ მას ამ სიახლით გამოწვეული შესაძლო ღელვისგან. ამასთან, ბავშვს ექნება შესანიშნავი არდადეგები – მას მშვენიერი მოგონებები ექნება მათზე, არ იგრძნობს წყენას, გულგატეხილობას, რაც, უთუოდ შეიძლება გამოეწვია ამგვარ გულახდილობას. ერთადერთი საშიშროება, რაც თოვლის ბაბუის ზღაპარში იმალება, ეს არის მისი უთავბოლო გამოყენება სადამრიგებლო მიზნით. თუ ჩვენ დავიწყებთ დამუქრებას, გაფრთხილებას, რომ თოვლის ბაბუას მხოლოდ კარგი ბავშვებისთვის მოაქვს საჩუქარი, შეიძლება უნებურად გრანდიოზულ საჩუქრებზე ოცნება ვაიძულოთ, რის გაკეთებასაც ვერ შევძლებთ. და თუ შემდეგ წელსაც ვერ მიიღებს მათ, დაიწყებს ფიქრს, რომ თოვლის ბაბუამ არ ჩათვალა იგი ასეთი საჩუქრის ღირსად. თოვლის ბაბუა გადაიქცევა მის თვალში უმაღლეს მოსამართლედ, რომელიც აფასებს მის ქცევას. ბავშვს ეწყება მისადმი შიში, ამასთან, შეიძლება გაუჩნდეს დანაშაულის კომპლექსი. ამიტომ, ბევრად უკეთესია მოიქცეს საწინააღმდეგოდ – წარმოიდგინოს თოვლის ბაბუა მხიარულ, კეთილ მოხუცად, რომელსაც ერთნაირად უყვარს ყველა ბავშვი. როცა ჩვენი შვილი მიიღებს საჩუქარს, შეიძლება ვუთხრათ: ’’როგორც ჩანს, შენ ჭკვიანი და კარგად იქცეოდი“ – თუმცა უკანასკნელ დროს არ გამოირჩეოდა კარგი ქცევით. დაე, ახალი წლის არდადეგებზე მაინც, დასვენებისა და მხიარულების პერიოდში, ჩვენმა შვილმა მიიღოს ხანმოკლე სიხარული იმის გამო, რომ ის უყვართ, როგორადაც არ უნდა იქცეოდეს, – ეს უმშვენიერესი შეგრძნებაა მისთვის.

და ერთი  რჩევაც: ნუ აჩუქებთ ბავშვს ნურაფერს ისეთს, რაც ასაკობრივად არ შეეფერება და რაც მას ამ დროისთვის არ დააინტერესებს.

გახსოვდეთ: ყველა ის სათამაშო, რომელსაც მას ვჩუქნით, მათ შორის ელექტრორკინიგზაც, მისი ნივთებია და არა ჩვენი. ამიტომ არ უნდა დაიწყოთ მისი ახალი სათამაშოებით თამაში, ან მათი მოწყობილობის გაცნობაში დახმარება. ეს შეიძლება მხოლოდ მაშინ გააკეთოთ, როცა ამას თავად გთხოვთ.

დაბოლოს, როცა ბავშვი შეწყვეტს თოვლის ბაბუის ზღაპრის დაჯერებას, ვასწავლოთ, რომ მან თავად დაამზადოს საჩუქრები და სხვებს აჩუქოს. დაე, გაიგოს, რომ  ჩუქება უფრო სასიამოვნოა, ვიდრე მიღება.

ეს ამბავი აშშ-ში მოხდა.

დატვირთული სასწავლო წლის ბოლოს მასწავლებელმა კლასში გამოკითხვა ჩაატარა, რა ფილმის ნახვას ისურვებდნენ მოსწავლეები. მათ აირჩიეს Pink Floyd-ის “The Wall”.

მასწავლებელმა მოსწავლეებს აჩვენა ფილმი, თუმცა ჩვენებამდე გააფრთხილეს, რომ ის შეიცავდა ძალადობის სცენებს, უხამსობას, ზრდასრულ ადამიანებზე გათვლილ შინაარსს: როკვარსკვლავის წარუმატებელი ქორწინება, ნარკოტიკების მოხმარება, მძიმე პარანოია, დანგრეული კარიერა… ამიტომ, მასწავლებელს ურჩიეს, შინაარსი მოსწავლეთა ასაკობრივი განვითარებისთვის მოერგო და ფილმი ისე ეჩვენებინა.

მასწავლებელმა არ გაითვალისწინა ეს რეკომენდაცია. ის ერთ-ერთი მოსწავლის რჩევას დაეყრდნო, რომელსაც ფილმი რამდენჯერმე ჰქონდა ნანახი. მასწავლებელმა მოსწავლეს ჰკთხა, რამდენად შეიძლებოდა ამ ფილმის ჩვენება სკოლაში. მოსწავლის განმარტებით, ფილმში მხოლოდ ერთი “ცუდი სცენა” იყო.

მასწავლებელმა ჩათვალა, რომ ფილმის ჩვენება “უსაფრთხო” იქნებოდა. მან მოსწავლეს სთხოვა, ფილმის ჩვენების დროს ეკრანზე დაეფარა ის კადრები, რომლებშიც ჩანდა სიშიშვლე ან სხვა მოსწავლეების ასაკისთვის შეუსაბამო სცენები: “Young Lust”-ის ნაწილი; ყვავილების გარდაქმნა ადამიანის სხეულის ორგანოებად და შერწყმა; ძალადობრივი თვითგვემის სცენა; ბავშვების “გატარება” ხორცსაკეპ მანქანაში.

როგორც ჩანს, მოსწავლემ კარგად შეასრულა მასწავლებლის თხოვნა და ფილმის ჩვენების დროს შეუსაბამო კადრები დაფარა. მოსწავლეებს პრეტენზია არ გამოუთქვამთ.

საღამოს, ჩვენების დროს, საკლასო ოთახში სკოლის ადმინისტრაციის თანამშრომელი შევიდა, მოგვიანებით კი მასწავლებელს მოსთხოვეს, ფილმი განათლების საბჭოსთვის გადაეცა. საბჭომ ჩათვალა, რომ ფილმი ამორალური ხასიათისა იყო და შეიცავდა განათლების, ოჯახის, სამართლებრივი სისტემის, პოლიციის საწინააღმდეგო პროპაგანდას. ასეთი ფილმის ჩვენება კი 14-17 წლის ასაკის მოსწავლებისთვის არ იყო ნებადართული, ამიტომ გადაწყვიტეს, მასწავლებლისთვის კონტრაქტი შეეწყვიტათ.

მასწავლებლის აზრით, Pink Floyd-ის “The Wall”-ს ჰქონდა მნიშვნელოვანი საგანმანათლებლო ღირებულება, რადგან წარმოაჩენდა რეპრესიული საგანმანათლებლო სისტემის ნაკლოვანებებსა და საფრთხეებს, ადამიანების ურთიერთგაუცხოებას. საბჭომ არ გაიზიარა მისი მოსაზრება და მას სწავლების უფლება ჩამოართვა.

მასწავლებელმა სასამართლოს მიმართა. მოსამართლე სკოტ რიდმა მიიჩნია, რომ მასწავლებელი ფილმის ჩვენების დროს იყენებდა კონსტიტუციით გარანტირებულ უფლებას – სიტყვის თავისუფლებას, აღუდგინა მას ჩამორთმეული უფლებები და მოპასუხეს დააკისრა მისთვის განაცდურის, ემოციური სტრესით გამოწვეული ზიანის, სახელისა და რეპუტაციისთვის მიყენებული ზიანის, ახალი სამუშაო ადგილის ძიების დროს გაწეული ხარჯების და სასამართლო და საადვოკატო მომსახურების ხარჯების ანაზღაურება.

განათლების საბჭომ გაასაჩივრა განაჩენი, ზემდგომმა სასამართლომ კი პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება გააუქმა. მოსამართლე ტედ მილბურნის მოსაზრებით, სიტყვის თავისუფლება საკლასო ოთახში მნიშვნელოვანი კონსტიტუციური უფლებაა, თუმცა მასწავლებლის ქმედება, ფაქტობრივი გარემოებებიდან გამომდინარე, არ იყო დაცული სიტყვის თავისუფლებით, კერძოდ, მან არ ნახა ფილმი, სანამ მოსწავლეებთან ჩვენებას მოაწყობდა; არ აუხსნა, არ განუმარტა მათ ნამუშევრის შინაარსი.

