• ტომ!

პასუხი არ არის.

• ტომ!

პასუხი არ არის.

• რა დაემართა ამ ბიჭს? ტომ!

მასწავლებელი აკვირდება კომპიუტერის ეკრანზე გამორთული ხმისა და ვიდეოკამერის ნიშნებს ….

გეცნოთ, ალბათ, ეს სიტუაცია?! ხშირად აღმოვჩენილვართ დეიდა პოლის როლში, როდესაც ამაოდ ვეძებთ და ვუხმობთ მოსწავლეს. არ იქნება ურიგო, თუ ჩვენს გამოცდილებას გაგიზიარებთ, როგორ შევძელით დისტანციური სწავლების პირობებში  მოსწავლეები არ „გვეძებნა“ გამორთული კამერების მიღმა და თავად გასჩენოდათ სურვილი, „ღია“ ყოფილიყვნენ ვირტუალურ საკლასო ოთახში.

თუ გავითვალისწინებთ იმას, რომ ეფექტური სწავლების ძირითადი განმსაზღვრელი პირობა მოტივაციაა, მოსწავლეთა მოტივირებულობის ერთ-ერთი ფაქტორი კი მასწავლებლის პროფესიონალიზმთან, მშობელთა ჩართულობასთან და საგნობრივ სტანდარტთან ერთად შინაარსიცაა, ჩვენ გადავწყვიტეთ შინაარსზე ორიენტირება. მისი მნიშვნელობის წინ წამოწევა. ისეთი დავალებების და აქტივობების შეთავაზება, რომელთა შინაარსი იქნებოდა მათთვის სტიმულის მიმცემი.

მე-5 კლასის ქართული ენისა და ლიტერატურის სახელმძღვანელოში „ ტომ სოიერის თავგადასავლის“  მოცემული ნაწყვეტის გაცნობის შემდეგ დავიწყეთ ფიქრი, როგორ აგვერიდებინა რუტინული დავალებები და შეგვეთავაზებინა მოსწავლეებისათვის კრიტიკული აზროვნებისა და პრობლემის გადაჭრის უნარების განმავითარებელი აქტივობები. დავალებები, რომელთა შესრულებისას ბავშვები შეძლებდნენ ტექსტის შინაარსის დაკავშირებას თავიანთ რეალობასთან. ვინაიდან, ონლაინ სწავლების დროს მარტივად გვქონდა წვდომა ელექტრონულ რესურსებზე, შევძელით და ერთობლივად  ვნახეთ ამავე ნაწარმოების მიხედვით შექმნილი ფილმი ,,ტომ სოიერის თავგადასავალი“. რა თქმა უნდა, შევადარეთ ტექსტი ფილმს და მსგავსება- განსხვავებებიც მრავლად აღმოვაჩინეთ.  მომდევნო ეტაპზე გამოვიყენეთ ,,რადიო თავისუფლების“ ვიდეორგოლი  სახელწოდებით „რატომ ვცემთ ბავშვებს აღზრდის სახელით“, რომელიც ძალიან დაგვეხმარა პრობლემის გააზრებაში, ვარაუდების გამოთქმასა და დასაბუთებულ მსჯელობაში. ბავშვებმა გამოკვეთეს ტომის პრობლემები და შემოგვთავაზეს მათი გადაჭრის გზები  საკუთარი  გამოცდილებიდან. ჩვენი შემდეგი ნაბიჯი იყო  ,,წერილი დეიდა პოლს“.  დავალების პირობის მიხედვით, დეიდა პოლისთვის მიწერილ წერილში ბავშვებს უნდა გაეზიარებინათ საკუთარი აზრები,  შეხედულებები და შთაბეჭდილებები ტომისა და დეიდას ურთიერთობის, აღზრდის წესების და სასჯელის გამოყენების შესახებ.    მათი წერილები  საკმაოდ ემოციური აღმოჩნდა. ვიმედოვნებთ, მიაღწევს თანამედროვე „დეიდა პოლის“ ყურამდე ეს გულწრფელი სიტყვები  და ეს, ფაქტობრივად, მათი იდეების გამოცდა იქნება.

მომდევნო აქტივობა მიზნად ისახავდა ბავშვებში წარმოსახვის, ფანტაზიის განვითარებას. ვთხოვეთ მათ, წარმოსახვაში სტუმრებოდნენ ტომის კარ-მიდამოს, დახმარებოდნენ ტომს მესრის შეღებვაში, ერთი პირობით, მესერზე უნდა დაეწერათ ფრაზები, რომლებიც უნდოდათ ეთქვათ ტომისთვის. ეს შეიძლება ყოფილიყო რჩევები, თხოვნები, მოწოდებები  ან შეტყობინებები.

შემოქმედებითი სახის პროდუქტის შექმნა დავგეგმეთ შემაჯამებელ აქტივობად. დავალების პირობა ასეთი იყო: წარმოიდგინე, რომ შენ ხარ დიზაინერი, ვინც ქმნის და აფორმებს წიგნის ყდას (გარეკანს). ამჟამად გაქვს შემოთავაზება შექმნა ,,ტომ სოიერის თავგადასავლის“ ახალი გამოცემისთვის ილუსტრირებული გარეკანი, რომელიც უნდა ეხმიანებოდეს ნაწარმოების შინაარსს, პერსონაჟების ხასიათს და გარეგნობას. არ დაგავიწყდეს ისიც, რომ ყდაზე უნდა ეწეროს ნაწარმოების სათაური და ავტორი. არ მიითვისო სხვისი ნამუშევარი, შეეცადე შენი ხედვა გვაჩვენო (მთავარი შინაარსია და არა ნახატის ხარისხი). ჩვენ გავაკეთებთ ამ ნამუშევრების წარდგენას. წარდგენისას უნდა მოგვიყვე, როგორ ჩადე ნაწარმოების მთავარი სათქმელი ილუსტრაციაში და თუ შესაძლებელია, როგორ გააუმჯობესებდი შენს ნამუშევარს.

დაგვეთანხმებით, ალბათ, რომ ბავშვების შექმნილი  ილუსტრაციები  ორიგინალური ხედვით გამოირჩევა.

საკითხი ვრცელი და საინტერესო აქტივობებით იყო დახუნძლული, მაგრამ ერთი სტატიის ფარგლებში, მხოლოდ მნიშვნელოვანი და ბავშვებისთვის განსაკუთრებულად სახალისო დავალებები გაგიზიარეთ.

აქვე დავამატებთ, რომ სამომავლო გამოწვევად დაგვრჩა იდეა  „ტომი ჩემს საკლასო ოთახში“ (დისტანციურ თუ რეალურ გარემოში). როგორი მეგობარი იქნებოდა? რით დაინტერესდებოდა ყველაზე მეტად? როგორი ურთიერთობა ექნებოდა მასწავლებლებთან?  რა იქნებოდა მისი საყვარელი  ონლაინ  ან ოფლაინ ოინი?

