რიზომა იმგვარადაა ნაქსოვი, რომ მასში ნებისმიერი გზა შეიძლება ნებისმიერ სხვა გზას უკავშირდებოდეს.

უმბერტო ეკო „ვარდის სახელი“

განათლების პარადიგმის შეცვლით, როდესაც ფუნდამენტური და გამოყენებითი მეცნიერება აღარ იქნება გაყოფილი და იერარქიულ დამოკიდებულებაში, როდესაც კაცობრიობის მიზანი გახდება არა გაურკვეველი „ბოლომდე შეუცნობელი ჭეშმარიტების შეცნობა“, არამედ, არსებული სამყაროს გამდიდრება და ადამიანის სოციალური ქცევის გაუმჯობესება, კაცობრიობა უზარმაზარ ნაბიჯს გადადგამს თანაბარი შესაძლებლობების სამყაროსაკენ.

გიგი თევზაძე „საბოლოო ფილოსოფია“

თეორიასაც სურს დავიჯეროთ, რომ ვართ ცოცხალი სხეულები და ამის შესაბამისად მოვიქცეთ. ჩვენთვის არასაკმარისია მხოლოდ ცხოვრება: საჭიროა, მოვახდინოთ არსებობის დემონსტრაცია, შევასრულოთ ცოცხალი არსების როლი.

ბორის გროისი „პოეტიკის პოლიტიკა“

ორი სიუჟეტი – ორი პარადიგმა

სიუჟეტი 1.

მივდივარ გზაზე, რომელზეც მხვდება გზაჯვარედინი: შემიძლია წავიდე მარჯვნივ, მარცხნივ ან პირდაპირ (როგორც კლასიკური ზღაპრის სიუჟეტშია). მეც ვირჩევ ერთ-ერთ გზას და მივყვები ამ გზას (ანუ არჩევანს, მიზანს), შეიძლება ისე მოხდეს, რომ გადავუხვიო გზიდან, მაგრამ როგორც კი ამას გავაცნობიერებ, დავბრუნდები უკან და გავაგრძელებ გზას იქიდან, საიდანაც გადავუხვიე. ჩემი მიზანი და არჩევანი მაიძულებს ამ გზაზე სიარულს;

სიუჟეტი 2

ახლა წარმოიდგინეთ, რომ გზა, რომელზედაც მივდივარ, არ არის სწორხაზოვანი, რომელიც საიდანღაც იწყება და საითკენღაც მიდის… გზა მხოლოდ მეტაფორულად შემიძლია ვუწოდო. ეს გზა არის ქსელური, ანუ რიზომატული. ასეთ შემთხვევაში, როგორია ჩემი მოძრაობის ტრაექტორია? საით უნდა წავიდე? აქ მიმართულებების გაცილებით მეტი შესაძლებლობაა, მაგრამ რომელს ვირჩევ…? არაფერსაც არ ვირჩევ: მივდივარ ნებისმიერი შემთხვევითი მიმართულებით, რადგან ეს გზა ქსელურია, ნებისმიერი წერტილიდან შემიძლია სხვაგან გადასვლა, როდის როგორც მომინდება, ისე…

ამ მარტივი მაგალითებით მე აღვწერე ორი პარადიგმა, დელიოზისა და გვატარის მიხედვით, პირველი არის ტრადიციული, ე.წ. „ხის პარადიგმა“ და მეორე არის ახალი სამყაროს, ახალი ევოლუციური ცნობიერების, „რიზომის პარადიგმა“;

სამყარო, რომელშიც ახლა გვიწევს ცხოვრება, ერთგვარად „გარდამავალია“. პარადიგმის ცვლილება ეხება არა მხოლოდ კულტურას ან განათლებას, ის ეხება ყველას და ყველაფერს. ამ პროცესს კარგად გამოხატავს, როგორც ზემოთ გითხარით,  დელიოზისა და გვატარის ხისა და რიზომის მეტაფორა; ხის პარადიგმა ჩვენთვის კარგად ნაცნობი იერარქიული მოდელია, რომელიც გულისხმობს: ცენტრულობას, ელემენტთა იერარქიულობას, სწორხაზოვნებას,  სტაბილურობას, ჩაკეტილობას, სტატიკურობას, ბინარულ ოპოზიციებს (ზემოთ-ქვემოთ), ვექტორულ მიმართულებას, მიზანს და მისკენ მოძრაობას და სხვა;

ახალი მოდელი, რომელსაც უნდა დაეფუძნოს ახალი პარადიგმა, გამოიხატება რიზომის მეტაფორით.

რა არის რიზომა?

დელიოზისა და გვატარის მიხედვით, რომლებსაც უკავშრდება ტერმინის შემოტანა, რიზომა ხასიათდება ჰეტეროგენულობით (არაერთგვაროვნებით), სიმრავლურობით, როცა შეუძლებელია გამოიყოს დომინანტი, დასაწყისი და დასასრული ნებისმიერი განზომილებით – ანუ დაუსრულებელია. რიზომა განახორციელებს ახალ ესთეტიკურ კავშირებს – არახაზოვანს, ქაოსურს, უსტრუქტუროს, ანტიიერარქიულს, მრავლობითს, არეულს. პოსტმოდერნისტული „ფესურის ესთეტიკა“ უპირისპირდება კლასიკურ, „ხის ესთეტიკას…  ადამიანის ცნობიერების ყველა მომენტი ერთმანეთის გვერდიგვერდ არის. არ არის არც წარსული, არც მომავალი, არამედ მხოლოდ „მარადიული აწმყო“.

რიზომა წარმოადგენს არაცენტრირებულ, არაიერარქიულ და არანიშნად სისტემას უგენერლოდ, მაორგანიზებლის უქონელი მეხსიერებითა და ცენტრალური ავტომატის გარეშე (დელიოზი, გვატარი).

ფუკოს მიხედვით კი, რიზომას მეტაფორა პოსტმოდერნიზმში აღნიშნავს უწესრიგო, არაპრევალირებულ მიმართულებას ცნობიერებისა. ეს ერთდროულად არის ცენტრულობის უარყოფა; მრავალი აზრის არსებობაც, სადაც არ არის მთავარი და მეორეხარისხოვანი, – ესაა; ყველაფერი მნიშვნელოვანია, ყველაფერი ერთნაირად იმსახურებს ყურადღებას და ასახულია ტექსტში. „არსებობს მრავალრიცხოვანი მნიშვნელობა სტრიქონთშორისი აზრების ციმციმისა, არსებობს სიცარიელეები, აზრი კი უფრო ხშირად სწორედ სტრიქონებშორის არსებულ სიცარიელეში იბადება“.

ეს განმარტებები დამჭირდა იმისათვის, რომ გიჩვენოთ, როგორ შეიძლება ფორმირდეს რიზომის მეტაფორული მოდელი განათლებაში (ბუნებრივია, ეს არის სამყაროს ახალი მდგომარეობა და სტრუქტურირება შეეხება ყველა სფეროს, მაგრამ, ამ შემთხვევაში, მე მაინტერესებს, როგორ აისახება განათლებაში).

დეივ კორმეს  სწავლების რიზომატული მოდელი

ტექნოლოგიურმა ცვლილებებმა ეჭვქვეშ დააყენა ისტორიული წარმოდგენა იმაზე, თუ რა არის ცოდნა. დეივ კორმე Dave Cormier აღწერს ტრადიციული ცოდნის გაგების ალტერნატივას. ექსპერტებზე ორიენტირებული პედაგოგიური დაგეგმვის ციკლის სანაცვლოდ კორმე გვთავაზობს სწავლების რიზომატულ მოდელს. რიზომატულ მოდელში ცოდნა წარმოადგენს მოლაპარაკების საგანს,  სწავლების გამოცდილება კი – ეს არის, როგორც სოციალური, ასევე პირადი პროცესი ცოდნის შექმნისა  ცვალებადი მიზნებისა და მუდმივი გამოწვევების ფონზე;

გიგი თევზაძე, პლატონი და პითაგორა

როდესაც დეივ კორმეს სტატიას ვკითხულობდი განათლებაში რიზომულობის პარადიგმაზე, გამახსენდა გიგი თევზაძის სახელმძღვანელო წიგნი ამ საკითხებზე – „საბოლოო ფილოსოფია“. წიგნში სხვა მრავალ საკითხთან ერთად განხილულია პლატონისა და პითაგორას ეპისტემოლოგიური პარადიგმები განათლებაში; პლატონური პარადიგმა შეესაბამება ტრადიციულს, ხის მეტაფორის მოდელს განათლებაში, ხოლო პითაგორას პარადიგმა – ეს არის რიზომატული განათლება, რაც გულისხმობს სამყაროს განსხვავებულ აღწერებს, რაც მიიღწევა კეთების/შექმნის პროცესით, შემეცნება ხდება შექმნის საფუძველი; პითაგორული სწავლების მოდელი აუქმებს იერარქიულობას და ეფუძნება ცოდნის გადმოტანას რეალობაში.

„პლატონის პარადიგმა ამბობს, რომ ჭეშმარიტებას უნდა სწვდე, და ეს არის უმაღლესი ღირებულება. წვდომის შედეგად მიღებული ცოდნის გამოყენება რეალობაში შესაძლებელია, მაგრამ ეს არ არის ცოდნის მაძიებლის უმაღლესი მიზანი. ანუ ინტერპრეტაციაა უმაღლესი მიზანი, იმპლემენტაცია კი – ამ მიზნის მიღწევის გვერდითი, არცთუ ისე აუცილებელი შედეგია. კარგად რომ დაფიქრდე, მიხვდები, რომ თანამედროვე მეცნიერების მთელი რიგი დარგები სწორედ ასეა ორგანიზებული და რომ საუკუნეების განმავლობაში ცოდნის მოპოვება და შემდეგ

მისი გამოყენება ამ სქემით მიმდინარეობდა.პითაგორას პარადიგმა კი გვეუბნება, რომ, ცხადია, ინტერპრეტაცია გარდაუვალია, იმდენად, რამდენადაც ჩვენ გვჭირდება გავიგოთ, რას გვაძლევს ჩვენი გამოცდილება, მაგრამ ცოდნის მოპოვების საბოლოო მიზანი და საზომი მისი განხორციელებაა. განხორციელება და გამოყენება გვეუბნება, რამდენად სწორი იყო ის სამუშაო, რომელიც ჩავატარეთ და რამდენად ღირებულია ის ცოდნა, რომელიც მოვიპოვეთ“. (გიგი თევზაძე, „საბოლოო ფილოსოფია“).

პითაგორას პარადიგმაში აბსტრაქტული შემეცნებისკენ სწრაფვის მოდელი ჩანაცვლებილია ქმნადობით, ამ დროს ადამიანი ურთიერთქმედებაშია ცოდნასთან და ხდება სინერგია, რომელიც შემდეგ  წარმოქმის ისევ ახალ ქმედებას და ეს ქმედება ხდება ქსელური… განფენილი…

ბორის გროისი, მართალია. „პოეტიკის პოლიტიკაზე“ (წყარო: https://demo.ge/index.php?do=full&id=1206) წერს, მაგრამ, ნახეთ, როგორ მიესადაგება და აგრძელებს ზემოთქმულს, გთავაზობთ ვრცელ ამონარიდს:

„… თეორია მხოლოდ გარკვეული ქმედებისკენ არ მოგვიწოდებს. იგი მოგვიწოდებს ისეთი ქმედებისკენ, რომელიც თეორიის რეალიზაცია ან გაგრძელება იქნება. ნებისმიერი კრიტიკული თეორია არა მხოლოდ ინფრომატიულია, არამედ ტრანსფორმატიულიც. იგი ესწრაფვის ცვლილებებს, რომელიც კომუნიკაციის საზღვრებს ცდება. კომუნიკაცია  კომუნიკაციური კავშირის სუბიექტებზე გავლენას არ ახდენს: მე მხოლოდ ვაწვდი ინფორმაციას სხვას, ხოლო სხვა მაწვდის ინფრომაციას მე. ამ პროცესის ორივე მონაწილე გაცვლის დროს და გაცვლის შემდეგ საკუთარ იდენტობას ინარჩუნებს. თუმცა კრიტიკული თეორიის დისკურსი მხოლოდ ინფორმატიული დისკურსი არ არის. იგი მხოლოდ ცოდნის გაცვლით არ შემოიფარგლება. კრიტიკული თეორიის დისკურსი სვამს კითხვებს, რომელიც ამ ცოდნის მნიშვნელობას ეხება. რას ნიშნავს ახალი ცოდნის მიღება? როგორ მცვლის ეს ახალი ცოდნა? რა გავლენას ახდენს ის სამყაროსადმი ჩემს დამოკიდებულებაზე? როგორ იმოქმედებს ეს ცოდნა ჩემს პიროვნებაზე, როგორ შეცვლის ჩემი ცხოვრების სტილს? ამ კითხვებზე პასუხისთვის აუცილებელია თეორია ამოქმედდეს – აჩვენოს, რომ გარკვეული ცოდნა ჩვენს ქცევას ტრანსფორმაციას უკეთებს. ამ კუთხით თეორიის დისკურსი ახლოს არის რელიგიის და ფილოსოფიის დისკურსთან. რელიგია აღწერს სამყაროს, თუმცა მხოლოდ დესკრიპციული ფუნქციით არ შემოიფარგლება. იგი მოგვიწოდებს დავიჯეროთ ეს აღწერა და დავამტკიცოთ ჩვენი რწმენა მისი მოთხოვნების შესაბამისი მოქმედებით. ასევე ფილოსოფიაც მოგვიწოდებს დავიჯეროთ არა მხოლოდ გონების ძალის, არამედ ვიმოქმედოთ გონებრივად, რაციონალურად.