მოსამართლის განცხადებით, კონსტიტუციით გარანტირებული სიტყვის თავისუფლებით დაცულია ისეთი ქმედება, რომელიც თავისი ბუნებით ექსპრესიული და კომუნიკაციურია. მასწავლებელს ფილმის ჩვენების დროს არც კი უცდია, მოსწავლეებისთვის აეხსნა ფილმის არსი, მას მოსწავლეებთან კომუნიკაციის განზრახვა არ ჰქონია. მასწავლებლის განმარტება, რომ ფილმს აქვს საგანმანათლებლო ღირებულება, რადგან აჩვენებს ავტორიტარული სისტემის ნაკლს, იყო ფაქტის შემდგომი თავის მართლების მცდელობა და, შესაბამისად, საქმის მიმართ არაპროფესიონალური დამოკიდებულება.

საბოლოოდ ეს საქმე მასწავლებელმა წააგო. დისკუსიისთვის კი დღესაც გამოდგება:

* ჰქონდა თუ არა მასწავლებელს კონსტიტუციური უფლება, მოსწავლეებისთვის ეჩვენებინა ფილმი The Wall, რომელიც ასახავდა სკოლაში არსებულ მჩაგვრელ გარემოს?

* ფილმის ჩვენების უფლების [სიტყვის თავისუფლების] დაცვას ხომ არ აქვს უპირატესი ინტერესი, ვიდრე ამორალური სიტყვებისა თუ სცენებისგან მოსწავლეთა დაცვას?

* რა გავლენას ახდენენ უსიყვარულო, რიგიდული, ავტორიტარული მშობლები, მასწავლებლები, მოსამართლეები და სახელმწიფო მოხელეები ინდივიდებსა და საზოგადოებაზე?

თამაში უნივერსალური ქცევაა, რომელიც ყველა კულტურასა და დროში გვხვდება. თამაშის ზოგიერთი თეორეტიკოსის მოსაზრებით, ის ევოლუციურად ჩამოყალიბებული ქცევაა, რომელიც დამახასიათებელია ადამიანებისთვის, პრიმატებისა და ბევრი სხვა ცხოველისთვის. ადრეულ განათლებაში არსებული დომინანტური თეორიები თამაშისა და განვითარების მჭიდრო ურთიერთკავშირის ახსნას სხვადასხვა პერსპექტივიდან ცდილობს. ბავშვის განვითარებაში თამაშის განსაკუთრებულ როლზე ემპირიული მტკიცებულებებიც მიუთითებს: სხვადასხვა ქვეყანაში ჩატარებული გრძელვადიანი კვლევების შედეგები ცხადყოფს, რომ როდესაც ბავშვებს საკმარისი დრო აქვთ თამაშისთვის, ვითარდება ის უნარები, რომლებიც კრიტიკულად მნიშვნელოვანია სკოლასა და შემდგომ ცხოვრებაში წარმატებისთვის. თამაშის დროს ბავშვს უვითარდება მოტორული უნარები, წიგნიერება, მეტყველება, თანამშრომლობითი უნარები, შემოქმედებითობა, კონცენტრაციის უნარი, დამოუკიდებლობა და თვითმოვლის უნარ-ჩვევები, ინიციატივა, წარმოსახვა, კრიტიკული აზროვნება, სივრცითი და მათემატიკური წარმოდგენები; უყალიბდება თავდაჯერებულობა და თვითრწმენა; ბავშვები სწავლობენ რიგის დაცვას, კონფლიქტების მოგვარებას, გაზიარებას; თამაში ხელს უწყობს შფოთვის შემცირებას.

ასეც რომ არ იყოს, თამაში მნიშვნელობას მაინც არ დაკარგავდა, რადგან ბავშვებისთვის (და არამხოლოდ) ბუნებრივი და სასიამოვნო პროცესია, რომელიც ხალისსა და ინტერესს სძენს ყოველდღიურობას.

თამაშის უფლება აღიარებულია ბავშვის უფლებათა კონვენციით (მუხლი 31).

მიუხედავად ყოველივე ზემოთქმულისა, სამწუხაროდ, ბევრ ბავშვს თამაშის შესაძლებლობა ძალზე შეზღუდული აქვს, რაც სხვადასხვა მიზეზით არის განპირობებული: უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული რისკები და შიშები, ზედმეტად სტრუქტურირებული საგანმანათლებლო პროცესი, რომელიც ფოკუსირებულია ტრადიციულ აკადემიურ უნარ-ჩვევებსა და ინფორმაციის დაზეპირებაზე; ბავშვების მიერ შეთავსებული პასუხისმგებლობა ოჯახურ საქმეებზე; ეკრანული ტიპის მედიაზე დამოკიდებულება და თამაშის ვირტუალურ სივრცეში გადატანა. სამწუხაროდ, ბევრ საბავშვო ბაღში თამაშს ანაცვლებენ „მეცადინეობებით“, რომლებიც თითქოსდა ხელს უწყობს ბავშვების „სასკოლო მზაობას“, სინამდვილეში კი ართმევს მათ თამაშის გზით უმნიშვნელოვანესი უნარების განვითარების შესაძლებლობას.

სწორედ ამიტომ თამაშის შესანარჩუნებლად ძალიან დიდი მნიშვნელობა აქვს სათამაშო მოედნებს. სათამაშო მოედანი, სახლსა და საგანმანათლებლო დაწესებულებასთან ერთად, უმთავრეს ადგილს იკავებს ბავშვების ცხოვრებაში, განსაკუთრებით – 12 წლამდე. თუმცა, თუკი საბავშვო ბაღებში, სკოლებში თუ სხვა ტერიტორიებზე მოწყობილ სათამაშო მოედნებს დავაკვირდებით, დავრწმუნდებით, რომ ხშირად სივრცე არასაკმარისი ან სათანადოდ მოუწყობელია. საჯარო დისკუსიებში ხშირად გაისმის მშობელთა და აღმზრდელთა კრიტიკა იმის გამო, რომ ბავშვებს ეკრანებთან მეტისმეტად ბევრი დროის გატარების საშუალებას აძლევენ, მაგრამ ამ პრობლემას ისიც განაპირობებს, რომ რეალურად არ არსებობს სივრცეები, სადაც ბავშვებს უსაფრთხო გარემოში მრავალფეროვანი თამაშის შესაძლებლობა ექნებათ. სკოლებში, საბავშვო ბაღებში, სკვერებსა თუ პარკებში სათამაშო მოედნების მოწყობა ხშირად სტანდარტული და საკმაოდ პრიმიტიული მიდგომით ხდება. მათი ფუნქციური და ესთეტიკური დიზაინი გვიბიძგებს ვიფიქროთ, რომ ამ მიმართულებით არ მუშაობენ ბავშვის განვითარების სპეციალისტები ან სათამაშო მოედნების დიზაინერები. სათამაშო მოედნები თითქმის ყველგან ერთმანეთს ჰგავს: ჭრელი პლასტმასის სასრიალო გორაკები და საქანელები, ამავე მასალის ასაძრომები და პატარა ქვიშის მოედნები. ამასთანავე, ძნელია მათი შენარჩუნება და მოვლა-პატრონობა, დაბალი ხარისხისა და არამდგრადი მასალის გამო ისინი ადვილად ზიანდება, მათი შეცვლა კი საჭიროებისამებრ არ ხდება, რაც ზოგიერთ შემთხვევაში სარისკოა ბავშვის ჯანმრთელობისთვის.

სათამაშო მოედნების დიზაინს დიდი მნიშვნელობა უნდა მივანიჭოთ, თუ გვსურს, ბავშვებს მრავალფეროვანი, საინტერესო თამაშის შესაძლებლობა ჰქონდეთ. ეს სულაც არ ნიშნავს, რომ მათი მოწყობა უფრო ძვირი დაჯდება. პირიქით, სხვადასხვა ქვეყნისა თუ ორგანიზაციის გამოცდილება ცხადყოფს, რომ არასტანდარტული, ბუნებრივი და მეორეული რესურსებით შესაძლებელია უფრო იაფად უფრო მდგრადი, ბავშვებისთვის მიმზიდველი და საინტერესო სათამაშო მოედნების მოწყობა.