თანამედროვე მაღალტექნოლოგიური ფინეთი, რომელიც გამოირჩევა შესანიშნავი ინფრასტრუქტურითა და ცხოვრების მაღალი დონით, ჯერ კიდევ ასი წლის წინ აგრარული ქვეყანა იყო. მოსახლეობის უმრავლესობა უშუალოდ ან ირიბად იყო ჩართული სოფლის მეურნეობაში. დღეს ფინეთის ეკონომიკის 69% მომსახურების სექტორზე მოდის, 28% – მრეწველობაზე, ხოლო 3% – სოფლის მეურნეობაზე. ბედნიერების მსოფლიო ინდექსით ფინეთი უკვე მეოთხე წელია ლიდერობს, რასაც, სავარაუდოდ, ბუნებასთან ჰარმონიული ურთიერთობაც განაპირობებს.

როგორ დაიწყო ბუნების დაცვა და რა პრიორიტეტები დაისახა ქვეყანამ მე-20 საუკუნეში?

ფინელებს ჯერ კიდევ ძალიან მჭიდრო კავშირი აქვთ ბუნებასთან, რომელიც უნიკალურია დასავლურ სამყაროში. ფინეთის ურბანულ ცენტრებშიც ყოველთვის არის სწრაფი და მარტივი გზა პარკში, ტყეში ან უდაბნოში გაქცევისა და ბუნებასთან ჰარმონიზაციისთვის.

ფინეთის პირველი ეროვნული პარკი შეიქმნა 1938 წელს, 60-წლიანი დებატებისა და იურიდიულ სისტემაში შეტანილი ცვლილებების შემდეგ. ეროვნული პარკების შესახებ საზოგადოებრივი დისკუსია გამოიწვია მეცნიერისა და მკვლევრის  ადოლფ ერიკ ნორდენშელდის წინადადებამ, დაცული ტერიტორიები დამკვიდრებულიყო სახელმწიფო საკუთრებაში არსებულ მიწებზე.

ფინეთის პირველი დაცული ტერიტორიების შექმნისას გაითვალისწინეს იგივე საკითხები, რომლებიც დღესაც მნიშვნელოვნად მიიჩნევა. ბუნება განიხილებოდა როგორც ეროვნული მემკვიდრეობა და არა როგორც ნედლეული ეკონომიკური ზრდისა და სამეცნიერო განვითარებისთვის. მე-20 საუკუნის დასაწყისში ბუნების დამცველებს მკაცრი კულტურული და პატრიოტული ღირებულებები ჰქონდათ. ანალოგიურად იქნა განხილული ბუნების კონსერვაცია შეერთებულ შტატებშიც, მსოფლიოში პირველი ეროვნული პარკის – იელოუსტოუნის დაარსებისას.

მიუხედავად იმისა, რომ ფინეთს მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ინფრასტრუქტურის აღდგენა და ომის შედეგების აღმოფხვრა ჰქონდა პრიორიტეტად დასახული, ახალი დაცული ტერიტორიების შექმნაც ეროვნული მნიშვნელობის ამოცანად ითვლებოდა. ეროვნული პარკების მეორე ნაკრები შეიქმნა 1956 წელს: ლიესიარვი, ლინანსაარი, პიუჰია-ჰიაკი, პეტკელიარვი, როკუა, ოულანკა და ლემენიოკი.

ეროვნული პარკები განლაგებული იყო მეცჰალიტუსის (Metsähallitus, სახელმწიფო სატყეო საწარმო) საკუთრებაში არსებულ მიწებზე და მათ მეცჰალიტუსი მართავდა. იმ დროს ჯერ კიდევ არ არსებობდა კანონები, რომელთა მიხედვითაც წარმიმართებოდა დაცულ ტერიტორიებზე ზრუნვა. ეროვნული პარკების დასასვენებელ ადგილებად გამოყოფა მხოლოდ 70-იანი წლების დასაწყისში დაიწყო. იმ პერიოდისთვის ფინეთის ეროვნული პარკების ქსელი რეგიონული და ბუნებრივი ღირებულებების თვალსაზრისით არასაკმარისად მიიჩნეოდა. შესაბამისად,  საჭირო გახდა ეროვნული პარკების წარმომადგენლობითი და კარგად მართული ქსელის შექმნა.

ეროვნული პარკების კომიტეტმა 1974 წელს დაიწყო ფუნქციონირება, ორი წლის შემდეგ კი  ფინეთის მთავრობამ 42 ახალი ეროვნული პარკი შექმნა, რომლებიც მოიცავს მხოლოდ სახელმწიფოს საკუთრებაში არსებულ მიწებს. 1982 წელს დაარსდა კიდევ 11 ეროვნული პარკი.

დაცული ტერიტორიების შექმნის დასაწყისში აქცენტი უმთავრესად ნაკრძალებზე ისმებოდა, მერე კი ეროვნულ პარკებზე გადაინაცვლა. მიიჩნეოდა, რომ ეროვნული პარკები უკეთესად ემსახურებოდა დასვენების საჭიროებებს, ხოლო ნაკრძალები ძირითადად სამეცნიერო მიზნებისთვის იქმნებოდა და იქ მკაცრი კანონები მოქმედებდა.

ეროვნული პარკების შექმნისას თავდაპირველად საჭირო იყო მართვის გეგმის შედგენა, რომლის კონცეფცია “იმპორტირებულ” იქნა აშშ-ს ეროვნული პარკების სამსახურიდან. მართვის გეგმაში ჰარმონიულად არის შერწყმული ბუნების დაცვისა და რეკრეაციული მიზნები.

ფინეთის ეროვნული პარკები ამერიკულ მოდელებს ჰგავს სხვა თვალსაზრისითაც: ბუნება ველური და ხელუხლებელია. გარდა ამისა, ეროვნული პარკის კონცეფცია აშკარად აერთიანებს ეროვნული ლანდშაფტის კონცეფციას.

ფინეთის ისტორია და კულტურა განუყოფელია ფინური ბუნებისგან. ეს განსაკუთრებით ეხება ლაპლანდიის მკვიდრ ხალხს, რომელსაც ათასწლეულების განმავლობაში მჭიდრო კავშირი ჰქონდა მიწასთან მეცხოველეობის, თევზაობის, ნადირობისა და ტრადიციული ხელნაკეთობების საშუალებით. მათი საარსებო წყარო უმთავრესად ბუნება იყო.

მრავალი ისტორიული და კულტურული ადგილია შემონახული ამჟამინდელი და მომავალი თაობებისთვის, რათა შეისწავლონ, განიცადონ და ისიამოვნონ. ისტორიული წყაროები ცხადყოფს, თუ როგორი გახდა ფინეთი დღეს.

თქვენც შეგეძლებათ წარსულში გადაინაცვლოთ, თუ ღამეს გაატარებთ ქოხში, სადაც წინათ ოქროს მაძიებლები, ირმების მწყემსები ან ტყის რეინჯერები ცხოვრობდნენ. ფინეთის ეროვნულ პარკებში შეგიძლიათ იხილოთ პეიზაჟები, რომლებიც შთააგონებდა მხატვრებსა და მწერლებს, რომლებიც საუკუნეების განმავლობაში ფინეთის ისტორიასა და კულტურას ქმნიდნენ.