თეორიასაც სურს დავიჯეროთ, რომ ვართ ცოცხალი სხეულები და ამის შესაბამისად მოვიქცეთ. ჩვენთვის არასაკმარისია მხოლოდ ცხოვრება: საჭიროა მოვახდინოთ არსებობის დემონსტრაცია, შევასრულოთ ცოცხალი არსების როლი.“

სანამ შიდასასკოლო თვითშეფასების თეორიულ განმარტებაზე, მასთან დაკავშირებულ მეთოდოლოგიურ მიდგომებსა თუ არსებულ პრაქტიკაზე ვისაუბრებთ, გავიხსენოთ ლიტერატურაში არსებული თეორიული მიდგომები შეფასებასთან დაკავშირებით.

ორგანიზაციული შეფასების პრაქტიკა ზოგად განათლებაში სათავეს იღებს ამერიკის შეერთებული შტატებიდან და მეოცე საუკუნის ბოლოს ფართოდ გავრცელდა ევროპაშიც. თავდაპირველად წარმოებაზე, პროდუქციის ხარისხის კონრტოლსა და შემოწმებაზე ორიენტირებულმა პროცესმა 80-იანი წლებიდან განათლების სფეროშიც გადმოინაცვლა და ამჟამად მისი განუყოფელი ნაწილია. წლების განმავლობაში ჩამოყალიბდა ასევე შეფასების თეორიული ჩარჩო-მიდგომებიც.

ლიტერატურაში ძირითადად გამოიყოფა შეფასების შემდეგი მოდელები:

• მიმდინარე და შემაჯამებელი (formative-sumative) – კურიკულუმის პროცესის თანმხლები შეფასება – საბოლოო შედეგების აღწერილობითი შეფასება;
• მიკრო და მაკრო – რომელიმე სტრუქტურული ელემენტის დამოუკიდებლად შეფასება – მთელი სტრუქტურის კომპლექსური შეფასება;
• შიდა და გარე შეფასება – შეფასება წარმართული თავად პროცესის მონაწილეების მიერ – გარე პირების მიერ ჩატარებული შეფასება;
• ნაწილისა და შედეგის – კურიკულუმის სტრუქტურისა და/ან პროცესის ცალკეული მახასიათებლის შეფასება – წინასწარ შერჩეული ეფექტისა და გავლენის შეფასება. (Ditton, 2018).

აუცილებელია აღინიშნოს, რომ მრავალი მკვლევრის მოსაზრებით, შიდასასკოლო შეფასება და თვითშეფასება ერთმანეთისაგან განსხვავებული ცნებებია. განსხვავებები ძირითადად მდგომარეობს დაგეგმვის, მიზნების ჩამოყალიბებისა და განხორციელების ეტაპებში. თვითშეფასების დროს დაკვეთა მოდის უშუალოდ სასკოლო საზოგადოებისაგან, მაგ: კათედრა, ან პედაგოგიური საბჭო წყვეტს, რომ უნდა შეაფასონ კონკრეტული საგნის მასწავლებლების მუშაობა. ასეთ დროს შეფასების საგანი ვიწროა და შემფასებლებიც, როგორც წესი, თავად მასწავლებლები არიან. შიდა შეფასება კი მოიცავს ორგანიზაციის შიგნით, სკოლის ყველა სფეროს შეფასებას. პროცესში ყველა მასწავლებლის ჩართულობა სავალდებულო არ არის, რადგან შეფასების საგანი ეხება არა კონკრეტულად რომელიმე მასწავლებლის და/ან საგნის სწავლების სირთულეებს, არამედ ზოგადად სკოლაში სწავლების პროცესის მიმდინარეობას. შიდა შეფასების განხორციელებას შესაძლოა სკოლას კანონმდებლობაც ავალდებულებდეს. ამიტომ ხშირ შემთხვევაში შიდა შეფასების პროცესში მოწვეული სპეციალისტებიც არიან ჩართული, კითხვარებისა და შეფასების პროცესის მეთოდოლოგიური გამართულობის უზრუნველსაყოფად. ასეთ დროს აღნიშნავენ, რომ შიდა შეფასების პროცესში გარე შეფასების ელემენტებიცაა. მართლაც, შიდა/გარე და თვითშეფასების ძალიან ბევრი შერეული ვარიანტი არსებობს და როგორც უკვე აღვნიშნეთ, მათი განსხვავების ყველაზე მარტივი მეთოდი შეფასების საგანზე დაკვირვებაა.

მეთოდოლოგიაში აღნიშნულია, რომ ტერმინი „სკოლის თვითშეფასება“ ბუნდოვანია, რადგან ხშირ შემთხვევაში არაა განსაზღვრული, ვინ რას აფასებს. მსგავსი ტენდენციაა საერთაშორისო საგანმანათლებლო სივრცეებშიც. ძირითადად, თვითშეფასება – როგორც ტერმინი, განისაზღვრება იმით, თუ ვინ ატარებს პროცესს და რა არის შეფასების საგანი. მკვლევრები თვლიან, რომ ეს საკმარისი არაა და აუცილებელია ცხადი იყოს, რა მიზნით ტარდება შეფასება და ვინ ადგენს ამ მიზნებს. მხოლოდ ამ შემთხვევაშია შესაძლებელი განისაზღვროს, ატარებს სკოლა შიდა შეფასებას თუ თვითშეფასებას.

შიდა შეფასების პროცესი აწყობილია ხარისხის ციკლის ირგვლივ, რაც გულისხმობს დაგეგმვის, ქმედების, შეფასებისა და განხორციელების პროცესის უწყვეტობას. მკვლევრები (კონკრეტულად კი შვეიცარიელი მკვლევრები Beywl.Balzer, 2016) გვთავაზობენ წარმატებული შეფასების პროცესის 10 აუცილებელ ნაბიჯს:

1. შეფასების საგნის განსაზღვრა;
2. შეფასების ჯგუფის ჩამოყალიბება;
3. დეტალური მიზნებისა და საკვლევი კითხვების განსაზღვრა;
4. შეფასების კრიტერიუმებისა და წინაპირობების განსაზღვრა;
5. კონკრეტული მეთოდოლოგიური ნაბიჯების დაგეგმვა და განხორციელება;
6. მონაცემების ანალიზი;
7. მონაცემთა ინტერპრეტაცია ;
8. მონაცემების წარმოდგენა;
9. შედეგების გამოყენება;
10. შეფასების შეფასება (თვითრეფლექსია).

როგორც ვხედავთ, შიდა შეფასების მიმდინარეობას ბევრი საერთო აქვს თვითშეფასებასთან, ხოლო საბოლოო ჯამში ორივეს – პრაქტიკის კვლევასთან. თვითშეფასება, პირველ რიგში ორგანიზაციის განვითარებას ემსახურება და მისი ჩატარების მიზანიც პროცესისა და შედეგის გაუმჯობესებაა. მას პირდაპირი კავშირი აქვს სკოლის ხარისხის მართვასა და უზრუნველყოფასთან. მეთოდოლოგიაში თვითშეფასების საფუძვლად სამი მარტივი კითხვა ფიგურირებს, რომლებზე პასუხიც მთელი პროცესის კონცეფციას მოიცავს:

1. რა მიზანს გვინდა მივაღწიოთ სკოლაში/გაკვეთილზე?
2. რა აქტივობებს ვახორციელებთ ამ მიზნების მისაღწევად?
3. ვატარებთ თუ არა სწორ აქტივობებს მართებულად?

თვითშეფასების პროცესი მხოლოდ იმ შემთხვევაშია წარმატებული, თუ მონაწილე მხარეები ცვლილებების აუცილებლობას იაზრებენ და აღიარებენ. თუ მზად არიან მიიღონ რეკომენდაციები კოლეგებისაგან და შეცვალონ არსებული პრაქტიკა. მეორე და მნიშვნელოვანი ფაქტორია წარუმატებლობის შიშის გადალახვა, რაც ძირითად შემთხვევაში სკოლის ადმინისტრაციის ხელშეწყობის გარეშე შეუძლებელია. მესამე და მნიშვნელოვან პირობას კი შეფასების შედეგების მიღება და აღიარება წარმოადგენს. კვლევაზე დაფუძნებული, ობიქტური და სანდო შედეგები შესაძლებელია ხშირ შემთხვევაში არ ასახავდეს მასწავლებელთა მოლოდინს, თუმცა თანამშრომლობასა და განვითარებაზე ორიენტირებულ გარემოში ნებისმიერ შედეგთან გამკლავება მონაწილეების ვალდებულებაა. აქედან გამომდინარე შეფასებას (იქნება ეს შიდა თუ თვითშეფასება) ნდობისა და თანამშრომლობის ატმოსფერო სჭირდება. დაუშვებელია მისი გამოყენება ვინმეს დასჯის ან დაშინების მიზნით. ასეთ დროს მონაწილე მხარეები უბრალოდ თავს აჩვენებენ შემფასებელს, რომ წარმართავენ პროცესს, რეალურად კი შეფასება მხოლოდ ქაღალდზე მიმდინარეობს და მას არ მოაქვს ორგანიზაციისათვის პრაქტიკული სარგებელი.

გაკვეთილის დრამატურგია ალბათ ერთ-ერთი ყველაზე რთული ამბავია, რადგან ყოველდღიურ რუტინასა და შრომის ჩადებას მოითხოვს და ორივე მხარის – მასწავლებლისა და მოსწავლის ემოციური მდგომარეობა იფიტება და რაღაც მომენტში მოწყენა საკლასო ოთახში ისე შემოიპარება, როგორც ნოემბრის ბოლო რომელიმე კვირას – ზამთარი.

და მაინც, არიან მასწავლებლები, რომლებიც რაღაც მანქანებით ახერხებენ, რომ ყოველი შემდეგი გაკვეთილი საინტერესო და ემოციით სავსე აღმოჩნდეს.

მე მინახავს ასეთი მასწავლებლები და გაოცებული დავრჩენილვარ იმ ოსტატობით, რომლითაც ისინი ერთი შეხედვით სრულიად პრაქტიკულ და მოსაბეზრებელ საგანს, ფიზიკას ასწავლიდნენ.

ვისაც ბავშვობაში ნანახი თეატრალური სპექტაკლები გახსოვთ, ადვილად გაიხსენებთ, როგორ მუშაობს ასეთი სასცენო დადგმა: აი, თეთრ, ფაშფაშა კაბაში გამოწყობილი წითელქუდა ტყეში მისეირნობს. კალათში ორცხობილა უდევს, პატარა ბოთლით ლიმონათიც, საყვარელ ბებოსთან მიდის. მოვეფერები და ბევრს დავკოცნი, ბებო კი საკუთარი ხელით მოქსოვილ წინდებს მაჩუქებს.

და იქვე, სცენაზე ბოროტი მგელი გამობრძანდება. საშიშია, ოი, როგორი საშიში და ხმამაღლა ამბობს: მე ამ წითელქუდას გზას ავუბნევ, ჯერ მის ბებოს შევჭამ, მერე კი შვილიშვილსაც შევახრამუნებ.

გაფაციცებით ვუსმენთ. დარბაზი გარინდულია. ჩვენ თუ გავიგეთ, რატომ არ ესმის ამ სულელ გოგონას?

წითელქუდა სიმღერას აგრძელებს და აი, რომელიღაც გამბედავი ბავშვი წამოიყვირებს: წითელქუდა, მგელი შეჭმას გიპირებს.

რაო, რაო? – ყურს მოიღერებს გოგონა, რაღაც მომესმა?

და დარბაზში მსხდომი ყველა ბავშვი ყვირის: შენ უკანაა, შეჭმას გიპირებს, მგელი შეჭმას გიპირებს, წითელქუდავ!!!

მაგრამ წითელქუდა ხმამაღლა ამბობს, მგონი რაღაც მომესმა, ბებოსთან არ დამაგვიანდეს! – და კულისებში უჩინარდება.

აქ იწყება ის, რაც მთელ ჩვენს ცხოვრებას გასდევს, როგორც ლიანდაგის ერთ რელსს მეორე – მოლოდინის აუტანელი ხიბლი!

რა მოხდება? რა მოუვა წითელქუდას? რას დავინახავთ ჩვენ?

თანამედროვე სამყარო ამ მეთოდს ოსტატურად იყენებს. ამ მოლოდინის ეფექტზე დგას თანამედროვე კინემატოგრაფი, მოლოდინის ეფექტის შესაქმნელად აანონსებს რომელიმე ცნობილი გადაცემის სკანდალური წამყვანი საღამოს ეთერის მთავარ თემას.

ბოლოს და ბოლოს, ამ „რა მოხდებას“ მოლოდინში ზის მსოფლიოს ლამის ნახევარი და ელოდება ჩემპიონთა ლიგის ფინალურ მატჩს, სადაც ჩვენი საყვარელი გუნდი მტრის თერთმეტ რაინდს სასიცოცხლო ბრძოლაში უნდა დაუპირისპირდეს.