სათამაშო მოედანს ისევე სჭირდება დაგეგმვა, როგორც ფუნქციური დატვირთვის მქონე ნებისმიერ სხვა სივრცეს. მათმა დიზაინერებმა შეიმუშავეს პრინციპები, რომელთა გათვალისწინებაც მნიშვნელოვანია სათამაშო მოედნების მოწყობის პროცესში. გთავაზობთ ამ პრინციპების მოკლე მიმოხილვას:

1. სივრცე სხვადასხვა ტიპის თამაშის წასახალისებლად

ბავშვებს უნდა ჰქონდეთ სხვადასხვანაირი თამაშის შესაძლებლობა. სხვადასხვა ტიპის თამაში ხელს უწყობს სხვადასხვა უნარის განვითარებას. ამიტომაა მნიშვნელოვანი სათამაშო მოედნების სივრცის დაგეგმვისას და შესაბამისი მოწყობილობების/აღჭურვილობის განთავსებისას სხვადასხვა ტიპის თამაშისთვის საჭირო გარემოებათა გათვალისწინება. ეს პრინციპი ხშირად დარღვეულია, რადგან სათამაშო მოედნები ძირითადად აქტიური ფიზიკური თამაშებისთვის ეწყობა ხოლმე. სასურველია შესაბამისი სივრცის/აღჭურვილობის გათვალისწინება ისეთი ტიპის თამაშებისთვის, როგორიცაა:

. აქტიური თამაში: სხეულის მოძრაობა სხვადასხვა მიმართულებით, სირბილი, ხტუნვა, აძრომა, სრიალი, ტრიალი, ქანაობა და სხვ.;

. სენსორული თამაში: სხვადასხვა ტიპის ზედაპირთან შეხება, მცენარეებისა და ყვავილების სურნელის ყნოსვა, მუსიკისა და ხმების მოსმენა, საჭმელად ვარგისი მცენარეებისა და ხილის დაგემოვნება, გარემოს, ფერებისა და ფორმების სხვადასხვა კუთხიდან თვალიერება;

. შემოქმედებითი თამაში – ხატვა, გაფერადება, აპლიკაციების დამზადება, წერა, სიმღერა, ცეკვა, დაკვრა და ა.შ.;

. წარმოსახვითი თამაში – გადაცმა, ვითომ-ვითომ თამაშები. სათამაშო სახლები, გემები, თოჯინები და სხვადასხვა ტიპის რეკვიზიტები;

. კონსტრუქციული თამაში – აშენება, ჩამოსხმა/ფორმის მიცემა, მასალის მანიპულაცია, გადასხმა, აწყვა, შეგროვება, შეკრება და სხვ.;

. სოციალური თამაში – საუბარი, გაზიარება, რიგის დაცვა, წესების დამორჩილება, სპორტული თამაშები;

. რეფლექსიური თამაში – ყურება, დასვენება, რეფლექსია, ფიქრი და უბრალოდ სივრცეში ყურება.

2. თვითმყოფადი და „ჩვენი“

სათამაშო მოედნის დიზაინი უნდა ითვალისწინებდეს ადგილობრივ კულტურულ და ბუნებრივ გარემოს, რათა ადგილობრივ მოსახლეობას ჰქონდეს მისი როგორც „საკუთარის“ აღქმა, სადაც გარემო ნაცნობი, გასაგები და საამაყოა. ასეთი საბავშვო მოედნები ადგილობრივი კულტურისა და გარემოს იერს ატარებს. ამიტომაცაა პრობლემური ერთ თარგზე მოჭრილი სტანდარტული სათამაშო მოედნების მოწყობა ქვეყნის ნებისმიერ კუთხეში, რადგან ისინი დაშორებულია ადგილობრივ თემსა და მათ გარემოს. სხვადასხვა ტიპის დეტალების გათვალისწინება შესაძლებელია, მაგალითად, წარმოსახვითი თამაშების სივრცეში (მაგ., ბაზრის დახლი, სახლი) და სხვ.

3. შემოქმედებითი ინტერპრეტაციის შესაძლებლობა

სათამაშო მოედნები ბავშვებს უნდა აძლევდეს საშუალებას, სივრცე და მოწყობილობები მრავალნაირად გამოიყენონ. ჩვენთვის შესაძლოა სასრიალო მხოლოდ ჩამოსრიალებისთვის იყოს განკუთვნილი, საქანელა კი – ქანაობისთვის, ბავშვებს კი შეუძლიათ ათასი სხვა ხერხის მოფიქრება ამა თუ იმ სივრცის სათამაშოდ გამოსაყენებლად. რაც უფრო მეტი ადგილია შემოქმედებითი ინტერპრეტაციისთვის, მით უკეთესი. სასურველია, სათამაშო მოედანზე უხვად იყოს ე.წ. „თავისუფალი ნაწილების“ ტიპის რესურსი. ეს ისეთი რესურსებია, რომელთა გადაადგილება, შეცვლა და სხვადასხვანაირად გამოყენებაა შესაძლებელი. მაგალითად, ჯოხები, ნაჭრები, ქვები, ყუთები, ნიჟარები ბავშვებს ათასნაირად შეუძლიათ გამოიყენონ.

4. პატარა საიდუმლოები და სიურპრიზები

ბავშვებს ირგვლივ ყველაფერი აინტერესებთ. პატარ-პატარა დეტალები, რომლებიც დიდებისთვის შეუმჩნეველი რჩება, მათთვის დაკვირვებისა და ინტერესის საგანია. მათ უყვართ ასეთი დეტალების აღმოჩენა, რაც თამაშს კიდევ უფრო საინტერესოს და სახალისოს ხდის. სათამაშო მოედნების მოწყობისას ასეთი მცირე დეტალების გათვალისწინება გარემოს განსაკუთრებულობას სძენს. ეს შეიძლება იყოს ჩიტის ბუდე, ნახატი ღობეზე, პატარ-პატარა სამალავები, ლამაზი კაუჭები და სხვა.

5. სივრცის ნაწილების ურთიერთკავშირი

სათამაშო მოედნის სივრცეებს შორის გადაადგილება მარტივი უნდა იყოს. ეს არ ნიშნავს, რომ ისინი ერთმანეთს სწორხაზოვნად უნდა უკავშირდებოდეს, მაგრამ მათი დამაკავშირებელი გზები ლოგიკურად უნდა მოჩანდეს და ხელს უწყობდეს სივრცეებში ბავშვების გადანაწილებას ისე, რომ რომელიმე ერთი სივრცე ზედმეტად არ გადაიტვირთოს.

6. ზონების დაყოფა ენერგიის დონის მიხედვით

მნიშვნელოვანია, სხვადასხვა ტიპის აქტივობებისთვის გამიზნული სივრცეები ისე განლაგდეს, რომ ბავშვებმა ერთმანეთს ხელი არ შეუშალონ. აქტიური ფიზიკური თამაშებისთვის გამიზნული სივრცე (მაგალითად, სასრიალოები და საქანელები) შედარებით ხმაურიანი იქნება და მის გვერდით ბავშვებს გაუჭირდებათ „მშვიდ“ თამაშში ჩართვა, ხატვა ან უბრალოდ საუბარი. ამიტომ სათამაშო მოედანი სივრცეებად ენერგიისა და ხმაურის დონის მიხედვით უნდა დაიყოს. სივრცეები ერთმანეთისგან ისე უნდა იყოს დაშორებული, რომ ბავშვებს მოედანზე ერთდროულად შეეძლოთ მრავალ სხვადასხვანაირ აქტივობაში მონაწილეობა, ყვირილი, სიცილი, მეგობრებთან საუბარი და მშვიდად ჩაფიქრება.

7. ბავშვებისთვის მიმზიდველი, მაგრამ ვიზუალურ მხარეზე ზედმეტი ყურადღების გარეშე

სათამაშო მოედნები ესთეტიკური თვალსაზრისით მიმზიდველი და მრავალფეროვანი უნდა იყოს, მაგრამ უმთავრესი მაინც ისაა, რომ გარემო ბავშვებს სათამაშოდ იწვევდეს. სხვა შემთხვევაში სივრცე უბრალოდ ლამაზი ადგილი იქნება და მთავარ ფუნქციას სათანადოდ ვერ შეასრულებს.

8. გადაკვეთის სივრცეები

ასევე მნიშვნელოვანია სხვადასხვა შესაძლებლობების მქონე ბავშვების საჭიროებათა გათვალისწინება. ეს არ ნიშნავს, რომ თითოეული სანტიმეტრი ყველა ბავშვისთვის ერთნაირად მისაწვდომი იქნება. სათამაშო მოედნის განსაზღვრული სივრცეები განსხვავებული შესაძლებლობების მქონე ბავშვებს ერთმანეთთან ურთიერთობისა და თამაშის საშუალებას უნდა აძლევდეს. გადაკვეთის სივრცეების მოწყობისას ამოსავალი წერტილი უნდა იყოს არა შეზღუდულობა, არამედ ბავშვების შესაძლებლობების სხვადასხვა დონე, მაგალითად, საცოც კედელზე შესაბამისი საფეხურების დაყოლება და ა.შ.