ფინეთის უმეტეს ნაწილში დომინირებს ფიჭვისა და ნაძვის წიწვოვანი ტყეები, გვხვდება ზოგიერთი ფოთლოვანი ხე, უმთავრესად – არყი. ფინეთის ტყეების უმეტესი ნაწილი სახეცვლილია, მაგრამ არსებობს მრავალი ტყე, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში ხელუხლებელი იყო და ახლა ეროვნულ პარკებსა და სხვა ნაკრძალებშია დაცული.

ფინეთისთვის დამახასიათებელია ტბებისა და ჭარბტენიანი ტერიტორიების, მდინარეებისა და ნაკადულების სიმრავლე. საუკუნეების განმავლობაში მრავალი ჭაობი განადგურდა სოფლის მეურნეობისთვის ან გამოყენებულ იქნა ტორფის მოსაპოვებლად.  ბიომრავალფეროვნების კუთხით ამ ჭარბტენიანი ტერიტორიების მნიშვნელობის აღიარებამ განაპირობა მათი შენარჩუნება და აღდგენა. ჭაობები დღეს ეროვნულ პარკებშია დაცული.

ფინეთს ასევე აქვს ძალიან გრძელი სანაპირო ზოლი რამდენიმე დიდი არქიპელაგით, სადაც უამრავი კუნძული და სკვერია. სანაპირო ზოლის დიდი ნაწილი და ბევრი კუნძული თითქმის დაუსახლებელია. ზოგიერთი უდიდესი არქიპელაგი ფინეთის საზღვაო ეროვნული პარკების საზღვრებშია მოქცეული და დაცული.

გარდა ლაპლანდიისა და აღმოსავლეთი ფინეთის ბორცვებისა, ქვეყნის უმეტესი ნაწილი შედარებით ვაკეა. ფინური ლანდშაფტი გამოირჩევა წყლის უნიკალური სიმდიდრითა და სუფთა ჰაერით, უზარმაზარი დაუფარავი ტყეებით და შეგრძნებით, რომ ბუნება ყოველთვის ახლოსაა.

ეს ხელუხლებელი და თვალწარმტაცი ლანდშაფტები მრავალი გარეული ცხოველისა და ფრინველის საცხოვრებელი ადგილია. მათ შორის არის იშვიათი, გადაშენების პირას მყოფი სახეობები. მათი დიდი ნაწილი დასავლეთი ევროპის დანარჩენ ქვეყნებში გადაშენებულია. ოთხი დიდი მტაცებელი: დათვი, ფოცხვერი, მგელი (Canis lupus) და სამურავი (Gulo gulo), –  საერთოდ თავს არიდებენ ადამიანებს. დიდებული ლოსი (Alces alces; Moose ჩრდილოეთ ამერიკაში) უფრო ხშირად ჩანს, ხოლო პატარა, მაგრამ მაინც შესანიშნავი ირემი (Rangifer tarandus tarandus) ლაპლანდიის ჩვეულებრივი სანახაობაა. ორივემ შეიძლება მოულოდნელად გადაკვეთოს საავტომობილო გზა და სერიოზული ავტოსაგზაო შემთხვევა გამოიწვიოს. განსაკუთრებული სიფრთხილეა საჭირო ფინეთის სოფლებში გადაადგილებისას.

ფრინველებზე დამკვირვებლები ფინეთში მიდიან ისეთი სახეობების სანახავად, რომლებიც ევროპის სხვა ქვეყნებში ძნელი საპოვნელია.

კანონმდებლობაში შეტანილ ცვლილებას გავლენა არ მოახდინა მეცჰალიტუსის სოციალურ ვალდებულებებზე, ხოლო ტყეების რეკრეაციული გამოყენება და ბუნებრივი მრავალფეროვნების დაცვა სახელმწიფოსთვის კვლავ პრიორიტეტად განიხილება.

ჩრდილოეთ ლაპლანდიაში შეზღუდულია არქტიკული ტყის მართვის ოპერაციები. განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა სატყეო საქმიანობას. ჭრა ხორციელდება ძირითადად ხელით და მთელი ფართობის მხოლოდ მეათედზე.

ლაპლანდია მრავალსექტორული რეგიონია, სადაც ყველა ბიზნესი, ტურიზმით, ბიოეკონომიკით, ინდუსტრიით დაწყებული და არქტიკის კვლევებით დამთავრებული, ბიზნესია. როგორც დიდი, ისე მცირე კომპანიები და ინვესტორები პოულობენ ეფექტურ ქსელებს და ნამდვილ პარტნიორებს ჩრდილოეთში.

ლაპლანდია ტურიზმის კარდიოსტიმულატორი და საერთაშორისო მასშტაბით ცნობილი ბრენდია. მას ძლიერი დასაყრდენი აქვს სამრეწველო სექტორში. ლითონებისა და ხის დამუშავება დიდი საექსპორტო სფეროებია და სამრეწველო წრიულ ეკონომიკაში არსებობს მაღალი კლასის ნოუ-ჰაუ. ლაპლანდია სამთო ცენტრია, რომელიც უამრავ შესაძლებლობას იძლევა.

დიდი ინვესტიციები იგეგმება ლაპლანდიის ბიოეკონომიკის სექტორში, თუმცა მცირე ან შედარებით მცირე ინვესტიციებიც იღებენ მოგებას. მაგალითად, საერთაშორისო მასშტაბის მოთხოვნაა სუფთა ბუნებრივ პროდუქტებზე.

ჩრდილოეთის კვლევა და განვითარება მრავალფეროვანი სფეროა მომსახურებებიდან ინფრასტრუქტურისკენ.

ლაპლანდიის გარემო შესანიშნავია შემოქმედებითი ინდუსტრიებისთვის, რომლებიც მხარს უჭერენ მსხვილ ბიზნესს რეგიონში.

ასეთი ბუნების დამცველია ეს ბედნიერი ქვეყანა, რომლის შესახებაც მომდევნო სტატიებშიც მოგიყვებით.

გამოყენებული ინტერნეტგვერდები:

https://www.worldwildlife.org/stories/what-s-a-boreal-forest-and-the-three-other-types-of-forests-around-the-world;  https://ibfra.org/about-boreal-forests/;

https://moscsp.ru/ka/vostochno-evropeiskaya-ravnina-osnovnye-harakteristiki-sostav-i.html

https://www.lapland.fi/business/responsibility-tourism-lapland/

ზოგისთვის დათია მასწავლებელი ვარ, ზოგისთვის დათია ძია. წესით, „მასწავლებელო“ უნდა მეხამუშებოდეს მაგრამ პირიქითაა. ხანდახან მავიწყდება, რომ უკვე მეორე წელია ოცდაათს გადავცდი.