მოლოდინის ეფექტის შექმნა საგაკვეთილო დრამატურგიაში ძალიან მომგებიანია. ახსნისას, რამდენადაც ეს შესაძლებელია, მასწავლებელმა გაურკვევლობის მარცვალი უნდა დათესოს მსმენელში და ამ ამოცანის ამოხსნისკენ ნელ-ნელა და გამოცდილი ხელით წაიყვანოს მოზარდის გონება.

აი, წევს კაცია მუნჯაძე სიკვდილივით ცივ ლიანდაგზე, ელოდება მატარებელს. ეძინება, ო, როგორ ეძინება კაციას, მაგრამ არ უნდა გამოეპაროს მატარებლის მოსვლა, ამიტომ თავს დებს ლიანდაგზე – „მოდი, პაწაი თვალს მოვატყუებ და მერე უმფრო ფხიზლად ვიქნები“, ფიქრობს, „თუ ვინიცობაა, მაშინა მოვიდა, რეინცაზე რომ თავი მექნება, მაშინათვე შევიტყობ და წამოვხტები“.

და სიზმარს ხედავს, რომ მოდის მატარებელი. მოდის მატარებელი და მოჰყავს ოქროსტანსაცმლიანი კაცები, ოქროსია მატარებელიც. უნდა გადაუდგეს, ესროლოს, ამიტომ ელოდება ნახევარი საათია, მაგრამ თან ვერ ბედავს. გამაციმბირებენ, ცოლ-შვილს უპატრონოდ დამიტოვებენ – ფიქრობს კაცია მუნჯაძე და მატარებელიც გაივლის.

ფიზიკის მასწავლებელი ამ სცენას ისეთი მხატვრულობით ჰყვებოდა, გული მეწურებოდა. ვიცი, რომ ვერ ასცდება კაციას სიკვდილი. ვიცი, რამდენჯერ წამიკითხავს ეს ამბავი და განა რანაირად შეიცვლება დასასრული? განა რკინიგზის დარაჯმა გვამი არ უნდა იპოვოს ლიანდაგზე? და მაინც, მოლოდინი, რომ იქნებ რამე შეიცვალოს, არ გამქრალა.

რატომ დადო ლიანდაგზე თავი ამ უბედურმა კაციამ? რატომ არ დაიძინა გვერდით? – კითხულობს მასწავლებელი და ყველა ხელი აწეულია.

ფიზიკის მასწავლებელი ბავშვებს ბგერის გავრცელების სიჩქარის ფორმულის გამოყვანას ასწავლიდა.

„მშობლებისა და ბავშვების ურთიერთობებში უმნიშვნელო არაფერია: რასაც პატარებს ეუბნებით, რასაც არ ეუბნებით, რასაც სრულიად ცნობიერად აკეთებთ და ისიც, რასაც ქვეცნობიერის კარნახით ახორციელებთ – ეს ყველაფერი გავლენას ახდენს ბავშვებზე“. ასე იწყებენ წიგნს იტალიელი ავტორები: რობერტა კავალო და ანტონიო პანარეზე. ბავშვებისა და მშობლების ურთიერთობები უწყვეტია, ერთხელ წარმოქმნილი ეს ურთიერთობები არასდროს წყდება, სამაგიეროდ, ისინი ხან სიხარულს ანიჭებენ ადამიანებს, ხან ტანჯვას გვრიან მათ.

რობერტა კავალო – პედაგოგი, ფსიქოლოგი და აღზრდის შესახებ რამდენიმე წიგნის ავტორი და თანაავტორია. იტალიაში მისი ყველა წიგნი გამოსვლისთანავე ბეტსელერებად არის ქცეული. როგორც თავად რობერტა კავალო აღნიშნავს, მან საკუთრ თავზე იწვნია ის წნეხი, რომელიც მშობლების სტერეოტიპებმა მოახდინა მასზე და თვლის, რომ თუ ადამიანს სურს, ცხოვრებაში სასურველ მიზანს მიაღწიოს, მან საკუთარ ოცნებებზე უარი არ უნდა თქვას.  რობერტა კავალოს საკუთარი ცენტრი „Bimbiveri“ აქვს. ის მშობლებსა და აღმზრდელებს ასწავლის, რამდენად მნიშვნელოვანია, საშუალება მისცე ბავშვს, იცხოვროს საკუთარ მისწრაფებებსა და სურვილებთან ჰარმონიაში. ის ასევე, ეხმარება ბავშვებს პოტენციალის აღდგენაში, გარშემომყოფებთან გაფუჭებული ურთიერთობების აღადგენასა და გამყარებაში. თავად პედაგოგი და ფსიქოლოგი ამბობს, რომ ის ეხმარება მშობლებს ბავშვების ქცევის „საიდუმლო შეტყობინებებისა“ და „მინიშნებების“ ინტერპრეტაციაში, რათა მათ წარმატებით შეძლონ საკუთარი შვილების განათლებისა და ქცევის მართვის პრობლემების გადაჭრა.

მაშ ასე, ჩვენ ზუსტად ვიცით, – ამბობენ ავტორები, – რომ არ არსებობენ მშობლები, რომლებსაც არ დაესვათ შეკითხვა საკუთრი თავისთვის: „მე კარგი დედა ვარ?“ „მე კარგი მამა ვარ?“ „ბედნიერია თუ არა ჩემი შვილი?“. ნებისმიერ მშობელს უამრავი შეკითხვა უჩნდება: „ნეტავი ყველაფერს სწორად ვაკეთებ თუ არა?“; „რატომ არის ჩემი შვილი აგრესიული?“; „რატომ არის ბავშვი ასეთი მორცხვი?“; „რატომ არასდროს მისმენს?“; „მუდმივად აქეთ-იქით ისვრის საკუთარ ნივთებს, რას უნდა ნიშნავდეს ასეთი ქცევა?“; „რატომ არის, რომ სულ რაღაცას ითხოვს და არასდროს ინტერესდება, საიდან მოდის ფული და არავის უწევს ანგარიშს?“.

თქვენი შვილები უფრო დიდები არიან, ძვირფასო მკითხველო? და ახლა სხვა შეკითხვები გაწუხებთ – „რა სჭირს ასეთი, რომ ვერაფრით შოულობს სამსახურს?“; „რატომ ვერ ახერხებს პარტნიორის მოძებნას?“; „მგონი ჩემი შვილი სულაც არ არის ბედნიერი და რატომ მოხდა ასე?“ მოდით, დავფიქრდეთ, იქნებ ჩვენივე აღზრდის პროცესში ჩამოყალიბებული ჩვევები და სტერეოტიპები, რომლებიც თავის დროზე მშობლებმა ჩაგვინერგეს, ახლა ხელს გვიშლიან, რომ ჩვენი შვილებისათვის საუკეთესო მშობლები გავხდეთ.

წიგნი, რომლის ამონარიდებსაც მკითხველი გაეცნობა, ეძღვნება ისეთ მშობლებს, რომლებიც მთელი ძალით ცდილობენ საუკეთესო მშობლები იყვნენ, მაგრამ მათი შვილი არავის უჯერებს, მუდმივად უხეშობს; ან ისეთი მორცხვია, რომ ძალიან უჭირს თვითგამოხატვა; თინეიჯერი, რომელიც მუდმივად ნერვიულობს, შფოთავს, ყველაფრით უკმაყოფილოა და ისეთი მეამბოხე გახდა, რომ საკუთარი „თავიც კი დაკარგა“, რაც შესაძლოა ზრდასრულ ცხოვრებაშიც გაჰყვეს და შემდგომშიც ვეღარც  იპოვოს საკუთრი თავი“. ამ წიგნისა და შესაბამისად, მისი ავტორების მიზანია, დააფიქროს მშობლები, იქნებ თავად არიან იმ პრობლემების  მაპროვოცირებლები, რომლებიც სხვადასხვა სირთულის სახით თავს ატყდებათ მათ შვილებს.

ძვირფასო მშობლებო, იყავით საყრდენი საკუთარი შვილებისათვის. ნუ ცდილობთ მათ გადაკეთებას, შეცვლას. უბრალოდ გიყვარდეთ ისინი და იყავით ბედნიერი მათთან ერთად. ანუ კიდევ ერთხელ ნუ დააპროგრამებთ შვილებს, რადგან შემდგომში ამ „პროგრამებისგან“ გათავისუფლება ძალიან რთულია.

მოდით, ახლა ერთი ფართოდ გავრცელებული აღმზრდელობით შეცდომის შესახებ ვისაუბროთ  – გვთავაზობენ რობერტა კავალო და ანტონიო პანარეზე – „შენ ყოჩაღი, დამჯერი  უნდა იყო“. ანუ შვილს ეუბნება მშობელი, რას მოელის მისგან და ბავშვიც იწყებს „ყოჩაღობას“, ანუ პატარა ცდილობს, მოერგოს გარემომცველ სამყაროს, მოერგოს იმ სურვილებს, რომლებსაც მშობლები მისი მომავალი ცხოვრებისათვის გეგმავენ. ამ ყველაფრის საფასური არც თუ ისე მცირეა. ბავშვი თანდათან კარგავს გრძნობებს, სურვილებს, ხასიათის თავისებურებებს, ცხოვრებით ტკბობის უნარსა და საკუთარ პიროვნებას. ბავშვები არ უნდა იყვნენ „ყოჩაღები და დამჯერები“. ისინი უნდა იყვნენ ისეთები, როგორებიც არიან სინამდვილეში. მაინც რატომ ხდება, რომ ბავშვები ადვილად ადაპტირდებიან უფროსების სურვილების მიხედვით საკუთარი განცდების საზიანოდ? იმიტომ, რომ პატარებს ნამდვილად სჭირდებათ კარგად მოქცევა მშობლების სიყვარულის მოსაპოვებლად, კიდევ სჭირდებათ დაცულობა და ის, რომ სასიცოცხლო საჭიროებები დაკმაყოფილებული ჰქონდეთ.

ახლა კი ანტონიო პანარეზეს სევდიანი ისტორია სპეციალურად იმ მშობლებისათვის, რომლებიც ამ სტატიას კითხულობენ: „საბოლოოდ ისე მოხდა, რომ მე ვერაფრით გავხდი ყოჩაღი და დამჯერი ბიჭი. სიმართლე გითხრათ, ეს იმიტომ მოხდა, რომ ვერ მოვახერხე ჩემი მშობლების სურვილებს მოვრგებოდი. რაღაც უხილავმა ძალამ მაიძულა, ამბოხი მომეწყო და გამეპროტესტებინა „ყოჩაღი ბიჭის“ როლთან შეგუება. გაინტერესებთ ალბათ, რას ნიშნავდა ყოფილიყავი „ყოჩაღი ბიჭი“? დავიწყოთ: თავდაპირველად უმთავრესია, იყო ზრდილობიანი, უნდა გახსოვდეს, რომ მადლობის გადახდა აუცილებელია; არ უნდა გააბრაზო ბებო, ბაბუ; იყო აკურატული და მოწესრიგებული, ანუ არ უნდა ყრიდე საკუთარ ნივთებს აქეთ-იქით… შემდეგ, უნდა დაასრულო სკოლა საუკეთესო ნიშნებით და ყოფაქცევაც სანიმუშო უნდა გქონდეს. თანდათან მოთხოვნები ასაკის მატებასთან ერთად იზრდება. უნდა შეიძინო ისეთი პროფესია, რომელიც დაგეხმარება მაღალანაზღაურებადი სამსახურის პოვნაში;  შემდეგ შექმნა საუკეთესო ოჯახი და აღზარდო შვილები.

იყო „ყოჩაღი“ ჩემი მშობლების გაგებით, ნიშნავდა – იყო ისეთი, როგორიც არის შენს გარშემო უმრავლესობა, ანუ იყო ჩვეულებრივი, ნორმალური ბავშვი, ზუსტად ისეთი, როგორიც არის შენი თანატოლების უმრავლესობა. გამოგიტყდებით და გეტყვით, მრავალი წლის მანძილზე თავს ცუდად ვგრძნობდი იმის გამო, რომ ჩემი ოცნებები და სურვილები რადიკალურად განსხვავდებოდნენ ჩემი თანატოლების სურვილებისგან. თოთხმეტი წლის ვიყავი, როდესაც გადავწყვიტე, რომ მე „ყოჩაღი“ არ ვიქნებოდი და თვრამეტი წლის ასაკში სახლიდან წავიდოდი. მშობლებმა თავდაპირველად თავი დაიმშვიდეს და გადაწყვიტეს, რომ ეს „გარდატეხის ასაკის“ გამო ხდებოდა, ანუ რომ წამოვიზრდებოდი, გადავიფიქრებდი ოჯახის დატოვებას. აქვე გეტყვით, რომ მე „ცუდი ბიჭი“ არ გამოვედი. მე მხოლოდ საკუთარი ჭეშმარიტი „მეს“ მოსაძებნად მინდოდა წასვლა, რადგან ზუსტად ვიცოდი, რომ იქ, სადაც ვცხოვრობდი, მისი პოვნა სრულიად შეუძლებელი იყო. მოკლედ, როგორც მიხვდით, ყველაფერი კარგად დასრულდა“.