9. ბუნებასთან ერთად და არა მის საწინააღმდეგოდ

ბუნება საუკეთესო სათამაშო მოედანია ბავშვისთვის, ამიტომ მოედნების მოწყობის დროს ადგილობრივი ბუნებრივი რესურსი მაქსიმალურად უნდა გამოიყენებოდეს. ხის მსხვილი ტოტები შესანიშნავია ასაძრომად ან საქანელას დასაკიდებლად, დიდი ქვები კი – ხტუნვა-ხტუნვით სიარულისთვის. შესაძლებელია სათამაშო მოედნების გამდიდრება და გალამაზება ხეებით, ყვავილებით, ბუჩქებით, ხის მორებით… ასევე სასურველია სათამაშო მოედნის ბუნებრივი რელიეფისა და რესურსის მაქსიმალურად გამოყენება დიზაინის პროცესში. მაგალითად, სასრიალოზე ასასვლელი კიბის ფუნქცია შეიძლება გორაკის ფერდობს ან რაიმე შემაღლებას დავაკისროთ; ხის ქვეშ შეიძლება განთავსდეს ქვიშის მოედანი, რათა ბავშვებს ჩრდილში შეეძლოთ ქვიშაში თამაში და ა.შ.

10. აუცილებელი მოწყობილობები და ნივთები

სათამაშო მოედნების დიზაინი უნდა ითვალისწინებდეს პრაქტიკული დანიშნულების ისეთ მოწყობილობებსა და ნივთებს, რომლებიც სათამაშო მოედნით სარგებლობისა და მისი მოვლისთვის მნიშვნელოვანია: დაჩრდილული ადგილი, სასმელი წყალი, სკამები უფროსებისთვის, ნაგვის ურნები, თავისუფალი ნაწილებისა და მსგავსი სათამაშო რესურსის შესანახი სივრცეები/კონტეინერები, სათამაშო მოედნის წესები და ნიშნები.

სტატია მომზადებულია ორგანიზაცია Playground Ideas რესურსებზე დაყრდნობით.

რესურსების გასაცნობად ეწვიეთ ორგანიზაციის ვებგვერდს https://playgroundideas.org/dashboard/

ფოტოების წყაროები:

https://blog.esi.info/2016/12/20/big-outdoor-musical-instruments-a-guide/

https://www.childrenandnature.org/2016/06/03/a-melbourne-natural-playground-named-australias-best-playground/

https://www.aspect-studios.com/au/project/pelzer-park-pityarilla-activity-hub/

https://www.kidsinadelaide.com.au/marshmallow-park-glen-osmond-road-adelaide/

https://www.startupdaily.net/2011/07/playground-ideas/

ალბათ ათიათასობით ბავშვის ერთ-ერთი საყვარელი მულტფულმი „უხსოვარი დროის დედამიწა“ იყო. პატარა დინოზავრები ახალი სახლის საძებნელად მიდიან, საშიშ თავგადასავალში ებმევიან, უხდებათ სირთულეების გადალახვა, პოულობენ მეგობრებს და ძლიერდებიან. თუმცა ამ მულტფილმის პროდიუსერი ჯორჯ ლუკასი პირველ რიგში „ვარსკვლავურ ომებს“ და „ინდიანა ჯონსს“ გვახსენებს. ბევრმა კი არც იცის, რომ ლეგენდარული რეჟისორი განათლების რეფორმაზეც საუბრობს.

ამ მიზნით მან საგანმანათლებლო ფონდი დააარსა. ის ორი მიმართულებით მუშაობს: 1.Lucas Education Reseaech (ლუკასის საგანმანათლებლო კვლევები) – უნივერსიტეტებთან ატარებს თანამშრომლობით  მეცნიერულ კვლევებს საგანმანათლებლო პრაქტიკის მოპოვების მიზნით; 2.საიტი Edutopia (Education – განათლება და Utopia-უტოპია) – აგროვებს არსებულ საგანმანათლებლო ინოვაციებს.

რეჟისორი დარწმუნებულია, რომ განათლების სისტემა რეფორმირებას საჭიროებს. ჯორჯ ლუკასის აზრით, იდეალურ სკოლაში შემდეგი ექვსი ელემენტი უნდა არსებობდეს:

განათლების ყოველმხრივი შეფასება

განათლების ეფექტიანი შეფასება უნდა ხდებოდეს მონაწილეთა სოციალურ, ემოციურ და აკადემიურ მიღწევებზე დაყრდნობით. უნდა მოიცავდეს სხვადასხვა აქტივობებს, პორტფოლიოებს, პრეზენტაციებს, ტესტების შედეგებს და ეხებოდეს სწავლების სხვადასხვა მიდგომას.

დისციპლინათშორისი მიდგომა

სხვადასხვა საგნებს შორის კავშირის გაძლიერება მოსწავლეებს ხელს უწყობს სასწავლო პროცესში ჩართულობასა და ინფორმაციის მარტივად დამახსოვრებაში. ასეთი მიდგომა პირდაპირ ასახავს თანამედროვე ცოდნასა და სოციალურ სტრუქტურას. მაგალითად, ისტორია, ლიტერატურა და ხელოვნება შესაძლოა ერთმანეთთან შეირწყას და ისწავლებოდეს ტექსტის, გამოსახულებისა და აუდიოს დახმარებით.

პროექტული სწავლება 

ძირითადი საგნების შესწავლა მოსწავლის ინტერესებზე ორიენტირებული გრძელვადიანი პროექტების მეშვეობით უნდა ხდებოდეს. პროექტების კეთებისას სირთულეების გადალახვა მოსწავლეს საბაზისო უნარ-ჩვევებს უვითარებს.

სოციალური და ემოციური განვითარება

როდესაც სკოლის მოსწავლეები გუნდურად მუშაობენ, ისინი თანამშრომლობას, ურთიერთობასა და კონფლიქტების მოგვარებას სწავლობენ. თანამშრომლობითი სწავლება და მისი ხასიათის საუკეთესო თვისებების გააქტიურება ხელს უწყობს ბავშვების სოციალურ და ემოციურ განვითარებას, რაც მათ თანამედროვე საზოგადოებაში ინტეგრირებისთვის ამზადებს და წარმატების მიღწევაში ეხმარება.

მასწავლებლის განვითარება

ადამიანური ურთიერთობა – ყველაზე ძვირფასი კომპონენტია განათლებაში. მასწავლებლები, კურატორები და მშობლები კრიტიკულად მნიშვნელოვან როლს თამაშობენ ბავშვის აღზრდასა და სწავლებაში, მისი ინტერესების განვითარებასა და ბავშვის საკუთარ ძალებში დარწმუნებაში.

ტექნოლოგიის ინტეგრაცია განათლებაში

ტექნოლოგიის გააზრებულად გამოყენება და განათლებისადმი ახალი მიდგომები ფოკუსირებულია თითოეული ბავშვის ინდივიდუალობაზე.

ლუკასი ცალკე ხაზს უსვამს ვიზუალური კომუნიკაციის განვითარების მნიშვნელოვნებას. მას სწამს, რომ სკოლაში უნდა იყოს საგანი „კომუნიკაცია“. ის უნდა იყოს მეტი, ვიდრე ენის და გრამატიკის შესწავლა.

რამდენიმე იდეა ჯორჯ ლუკასის ინტერვიუდან: „ჩვენ დიდ მნიშვნელობას ვანიჭებთ ენას, გრამატიკას. ხატვისა და მუსიკის ჩართვაც კი გამოგვდის საგანმანათლებლო პროცესში, მაგრამ სკოლების უმრავლესობა კინოს შესწავლაზე არც ფიქრობს. ჩვენ ის გვერდით „გადავწიეთ“ და ხელოვნებას ერთგვარ თერაპიულ ან გასართობ ეფექტად ვთვლით, არ განვიხილავთ მას, როგორც სრულფასოვანი კომუნიკაციის ფორმას.

ბავშვები კი ასე არ ფიქრობენ. შეხედეთ, მაგალითად 5 წლის ბავშვებს – მათ ლაპარაკი იციან. იციან სიტყვების გამოყენება, არც ისე კარგად წერენ და შეიძლება გრამატიკაც არ იცოდნენ, მაგრამ ლაპარაკი მაინც შეუძლიათ. ასევე, მათ არაჩვეულებრივად ესმით მუსიკა, მაგრამ არ იციან ნოტების კითხვა. ისინი დროის დიდ ნაწილს ტელევიზორთან ატარებენ, ამიტომ იციან კინო.

ბავშვებს ესმით ვიზუალური კომუნიკაცია, ესმით მოძრავი ნახატების აზრი, ინტუიციურად სწავლობენ ბევრ წესს, მაგრამ მიზანმიმართულად მათ ამას არავინ ასწავლის.

არავინ ასწავლის ბავშვებს, რას ნიშნავს კადრში მოქმედების მიმართულება, პერსპექტივა, ფერი, დიაგონალური ხაზები და სხვ. ამ წესებს და ვიზუალურ გრამატიკას ცნობს მხოლოდ ის, ვინც ხელოვნების კურსებზე დადის.