გიორგი და მარი და-ძმანი არიან. მათ სახლსა და ბიბლიოთეკას ერთი ღობე ჰყოფს.რაც ეს სიცხეები დაიწყო, ბიბლიოთეკის ეზოში ნერგებს ერთად ვრწყავთ ხოლმე. გიორგი ჭიდან რეზინის მილს ჭიმავს, ჩვენც ხუთლიტრიანებს ვავსებთ და ნერგებს ვუსხამთ. ჩემი და გიორგის ვალია, ქლიავები, იასამნები და ჟასმინი მოვრწყათ. მარისი კი – ალუბალი. გამოგვიცხადა, რომ ალუბალი ყველაზე მეტად უყვარს და ის მოუვლის. კითხვა ორივეს უყვარს, მარის უფრო მეტად, გიორგის უფრო – გოჭები, ციკნები და ბაჭიები. ჰყავთ ერთი საზიარო ლეკვი „ტობი“, ტობის შოკოლადი შეაყვარეს.

ანამარია – თონეთელი უპატრონო ლეკვების და კნუტების შემფარებელი. შავგვრემანი და წითელლოყება თვითონაც კნუტს ჰგავს, მაგრამ ამას ვერ ვეუბნები, იპრანჭება უკვე. აქვს ძალიან კეთილი გული და გამმეტია, ბოლო კანფეტს მოგცემს. დადის წითელი სპორტულებით და თავისი ჭრელი ლეკვიც უკან დასდევს. ნაცარქექია გამოიწერა და შემპირდა, რომ წაიკითხავს.

ლაშა – ახალი ფეხადგმული რომ შეგხვდებოდა, ისე ჯიგრიანად მოგიკითხავდა, თითქოს შორეულ რუსეთში ჯარში ერთად ყოფილიყავით. ჯართს აგროვებენ ხევებში ის და მისი საძმაკაცო, ბაჩო და გიორგი. ყოველ საღამოს ნაყინის ფული აქვთ. ვუთხარი, რომ თუ წიგნებს წაიკითხავდნენ, ჯართს მე მივცემდი. წაიკითხეს სამი წიგნი, ედისონზე, ფორდზე და დისნეიზე. ხოდა, ახლა მეც სიტყვა უნდა შევასრულო. ბიბლიოთეკაში რკინის დაცხავებული კარადა და ეზოშიც ძირგავარდნილი კასრი მაქვს, ისინი უნდა მივცე. უფრო სწორად ერთად მივუწონით ჯართის შემგროვებელს, ერთად დავდებთ მანქანაზე და ერთად შევჭამთ ნაყინს.

ბაჩო და გიორგი. ბაჩო კარგა ხანია არ მეკარება, აი გიორგი ყოველ შეხვედრაზე:

• ბიბლიოთეკაში არ ჩავიდეთ?
• გიო დღეს კვირაა, ლობიო უნდა დავთესო, ხვალ ჩავიდეთ. ჩავდივართ ხვალ. ხან იმას არ სცალია ბებიამისის სანახავად მიდის.

ლაშას და ბარბარე – „ბარბი“. დადის სულ თოჯინამიხუტებული. თვითონ ქერა კულულები და აპრეხილი ცხვირი აქვს. მისი თოჯინა კი რატომღაც მელოტია, სულ მინდა ვკითხო – რატომ? პირველ კლასშია, თვლა კითხვაზე უკეთესად გამოსდის ბიბლიოთეკაში ერთად ვკითხულობთ. ლაშა ბრაზობს, როდის ეს კითხვას ისწავლისო და მე მიყურებს. მე კი გვერდზე გავიხედავ თუ არა, ლაშას წიგნი ხვდება ბეჭებში ბარბარესგან. მე ვაზავებ, ვარიგებ და ერთად მიდიან სახლში.

მირიანი – საერთოდ არ კითხულობს. აჩუქებ კალათბურთის ახალ ბურთს და გაიგონებ, გასვლისას როგორ ეტყვის ლაშას, რომ ბოტასები უფრო გაახარებდა. შენ შეცბები და სახლისკენ მიმავალს, ბიბლიოთეკის ფანჯრიდან რომ გახედავ, დაინახავ, რომ სიცხეში რეზინის გადაჭრილი ბოტები აცვია. ცრემლი გადგება გულის კოვზზე..

მანჩო – ბიბლიოთეკის სტიპედიანტი. ყველაზე, ჩუმი, უთქმელი და ძალიან კარგი. ბარბარეს ეხმარება კითხვის სწავლაში. როცა ვზივარ და წიგნს ვუწერ, უცბად მოვა და მომეხუტება ხოლმე. მე ისევ მადგება ცრემლი გულის კოვზზე, ახლა უკვე ბედნიერების..

ყველაზე ამ ბლოგში ვერ მოვყვები, შემდეგზე იყოს, არ ეწყინებათ. სულ ნუ გაიწერენ და წაიკითხავენ წიგნებს, მთავარია, ბედნიერები იყვნენ. და ძალიან მინდა, რომ უკეთეს ქვეყანაში იცხოვრონ..

(ესეისტური ეტიუდი)

 ***

ზაზა თვარაძის შემოქმედებას დაახლოებით თხუთმეტი წელია, ვიცნობ, მაგრამ ვაღიარებ, რომ მისი პოეზიის (ამ შემთხვევაში, ჩვენ პოეზია გვაინტერესებს) დიდი მოყვარული არასდროს ვყოფილვარ. თანამედროვე პოეზიის გაცნობის მთავარი საშუალება ჩემი თაობისთვის ინტერნეტი იყო. ინტერნეტში, სხვადასხვა ონლაინბიბლიოთეკაში, ზაზა თვარაძის ლექსებიც უხვადაა, მაგრამ ისინი არ არის ავტორის საუკეთესო ლექსები. შეიძლება, სადმე ის ლექსებიც დევს, რომლებიც მე მომწონს, უბრალოდ მე არ შემხვედრია, უფრო სწორად, პირველი შთაბეჭდილების მერე არ მიძებნია. მისი პოეზიის მიმართ, რაზეც ხელი და თვალი მიმიწვდა, ყოველთვის ამბივალენტური დამოკიდებულება მქონდა, ხან რაღაცები მომწონდა, ხან – არა. თან მეგობრებსაც ხათრს ვერ ვუტეხდი. ჩემს მეგობრებს ძალიან მოსწონდათ და მოსწონთ მისი პოეზია. სუფრასთან სულ მის ქებაში იყვნენ და მეც, ცხადია, გულსგარეთ ვეთანხმებოდი. სულ მის იმ ცნობილ სიმღერას, „სასტიკოლას“, ვუსმენდით ხოლმე, რომელიც სულ პირველად მე აღმოვაჩინე და მოვასმენინე სამეგობროს. მერე მის კრებულში ეს უსათაურო ლექსი ვიპოვე:

„მე კი ისევ ისე ვზივარ მარტოდმარტო,

ვმღერი „დარი-დური-დარალი“,

ერთი სულიერიც არ ჩანს ახლომახლო,

კაცის ჭაჭანება არ არი,

მოდის ვიღაც ბალღი: „ძია, აიბარგე,

აქ შენი ადგილი არალი!“.

1. s. თუმცა, ეს პასაჟი სულ მახსოვდა მისი ერთი ლექსიდან:

„არ ხარხარებდა ველური ღმერთი,

მეძავებსაც ჩასძინებოდათ,

ზამბახიც ისევ

თავს უხრიდა ნაბიჭვარ ნიავს“.