რობერტა კავალოსაც აქვს საკუთარი „ყოჩაღი გოგოს“ ისტორია და აი რას ჰყვება ის: „მე ყოველთვის სამაგალითო ბავშვი ვიყავი. წარჩინებული მოსწავლე, კარგად აღზრდილი, ზრდილობიანი, როგორც უფროსების, ასევე გარშემო მყოფი სხვა ადამიანების მიმართ. მუდამ მოღიმარი, კეთიგანწყობილი და აკურატულად ჩაცმული გოგონა ვიყავი. ჩემს მშობლებს პრობლემებს არ ვუქმნიდი. ისინი კი გამუდმებით მიჩიჩინებდნენ: „უნდა იყო ყოჩაღი და დამჯერი“. ვაღიარებ, ხშირად მიფიქრია, როგორი ადამიანი ვიქნებოდი, თუ ჩემი მშობლები ასე დაუსრულებლად, განუწყვეტლივ არ გამიმეორებდნენ საკუთარ შეგონებებს? სიმართლე გითხრათ, არასდროს მესმოდა, რატომ უნდა ვყოფილიყავი მაინცდამაინც „ყოჩაღი, დამჯერი, თვინიერი“ და არა ისეთი, როგორიც თავად მიმაჩნდა სწორად? დარწმუნებული ვარ, ნამდვილად არ გავხდებოდი უზრდელი მონსტრი და ცუდად არ მოვიქცეოდი! მუდამ მაწუხებს იმაზე ფიქრი, რატომ მაიძულებდნენ სანიმუშო ბავშვის ნიღბის ტარებას? ნუთუ მთავარი ის იყო, რომ თავად მშობლებს სურდათ კომფორტულად ეგრძნოთ თავი, იმის შეგრძნების ხარჯზე, რომ ბავშვი, რომელიც მათ ოჯახში აღიზარდა იდეალურია? სამწუხაროდ, მიუხედავად იმისა, რომ მე გარშემო მყოფების თვალში „საოცნებო“ ბავშვი ვიყავი, მეშინოდა სიბნელის, ისე ძლიერად, რომ დაძინება ძალიან მიჭირდა და თქვენ წარმოიდგინეთ ღამის ენურეზით თოთხმეტ წლამდე ვიტანჯებოდი. ხშირად მქონდა მრისხანების შემოტევები, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც მე და დედა მარტო ვრჩებოდით. არცთუ იშვიათად, ოჯახის წევრებისათვის  უხეში და უზრდელი ვხდებოდი. ჩემში თითქოს მეორე ადამიანი ცხოვრობდა და ეს მდგომარეობა დიდხანს გამყვა და სწორედ ამის გამო მაწვალებს კითხვა: მშობლების სიტყვები და ქცევები ჩვენზე ზრდასრულ ასაკშიც მოქმედებს? იდეალური ბავშვის ფიქრები: „მშობლებს, რომ ვუთხრა, თავი დამანებეთ, აღარ მინდა „ყოჩაღობა“ – რა მოხდება? ისინი ძალიან ინერვიულებენ? იმედები გაუცრუვდებათ? ასეთ შფოთვაში ატარებენ დღის დიდ ნაწილს „წესიერი, დამჯერი, თვინიერი“ ბავშვები. ისინი დანაშაულის განცდით იტანჯებიან, თუ შემთხვევით რამე „ისე არ გამოუვათ“, უნებურად შეცდომას დაუშვებენ. „ყოჩაღები“ ცდილობენ ისე მოიქცენ, რომ მათ შესახებ უფროსებს მოლოდინი გაუმართლონ. „თვინიერი, დამჯერი ყოჩაღები“ მთელ ძალ-ღონეს ახმარენ იდეალური ბავშვების როლის თამაშს, რაც მათ ძალას ართმევს და ბავშვობის პერიოდისათვის დამახასიათებელ სილაღეს, სიხარულსა და ბედნიერებას უკარგავს“.

ამ ისტორიის გაგრძელებას შემდეგ სტატიაში მოგიყვებით.

ყოველ ახალშობილს ბუნება ერთ უმთავრეს უნარს უბოძებს ხოლმე. ყველა დანარჩენი, უჯრედის გაყოფით დაწყებული, მეცნიერულ-სოციალურ-ყოფითი კანონზომიერებების შესწავლით დამთავრებული, სწორედ ამ უნარზე დგას. ეს თვითგადარჩენის უნარია. ჯერ კიდევ თვალაუხელელი ახალშობილი ხელის ცეცებით პოულობს რძის ნაკადულის სათავეს და ამას თვითგადარჩენის ინსტინქტი კარნახობს. ახალგაღივებული თესლიდან ამოწვერილი უსუსური ყლორტი გოლიათურ ძალას პოულობს და ზოგჯერ კლდესაც კი აპობს, რომ მზის სინათლე იხილოს. ესეც თვითგადარჩენის ინსტინქტის დამსახურებაა. თვითგადარჩენა მტრის მოგერიებასაც გულისხმობს, ამიტომ ვარდის ბუჩქი სურნელოვან ყვავილებთან ერთად ეკლებითაც იმოსება. კატას ბასრი ბრჭყალები და სწრაფი რეაქცია აქვს, ირემს – რქები, ზღარბს – ეკლები…

სუსტებისა და ლაჩრებისთვისაც მოუგონია არსთა გამრიგეს თავდასაცავი „იარაღი“ – ეშმაკობა და მლიქვნელობა…

რა ხდება მოლეკულების სამყაროში? რა თქმა უნდა, თვითგადარჩენის უნარი მათაც აქვთ. სხვაგვარად, აბა, როგორ იქნება – ისინიც ხომ იმავე ბუნების შვილები არიან. ჰოდა, დღეს ერთი საინტერესო მოლეკულა უნდა გაგაცნოთ.

ადამიანი დიდ ჯაფას ეწევა საკვების მოსაპოვებლად. ცეცხლთან გაშინაურებისა და ჭურჭლის გამოგონების შემდეგ ნაირ-ნაირი საკაზმი აღმოვაჩინეთ. ზოგი უფრო შორსაც მიდის და კულინარია ლამის ხელოვნების დონემდე აჰყავს. ათასგვარ შოუს იგონებენ პროდიუსერები, რადგან იციან, რომ მონაწილეებსაც ადვილად იპოვიან და მილიონობით მაყურებელსაც. მაგრამ მათ მიერ შექმნილი ვერც ერთი კერძი ვერ შეგვიცვლის პურს.

რატომ?

გიფიქრიათ, რატომ არის მაინცდამაინც პური „ჩვენი არსობისა“ და არა, მაგალითად, ყველი? ის ხომ უფრო ახლოსაა რძესთან – საკვებთან, ქვეყნიერებაზე ფეხის შემოდგმისთანავე რომ ვიგემეთ?

სითბოს (ენერგიის) დაუხარჯავად სამყაროში ვერც ერთი მუშაობა ვერ სრულდება. ბუხარი შეშას ითხოვს, ორთქლმავალი – ქვანახშირს, მანქანა – ბენზინს, ატომური გემი – ურანს… ადამიანს კი გლუკოზა სჭირდება, გულის კუნთმა მუშაობა რომ არ შეწყვიტოს, ხელ-ფეხი მუდამ თბილი რომ გვქონდეს, გონებამ ლოგიკური დასკვნების გამოტანა რომ შეძლოს.

გლუკოზის დაბადებისთვის ნახშირორჟანგი, წყალი და კოსმიური ენერგია (მზის სინათლე) გახლავთ საჭირო. ჰაერში ნახშირორჟანგისა და წყლის მეტი რა არის, მაგრამ გლუკოზას იქ ვერ იპოვით. იმიტომ, რომ ისინი მხოლოდ მწვანე ფოთლის სარეცელზე ერწყმიან ერთმანეთს. დიახ, მხოლოდ ფოთოლმა იცის, როგორ აკინძოს ნახშირბადის ექვსი ატომი და საახალწლო ნაძვის ხესავით ჰიდროქსილის ჯგუფებით როგორ მორთოს. არც „კენწეროზე“ ალდეჰიდის ჯგუფის „ვარსკვლავის“ დადგმა ავიწყდება. მაგრამ პროცესის იდუმალება ამით არ მთავრდება. ალდეჰიდის ჯგუფი ადვილად იჟანგება ჰაერის ჟანგბადით, ხოლო თუ დაიჟანგა, აღარც გლუკოზა იქნება და მშიერი დარჩება ყოველი სულიერი. ამიტომ გამჩენმა გლუკოზის მოლეკულას თვითგადარჩენაც ასწავლა: ის თითქოს წელში იხრება და სუსტ კენწეროს ტოტებში მალავს (ქიმიკოსები ამას ნახევარაცეტალის ფორმას ვეძახით).

ჩვენი ორგანიზმი ნახევარაცეტალურ ფორმებს ვერ ცნობს, ამიტომ მისი ყოველი ულუფის მისაღებად შეკრული მოლეკულა მცირე რაოდენობით იხსნება – თითქოს ძუძუს გვაწოვებს პატარა ყლუპებით.

გლუკოზა სამყაროში მხოლოდ მაშინ იბადება, როცა ფოთლებს მწვანე ფერი დაჰკრავს. იცის უზენაესმა, რომ წინ ცივი ზამთარია და მძიმე ადრეული გაზაფხული, ამიტომ საზამთროდ გლუკოზის მოლეკულებს საგანგებოდ ინახავს – გრძელ მძივებად ასხამს გლუკოზის რგოლებს. ზუსტად ისე, როგორც ჩვენ ვინახავთ ხახვსა და ნიორს გრძელ გალებად.

კიდევ რა არის საინტერესო ამ ამბავში?

გლუკოზაში თავის გადამალვის დროს პირველი ჰიდროქსილის ჯგუფი ან მარჯვნივ დარჩება, ან მარცხნივ. ამის მიხედვით მათ ალფა და ბეტა გლუკოზას ვუწოდებთ. მათ შორის განსხვავება არ არის – ციკლის გახსნის დროს ორივე იმ გლუკოზას მოგვცემს, ასე რომ გვჭირდება, მაგრამ თუ მათგან მოლეკულების გრძელ წნულებს ავასხამთ, სულ სხვადასხვა რამეს მივიღებთ: ალფა გლუკოზისგან – სახამებელს, ბეტა-გლუკოზისგან კი – ცელულოზას. სახამებელი პურია ჩვენი არსობისა, ცელულოზა კი ის მერქანია, რომლისგანაც შეგვიძლია სახლი ავაშენოთ და ავდარში თავი შევაფაროთ.

ძველ სახლში თუ გაგითევიათ ღამე, ღამის მყუდროებას აუცილებლად დაგირღვევდათ იატაკის ფიცრებში დაბუდებული ლაფანჭამიას კბილების ღრჭიალი. საკვირველია, რა გემოს ატანს ფიცარს?!

საქმე ის არის, რომ პურიც და ფიცარიც გლუკოზის მოლეკულებისგან შედგება, უბრალოდ, მათში პირველ ნახშირბადზე ჰიდროქსილები სხვადასხვა მხარეს იყურებიან.

„დარაბებს მიღმა“ 2020 წლის შემოდგომაა. პანდემია თავის გზას მიუყვება, რასაც, სამწუხაროდ, ვერ ვიტყვით საგანმანათლებლო ცხოვრებაზე. ჩემი აზრით, დისტანციური ფორმატის სირთულეები პირველკლასელებსა და პირველკურსელებზე ყველაზე მკაფიოდ აისახება. მათ ხომ პირველად შეაბიჯეს (უფრო სწორად, შეიხედეს) უცნობ სამყაროში, სადაც მათი მომავალი უნდა დაწყებულიყო. თან დაზუსტებით ვერავინ გვეტყვის, დროებითია თუ საბოლოო საგანმანათლებლო სივრცეებში მათი დაბრუნება.

წელს მეც პირველკლასელი ვარ. ჩემს მოსწავლეებთან ერთად მეც პირველად შევაბიჯე უცხო გარემოში. თუმცა ცხოვრებამ საკმაოდ ბევრი გაკვეთილი ჩამიტარა და გამოწვევების აღარ მეშინია. ამიტომაც გაბედულად შევაღე საკლასო ოთახის კარი, შემდეგ კი – ვირტუალური ფანჯარა. პანდემიასთან დაკავშირებული რეგულაციებიდან გამომდინარე, საკლასო ოთახშიც კი საკმაოდ შეზღუდულია სწავლა-სწავლების პროცესი  (ვერ იყენებ დაწყებითი საფეხურისთვის მნიშვნელოვან მრავალჯერად სასწავლო რესურსს, ჯგუფური აქტივობის ფორმატს და ა.შ.). სასწავლო პროცესის მრავალფეროვნებაზე რომ არ ვიღელვოთ, წერა-კითხვის სწავლება ხომ აუცილებელია?! ამიტომაც ჩემს სასკოლო ხელჩანთაში, საკანცელარიო ნივთების გარდა, სადეზინფექციო ხსნარისა და ხელთათმანების მარაგმაც დაიდო ბინა. ასე ექიმივით პირაკრული და ხელთათმანდაკაპიწებული შევუდექი წერა-კითხვის უნარების განვითარებაზე მუშაობას.