არ არის სავალდებულო ბავშვს ასწავლო სოლფეჯიო, ანდა ასწავლო, როგორ გამოვიდეს მხატვარი, მაგრამ ვიზუალური გრამატიკის წესების სწავლება აუცილებელია. თავდაპირველად კომუნიკაციის ყველა ფორმა თანაბარია, მაგრამ განათლებაში ჩვენ დიდ ყურადღებას ვამახვილებთ სიტყვაზე და არ ვაბალანსებთ ამას სხვა საშუალებებით. ბავშვებმა უნდა იცოდნენ კომუნიკაციის ყველა ფორმის გამოყენება, არ უნდა შეიზღუდონ მცირე  კატეგორიებით, მაგალითად, „ეს მხოლოდ ასე ითქმის, მხოლოდ აი, ამ სიტყვების დახმარებით“.

მნიშვნელოვანია კადრში პერსპექტივისა და მოძრაობის სწავლება, მაგრამ არა ამისთვის განსაზღვრულ, სპეციალურ დროს. არ არის საჭირო ელოდებოდე მომენტს, როდესაც ბავშვები მოულოდნელად იგრძნობენ „მულტიმედიის ძალას“. ადრე მიიჩნევდნენ, რომ კინო ვიწრო პროფესიული, ხელოვნების ელიტური ფორმა იყო, მაგრამ ახლა ყველას შეუძლია ვიდეოს გადაღება და შემდეგ მასზე მუშაობა.

ჩვენ უნდა ვსაუბრობდეთ განათლების ახალ მეთოდებზე. დარწმუნებული ვარ, რომ საგანი „ინგლისური ენა“ უნდა შევცვალოთ და დავარქვათ „კომუნიკაცია“. უნდა შემოვიღოთ კომუნიკაციის გაკვეთილები.

თქვენ სწავლობთ ინგლისურს და მის გრამატიკას, ცალკე სწავლობთ გრაფიკას ვიზუალური ხელოვნების გაკვეთილზე, კინოს – კინემატოგრაფიის კურსებზე, მუსიკას – მუსიკის კათედრაზე, მაგრამ თუ ჩვენ ურთიერთობის სწავლა გვინდა, მაშინ გვჭირდება ვიცოდეთ საბაზისო გრამატიკა, რომელსაც სკოლაში კომუნიკაციის გაკვეთილზე ასწავლიან. ეს არ უნდა იყოს ეზოთერიკა ან გადამეტებული ესთეტიზაცია, არამედ ურთიერთობის არაჩვეულებრივი  საშუალება, რომელიც გამოიყენება ადამიანებზე ან გაყიდვებზე ზემოქმედებისთვის, საკუთარი იდეების სხვისთვის გადასაცემად“.

ნატო დავითაშვილი „გინდათ, მოგიყვეთ ზღაპარი?“

სამეცნიერო ფანტასტიკის ჟანრი იმით განსხვავდება სხვა ჟანრებისგან, რომ დაფუძნებულია ისეთ მეცნიერულ თეორიებზე, რომელთა მატერიალიზება მომავალში სრულიად შესაძლებელია. იმისათვის, რომ თანამედროვე ადამიანმა მომავლის შესაძლებლობები დაინახაოს,  სწორედ ამ ჟანრის ნაწარმოებებს უნდა მიმართოს ლიტერატურაში, კინოში და ხელოვნების სხვა დარგებში; ვფიქრობ, სამეცნიერო ფანტასტიკა ჩვენი ხედვის რაკურსს უფრო პერსპექტიულს ხდის  აწმყოდან „ტელეპორტაციის“ გზით.

ყოველდღიურობა და რუტინა ადამიანს უქმნის ისეთ ჩარჩოებს, რომლებიდანაც გაღწევა მას წარმოუდგენლად ეჩვენება, მით უფრო, რომ თანამედროვე განათლების სისტემა კიდევ უფრო ამყარებს არსებულ სტერეოტიპებს და კლავს ინდივიდს ადამიანში.

სწორედ ადამიანის შინაგანი სამყაროს პრობლემებს ეძღვნება მწერალ ნატო დავითაშვილის სამეცნიერო ფანტასტიკის ჟანრის მოთხრობა „გინდათ, მოგიყვეთ ზღაპარი?“, რომელიც შესულია წიგნში „დაბრუნება“.

ეს მოთხრობა, ვფიქრობ, რომ ძალიან საინტერესო უნდა იყოს მასწავლებლებისთვის და მოსწავლეებისთვის, რადგან მასში აღწერილი მეთოდი შეიძლება ლიტერატურის სწავლებისას გამოიყენოს მასწავლებელმა.

რაზეა ეს მოთხრობა?

რამდენიმე პასუხი შეიძლება გავცეთ ამ კითხვას იმის მიხედვით, რაზე ვახდენთ ფოკუსირებას:

• ეს მოთხრობაა თანამედროვე ადამიანის პრობლემებზე;
• ეს მოთხრობაა განათლების პროგრესულ სისტემაზე;
• ეს მოთხრობაა ქაოსსა და კოსმოსზე;
• ეს მოთხრობაა ენაზე;
• ეს მოთხრობაა წითელქუდას ზღაპარზე;
• ეს მოთხრობაა სხვა პლანეტაზე მოგზაურობაზე;
• ეს მოთხრობაა დაბრუნებაზე!

ქაოსის პლანეტის მასწავლებელი ალექსი სამსახურს ეძებს სხვადასხვა პლანეტაზე. ერთადერთი მოთხოვნა აქვს: ისეთ პლანეტაზე უნდა წასვლა, სადაც ყველაფერი უკიდურესად მოწესრიგებულია! ბოლოს აღმოაჩენს კიდეც ასეთ პლანეტა მიქსს, რომელზეც შემთხვევით არაფერი ხდება, ყველაფერი იმდენად სტაბილურია, რომ რამდენიმე ადამიანი თავისუფლად მართავს პლანეტას. მოკლედ, ალექსი იღებს „მწვანე კრისტალს“ (მიწვევის ნიშნად) პლანეტაზე გასაუბრების შედეგად და მიემგზავრება მიქსზე. ახალი ტექნოლოგიური ლოგიკის პლანეტაზე ბევრი სიახლეა, ამიტომ ალექსს, პირველ რიგში, ინსტრუქციას აწვდიან (რაკი მან „მწვანე კრისტალი“ მიიღო, ეს ნიშნავდა, რომ მას ჰქონდა ახალი პალნეტის წესების ათვისების უნარი).

ერთი შეხედვით, პლანეტა მიქსი პროგრესული განათლების ადგილად მოგეჩვენებოდათ, მაგალითად, იმ აღწერის მიხედვით, რომელიც ალექსს გააცნეს: „დედამიწისგან განსხვავებით, მოსწავლეებს დაწყებით კლასებში, პირველ ეტაპზე, არაფერს ასწავლიდნენ. მხოლოდ უყვებოდნენ და აჩვენებდნენ. ნანახი და გაგონილი რაც შეიძლება სახალისო უნდა ყოფილიყო. ალექსის აზრით, ამას ჩვეულებრივი გართობა ერქვა. შემდეგ, მეორე ეტაპზე, რომელიც ასევე სამი წელი გრძელდებოდა, პრაქტიკულ მაგალითებზე დაყრდნობით, მოსწავლეებს ინფორმაციას აწვდიდნენ ფუნდამენტურ მეცნიერებათა შესახებ. ამავე ეტაპზე სწავლობდნენ უმარტივეს მათემატიკასა და შემოქმედებით წერას. მესამე ეტაპზე მოზარდები ინტერესთა ჯგუფების მიხედვით იყოფოდნენ. მოსწავლეებს ეძლეოდათ რაიმე პრობლემის გადასაწყვეტი კომპლექსური ამოცანა, რომლის ამოხსნას სხვადასხვა მეცნიერებათა საფუძვლების გამოყენებით, მენტორების დახმარებით ცდილობდნენ. ბოლო, მეოთხე ეტაპზე, მოსწავლე მხოლოდ თვითგანათლებით იყო დაკავებული.“

რა თქმა უნდა, პლანეტა მიქსზე სკოლებიც იყო და ალექსსაც სკოლაში მოუწევდა მუშაობა: „მიქსზე თქვენ ისევ სკოლაში მუშაობა მოგიწევთ. მწვანე კრისტალის მიღების მთავარი მიზეზი სწორედ ეს არის: ბავშვებთან მუშაობის გამოცდილება. აპლიკაციის განხილვამ დაგვარწმუნა, რომ ბავშვებში ცნობისმოყვარეობის გაღვიძება შეგიძლიათ. ჩვენი მიზანია, მოსწავლეებს ინტერესების აღმოჩენაში დავეხმაროთ და სწავლება ამ ინტერესებს ინდივიდუალურად მოვარგოთ. ასეთი ბიძგი მომავალში მოზარდს თვითგანათლებისკენ უბიძგებს. ასე მიღებული აკადემიური განათლება განყენებული აღარაა, ის  ცხოვრებისთვის ამზადებს.“ – ამას კი ეუბნებიან, მაგრამ რეალურად სწავლებისას სწორედ ამას უკრძალავენ!