***

მე მყავს ძმაკაცი, რომელსაც გაგიჟებამდე უყვარს პოეზია, მაგრამ თვითონ არ წერს. არადა, ვისაც კი ვიცნობ პოეზიის მოყვარულს, ან პოეტია, ან პოეტობას ცდილობს. ამას კი ისე უყვარს, უანგაროდ. და შევხვდით ერთხელ, დილით, დედაენის ბაღში. ის, ღამენათევი (ექიმია და მორიგე იყო) სამსახურიდან მოვიდა, მე კი, კარგად გამოძინებული, სახლიდან მივედი. ამოვუყევით კიბეებს, გადავუხვიეთ ხიდისკენ, ხიდის გადაღმა „ტიფლისში“ უნდა დავსხდეთ, და უცებ მაჩერებს: „- შენ არ გაქვს ხომ ზაზა თვარაძის წიგნი?!“ „- არა, არ მაქვს“, – ვპასუხობ მე. „- წამო!“ – მეუბნება და მიდის. მივყვები. გზა გადავკვეთეთ, ხალხი ირევა. მშრალი ხიდის დასაწყისთან მიმიყვანა, ხანში შესულ კაცს წიგნები აქვს გაშლილი ხალიჩაზე. „- ახლა არ მითხრა, კიდე ზაზა თვარაძის წიგნი მინდაო“, – უღიმის ჩემს ძმაკაცს გამყიდველი კაცი. „- სწორად მიხვდი, ეგ მინდა!“ – ღიმილითვე პასუხობს ჩემი ძმაკაცი. თურმე იმ კვირაში, სხვადასხვა დღეს, ხუთი ცალი იყიდა და ძმაკაცებს ჩამოურიგა. და მეც მიყიდა.

***

წიგნი – 2011 წელს „პალიტრა L“-ის მიერ გამოცემული საკმაოდ სქელტანიანი პოეტური კრებულია, სახელწოდებით „პილიგრიმი“. რამდენიმე დღის განმავლობაში იდო ეს წიგნი ჩემს მაგიდაზე, ვერაფრით გადავშალე. როცა გული არ მიგდის, ვერაფრით მიეკარები წიგნს. ბოლოს გატყდა ნავსი, ერთ საღამოს ხელში ავიღე. პირველი ლექსი, მეორე ლექსი, მესამე ლექსი… შემიტყუა თანდათან, რამდენიმე გვერდის მერე პირველ მაგარ ლექსს გადავაწყდი, შემდეგ – კიდევ უფრო მაგარს, წიგნის მეორე ნახევრისკენ კი სულაც – რამდენიმე შედევრს… ამ 320 გვერდიან წიგნში, ჩემი საზომით, სულ მცირე 20 შედევრია შეტანილი და ეს შედევრები ყველა ვერლიბრია. მე მსმენია, რომ ზაზა თვარაძე ვერსიფიკაციის უბადლო მცოდნე იყო, მე კიდე დიდ პატივს ვცემ პოეტებს, რომლებიც ლექსის თეორიაში ერკვევიან. ზაზას თეორიულ ცოდნაზე ისეთი კაცისგან მსმენია, არანაირი საფუძველი არ მაქვს, არ დავუჯერო. უბრალოდ, ის, როგორც ვერლიბრისტი, ბევრად სჯობია მას, როგორც კონვენციონისტს. ის ოთხმოცდაათიანების ერთგვარი იკონური პერსონაა მისი თანატოლებისთვის თუ ცოტათი უმცროსი თაობის პოეტებისთვის. ეს მხოლოდ პიროვნული თვისებებით გამოწვეული თაყვანისცემა არ არის, მეტი წილი აქ შემოქმედებით მხარეს უჭირავს.

წიგნის წაკითხვის შემდეგ მივხვდი, რომ ბევრი საინტერესო შტრიხი, რომელსაც მე სხვა, ზემოთ ნახსენები, პოეტების ხელწერის ნაწილად მივიჩნევდი, თურმე ზაზა თვარაძისეული ყოფილა. ანუ, ის ახდენდა გავლენას თანატოლ თუ ცოტათი უმცროსი თაობის თითქმის ყველა პოეტზე. ეს, ცხადია, ეპიგონიზმი არ იყო, კეთილისმყოფელი გავლენა იყო, მაგრამ ფაქტი ასეთია.

***

ზაზა თვარაძის პოეზიის მთავარი დამრტყმელი ძალა მისი რიტმული თუ სპორადულრითმიანი ვერლიბრებია. თემატურად იმდენად უცნაურ რამეებზე წერს, რომ გაკვირვებით თავსაც კი გადააქნევ. აი, სათაურები: „ბუჟა ჯანდაბაში“, „მავან დარეჯანს“, „ბალადა ზესტაფონელ პრავადნიკზე“, „კრეტინი კიბეზე“, „კრეტინების ძველი ხომალდი“, „გოგრის ბალადა“ და ა. შ. ესენი ფუტურისტული ლექსებია, რომლებიც დღესაც ახდენენ და მომავალშიც მოახდენენ გავლენას ქართულ პოეზიაზე. ამ წიგნში ბევრი ირონია, თვითირონია და იუმორია. ირონიული ნაკადი „სამოციანელების“ პოეზიაშიც მძლავრად შეინიშნება, მაგრამ თვითირონია და იუმორი „ოთხმოცდაათიანელების“ მოტანილი და დამკვიდრებულია, ზაზა თვარაძე მათ შორის ერთ-ერთი პირველია. მისი ენა მაქსიმალურად მიახლოებულია სალაპარაკო ენასთან, უხვადაა სლენგი და ბარბარიზმი, იყენებს დიალექტებსაც. ეს ურბანული პოეზიაა. „არ შეიძლება ილაპარაკო ლექსში სოფელზე“, – ამბობს ის ერთ მეტატექსტურ ლექსში, სადაც ხსნის, როგორ უნდა დაიწეროსლექსი. ცხადია, ლექსში სოფელზეც შეგიძლია, ილაპარაკო და კოსმოსზეც, მაგრამ ამ წიგნში სოფელზე ერთი სიტყვაც არაა ნახსენები.

ზაზა თვარაძის პოეზია შოთა ჩანტლაძის ხაზის გაგრძელებაა, მიუხედავად იმისა, რომ შოთას ლექსებში პასტორალური მოტივები აქა-იქ გაკრთება ხოლმე, ის სულით და ხორცით ურბანული პოეტია. ზაზა თვარაძის სპორადულრითმიან ვერლიბრებში, შიგადაშიგ, შოთა ჩანტლაძის რიტმულ-ინტონაციური მიმოხვრები გაკრთება ხოლმე. „დაველოდები 34 ნომერ ტრამვაის“ – ამბობს ზაზა ერთ ლექსში. იქნებ, ეს სწორედ შოთას ტრამვაია?! ზაზა თვარაძესთან მძლავრია ასევე პაროდიული ნაკადი, ის ბევრ ლექსში ახდენს „თერგდალეულების“, „მოდერნისტებისა“ თუ „სამოციანელების“ პაროდირებას, ზოგან, საერთოდაც, ეროვნულ პოეზიას არ სჯერდება და უცხოელი პოეტების ალუზირებას და რემინისცენცირებას მიმართავს.