ყველაფერი შესავლით უნდა დაიწყოს კაცმაო. ამიტომ პატარები ჯერ იმაზე დავაფიქრე, რა არის ასო და ბგერა. შემდეგ ანბან-ქალაქის ყველა მაცხოვრებელი გავაცანი და ქართული ანბანი სიმღერ-სიმღერით ჩამოვარაკრაკეთ

ქალაქის საუკეთესო მომღერლებს (ხმოვნებს) ყველაზე მეტად დავუახლოვდით, რადგან ერთ დღეს საკუთარი სახელებიდანაც კი გაგვექცნენ და ერთმანეთს ვერაფერი გავაგებინეთ (ნინო მზესელის „აურზაური ანბანში“ წავუკითხე და სიტყვების ხმოვნების გარეშე წარმოთქმის დროს ძალიან ვიხალისეთ). ამასობაში ანბან-ქალაქის შესასვლელსაც მივუახლოვდით, მაგრამ სანამ პირველ წინადადებას გავეცნობოდით, ბავშვებს სიტყვის მარცვლებზე მოვუყევი. ხმოვნებთან მეგობრობა ამჯერადაც ძალიან გამოგვადგა. დამარცვლა რომ გაადვილებოდათ, სიტყვებში არსებულ ხმოვნებს წრეში ვსვამდი და თემატურ ფოტომასალასაც მარცვლების რაოდენობის შესაბამის ნაწილებად ვჭრიდი.

საანბანო პერიოდმა დისტანციური სწავლების პროცესში მომისწრო, იაკობ გოგებაშვილის ყველასათვის ცნობილი ,,აი ია“ უნდა ამეხსნა. ჯერ ასო-ბგერები დავაწყვილეთ და სიტყვებად ვაქციეთ, შემდეგ კი ეს სიტყვები დავამეგობრეთ, რაც იმას ნიშნავდა, რომ წინადადების გაცნობის დროც დადგა. წინადადების მნიშვნელობა რომ ადვილად გაეაზრებინათ, ერთგვარი გამოცნობანა ვითამაშეთ – ვასახელებდი აზრობრივად გამართულ ან არასრულ წინადადებებს, მოსწავლეები კი მსჯელობდნენ, რომელი იყო მათგან წინადადება და რომელი – არა. თამაშის დასასრულს მეც კი „გამომცადეს“ (ამ თამაშის ერთგვარ ვარიაციას წარმოადგენს „წინადადების ფაზლი“, რომელთა აწყობაც მოსწავლეებს ძალიან ეხალისებათ საანბანო თუ შემდგომი პერიოდის ტექსტების დამუშავების პროცესში, თან აღნიშნული აქტივობა კითხვის უნარებსაც აუმჯობესებს).

ასე გაიბა უწყვეტი ჯაჭვი ბგერიდან ასომდე, ასოდან  – მარცვლამდე, მარცვლების შეერთებით მიღებული სიტყვებიდან კი – ბოლო გაჩერებამდე, წერტილამდე. აქვე ანისა და ინის თავგადასავალიც მოვიგონეთ. ინი „ხიდზე გადასვლაში“ დავაოსტატეთ, ანი კი ისეთი წკრიალა ხმის პატრონი აღმოჩნდა, ვურჩიეთ – სიმღერა ისწავლე, იქნებ ოპერაში მიგიწვიონო. მას შემდეგ ანი თავის ოთახს არ ტოვებს, დააღებს პირს და მაღალი ნოტების აღებას ცდილობს: – ააააა!

შემდეგ გაკვეთილზე გაზაფხულის მინდვრებსა და ტყის პირებს „დავუყევით“, იებს ვეძებდით, ბოლოს ბუჩქებში შეყუჟულებს მივაგენით. ბავშვებს შიო მღვიმელის ლექსიდან ნაწყვეტი წავუკითხე და ნაზი, მორცხვი ყვავილის „ხასიათზე“ ვიმსჯელეთ. ბოლოს კი სახატავი და საძერწი მასალა მოვიმარაგეთ. ზოგმა იები დახატა, ზოგმა კი პირველი საკითხავი წინადადება გამოძერწა.

თუ კითხვასთან ერთად მოსწავლეებს წერასაც ასწავლით, ორმაგი საგაკვეთილო დრო და უშრეტი ენერგია დაგჭირდებათ, რადგან ახალბედა მოსწავლეში ერთდროულად ამდენი უნარის განვითარება საკმაოდ რთულია. მე წელს პირველად ვასწავლი სინქრონში წერა-კითხვას და კიდევ უფრო დავრწმუნდი, რომ სჯობს წერის უნარებზე საანბანო პერიოდის დასრულების შემდეგ ვიზრუნოთ, რადგან ისეთი პატარა დეტალების ყველა წესის დაცვით გამოწერისთვის, როგორიც ასოთა სისტემაა, ხელს სპეციფიკური დამუშავება სჭირდება.

ზემოაღნიშნული დამოკიდებულების მიუხედავად, დავემორჩილე სახელმძღვანელოს ავტორების მიერ არჩეულ გზას და შევუდექი წერის სწავლებას. აქაც შესავლით დავიწყე. ჯერ კალმის/ფანქრის ხელში სწორად დაჭერის გაკვეთილი ჩავატარე,  შემდეგ კი მოსწავლეები ანბან-ქალაქში (რვეულის ბადე) „გავასეირნე“ – თოკზე მოსიარულეთა ქალაქის ისტორია წავუკითხე (ა. სულაკაური „სალამურას თავგადასავალი“), საწერი ბადის სართულები ზემოაღნიშნული ისტორიის მიხედვით დავნომრეთ და სახლებს სახურავები მივახატეთ. ქუჩის კუთხეში სასვენი ნიშნების შუქნიშანიც კი დავდგით.

აი ასეთ ლამაზ ქუჩაზე უნდა ეცხოვრათ ასოებს, მაგრამ, ერთმანეთს რომ არ დაჯახებოდნენ, ჩვენთვის უკვე კარგად ნაცნობი ანი და ინი ერთი ოთახის გამოტოვებით, მეორე სართულის ერთოთახიან ბინაში დავასახლეთ. წერის დისტანციურად სწავლება ყველაზე რთულად მისაღწევი მიზანი რომ იქნებოდა, ისედაც ვიცოდი. ამიტომ წინასწარ ჩავწერე დეტალური ვიდეოინსტრუქცია, სადაც ასოს გამოწერის პროცესს (ადგილმდებარეობას, წერის მიმართულებას, ზომას და ფორმას) დეტალურად განვმარტავ და თან ვაჩვენებ. მიუხედავად იმისა, რომ ვირტუალურ ფანჯრებში შეუძლებელია იმის დანახვა, თუ როგორ წერს მოსწავლე, სწორი განწყობის შესაქმნელად და მოტივაციის ასამაღლებლად წერისთვის გაკვეთილზე მცირე დროს მაინც ვიტოვებ. ძირითად სამუშაოს კი მოსწავლეები ჩემგან დამოუკიდებლად, მაგრამ ზემოაღნიშნული ვიდეოინტრუქციის დახმარებით ასრულებენ.

იმედი მაქვს, მალე დავხურავთ ელექტრონულ დარაბებს და უფრო მეტად დავაფასებთ იმ დროს, რომელშიც სრულფასოვნად ცხოვრების შესაძლებლობა დაგვიბრუნდება. მანამდე  კი ჯანმრთელობის შენარჩუნებას და საინტერესო გამოცდილების დაგროვებას გისურვებთ.

ყველაფერი ის, რაც ცხოვრებაში პირველად ხდება, მერე სულ გახსოვს და სასიამოვნოდ გაგონდება. ჩემთვის ერთ-ერთი სასიამოვნო მოსაგონებელი https://mastsavlebeli.ge -ზე გამოქვეყნებული პირველი სტატიაა. მეცხრე ცაზე ავფრინდი ჩემი გვარი და სახელი რომ ვიხილე სტატიის დასაწყისში. რამდენი წელი გავიდა და დღემდე მაქვს სიხარულისა და სიამაყის (თავმდაბლობის გარეშე) შეგრძნება.

პირველ სტატიაში ჩემი ჩატარებული სამოდელო გაკვეთილი იყო და მიწის რესურსებს ეხებოდა. რატომ გამახსენდა ახლა პირველი სტატია და ჩემი ემოციები? რომ გადავხედე ძალიან ბევრი კავშირი აღმოვაჩინე კომპლექსურ დავალებებთან. პირველ რიგში ყურადღება მიიქცია პროდუქტმა, რომელსაც მოსწავლეები ქმნიან გაკვეთილზე. მათ სოფლის მეურნეობის განვითარების გეგმა უნდა შეექმნათ. კომპლექსური დავალების ერთ-ერთი მთავარი ნაწილი შეფასების კრიტერიუმები კი პროექტზე მუშაობისას გასათვალისწინებელ პრიორიტეტებად იყო ჩამოყალიბებული. სხვა ბევრი საინტერესოც აღმოვაჩინე. ამიტომ გადავწყვიტე ის გაკვეთილი გამეცოცხლებინა და ახალი სული შთამებერა; პროექტზე მუშაობისას გასათვალისწინებელი პრიორიტეტები გავანაწილე შეფასების კრიტერიუმებად და პრაქტიკულ რჩევებად. ეს უკანასკნელი არის ფაქტობრივად ის ნაბიჯები, რომლებსაც მოსწავლე გადის მასწავლებლის დახმარებით, ამიტომ აქტივობებზე ყურადღებას არ გავამახვილებ. ეგ კონკრეტული კლასის საჭიროებიდან გამომდინარე სრულდება. რესურსებს კი დავურთავ, თუმცა საჭიროებისამებრ ეს რესურსებიც შეიძლება შეიცვლოს და განახლდეს.

კომპლექსური დავალება

თემა: კავკასია

წარმოიდგინე, რომ ხარ კონკურსში მონაწილე ორგანიზაციის წევრი, რომელიც მუშაობს საქართველოს სოფლის მეურნეობის განვითარების პროექტზე. გაეცანი მოცემულ რესურსებს, ჩაატარე კვლევა და წარმოადგინე სოფლის მეურნეობის დარგობრივი განვითარების პროექტის გეგმა.

პროექტის გეგმაში ხაზგასმით წარმოაჩინე:

• ნიადაგის ტიპების ჩამოყალიბებისა და გავრცელების კანონზომიერება;
• ვერტიკალური ზონალობისა და აგროკლიმატური დარაიონების პრინციპების გავლენა სოფლის მეურნეობის დარგობრივ სტრუქტურაზე;
• მოსალოდნელი საფრთხეები და ნიადაგდაცვითი ღონისძიებები.

გაასიტყვეთ თქვენი კვლევის პროცესი.

პრაქტიკული რჩევები:

• უპირველეს ყოვლისა ჩაატარე მიწის კადასტრი;
• შეისწავლე და აღწერე მიწის ფონდის სტრუქტურა;
• შეისწავლე და აღწერე ნიადაგების სტრუქტურა;
• დაადგინე, როგორ იცვლება რეგიონების მიხედვით ვერტიკალური ზონალობა.
• დააკავშირე შენი კვლევა აგროკლიმატურ დარაიონებას და წარმოადგინე განვითარების გეგმა;
• გაითვალისწინე ნიადაგის დეგრადაციის პროცესი; რა საფრთხეები წამოიქმნება ნიადაგების არარაციონალური გამოყენებისას და დაგეგმე მისი ნიადაგდაცვითი ღონისძიებები.

რესურსები:

1. ზოგადი ინფორმაცია

საქართველო მცირემიწიანი ქვეყანაა. მისი ტერიტორია (ტერიტორიული წყლების გარეშე) 69,7 ათასი კმ2-ია. აქედან 2005 წლის მდგომარეობით სასოფლო- სამეურნეო სავარგულების ფართობი 30,2 ათას კმ2-ს შეადგენს, საიდანაც სამიწათმოქმედო მიწებს (სახნავ მიწებს და მრავალწლიანი სასოფლო სამეურნეო ნარგავებით დაკავებულ მიწებს) სულ 10,7 ათასი კმ2 უჭირავს.

2. საქართველოს ნიადაგების სტრუქტურა:

იურიდიული სტატუსის მიხედვით, მიწები საქართველოში იყოფა სასოფლო-სამეურნეო (40%) და არასასოფლო-სამეურნეო მიწებად (60%). ეს უკანასკნელი კატეგორია მოიცავს სახელმწიფო და მუნიციპალური ტყეების (ტყის ფონდის) ტერიტორიას, დაცულ ტერიტორიებს, წყლით დაკავებულ მიწებს (წყლის ფონდს), ურბანიზებულ და სამრეწველო

ტერიტორიებს, აგრეთვე გზებითა და სხვა ინფრასტრუქტურული ნაგებობებით დაკავებულ ტერიტორიებს. საქართველოს მიწების კატეგორიებად დაყოფა ასახულია   დიაგრამებზე.

3. ნიადაგების ტიპები:
4. საქართველოს მიწის რესურსების დაყოფა გამოყენების თვალსაზრისით:

გამოყენების თვალსაზრისით საქართველოს მიწის რესურსები იყოფა სამ ნაწილად: სამიწათმოქმედო ტერიტორია, ბუნებრივ-სამეურნეო ფართობი (ტყე, ბუჩქნარი, სათიბ-საძოვრები) სოფლის და  სატყეო მეურნეობაში  გამოუყენებელი მიწები.