გადამწყვეტი მომენტი სწორედ მაშინ დგება, როდესაც ალექსი კლასში შედის. მთავარია, მან რაიმე საინტერესო ამბავი მოუთხროს ბავშვებს და დააინტერესოს, მაგრამ ერთი პირობაა, ძალიან რთულად შესასრულებელი, ამ პირობას მივყავართ მთავარ პრობლემამდე. ეს პრობლემა არის ლინგვისტური პრობლემა. ამბავი მხოლოდ ზუსტი და პირდაპირი მნიშვნელობის სიტყვებით უნდა გადმოსცეს მასწავლებელმა: არავითარი მეტაფორა, არავითარი ინტერპრეტაცია და სხვა მნიშვნელობა! ყველაფერი მათემატიკურად ზუსტი უნდა იყოს.

„თქვენი, ადამიანების პრობლემა, იცით, რაში მდგომარეობს,  მოვლენის აბსოლუტურად ზუსტი აღწერის ნაცვლად მის გარშემო დადიხართ და აღწერების კორიანტელს აყენებთ, ოღონდ ის არ თქვათ, რაც არსს გამოხატავს. თქვენ ამ კორიანტელში არსის შეცნობას მსმენელსა თუ მკითხველს ავალებთ. ადამიანები მოვლენების აღწერაზე პასუხისმგებლობას თავს არიდებთ.“

ალექსი იწყებს ზღაპრის მოყოლას, ბავშვებს ეკითხება: „-გინდათ, მოგიყვეთ ზღაპარი?“ – იყო და არა იყო რა….  მაგრამ მენტორი აჩერებს და დასაწყისს უწუნებს. – რას ჰქვია, იყო და თან არ იყო…? მოკლედ, უნდა გადაწყვიტოს მთხრობელმა: ნამდვილად თუ იყო, როდის იყო და რატომ იყო…? ასე წვალებ-წვალებით ალექსს სულ სხვა ზღაპარი გამოუვიდა, მაგრამ არ დანებდა ახალ ტექნოლოგიურ ლოგიკას და ისე დაიწყო თავიდან ზღაპრის თხრობა, თითქოს დედამიწელები უსმენდნენ… მასწავლებელი ხან წითელქუდას განასახიერებდა, ხან – მგელს… თამაშობდა და ბავშვებში დიდ ინტერესს იწვევდა…

მოკლედ, ალექსი მიქსის პლანეტაზე გამოცდას ვერ ჩააბარებს, დაკარგავს „მწვანე კრისტალსაც“, მაგრამ მთავარს მიაღწია: ბავშვებს ინტერესი მართლა გაუღვიძა, წააქეზა, რომ თუ მთხრობელი არ მოეწონებოდათ, თავად გამოეგონებინათ ამბები. ეს დამოკიდებულება კი პლანეტის წესრიგს არღვევდა და ალექსის ადგილიც იმ პლანეტაზე აღარ იყო…

ალექსი ბრუნდება…

ორი სამყარო: დედამიწა და მიქსი, ქაოსი და წესრიგი, ინტერეპრტაციები და ცალსახა მნიშვნელობები… ორი უკიდურესობა…

ალექსი გაურბის ქაოსს…. ხოლო მას შემდეგ, რაც ყველაზე მოწესრიგებულ პლანეტაზე იმოგზაურა, ალექსი გამოექცა წესრიგს…

კლასში საინტერესო დისკუსია გამოუვათ მასწავლებლებს, თუკი იმსჯელებენ:

• რატომ მოხდა ასე?
• როგორი სამყარო იქნება ის სამყარო, რომელშიც თავად საუკეთესოდ იგრძნობენ თავს?
• მოსწავლეებს შეუძლიათ დაწერონ „წითელქუდას“ ახალი ვარიანტი;
• კარგი იქნება, მოსწავლეებმა იფიქრონ ორ ენაზე: მეტაფორულ მეტყველებაზე და პირდაპირი მნიშვნელობის ტექსტებზე;
• შექმნან ერთი ტექსტის ორი ვარიანტი: მეტაფორული და მათემატიკურად ზუსტი მეტყველება;
• და კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი კითხვა: რატომ დაბრუნდა ალექსი დედამიწაზე და რაში ხედავენ მომავალში გამოსავალს?

„წერის ძირითადი მიზანია – კომუნიკაცია, შესწავლა, ინფორმირება, თვითრეფლექსია და ასევე, და სხვათა გართობა. გაზიარება და შედეგად წარმატების მოპოვება, ბავშვებში წერის მთავარ წამახალისებელ ფაქტორს წარმოადგენს“. – სტივ გრაამი, არიზონას უნივერსიტეტი

ბავშვებში წერის განვითარება, მათი, როგორც მკითხველების, განვითარების პარალელურად მიმდინარეობს. უფროსების მიერ წაკითხული ტექსტებიდან და სხვა გამოცდილებების შედეგად, პატარა ბავშვებში ვითარდება ბეჭდვითი ცნობიერება, რომელიც გულისხმობს გააზრებას, რომ ნაწერი მნიშვნელობის მატარებელია და ის შექმნილია ისეთი ინსტრუმენტების დახმარებით, როგორიცაა კალმები, ფანქრები და მარკერები. ბავშვები იწყებენ იმ ნაწერების იმიტირებას, რომელსაც თავიანთ გარშემო ხედავენ.

ერთი შეხედვით, ეს მცდელობა შესაძლოა აღვიქვათ უაზრო „ნაჯღაბნად“, მაგრამ წერის ამ ადრეულ სტადიას თუ ყურადღებით დავაკვირდებით, უფრო მეტ რამეს დავინახავთ. ბავშვები, რომლებსაც ჯერ სკოლაში სწავლა არ დაუწყიათ, ამ აქტივობით ცდილობენ, შექმნან მნიშვნელობით დატვირთული „ნაწერი“.

მაგალითად, როდესაც სამი წლის ალექსანდრეს ენატრება მამა, დედამისი სთავაზობს წერილის მიწერას. ალექსანდრე იღებს ფანქარს და ქმნის „ნაჯღაბნის“ ეფექტს ქაღალდზე. როდესაც დედა სთხოვს მას, რომ წაიკითხოს რა დაწერა, ალექსანდრე  უთითებს ფურცელზე და ამბობს – „მამა, მე შენ მიყვარხარ“. ალექსანდრემ უკვე იცის, რომ ნაბეჭდ ტექსტს მნიშვნელობა აქვს, მიუხედავად იმისა, რომ მას ჯერ  სწორად დამარცვლა, დაწერა ან ნაწერი სიტყვების  ამოცნობა არ შეუძლია.

ხოლო ნია, რომელიც 5 წლის არის, დედას კარნახობდა, მას ნაკარნახევი ფურცელზე გადაჰქონდათ. მან ასევე შექმნა ნაჯღაბნი და გამოაცხადა, რომ ფურცელზე წარმოდგენილი იყვნენ მამა, დედა, ნათესავები, ძიძები ან ნივთები/საგნები, რომლებიც აინტერესებდა – ოქროს თევზი და  დაბადების დღის ტორტი. აშკარად, ნიამ დაიწყო წერა, თუნდაც პრიმიტიული ფორმებით. (სურ.1)

სურ.1

მე-2 სურათზე ვხედავთ, 4 წლის ანას ნაჯღაბნს. გვერდი წარმოადგენს საყიდლებისა და ლაშქრობაში წასაღები ნივთების სიას. აღსანიშნავია, რომ ანამ თავისი სახელი დაწერა მარჯვენა კუთხის პირველ ხაზზე. ასოები, რომლებიც მისი სახელის ქვემოთ გვხვდება მისი ძმის, მათეს სახელიდანაა აღებული.  ნიას მსგავსად, ანამაც აღმოაჩინა წერის გარკვეული ფუნქციები. მან ასევე ისწავლა კულტურულად შემუშავებული წერითი სისტემის განმასხვავებელი მახასიათებლები. (ის წერს სიტყვებს გადაბმითაც და ცალ-ცალკეც).  პატარა ბავშვების ნაჯღაბნები, ნამდვილად ბევრს ავლენენ მათი წერის განვითარების შესახებ.