  ***

ზემოთ უკვე ნახსენებ მეტატექსტურ ლექსში, რომელსაც „დამიწებული ლექსი“ ჰქვია, ახდენს ლექსიკურ სეგრეგაციას, გვეუბნება, რა სიტყვები არ უნდა გამოვიყენოთ ლექსში და რა სიტყვები არ უნდა გავრითმოთ. მაგ:

„უნდა ერიდო ლექსში მაღალფარდოვანებას,

არ უნდა თქვა, მაგალითად, „ცხოვრების წყარო“,

„გარდაცვალება“, „მთვარის ბაკმი“, „გაუსაძლისი“.

სხვა ლექსებში (კონვენციურებში) კი თვითონვე მიმართავს ასეთ ევფუისტურ პოეტურ მეტყველებას: „სადაც ქარი ეომება მიწას / და ორივე თავის გამჩენს ფიცავს“; „ქარი შორი, როგორც სუნთქვა ცისა“; „და იკლაკნება სულებში ბზარი“; „მეწამულ ნისლში იძირება მთები და ველი“; „სინანულს ცრიან“; „ქვიშის ტალღებში დაირწევა ეს ჩემი მთვარე“; „და მზე იმცვრევა სისხამზე“ და ა. შ.

ასევე უხვადაა ასეთი გაცვეთილი პოეტიზმები: „ზეცის კალთა“, „თვალთა ნამი“, „ფიქრთა მარათონი“, „შიშის ლანდები“, „გულის ქვაბი“, „სიკვდილის ნამი“ და ა. შ.

ამავე ლექსში ასეთ რამესაც ამბობს:

„მაშ ნუ ახსენებ ალუჩებს, ატმებს,

ნუ ახსენებ ვარდის ხავერდებს,

ახსენე ვარდი, მაგრამ იქვე დააფიქსირე,

რომ სიტყვას „ვარდი“

არ შეიძლება მიერითმოს „დარდი“ ან „შარდი“.

არადა, სხვაგან თვითონ აქვს ასეთი რითმები: გამიხდი-გავიხდი, ტიტები-თითები, სიბნელე-გიბნელებს, წამი-ნამი, აზრი-ფასი და ა. შ.

თუმცა ზოგან, სადაც უკიდურესად ირონიულია, რა გადასარევ ეფექტს აღწევს ამ ევფუისტური მეტყველებით:

„ნისლიანი, სევდიანი ამინდია,

შენთვის ჩემი ხვაშიადი გამინდვია,

შენ კი, კარგო, სულ მპასუხობ სილაქებით,

ვერ გავიგე, სულ მე რატომ ვილახები“. (უსათაურო).

ან

„ჩემი გზა ფერფლთ ნაფერია, ჩემო ფერია,

ცარიელია ჩემი ზეცაც… არაფერია…“. („იმ ჩემს ფერიას“).

***

ვფიქრობ, რას იტყვიან ამ ბლოგის წაკითხვის შემდეგ ჩემი მეგობრები, რომლებისთვისაც არასდროს მითქვამს, რომ ზაზა თვარაძის კონვენციური ლექსები არ მომწონს?! არ ვიცი. ის კი ვიცი, რომ არსებობენ დიდი პოეტები, რომლებიც ყველა ვერსიფიკაციულ ფორმას ერთნაირად ძლიერად ფლობენ, არსებობენ დიდი პოეტები, რომლებიც მხოლოდ ერთს (ან კონვენციურ ან თავისუფალ ლექსს) ფლობენ ვირტუოზულად. ზაზა თვარაძის სტიქია, მთელი იმ მრავალრიცხოვანი კონვენციური ლექსების და უშველებელი პოემის, „მხიარული ლანდების“, მიუხედავად, თავისუფალი ლექსი იყო, და ეს სულაც არაა ტრაგედია.

ეს სტატია პრაქტიკულად გაგრძელებაა წინა სტატიისა, რომელშიც იაპონელი ავტორი ნაგისა ტაცუმი ბავშვებში წესრიგის უნარ-ჩვევების გამომუშავების მნიშვნელობაზე საუბრობს.

იაპონელი ავტორის ნაგისა ტაცუმის წიგნი: „დალაგების მაგია ბავშვებისთვის, ანუ როგორ ეხმარება ბავშვის განვითარებას წესრიგის დამყარების ხელოვნება“ ბევრ ენაზეა თარგმინილი და ბეტსელერად არის აღიარებული. ავტორს მიაჩნია, რომ: „ბავშვებსარ უყვართ დალაგება (და არც უფროსები არიან გაგიჟებული ამ პროცესით), მაგრამ წესრიგის დამყარება მხოლოდ სისუფთავის დამყარებას არ ნიშნავს. მასში გაცილებით ღრმა შინაარსი დევს: ის ეხმარება ბავშვებს, შეითვისონ საბაზისო ცხოვრებისეული უნარები, ასწავლის მათ საკუთარი და სხვისი ნივთების მოფრთხილებას და რაც მთავარია, სხვა ადამიანებთან ჰარმონიაში ცხოვრების ჩვევის გამომუშავებას უწყობს ხელს“.

ამ სტატიაში ავტორთან ერთად განვიხილავთ იმ საჭირბოროტო საკითხს, რომელსაც ასე შეიძლება დავარქვათ: რა არის საჭირო იმისათვის, რომ ბავშვებმა ისწავლონ სოციუმთან მშვიდობიანი თანაცხოვრება. ადამიანი სოციალური არსებაა და ეს ნიშნავს, რომ მას, სურვილის მიუხედავად, უწევს სხვა ადამიანებთან ურთიერთობა. ოჯახში ესენი არიან მშობლები, შვილები, და-ძმები, ზოგჯერ – ბებია-პაპები და შესაძლოა სხვა ახლო ნათესავები; ოჯახის გარეთ – მეზობლები, სკოლელები, კლასელები, კურსელები და კოლეგები. სამწუხაროდ, ხშირად ადამიანებს უძნელდებათ ერთმანეთთან შეგუება, მაგრამ საყოველთაოდ ცნობილია, რომ სოციუმისგან სრულიად იზოლირებულად ცხოვრება პრაქტიკულად შეუძლებელია. სწორედ, მშობლების სახლში სწავლობენ ბავშვები სხვა ადამიანებთან ურთიერთობებს და მომავალში ამ გამოცდილებას ახალ სოციუმთან ურთიერთობისას იყენებენ. სახლი ეს არის ადგილი, სადაც ადამიანები, ერთმანეთთან, ერთ ჭერქვეშ ცხოვრების გარდა, უამრავი ნივთის გარემოცვაში ცხოვრობენ. ნივთების ნაწილი მათ საერთო აქვთ, ნაწილი კი პირადია. ამიტომ, ძალიან მნიშვნელოვანია სახლში წესრიგის დამყარების უნარ-ჩვევებისა და თანაცხოვრების ნორმების გამომუშავება, რათა არც ადამიანები და არც საერთო და პირადი სივრცე არ დაზარალდნენ. წიგნის ავტორი ამ მოსაზრებას ერთგვარად აჯამებს და მიიჩნევს, რომ:

• სხვა ადამიანების კომპანიაში, აუცილებელია ყველამ ერთმანეთის სურვილების გათვალისწინება შეძლოს. როდესაც დედა შვილს სთხოვს, დაალაგოს საკუთარი ოთახი, ბავშვი ხვდება, ეს რასაც ნიშნავს, რადგან დედის ფრაზა: „შენს ოთახში უწესრიგობაა“, ნიშნავს დედის თხოვნას – მოაწესრიგოს საკუთარი სივრცე. მსგავსი ფრაზები მუქარის შემცველი არ არის. ურთიერთობების მანძილზე მშობლები და შვილები სწავლობენ ერთმანეთთან მშვიდობიან თანაცხოვრებას.
• აუცილებელია, მკაფიოდ და მტკიცედ საუბარი საკუთარ განზრახვებზე. წარმოიდგინეთ ასეთი სიტუაცია: დედა სთხოვს შვილს სათამაშოების მილაგებას, შვილი კი პასუხობს, რომ მას ფაზლით თამაში ჯერ არ დაუსრულებია. აქ შესაძლოა მშობელმა გაიფიქროს, რომ შვილს ნამდვილად სურს ფაზლის თამაშის დასრულება და იმიტომ არ ალაგებს მას. შემდეგ კვლავ აპირებს მიუბრუნდეს თამაშს? ან იქნებ უბრალოდ რაღაცას იგონებს, რომ ეს მოსაწყენი და უსიამოვნო დალაგების პროცედურა თავიდან აირიდოს? სწორედ ამიტომ ბავშვისთვის აუცილებელია, იცოდეს საკუთარი აზრების ნათლად და მკაფიოდ გამოთქმა, რის სწავლასაც მხოლოდ მშობლისგან შეძლებს. იმ შემთხვევაში თუ ის დედას ეტყვის: „შეიძლება მხოლოდ ფაზლები დავიტოვო და დანარჩენი სათამაშოები მივალაგო?“ – ნიშნავს, რომ ბავშვმა წესრიგის დამყარების უნარ-ჩვევის პარალელურად მომავალში ადამიანებთან ურთიერთობისათვის ძალიან მნიშვნელოვანი ჩვევა შეიძინა, რომელიც ცხოვრებაში მუდამ გამოადგება.
• აუცილებელია, საკუთარ თავსა და სხვებზე ფიქრი. მაშინ, როდესაც ბავშვი გააცნობიერებს, რომ სიზარმაცე და უწესრიგოდ დაყრილი ნივთები, რომლებიც სასტუმრო ოთახში ყველას ფეხებში ედება და ხელს უშლის, ძალიან სერიოზული პრობლემაა, თანდათანობით პატარა იმასაც მიხვდება, რომ სხვების ინტერესების გათვალისწინება სავალდებულო და მნიშვნელოვანია. ამავე დროს, როდესაც ბავშვი სწავლობს ზრუნვას, სხვების სურვილების გათვალისწინებას, საკუთარი ქცევის კორექტირებას ოჯახის წევრების გარემოცვაში, ის საზოგადოებაში ქცევის წესებსაც ადვილად შეითვისებს.
• აუცილებელია საკუთარი და სხვა ადამიანების სივრცეზე ზრუნვა. ოჯახის წევრებს, სახლში როგორც საერთო ასევე პირადი სივრცე აქვთ. ბავშვების დიდ უმეტესობას სანამ ძალიან პატარები არიან ან ბინის მოცულობა ამის საშუალებას არ იძლევა, საკუთარი ოთახი არ აქვთ, მაგრამ მაინც არსებობს სახლში თუნდაც მცირე კუთხე, რომელიც პირადად მას ეკუთვნის. ამიტომ მნიშვნელოვანია, მშობლებმა აუხსნან შვილებს, რომ ნივთების უწესრიგოდ დაყრა და შემდეგ მათი იქვე მიტოვება დისკომფორტს შეუქმნის ოჯახის დანარჩენ წევრებს. ბავშვებს უფროსებმა ისიც უნდა აუხსნან, რომ თავიანთი პატარა „კუთხის“ მილაგება და წესრიგში მოყვანა მისი პასუხისმგებლობაა. ბავშვმა მცირე ასაკიდანვე უნდა შეძლოს და გააცნობიეროს, რომ საკუთარი სივრცისადმი დაუდევარი დამოკიდებულება ისევე ცუდია, როგორც საერთო ოთახის უწესრიგოდ მიტოვება. პატარას მუდამ უნდა ესმოდეს უფროსებისგან, რომ თუ მისი სათამაშოები სასტუმრო ოთახში ქაოსურად ყრია, მაშინ ოჯახი ვერ მოახერხებს კომფორტულად დროის გატარებას. აღზრდისადმი ამგვარი დამოკიდებულებით ასწავლის მშობელი პატარას სხვა ადამიანებზე ფიქრსა და ზრუნვას.
• საერთო სახლში ცხოვრება, ადამიანებს აიძულებს გააცნობიერონ, რომ მათ თავადაც უნდა აიღონ პასუხისმგებლობა თანაცხოვრების კომფორტულად წარმართვაზე. ეს ბოლო დებულება წინა ორი პუნქტთან არის დაკავშირებული. როდესაც ბავშვი მცირე საზოგადოებაში ცხოვრობს, რომელსაც „ოჯახი“ ჰქვია, ის სწავლობს წესრიგს. ამის წყალობით პატარა ცდილობს, გააცნობიეროს, რომ არსებობს რაღაც გარემოებები, რომელთა გადაჭრა სხვა ადამიანების დახმარების გარეშე დამოუკიდებლად უნდა მოახერხოს. ძალიან კარგი იქნება თუ ბავშვი ისწავლის საერთო ნივთებთან მართებულ მოპყრობას, რადგან საერთო ნიშნავს იმას, რომ ოჯახის სხვა წევრებთან ერთად, ისიც ამ ნივთების თანამესაკუთრეა და მათი მოვლა მასაც ზუსტად ისევე ევალება, როგორც დანარჩენებს.