5. ნიადაგების ვარგისიანობა

საქართველოს ნიადაგური რესურსი სასოფლო-სამეურნეო წარმოებისთვის საკმაოდ შეზღუდულია. ქვეყნის ტერიტორიის 65-70%-ს მოიცავს ნიადაგები, რომლებიც მცენარისთვის საჭირო საკვები ელემენტებით ღარიბია. სასოფლო-სამეურნეო სავარგულებად ძირითადად გამოიყენება ყავისფერი, რუხყავისფერი, შავმიწა, ნეშომპალა-კარბონატული, სუბტროპიკული ეწერი, წითელმიწა, ყვითელმიწა ყომრალი, ლამიან-ჭაობიანი და კორდიან-ტორფიანი ნიადაგები. სასოფლო-სამეურნეო სავარგულების საკმაოდ დიდი წილი (6,7%, 205 ათასი ჰა) კი უფრო დაბალნაყოფიერ, დამლაშებულ  და ბიცობ ნიადაგებს უკავია. გარდა ამისა, სასოფლო-სამეურნეო სავარგულების 11% (300 ათასი ჰა) მჟავე, 7.3% (210 ათასი ჰექტარი) კი დაჭაობებული ნიადაგებია.

ნიადაგების ვარგისიანობა:

მნიშვნელოვანი სასოფლო სამეურნეო კულტურების მოსაყვანად ვარგისიანობის მიხედვით საქართველოს ნიადაგები, რომლებიც მუშავდება, ძირითადად განეკუთვნება „კარგ“ და „საშუალო“ კატეგორიებს. საქართველოში  პრაქტიკულად არ არის სასოფლო-სამეურნეო კულტურების მოსაყვანად საუკეთესო ნიადაგები.

6. ვერტიკალური ზონები:

I ზონა (ზღვის დონიდან 250 მ-მდე) – უპირატესად გავრცელებულია დასავლეთ საქართველოს მრავალწლიანი სუბტროპიკული კულტურები (ციტრუსები, ჩაი, დაფნა).

II ზონა (250-5000მ)  – მებაღეობა-მებოსტნეობის, მევენახეობის, ინტენსიური მემინდვრეობის (ძირითადად სიმინდის) გავრცელების არეალი.

III ზონა (500-1000მ) – ჭარბობს თავთავიანი კულტურები, ბუნებრივი საკვები სავარგულები, მეცხოველეობა.

IV ზონა (1000-1500მ) – ძირითადად სათიბ-საძოვრებია, მემინდვრეობა სუსტად არის განვითარებული.

V ზონა (1500-2000მ) – ძირითადად სათიბ-საძოვრებია.

VI ზონა (2000მ-ის ზემოთ) – მიწათმოქმედება არ არსებობს.

მუშაობის დასრულების შემდეგ მოხდება პროექტების პრეზენტაცია

პრეზენტაციის დაწყებამდე შეიძლება შეიქმნას ,,ბიზნეს ჯგუფი”, რომელიც შეაფასებს პროექტის გეგმებს შეფასების სქემებით. SOLO ტაქსონომიას ხომ იცნობენ. ეს გაზრდის მოტივაციას და მკვიდრი წარმოდგენების ჩამოყალიბებაში დაეხმარება.

პრეზენტაციის შემდეგ ,,ბიზნეს ჯგუფი” განიხილავს თითოეულ პროექტს, აფასებს და ,,აფინანსებს” სამ გამარჯვებულს. დაფინანსება შეიძლება იყოს 10 000$; 9 000$ და 8 000$.

შეფასების რუბრიკის კრიტერიუმებად შეიძლება გამოვიყენოთ.

I პრემია: პროექტში განსაზღვრულია პრიორიტეტები:

II პრემია: პროექტში მკვეთრად არ არის განსაზღვრული პრიორიტეტები:

III პრემია პროექტში არ არის მკვეთრად განსაზღვრული პრიორიტეტები:

თითოეულ ჯგუფს ეძლევა რეკომენდაცია:

1. დაუკავშირდნენ ორგანიზაციებს, რომლებიც მუშაობენ ნიადაგის დაცვაზე;
2. მოძებნონ პარტნიორები სხვადასხვა ქვეყანაში;
3. მოიძიონ ინფორმაცია საქართველოს განედებში მდებარე ქვეყნების მიწის რესურსებისა და სოფლის მეურნეობის სპეციალიზაციის შესახებ.

ექსპერტთა ჯგუფი პროექტებს ამ პრიორიტეტების მიხედვით აფასებს.

ცნებები მკვიდრი წარმოდგენებით, რომლებიც ამ კომპლექსური დავალების დროს მუშავდება:

გეოგრაფიული კვლევა და ანალიზი (გამჭოლი) –  გეოგრაფიული კვლევისთვის მონაცემების მოპოვება შესაძლებელია სხვადასხვა მოვლენაზე უშუალო დაკვირვებით, სხვადასხვა რუკისა და ინფორმაციის წყაროს (ცხრილი, სქემა, დიაგრამა, გრაფიკი, ფოტო) გამოყენებით -შეფასების კრიტერიუმად არ გამომიყენებია. მე-9 კლასში ამ ცნების დამუშავება, ვფიქრობ, უკვე ავტომატურად მოხდება და შეფასების კრიტერიუმად მისი გამოყენების საჭიროება იკლებს.

გეოგრაფიული მოვლენა, გეოგრაფიული პროცესი – ნიადაგის ტიპების ჩამოყალიბებისა და გავრცელების კანონზომიერება;

მოსახლეობა და მეურნეობა – ვერტიკალური ზონალობისა და აგროკლიმატური  დარაიონების პრინციპების გავლენა სოფლის მეურნეობის დარგობრივ სტრუქტურაზე;

მდგრადი განვითარება – მოსალოდნელი საფრთხეები და ნიადაგდაცვითი ღონისძიებები.

კომპლექსური დავალების შესრულების სავარაუდო დრო 3/4 სააათი.

თუ მოგეწონათ, გამოიყენეთ. ძალიან სახალისოდ მიმდინარეობს მუშაობა. განსაკუთრებით პრეზენტაცია, პროექტის გეგმების განხილვა, ხმის მიცემა და დაფინანსების პროცესი. გისურვებთ წარმატებას.

ამერიკელი ავტორის, სპიკერისა და განმანათლებლის, ერიკ შენინგერის 2019 წელს გამოსული წიგნის, Digital Leadership-ის ეს ნაწილი ეძღვნება სასკოლო განათლების დღევანდელ გამოწვევებს. ავტორი, მკითხველთან საუბრისას, ცდილობს, გაგვიზიაროს თავისი დამოკიდებულება სკოლების ტრანსფორმაციასთან მიმართებაში და აღნიშნოს ის სირთულეები, რომლებიც ყოველთვის თან ახლავს ასეთი ტიპის, ფუნდამენტური ხასიათის ცვლილებებს. მიუხედავად წიგნის პოპულარობისა, აშშ-სა და სხვა ინგლისურენოვან ქვეყანაში, ავტორის ტონი და ემოცია ნათლად გვიჩვენებს, რამდენად მძიმედ მიმდინარეობს სასკოლო სამყაროს „დიგიტალიზაცია“ – ციფრული ტექნოლოგიების საშუალებებზე გადასვლა – თვით აშშ-ის სასკოლო განათლების სექტორში. საინტერესო და დასაფასებელია ერიკ შენინგერის შემართება და მისი ჯანსაღი დამოკიდებულება ცვლილებების ნელი ტემპისა და სიძნელეებისადმი. აქ კარგად ჩანს ავტორის ადამიანური, ჰუმანისტური დამოკიდებულება მასწავლებლისადმი, ადამიანებისადმი, რომლებსაც პროფესიულად ევალებათ ჩვენს ბავშვებთან მუშაობა, მათთან მრავალი საათის გატარება და რომელთათვის, საკმაოდ მტკივნეულია ტრადიციული საგანმანათლებლო სამყაროდან, „ციფრულ რევოლუციურ“ მეთოდებზე გადასვლა, ტექნოლოგიების ასეთი ტემპით განვითარებისა და ცვლილებების დროში.

მარტივი შეკითხვა, რომელსაც [ახლა] დავსვამთ, ასე ჟღერს: „როგორ შეიცვალა ბავშვის ცხოვრება ბოლო 150 წლის განმავლობაში?“. ამ შეკითხვაზე პასუხი იქნება: „ძნელია სფეროს მოძებნა, სადაც ის არ შეცვლილა!“ მაგრამ, თუ დღევანდელ და 100 წლის წინანდელ სკოლებს შევადარებთ, ვნახავთ, რომ ისინი ერთმანეთს უფრო ჰგვანან, ვიდრე განსხვავდებიან.

პიტერ სენჯი, წამყვანი ლექტორი, მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიური ინსტიტუტი,

სლოუნის მენეჯმენტის სკოლა (MIT Sloan School of Management)

სკოლა რეალურ ცხოვრებას უნდა ასახავდეს

ბევრ ჩვენგანს სჯერა, რომ ტექნოლოგიას საკმარისი პოტენციალი აქვს სკოლაში სწავლებისა და სწავლის კულტურის ტრანსფორმაციისათვის.

მიუხედავად ტექნოლოგიების გამოყენებისა, გაკვეთილის ეფექტურობის გასაზრდელად, ნასწავლის შესაფასებლად, მოსწავლეთა ჩართულობის გასაზრდელად თუ შემოქმედებითი უნარების გამოსავლენად, მათ განსაზღვრული როლი აკისრიათ სკოლის მრავალგვარ ფუნქციათა შორის.

მიუხედავად ჩემი მრავალჯერადი მოწოდებებისა, ბევრი სკოლა აგრძელებს ფუჭ მცდელობებს, მოამზადოს ბავშვები იმ სამყაროში საცხოვრებლად, რომელიც უკვე დიდი ხანია აღარ არსებობს; სამყაროსათვის, რომელშიც ტექნოლოგია უფრო ლამაზი დეკორაცია, ან უარეს შემთხვევაში, მიმზიდველი გასართობია და რომელსაც მნიშვნელობა არ აქვს მოსწავლეთა სწავლებაში.

ბევრი მოსწავლისათვის, სკოლა ვერ ასახავს რეალურ ცხოვრებას, რაც თავის მხრივ, მოსწავლეებში იწვევს სასწავლო და სწავლის პროცესისადმი სხვადასხვა დონის გაუცხოებას.

ამ შემთხვევაში, შეკითხვა ასე უნდა დაისვას: „როგორ შევძლოთ ისეთი სკოლების ტრანსფორმაცია, რომლებიც ჯერ კიდევ ვერ აცნობიერებენ მათი მოსწავლეების სწავლების სხვადასხვა საჭიროებას და ერთ ადგილს ტკეპნიან?“ ეს ძალიან მნიშვნელოვანია თუ მართლაც გვსურს ისეთი განათლების რეფორმა, რომელსაც არსებითი მნიშვნელობა ექნება მოსწავლეებისათვის.

ჩვენს მოსწავლეებს სურთ, იყვნენ კრეატიული, ისწავლონ თანამშრომლობის ატმოსფეროში, გამოიყენონ ტექნოლოგიები სწავლისთვის, დაუკავშირდნენ სხვა მოსწავლეებს, ახლო თუ შორს, გააცნობიერონ ის გზავნილები, რომლებსაც მედიიდან იღებენ და გადაჭრან რეალური სამყაროს პრობლემები.

ის სკოლები და საგანმანათლებლო სისტემები, რომლებიც არ იყენებენ ციფრულ სწავლებას და აქცენტს სტანდარტიზაციაზე აკეთებენ, ყოველთვის უარყოფით რეაქციას გამოიწვევენ ჩვენს მოსწავლეებში.

აუცილებელია გავითვალისწინოთ ტექნოლოგიის ძალა, რომელიც გარკვეულწილად, იმ კატალიზატორს წარმოადგენს, რომელიც საჭიროა მოსწავლეთა ჭეშმარიტი ჩართულობისა და მათთვის გაზიარებული კონცეფციების რეალურ ცხოვრებაში გამოსაყენებლად.

თუ სკოლა საშუალებას აძლევს მოსწავლეს, გამოიყენოს ციფრული საუკუნის საშუალებები სწავლის პროცესში (რომლებსაც ისინი ისედაც იყენებენ სკოლის კედლების მიღმა), მაშინ სკოლას აქვს შანსი მოსწავლეთათვის იპოვოს მეტი შესაბამისობა და არსი იმ მასალაში, რომელსაც ისინი მათ ასწავლიან.

სკოლის მართვა ციფრულ ეპოქაში, ან სხვაგვარად „ციფრული ეპოქის ლიდერშიფი“ – ინგლ. Digital leadership – შეიძლება აღვიქვათ, როგორც დამოკიდებულებებისა და მიდგომების სპეციფიკური ნაკრები, რომელიც მიმართულია სკოლის კულტურის ტრანსფორმაციაზე და ხელს უწყობს ბავშვების შემოქმედებითი ნიჭის გამომზეურებას, ახალი მეთოდებით ახალი არტეფაქტების შექმნას და სასწავლო მასალის შემეცნებითი შინაარსის დემონსტირებას.