სურ.2

მარიამი, რომელიც 6 წლისაა, (სურათი 3) მაჩვენებს თავისი წიგნის საწყისი გვერდის ნახატს, რომელზეც, მისი მტკიცებით, წერია სათაური. იმავე გვერდის უკანა მხარეს (სურათი 4) მან დაწერა თავისი სახელი და დახატა ოთხკუთხა ფიგურაში მოქცეული ნახატი. მისი თქმით, ეს იყო ავტორის ვინაობა და სურათი. როდესაც ვთხოვეთ, მან წაიკითხა ამბავი ნაჯღაბნის უკან  და დაასრულა გვერდით, რომელზეც მუქად დააწერა “დასასრული” ტრადიციული მართლწერის დაცვით. ამბის კითხვისას მან გამოიყენა კითხვის პროცესისთვის შესაფერისი ინტონაცია და სიტყვები კი წერილობით მესიჯს შეეფერებოდა. მერის ნაწერი მხოლოდ მისი ზედაპირული ფორმით რომ შევაფასოთ, მისი კომპოზიციური უნარების მხოლოდ ძალიან შეზღუდულ შეფასებამდე მივალთ. სინამდვილეში, კი მან თავისი ამოცანის შესასრულებლად შექმნა კარგად ჩამოყალიბებული და დახვეწილი ამბავი ნაჯღაბნის გამოყენებით.

სურ. 3     სურ.4       სურ. 5

საბოლოოდ, მივდივართ იმ დასკვნამდე, რომ  ერთსა და იმავე ბავშვს შეუძლია გამოიყენოს ჯღაბნა ერთი ამბის მოსათხრობად, ასოების სერია სხვისთვის და დაწეროს სიტყვების სია შერეული, ტრადიციული და გამოგონილი მართლწერით. იმის მიუხედავად, რომ ზოგადად განვითარების მოდელის შესწავლა და ცვლილების დანახვა ნაკლებად დახვეწილიდან უფრო მეტად დახვეწილი წერის სტრატეგიებისა და ცოდნის სტადიამდე შესაძლებელია, თავად განვითარების პროცესი, რადგან ის ცალკეულ ბავშვში ინდივიდუალურად მიმდინარეობს, გაცილებით რთულია.

ჩვენ შეგვიძლია დარწმუნებული ვიყოთ, რომ ბავშვები იღებენ იმ სტრატეგიებს და უნარებს, რაც ჩვენთვის მნიშვნელოვანია, მაგრამ ისინი ამას გაცილებით ადრეულ ასაკში აკეთებენ.

გაკვეთილები უნდა იძლეოდეს ცოდნას ემერჯენტული წიგნიერების შესახებ.

კრიტიკული მნიშვნელობა აქვს იმას, რომ გავაცნობიეროთ წიგნიერება, როგორც განვითარებადი მოვლენა. წერის მეშვეობით, საკუთარი სისტემების გამოყენებითა და კითხვით, მანამდე სანამ ისწავლიან დამოუკიდებლად კითხვას, ბავშვები სინამდვილეში სწავლობენ და ხვეწენ ნამდვილი კითხვისა და წერის უნარებსა და სტრატეგიებს.  ეს არ არის უბრალო თამაში. ჩვენ აღმოვაჩინეთ, რომ ეს ბავშვები  წერისა და კითხვის ჩვევებს ეუფლებიან მაშინ, როდესაც შესაბამისად იღებენ  მხარდაჭერასა და გამხნევებას, წერისა და საწერი მასალების დემონსტრირებასთან ერთად.

ნელ-ნელა ჩვენ ვსწავლობთ საშუალებებს, როგორ შეიძლება მასწავლებლებმა ხელი შეუწყონ ამ მოძრაობას და მივიჩნევთ, რომ შედარებით ნაკლები, და განსხვავებული, პირდაპირი ჩარევებია საჭირო.

მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენი აზრით, ბავშვებს სჭირდებათ მეტი განათლება, და მათ ეს სჭირდებათ რაც შეიძლება ადრე, სკოლამდელი ასაკის ბავშვების აღმზრდელები შეშფოთებული არიან გავრცელებული ტენდენციით, რომ პირველი კლასის სასწავლო პროგრამა ინაცვლებს საბავშვო ბაღში, ისე, რომ ბავშვის განვითარებისთვის საჭირო მოთხოვნილებები გათვალისწინებული არ არის.  კითხვის დაწყების ტრადიციული მიდგომების სკოლამდელ ასაკში გადატანის ცდუნება თავიდან უნდა ავირიდოთ. მათი წერისა და კითხვის განვითარების მოდელები საკმაოდ განსხვავდება ტრადიციული მიდგომებისაგან, რისი მოთხოვნაც პირველი კლასის სასწავლო გეგმითაა გათვალისწინებული, თუნდაც ეს იყოს, ე.წ. “სასკოლოდ მზა” კითხვის დონის პროგრამებიც კი.

კითხვის უნართან ერთად, ზემოთ აღწერილი წერის ადრეული სტადია ასევე ვითარდება ზუსტი ინსტრუქციების საფუძველზე. ჩვეულებრივ, წერის მიზანი არ არის, რომ „დაწერო ისე, როგორც საუბრობ“. როგორც წესი, ეს უნარი ბუნებრივად არ ვითარდება და მას თავისი წესები და სტრუქტურა აქვს.

სხვადასხვა ასაკობრივი დონის მიხედვით, კარგი მწერლები სისტემატური და ნათელი ინსტრუქციების საფუძველზე ყალიბდებიან, რასაც ემატება ბევრი წერისა და უკუკავშირის მიღების შესაძლებლობები.

წერა შესაძლოა განვიხილოთ ყველაზე რთულ პროცესად, რის სწავლასაც ჩვენი მოსწავლეებისგან მოველით.

იმისათვის, რომ კარგად წერონ,  მოსწავლეებმა უნდა განივითარონ სხვადახვა უნარი:

• საბაზისო წერითი უნარები: ესენია: ორთოგრაფია, პუნქტუაცია, ხელით ან კლავიატურით წერა და წინადადების სტრუქტურა (მაგ: გადაბმული წინადადებებისა და ფრაგმენტების გამოყოფა). საბაზისო წერით უნარებს ზოგჯერ წერის „მექანიკასაც“ უწოდებენ.
• ტექსტის შექმნა: აქ იგულისხმება ფიქრების კონკრეტულ ენაზე გადმოთარგმნა, რასაც შესაძლოა წერის „შინაარსიც“ ვუწოდოთ. ტექსტის შექმნა მოიცავს სიტყვათა მარაგს, დეტალების სრულყოფასა და გამოხატვის სიწმინდეს.
• წერის პროცესები: განსაკუთრებით დაწყებით კლასებში, კარგი წერა მოითხოვს გეგმას, გამეორებას და ნაშრომის რედაქტირებას. ეს პროცესები  მნიშვნელოვანია წერაში წარმატების მისაღწევად და ამის შედეგად მოსწავლეები საბაზო და საშუალო საფეხურებზე ვითარდებიან.
• წერის ცოდნა: წერის ცოდნა მოიცავს დისკურსისა და ჟანრის გააზრებას – მაგალითად, იმის გაგება, რომ ნარატივი ინფორმაციული ტექსტისგან განსხვავებულად არის ორგანიზებული. კიდევ ერთ მაგალითად შეიძლება დავასახელოთ წერა სამიზნე აუდიტორიისთვის, რაც გულისხმობს იმას, რომ მწერალს გააზრებული აქვს მნიშვნელობის ნათლად და სათანადოდ გადმოცემის საჭიროება ადამიანებისთვის, რომლებიც კონკრეტულ ნაშრომს წაიკითხავენ.

წერის სწავლა მოსწავლეთა უმეტესობისთვის გამოწვევაა, მაგრამ განსაკუთრებით იმ მოსწავლეებს, რომელთაც უჭირთ კითხვა, ხშირად  პრობლემები აქვთ წერის ნაწილშიც. მწირი ლექსიკა, ტექსტის სტრუქტურის გააზრება, სუსტი ფონეტიკური ცნობიერება, ანბანისა და მისი გამოთქმის ცოდნის ნაკლებობა ეს ის ფაქტორებია, რომლებიც გავლენას ახდენენ კითხვის უნარის განვითარებაზე. ისინი, ჩვეულებრივ, მოქმედებენ წერაზეც.

ამასთან ერთად, მკითხველები, რომლებიც, როგორც წესი, გაუაზრებლად კითხულობენ, წერისთვის სასარგებლო უნარებისგანაც შორს არიან. ბოლოს, თუ ბავშვს აქვს კითხვასთან დაკავშირებული პრობლემები, დიდი დრო ეთმობა მისთვის კითხვის სწავლებას, წერისას კი ნაკლები.