„ახალი“ სასწავლო მასალა და „ახალი“ მართვა ციფრულ ეპოქაში, აღნიშნავს მოსწავლეთათვის ცოდნისა და უნარების ეფექტურად გადაცემას და მათში იმ თავდაჯერებულობის ჩამოყალიბებას, რომელიც მათთვის აუცილებელი იქნება კოლეჯში, უნივერსიტეტში, სამუშაო ადგილზე სწავლისა თუ შრომისას; რომელიც საფუძველს ჩაუყრის მათ წარმატებას სამომავლოდ; რომელიც ხელს შეუწყობს მათ წარმატებას ისეთ სამუშაო ადგილებზე და პროფესიებში, რომლებიც დღეს ჯერ კიდევ არ არსებობენ, ან ჯერ არ შექმნილან.

ყველაზე მნიშვნელოვანი კი „ციფრული ეპოქის ლიდერობაში“ გახლავთ განათლების კონსტრუქტივისტული, ჰეუტაგოგიური (ინგლ. Heutagogy[1]) მიდგომა სწავლებისადმი და თვით სწავლისადმი.

საინტერესოდ გვეჩვენება, რომ მასწავლებლები, მოსწავლეები, ქსელები, კავშირები, რესურსები და საშუალებები (ინგლ. Tools), ერთობაში ქმნიან უნიკალურ ობიექტ-ერთეულს, რომელსაც აქვს პოტენციალი, ინდივიდუალურად დააკმაყოფილოს მოსწავლის, განმანათლებლებისა და თვით საზოგადოების საჭიროებები (Gerstein, J., 2013).

ციფრული საშუალებები შესაძლებელს ხდიან გავამდიდროთ და განვავრცოთ ცოდნა, გავაზიაროთ გამოცდილება, გავაკეთოთ პრაქტიკის რეფლექსია და თავიდან გავიაზროთ იგი, შევისწავლოთ უკუკავშირი და რეაქციები და ხელი შევუწყოთ სწავლის პროცესს სხვებისთვის. სამეცნიერო კვლევებმა აჩვენეს, რომ ციფრულ სწავლას თან სდევს დადებითი ეფექტები მოტივაციისა და სწავლების შედეგების მხრივ, თუ მათ ტრადიციულ სწავლებას შევადარებთ (Gerstein, J., 2013).

ამის მიღწევა კი შესაძლებელი იქნება თუ მოსწავლეებს უზრუნველვყოფთ რეალურ სამყაროში არსებული საშუალებებით, რომელთა გამოყენებითაც ისინი შეძლებენ, ისწავლონ და შექმნან ახალი ცოდნა თავიანთთვის. სპეციფიკური ტექნოლოგიების გამოყენებაზე აქცენტირებით, უფრო ადვილია მოსწავლეების ჩართულობის გაზრდა, რაც თავის მხრივ, გააუმჯობესებს სწავლების შედეგებს. ეს რეალური გახდება მაშინ, როდესაც შეიცვლება სკოლების კულტურა  და ის ორიენტირებული გახდება ციფრულ ეპოქაში მოსწავლეთა საჭიროებებზე.

პატივი ეცი თითოეულ მოსწავლეს

ყველა ბავშვში არის დამალული რაღაც დიადი. მასწავლებლის ამოცანაა დაეხმაროს მას, იპოვოს და „გახსნას“ ეს „დიადი“.

თითოეული მოსწავლის პატივისცემა გახლავთ ის იარაღი, რომლითაც 21-ე საუკუნის ყველა „ციფრული“ ლიდერი უნდა აღიჭურვოს. ეს საჭიროა ისეთი სკოლების შესაქმნელად, რომლებშიც ციფრულ „იარაღებს“ პასუხისმგებლობით გამოიყენებენ ყოველდღიურ სასწავლო პროცესში.

ჩვენ აუცილებლად გვჭირდება საუბარი ჩვენს მოსწავლეებთან. მოსწავლის/სტუდენტის პატივისცემა ნიშნავს მათთვის დროისა და ენერგიის დათმობას, განსაკუთრებულ ყურადღებას მათ მიერ დასმულ შეკითხვებზე, მათი მიღწევების აღნიშვნას, მათი პრობლემებისადმი ყურადღებას, მათ დაფასებას, ძლიერი მხარეების ხაზგასმას და მათზე უბრალოდ ზრუნვას (Tomlinson, 2011).

მოსწავლეები უნდა იყვნენ ტრანსფორმაციული ცვლილებისა და ღონისძიებების ნაწილი და მათ ხმებს, ნათქვამს თუ ნაწერს, შეუძლია ძალიან ღირებული წვლილი შეიტანოს ყველაფერში: იქნება ეს კურიკულუმი თუ პედაგოგიკა, ტექნოლოგიის შეძენა თუ სწავლისათვის გამოყოფილი დროის განაწილება.

პატივისცემა ასევე მოიცავს პროფესიული ზრდის ახალი გზებისა და ბილიკების ძიებას, რაც საშუალებას მოგვცემს, აღმოვაჩინოთ და განვახორციელოთ სიახლეები მათთან ერთად და მათი სახელით. ჩვენს სკოლებში ყველა ბავშვი იმსახურებს ისეთ ზრდასრულ ადამიანებს, რომლებსაც სჯერათ მათი.

(VII ნაწილის დასასრული)

[1] Heutagogy, ჰეუტაგოგია (დაახლ. თვითმართვადი სწავლა) – ახალი ტერმინი პედაგოგიკაში, რომელიც 21-ე საუკუნეში გაჩნდა (Kenyon and Hase, 2001) და გამოიყენება ახალი, მოქნილი სწავლებისათის, როდესაც მოსწავლე, მასწავლებელთან მოლაპარაკებით, თვითონ განსაზღვრავს სასწავლო მიმართულებას, მასალას და სწავლების მიმართულებას. პროცესი, როგორც ამას მეცნიერები აღნიშნავენ, გულისხმობს მოსწავლის ავტონომიას და მჭიდრო კავშირსა და დახმარებას მასწავლებლის მხრიდან. იხ. წყარო: https://www.teachthought.com/pedagogy/a-primer-in-heutagogy-and-self-directed-learning/

ახალგაზრდა ჩიკაგოელი მასწავლებელი პოლ ემერიკ ფრანსი, სილიკონის ველის ტექნიკური სტარტაპის ყოფილი თანამშრომელი და გამოცემა „Reclaiming Personalized Learning“-ის ავტორი ჰყვება, თუ როგორ შეიძლება სასკოლო გაკვეთილების გამრავალფეროვნება დისტანციურად და არა მხოლოდ დისტანციურად.

პოლ ემერიკ ფრანსმა მასწავლებლობა მოულოდნელად გადაწყვიტა – ის სამუსიკო ფაკულტეტზე სწავლობდა, მაგრამ ერთხელაც საზაფხულო ბანაკში უმცროსკლასელებთან ერთად მოუწია ყოფნა. იქ მიხვდა, რომ პედაგოგიკა მისი საქმე იყო. გარისკა და სხვა ფაკულტეტზე გადავიდა. ამბობს, რომ ბავშვების სწავლების პროცესზე დაკვირვება საინტერესო პროცესია, განსაკუთრებით 8-10 წლის მოსწავლეებზე, რომლებიც ამ ასაკიდან იწყებენ აბსტრაქტულად აზროვნებას, სიღრმისეულად მსჯელობას და ფიქრს იმაზე, თუ რა ხდება მსოფლიოში.

ჩიკაგოელი მასწავლებლის პირველი რჩევაა, რომ პედაგოგმა, საკლასო ოთახში შესვლისთანავე, დაივიწყოს, რომ ერთადერთია, ვინც ყველაფერი იცის. ყველაფრის მცოდნე მასწავლებლები არ არსებობენ. მასწავლებლის მთავარი ფუნქცია მოსწავლეებისთვის მიმართულების  მიცემა და სწავლაში დახმარებაა.

ამერიკელი მასწავლებელი ამბობს, რომ მას სრულყოფილად არ ესმის მათემატიკა და ლიტერატურა, მაგრამ ინფორმაციის მოძიების კარგი უნარი აქვს. იცის, თუ როგორ უნდა დასვას სწორი შეკითხვა და როგორ ასწავლოს ბავშვებს ერთმანეთთან ურთიერთობა.  მიაჩნია, რომ ამ უნარების განვითარება თანამედროვე მასწავლებლისთვის აუცილებელია, თუკი ნამდვილად სურს მოსწავლეთა აღზრდა-განათლებაში მნიშვნელოვანი წვლილის შეტანა.

ფრანსს მიაჩნია, რომ 2020 წლის პანდემიამ ბევრ მასწავლებელს მისცა გამოცდილება და აჩვენა, რამდენად საჭიროა კომუნიკაციის უნარი. როდესაც ფრანსი თავის მოსწავლეებთან ონლაინსწავლებაზე გადავიდა, ცდილობდა, ისე დაეგეგმა გაკვეთილები, რომ მოსწავლეებს მაქსიმალურად შეძლებოდათ ერთმანეთთან ურთიერთობა. მან შემოიღო „საოფისე დრო“, დრო, როდესაც მოსწავლეებს მასწავლებელთან შეხვედრა და დაგროვილი შეკითხვების მიცემა შეეძლოთ, ან შეეძლოთ ეთხოვათ მასწავლებლისთვის, რომ ის დახმარებოდა მათ რომელიმე დავალების შესრულებაში, ანდა ერჩია, რა წაეკითხათ თავისუფალ დროს.

ამერიკელი მასწავლებელი პოლ ემერიკ ფრანსი ამბობს: „ზედმეტადაც ნუ შეაფასებთ ტექნოლოგიისა და ონლაინინსტრუმენტების როლს სწავლებაში. მე მომიწია მუშაობა სილიკონის ველის სტარტაპკომპანიაში, სადაც ვამუშავებდი ინსტრუმენტებს პერსონალიზებული განათლების იდეის განსახორციელებლად, რაც დიდად შთამაგონებდა. ვფიქრობდით, რომ პროცესში ბავშვების ჩართულობის საუკეთესო გზა იყო სასწავლო პროგრამების, ინდივიდუალური პროგრამების პერსონალიზაცია თითოეული მოსწავლისათვის.

„ფლეილისტების“ დიდი იმედი მქონდა – ინდივიდუალური საკლასო აქტივობების ჩამონათვალის, მაგრამ როდესაც ჩვენი საუკეთესო პრაქტიკის დანერგვა საკლასო ოთახში დავიწყე, მივხვდი, რომ შევცდით. სწავლის პერსონალიზება ძალიან კარგი იდეაა და ახლა მისი დანერგვის მრავალი ტექნოლოგიური საშუალება არსებობს, მაგრამ სწავლა, პირველ რიგში, ბავშვებთან ურთიერთობასა და მასწავლებელთან არის დაკავშირებული. იმ წმინდა ალგორითმულ სქემაში ცოცხალი ურთიერთობა კი დიდი დანაკლისია.

გარკვეული დროის შემდეგ, თანდათან, ჩემი მოსწავლეების სახეები დამავიწყდა და მივხვდი, რამდენად მყიფე იყო ეს მოდელი.

კვირაში 60-70 საათს ვმუშაობდი თითოეული ბავშვის სასწავლო გეგმის პერსონალიზებაზე, შემდეგ კი გულწრფელად ვკითხე საკუთარ თავს: „მუშაობს ეს?“ პასუხი იყო – „არა“. როდესაც რომელიმე ბავშვს ჩემი დახმარება სჭირდებოდა, ყურადღებას ვაკლებდი – ვიღაცას უკვე შეესრულებინა დავალება და მოწყენილი იჯდა, ვიღაც კი პირველ ეტაპზე იყო გაჩერებული.

იდეალურ შემთხვევაში, კლასის სასწავლო გეგმა საშუალებას უნდა გაძლევდეს, რომ ყველა მოსწავლე თავს კომფორტულად გრძნობდეს და მაქსიმალურად იყოს ჩართული საერთო სასწავლო პროცესში. თუმცა, როდესაც ჩვენ უბრალოდ ვანაწილებთ პერსონალურ დავალებებს, მოსწავლეებს არ უჩნდებათ ჩართულობის განცდა, პირიქით.

იმის გასაგებად, მუშაობს თუ არა მასწავლებლების მიერ შერჩეული საგანმანათლებლო ტექნოლოგიები, ვურჩევ უპასუხონ კითხვებს: ამარტივებენ თუ არა ისინი სასწავლო პროცესს? ზრდიან თუ არა თითოეული მოსწავლის ინდივიდუალურ პოტენციალს? იძლევიან თუ არა იმის საშუალებას, რომ ნაცნობ თემას ახალი კუთხით შეხედონ? გულისხმობენ თუ არა ისინი ბავშვთა კომუნიკაციას ერთმანეთთან და მასწავლებელთან?

და კიდევ – მთავარია არა შეფასება, არამედ ადამიანი. ზოგადად, ჰუმანიზაცია ეს არის ადამიანის სწრაფვა უფრო მეტი ადამიანურობისკენ, ზრდისა და განვითარების პროცესში. ანალოგიურია განათლებაში: ბავშვები რომ იზრდებიან, უფრო მეტ დროს ხარჯავენ სწავლაზე, უფრო ყურადღებით ექცევიან საკუთარ თავს, გარშემომყოფებსა და სამყაროს, რომელშიც ცხოვრობენ.

განათლების ჰუმანიზებით, ჩვენ უბრალოდ ამოვატივტივებთ ზედაპირზე ამ მარტივ მოსაზრებას. ერთი კითხვა, რომელიც, როგორც მეჩვენება, ყველა მასწავლებელმა უნდა დაუსვას საკუთარ თავს, არის: ის, რასაც გაკვეთილზე ამ წამს ვაკეთებ, ეხმარება თუ არა ჩემს მოსწავლეს გახდეს უფრო ადამიანური, კეთილი, პასუხისმგებლიანი, სხვის მიმართ ყურადღებიანი?

ჩემი მოკრძალებული რჩევაა მასწავლებლებისთვის – შეეცადონ, გაკვეთილის თითოეული თემა მოსწავლეებთან განსახილველ საკითხად აქციონ და დისკუსია გამართონ. ეს დაეხმარება მათ კრიტიკულ აზროვნებაში, გააზრებაში, რაზეა საერთოდ საუბარი და რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი. მასწავლებელიც ბევრად მეტ შედეგს მიიღებს, ვიდრე შემდეგი სქემის მიხედვით: „ახსნა – დავალებების მიცემა – შეფასება“. სასწავლო პროცესის არსი საუბარია – ესაუბრეთ ბავშვებს უფრო ხშირად.

2020 წლის აგვისტოში სკოლიდან წამოვედი. პანდემიის მიუხედავად, აშშ-ში ბევრ პედაგოგს აიძულებდნენ, სკოლაში ევლო. ამაზე ბევრი დებატი იყო – გაიხსნას თუ არა სკოლა ახალ სასწავლო წელს. სამწუხაროდ, ხშირად ჩვენი აზრი ნაკლებად აინტერესებთ. მიმაჩნია, რომ მასწავლებელი არ უნდა იყოს ბავშვისთვის საფრთხე, რადგან ჯერ კიდევ არ გვაქვს ვაქცინა, არ ვიცით როდის გამოჩნდება ის, მილიონობით ადამიანი  კვლავ ავადდება და მათი დაღუპვის სიხშირე იზრდება. ამის მიუხედავად, ბევრ მასწავლებელს აიძულებდნენ კლასებში დაბრუნებას. მე დროებით დავტოვე სკოლა. მასწავლებელსაც უნდა ჰქონდეს არჩევნის საშუალება. არ ვიცი, როგორ არის საქმე სხვა ქვეყანაში, მაგრამ აქ მასწავლებლები სუპერგმირებივით უნდა იყვნენ და თავიანთი ჯანმრთელობა, ოჯახი, სიცოცხლე უნდა შესწირონ სკოლას. ესეც სადავოა. მასწავლებლის პროფესია უდავოდ ძალიან კარგია, მაგრამ ყველაა კი მზად იმისათვის, რომ თავი გაწიროს? ვფიქრობ, ერთ-ერთი მთავარი გაკვეთილი, რომელიც პანდემიის გამოცდილებიდან უნდა მივიღოთ, ისაა, რომ მასწავლებლები ძალიან მნიშვნელოვანი ადამიანები არიან და მათ უნდა მოვუფრთხილდეთ“.

საბავშვო ლიტერატურული კონკურსის „ოქროს ბუმბულის“ პარალელურად ესეების ქვეკონკურსი გრძელდება, სადაც მონაწილეობას უფროსკლასელები იღებენ. ყოველ კვირას ცხადდება ესეს ახალი თემატიკა და მოსწავლეები თავიანთ აზრებს გვიზიარებენ წიგნისა და ლიტერატურის შესახებ.

კონკურსის მეხუთე კვირის თემა „საბავშვო წიგნი, რომელშიც ვიცხოვრებდი“ იყო. მრავალ საინტერესო ესეს შორის ჟიურიმ ლევან ჭანტურიას ტექსტი გამოარჩია, რომელიც კონკურსის მეხუთე კვირის გამარჯვებული გახდა.

გთავაზობთ გამარჯვებულ ნაშრომს.

ავტორი ლევან ჭანტურია

წმ. ალექსი შუშანიას სახელობის მართლმადიდებლური სკოლა-გიმნაზია, IX^ა კლასი

საბავშვო წიგნი, რომელშიც ვიცხოვრებდი

„მიწაში იყო სორო, რომელშიც ჰობიტი ცხოვრობდა“, აი ასე იწყება ბავშვების უსაყვარლესი სათავგადასავლო და ფენტეზის ჟანრის წიგნი – ჰობიტი. ეს არის წიგნი, რომელმაც არა მარტო მე, არამედ ყველა ბავშვს გზა გაუხსნა იმ უსაზღვრო მომავლისკენ, რომელსაც თავგადასავლების სამყარო ქვია. ობიექტურად რომ შევაფასოთ, ჰობიტი ფენტეზის ჟანრის საუკეთესო წიგნია, რაც დაწერილა, სწორედ ამ წიგნმა მისცა საზრდო ამ ჟანრის ავტორებს. ჩემთვის ამას ისიც ემატება, რომ ეს იყო წიგნი, რომლითაც დავიწყე კითხვა და რომელმაც შემაყვარა წიგნი. დარწმუნებული ვარ, უმეტესობა ჩემი თანატოლისთვისაც ასე იყო.

წიგნი არის მარტივი ენით დაწერილი და ადვილი წასაკითხია ნებისმიერი ასაკის ადამიანისთვის, ის დატვირთულია საბავშვო ხუმრობებით (მაგ. გოლფის შექმნის ისტორია), ლექსებით, სიმღერებით, მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ ეს მხოლოდ ბავშვების წიგნია, არამედ ეს არის ყველაზე გამორჩეული წიგნი, იმით, რომ მკითხველის ასაკთან ერთად ზღაპრულიდან ნამდვილ კლასიკურ წიგნად იქცევა, არაერთხელ მაქვს წაკითხული და კიდევ ბევრჯერ წავიკითხავ ასაკის მატებასთან ერთად, რადგან ყოველ წაკითხვაზე მაძლევს იმ თვისებას და გამოცდილებას, რაც მე მჭირდება კონკრეტულ ასაკში.

როდესაც ჰობიტი პირველად წავიკითხე, ეს უფრო ძილის წინ წასაკითხი ზღაპარი იყო, თავისი კეთილი და ბოროტი პერსონაჟებით, რომელსაც ჯ.რ.რ. ტოლკინი მზრუნველი მამასავით მიკითხავდა. მე მომწონდა ბილბო, ვხედავდი ჩემ თავს მის ადგილას, მსურდა მემოგზაურა მასთან ერთად, ვყოფილიყავი ჯუჯების თანამეგზური, მომევლო შუახმელეთი, მერწმუნეთ ბილბოზე ნაკლებად არ მსურდა ელფების ნახვა. მეც მეშინოდა გობლინების და ორკების, მეშინოდა ბნელეთის ტყეში. წარმოიდგინეთ, განდალფი ისე ძლიერ მიყვარდა, რომ ამ ჯადოქარს ვუყურებდი, როგორც ჩემს მასწავლებელს და ყოველთვის როცა შემეშინდებოდა, ვიცოდი რომ ის მოულოდნელად, საიდანღაც გამოჩნდებოდა. არაერთხელ ჩამძინებია ტკბილად ამ წიგნთან ერთად, როცა თავს ელრონდის სამეფოში, შუაველში წარმოვიდგენდი, რადგან ეს ყველაზე უსაფრთხო ადგილი იყო მთელს შუახმელეთში. არა მარტო ბილბომ, არამედ მეც ვიპოვე ის მთავარი ბეჭედი, რომელმაც სიმამაცე შემმატა, თანაც იმდენი, რომ მე და ბილბო დრაკონის მოტყუებას ვცდილობდით. აი რა მომცა ამ წიგნმა ამ ასაკში: ბავშვობის ტკბილი მოგონებები, სიმამაცე, სამყაროს ინტერესი, მეგობრობა, სახლის სიყვარული. ბილბომ მასწავლა, რომ არაფერია სახლზე ტკბილი და მეგობრებზე ძვირფასი.

მეორეჯერ წაკითხვისას იმ ასაკის ვიყავი, როცა უკვე უნდა მეზრუნა ურთიერთობების ჩამოყალიბებასა და ჩემთვის ძვირფას ხალხზე. შესაბამისად, დანამდვილებით შემიძლია ვთქვა, რომ ამ წიგნმა მომცა ის, რაც მჭირდებოდა. ეს არის წიგნი, რომელიც ყველაზე მარტივად განმარტავს და ასწავლის ბავშვს თუ რა არის: მეგობრობა, ძმობა, ერთობა, თავგგანწირვა, სიყვარული.

ამ ჯერზე ბილბოზე მეტად თორინმა დამაინტერესა და თორინი გახდა ის გმირი, რომელიც დიდი ხნის მანძილზე მინდოდა ვყოფილიყავი. თორინმა გამზარდა როგორც ლიდერი, მასწავლა, რას ნიშნავს შენი ხალხისა და სამშობლოსთვის ბრძოლა. მან და მისმა 13-კაციანმა არმიამ მასწავლა, რომ ძალა არა რაოდენობაში, არამედ ერთგულებაშია. ასევე ესგაროთელმა ბარდიმ მასწავლა, რომ ადამიანი ყველა მიზანს მიაღწევს, თუ მოინდომებს, რომ მამა, მოკვდავი ადამიანი, შვილის გულისთვის გამანადგურებელ დრაკონსაც შეებრძოლება. სმაუგისგან ავიღე მაგალითი, თუ რამხელა უაზრობაა ტრაბახი, თუნდაც უდიდესი განძის მცველი, გიგანტური დრაკონი იყო.

ამ ჯერზე ბილბოს გადაწყვეტილებამ ეჭვები გამიჩინა და გამაკვირვა იმან, თუ რატომ უღალატა მან თორინს, მაგრამ ბოლოს მივხვდი, რომ ბილბოსგან ღალატი ის იქნებოდა, რომ სიხარბისგან დაბრმავებულ თორინისთვის კიდევ გაეღვივებინა ეს გრძნობა. რა თქმა უნდა, ამ ჯერზეც ვიმოგზაურებდი ამ გასაოცარ სამყაროში, ოღონდ ახლა არ შევუშინდებოდა არც გობლინებს და არც დრაკონებს. მეც ვიფრენდი გიგანტური არწივებით, მეც ვიხალისებდი ელფებისგან გაქცევისას და დავტკბებოდი ერებორის (მარტოსული მთის) სიდიადით.

საბოლოოდ, მინდა კიდევ ერთხელ აღვნიშნო, რომ ეს არის წიგნი, რომელშიც მე უკვე ვიმოგზაურე, ვიცხოვრე, ეს არის ადგილი, სადაც მე გავიზარდე.

მერწმუნეთ, შუახმელეთის რუკა საქართველოს რუკასავით ვიცი. არ შეცდეთ და არ იფიქროთ, რომ ეს ერთი უბრალო საბავშვო წიგნია. არა, ეს ის განძია, რომელიც კაცობრიობას ჯერ კიდევ არ შეუსწავლია. მეც ნელ-ნელა ვაკეთებ ამ ჩემთვის უკვე კლასიკური წიგნიდან სიმბოლოების აღმოჩენებს. მაგ., ჩრდილოეთი, ძველთაძველიდან ბოროტების ადგილად ითვლებოდა, დასავლეთი გამოყენებულია, როგორც სახლის სიმბოლო (როგორც ინგლისი), ხოლო აღმოსავლეთი – შიშისა და იდუმალების სიმბოლოა, რადგან სწორედ აღმოსავლეთიდან ურტყამდა ინგლისს მტერი და აღმოსავლეთის ქვეყნები მათთვის ითვლებოდა განუვითარებლად. ასეთი სიმბოლოებით არის დატვირთული ჰორიზონტის მხარეები შუახმელეთში. ჯუჯები შეგვიძლია შევადაროთ ებრაელებს, რომლებმაც დაკარგეს სამშობლო და იბრძვიან მის დასაბრუნებლად, ბილბო კი სიყვარულს უჩენს მკითხველს ჯუჯებისადმი.

ნუთუ, საბავშვოა ეს წიგნი, რომლისთვისაც ტოლკინმა საკუთარი ენა და დამწერლობა შექმნა, როცა ამ წიგნმა თითქოს ისესხა დეტალები მითოლოგიიდან, მაგრამ ბოლოს თვითონ შექმნა ყველასგან გამორჩეული მითოლოგია. ამ წიგნით დაიწყო ჩემი მოულოდნელი მოგზაურობა, რომელიც თავიდან თითქოს უმნიშვნელო ბეჭდის პოვნამ იმ გიგანტური სამყაროდ აქცია, რომელსაც ბეჭდების მბრძანებელი და სილმარილიონი ჰქვია.

შეგახსენებთ, რომ კონკურსი გრძელდება, მომავალ კვირაში იხილავთ ახალ გამარჯვებულ ესეს თემაზე „დიალოგი საყვარელ საბავშვო მწერალთან“. სწორედ ეს არის ამ კვირის საკონკურსო სათაური.

დაინტერესებულ მოსწავლეებს საკონკურსო ნამუშევრის გამოგზავნა 15 ნოემბრის ჩათვლით შეუძლიათ ელექტრონულ მისამართზე essays@karchkhadze.ge.