ნინო იორდანიშვილი “UG სკოლის“ დაწყებითი კლასების ქართული ენისა და ლიტერატურის  პედაგოგი.

ვისთვისაა ეს წერილი? ახალგაზრდა წყვილისთვის, რომელთაც აუტიზმის სპექტრის მქონე შვილი ჰყავთ და ჯერ არ იციან ამის შესახებ, ბებიებისა და ბაბუებისთვის, რომლებიც საგულდაგულოდ მალავენ, თითქოს რაღაც განსაკუთრებული იყოს. მეზობლისთვის, რომელიც დანანებით თავს გააქნევს და იტყვის – რაღა მაგათ, აი, მაგათ რაღა დააშავეს? დედებისთვის, რომლებსაც სახელის დარქმევა არ უნდათ, მამებისთვის, რომელთაც პრობლემების ეშინიათ.

მოკლედ, დაივიწყეთ სხვა ყველაფერი, რაღაცას ეჭვობთ?  ჰოდა, დროის დაკარგვა არ შეიძლება.

დასაწყისი:

1. როდის მივდივართ თერაპევტთან?

არავითარი ჩემი მამიდაშვილის ბავშვმა და ჩემი ბაბუის ბიძაშვილმა და აინშტაინმა 7 წლისამ დაიწყო ლაპარაკი, არავითარი ბიჭები გვიან ლაპარაკობენ და ეტყობა,  ხაშლამას მარილი არ აკლია.

ბავშვი 2 წლისაა? მიმართული მეტყველება არ აქვს? ანუ კომუნიკაციისთვის არ იყენებს, თორემ ისე შეუძლია გამართულად თქვას ჰიდროელექტროსადგური და პარალელოგრამი? წადით თერაპევტთან!

2. სახელდება

ეს რთული ეტაპია, გინდათ იმუშაოთ, ყველაფერი გააკეთოთ, ოღონდ სიტყვა აუტიზმის გეშინიათ, ამისი ეშინია ყველას თქვენ გარშემო, დაივიწყეთ  ყველა !

დიაგნოზი ნიშნავს მართვას, სტრატეგიას, ინფორმაციას, კონკრეტულ, გასაგებ, საჭირო გაიდლაინს. ამიტომ დაარქვით ყველაფერს თავისი სახელი და ჰაიდა, წავიდა თერაპიისა და მუშაობის გრძელი და რთული პროცესი.

3. სხვა მშობელი! იპოვეთ სხვა მშობელი ცოტა მეტი გამოცდილებით, გელაპარაკოთ, გაგიზიაროთ,ერთად მოძებნეთ სიახლეები, საშუალებები, რესურსები.
4. 4. ნერვიულობა რაც არ უნდა რთული იყოს,  შფოთვა საქმეს არ შველის, არაფერს შველის, ბავშვი ძალიან დარდობს, რომ მის გამო ნერვიულობთ, განიცდის და თავს დამნაშავედ თვლის.

ალბათ სამი ან ოთხი დღე ვინერვიულე ისტერიულად, ვიტირე, ლექსებიც ვწერე, მერე ავდექი და გავხდი ბედნიერი დედა, რომელიც ყოველდღიურად ხარობს შვილის წარმატებით. მუშაობს, დამიჯერეთ!

5. მთავარი იყოს შვილის ინტერესები და პრიორიტეტები, უიი, ამ კლასიდან გადავალ, იმიტომ რომ ის მშობელი წუხდება, უი, ბაღის მასწავლებელს შენიშვნას არ მივცემ, იმიტომ რომ დაბალი ხელფასი აქვს, უიი, ჩემით ჩავალ ავტობუსიდან, ვიღაც არ შეწუხდეს. დაივიწყეთ! მთავარია ბავშვი, სხვა ყველა თავის თავს მიხედავს!
6. ყველაფერი გვარდება, ყველაფერი კარგად იქნება თუ ჩაერთვებით, იმუშავებთ, არ შეგეშინდებათ. ჩათვალეთ, რომ ეს არის ყველაზე დიდი ამოცანა, გამოცანა თუ კომპიუტერული თამაში, სადაც ახალი სიცოცხლე უნდა აიღოთ და ქულები დააგროვოთ.

მთავარი ნაწილი:

მაშ, ასე, გაიარეთ რთული კვლევა, აღმოჩნდა, რომ აუტიზმის რომელიღაც სახე თქვენი ცხოვრების შემადგენელი ნაწილიცაა? რთულია, მაგრამ დაგეგმეთ ცხოვრება სწორედ ამ ამბის გარშემო. ჩაერთეთ და ჩართეთ ოჯახის ყველა წევრი თერაპიის პროცესში. დღეიდან თქვენ ყველანი ერთი დიდი, რთული ამოცანის ამოსახსნელად გაერთიანდით, ყველას თავისი როლი და ფუნქცია აქვს. მეტყველება, რომელსაც გარკვეული დაბრკოლება აქვს, ქცევა, რომელიც სირთულეებით გამოირჩევა, სწორედ თქვენი მთავარი სამუშაოა.

ნივთებს, მოვლენებს, მოქმედებებს, ყველაფერს ხმამაღლა უწოდეთ სახელი და ხშირად გაიმეორეთ, გაახმოვანეთ ყველა მოქმედება, ჩართეთ მუსიკა და ხშირად იცეკვეთ, იმღერეთ ყველამ ერთად, გაანაწილეთ როლები და გაახმოვანეთ ყველაფერი, სადილი ხმამაღლა მოამზადეთ, აღწერეთ პროცესი, ისეირნეთ ერთად, ჩართეთ ფიზიკური აქტივობა – თამაშები, სირბილი, სიარული, ვარჯიში – მიეცით ამ ყველაფერს თამაშის ფორმა. შეამცირეთ დრო, რომელსაც კომპიუტერსა თუ სხვა ტექსნიკასთან ატარებთ თქვენც და ბავშვიც, მოიმარაგეთ ბევრი საინტერესო წიგნი, მულტფილმი, ამბავი, შთაბეჭდილება, ემოცია და მოთმინება, რა თქმა უნდა, მოთმინება მთავარია.

აჩუქეთ ბავშვს სიმშვიდე და ის გაჩუქებთ კარგი შედეგებით გამოწვეულ ბედნიერებას.

Merseyside-ის დაწყებითი განათლების სკოლის დირექტორმა გასულ კვირას საშობაოდ საგანგებო გადაწყვეტილება მიიღო. საახალწლო არდადეგების შემდეგ, ამ კონკრეტული სკოლის მოსწავლეები სკოლაში ძვირადღირებული ბრენდების ქურთუკებით სკოლაში ვეღარ ივლიან. სკოლის დირექტორი ამგვარად “სიღარიბის გამო ჩაგვრას” ებრძვის.

უფრო კონკრეტულად, მოსწავლეებს აეკრძალებათ Canada Goose, Moncler-სა და Pyrenex-ის ქურთუკებით სკოლაში მისვლა.

Canada Goose-ის ქურთუკების ფასი 275 ფუნტიდან 1400 ფუნტამდე მერყეობს. ხოლო, Pyrex-სა და Moncler-ის ქურთუკები 650-დან 9175 ფუნტს აღწევს. ბრიტანულ გამოცემა “The Independent”-ს მოსწავლეების მშობლებმა წუხილი გაუზიარეს იმის შესახებ, რომ შინ დაბრუნებული შვილები ძალიან ძვირადღირებული ჩასაცმელის ყიდვას სთხოვდნენ.

• ზოგიერთ მოსწავლეს 700-ფუნტიანი ქურთუკი აცვია. მე ამის საწინააღმდეგო არაფერი მაქვს, უბრალოდ, ვერ შევძლებ იგივე ჩემს შვილს ვუყიდო. მოსწავლეები, რომლებსაც არ აქვთ საშუალება ძვირადღირებული სამოსი შეიძინონ, თავს გარიყულად გრძნობენ, რაც მათ ხასიათზეც აისახება, – ამბობს ერთ-ერთი მშობელი.

მშობლები აღნიშნავენ, რომ მოთხოვნები მათი შვილების მხრიდან ძვირადღირებულ შოპინგთან დაკავშირებით უკანასკნელ ექვს თვეში გამკაცრდა.

“გწერთ ბრენდული სამოსის აკრძალვასთან დაკავშირებით. საშობაო არდადეგების შემდეგ თქვენი შვილები ამ სამოსით სკოლაში არ დაიშვებიან. დიდი მადლობა გაგებისა და თანამშრომლობისთვის” – ამ შინაარსის წერილი მისწერა სკოლის დირექტორმა მშობლებს. მისმა გადაწყვეტილებამ სოციალურ ქსელებში თანაბრად გამოიწვია მოწონებაცა და აღშფოთებაც.