მოდით, ახლა ვისაუბროთ კონკრეტულ ქმედებებზე და იმაზე, თუ რა უნდა გააკეთონ უფროსებმა, რომ შვილმა მისი რჩევები გაითვალისწონოს – განაგრძობს თხრობას ნაგისა ტაცუმი. თანამედროვე ეპოქაში ადამიანები მიეჩვივნენ, რომ ინფორმაციის მოსაპოვებლად სულაც არ არის საჭირო ბიბლიოთეკაში წასვლა და თუნდაც საკუთარ გამოცდილებაზე დაყრდნობა. ადამიანებს უმარტივესად შეუძლიათ მათთვის საინტერესო ცოდნის ინტერნეტის მეშვეობით სწრაფად და მარტივად მიღება. ამ სივრცეში ადამიანს შეუძლია, ჰქონდეს წვდომა ნებისმიერ ექპერტულ მოსაზრებაზე, ინსტრუქციაზე, სხვადასხვა სიახლესა და აღმოჩენაზე. სწორედ ამის გამოა, რომ ლამის სულელებად მიიჩნევიან ის ადამიანები, რომლებიც ცდისა და შეცდომის მეთოდით ცდილობენ მიზნის მიღწევას და მზამზარეულ ინფორმაციას არ სჯერდებიან. ნებისმიერ  შემთხვევაში ადამიანი უნდა ცდილობდეს, თავად იაზროვნოს და იაქტიუროს. აქვე მინდა აღვნიშნო, რომ მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ შედეგი, არამედ ის პროცესი, რომელსაც შედეგამდე ვივყავართ. ის ადამიანები, რომლებიც ამას აცნობიერებენ და მოქმედების, ქმნადობის პროცესში სრულად ერთვებიან, გაცილებით პროდუქტიული ცხოვრებით ცხოვრობენ.

ის, რისი გაკეთებაც საჭიროა ახლავე, ახლავე უნდა გაკეთდეს. ამას ჰქვია – იცოდე და შეგეძლოს მოქმედება. ადამიანებს უყვართ დასვენება და გართობა, ამიტომ ამ საქმიანობას სამომავლოდ არასდროს გადადებენ, მაგრამ წესრიგის დამყარება და მსგავსი მოსაწყენი საქმიანობა ხშირად სწორედ სამომავლოდ გადაწეული აღმოჩნდება ხოლმე. მშობლებმა უნდა ასწავლონ ბავშვებს, რომ ასე მოქცევა არ არის მართებული. საქმეების შუა გზაზე მიტოვება სწორი გადაწყვეტილება არ არის, რადგან ბოლომდე მიყვანილი ნებისმიერი საქმე კმაყოფილების გრძნობას ბადებს. ბავშვები ადვილად დაიხსომებენ, რომ გაცილებით სასიამოვნოა კარგად დალაგებული ოთახის ყურება, ვიდრე აქა იქ მიყრილ-მოყრილი ნივთებით მოფენილი სივრცის.

წესრიგის დამყარება – საკუთარ შვილთან ერთად სასარგებლო საქმის გაკეთების საუკეთესო საშუალებაა. ამით მშობლები ბავშვის აღზრდის პარალელურად საკუთარ თავსაც უქმნიან შესაძლებლობას, ახალი თვალით შეხედონ მრავალ გარემოებას. ეს დალაგებასაც ეხება. მე მოვახერხე წესრიგის დამყარების პროცედურისთვის განსხვავებულად შემეხედა – უზიარებს დედებს საკუთარ გამოცდილებას ავტორი. კერძოდ, მე აღარ აღვიქვამდი დალაგების არასასიამოვნო პროცესს, როგორც მოვალეობას. საოჯახო ნივთებს სხვა თვალით შევხედე და მათ საჭიროებაზე გადავიტანე აქცენტი, ამიტომ ნივთების წესრიგში მოყვანა და საკუთარი ადგილის მიჩენა უკვე ნაკლებად შემაწუხებელი გახდა. დამატებით ჩემს თავს ვუთხარი, რომ დალაგების პროცესი სასარგებლო ფიზიკური აქტივობაა და მას სარგებელი მოაქვს ჩემთვის და ოჯახის სხვა წევრებისთვისაც, იმაზე რომ არაფერი ვთქვათ, რამდენად უფრო სასიამოვნო და სახალისოა დალაგებულ სახლში ცხოვრება. ძნელია საკუთარი ხასიათის შეცვლა, თანაც მოკლე დროში, მაგრამ ადამიანს მაინც შეუძლია ისწავლოს თუნდაც ყველაზე არასასიამოვნო საქმის კეთება. გაცილებით მარტივია ბავშვებისთვის წესრიგის დამყარების უნარ-ჩვევების მცირე ასაკიდან გამომუშავება.

არ იფიქროთ, რომ საკმარისია, ბავშვი აიძულოთ, დაალაგოს საკუთარი ოთახი ან თუნდაც მხოლოდ სათამაშოები. მნიშვნელოვანია, დაეხმაროთ მას, იფიქრეთ მასთან ერთად, იმოქმედეთ მასთან ერთად. ამით ბავშვისთვის მისაბაძ მაგალითად იქცევით და თავად მიხვდებით, მომავალში რა და როგორ გააკეთოთ უკეთესად. ეს გამოცდილება კი თავის მხრივ კმაყოფილებისა და სრულფასოვნების განცდას მოგიტანთ. თუ თქვენ ოთახის დალაგებას საკუთარ შვილს აიძულებთ ლოგიკური დასაბუთებით, მაგალითად: „ეს უნარ-ჩვევა შენვე გამოგადგება ზრდასრულ ცხოვრებაში“, უკუეფექტს მიიღებთ. ერთი და იგივე იდეა და არგუმენტი შესაძლებელია უკურეაქციის მომტანი აღმოჩნდეს მაშინ, როდესაც იძულებით გახვევენ მას თავს და ძალიან მნიშვნელოვანი მოგეჩვენოთ, თუ დამოუკიდებლად მიხვალთ ამავე დასკვნამდე. უბრალოდ მშობლებმა უნდა სთხოვონ შვილებს, მიალაგონ საკუთარი ნივთები. მტკიცედ და გასაგებად ნათქვამი: „შენი ოთახი მოსაწესრიგებელია“ – ბავშვს მოქმედებისთვის განაწყობს.

თარგმნა და მცირე კომენტარები დაურთო ქეთევან კობალაძემ

საუკუნის წინ, ერთ პატარა კაფეში რამდენიმე ახალგაზრდა ღვინოს სვამდა. მაშინ ყოველ საღამოს ასე იყო – შეიკრიბებოდნენ ხოლმე, პოეზიის ღმერთს ადიდებდნენ, შარლ ბოდლერის სადღეგრძელოს იტყოდნენ, ქუჩაში ხმაურით გამოვიდოდნენ და საკუთარ ბინებს მიაშურებდნენ. ეს ბინები ან ნაქირავები იყო, ანაც ნათესავისგან ნათხოვარი. მაგრამ იყო და რაც მთავარია, თბილისში. თბილისის მაგიაც ეს არის. თბილისი შემკრებია.  ამ ხალხმა საკუთარი ,,ცისფერი ყანწები” უძველეს და დიდებულ ქუთაისში დააარსა. უმეტესობა იმერეთიდან გახლდათ, მაგრამ არჩევანი ისევ თბილისს ეკუთვნოდა. როგორც ადრე და არაერთგზის.

თბილისი აბოს ქალაქია – დიდი თავგანწირვისა და სიმტკიცის.

თბილისი რუსთაველის ქალაქია. ის კი არ ვიცით, თვითონ შოთას რა აკავშირებდა თბილისთან, მაგრამ ,,ვეფხისტყაოსნის” პროლოგი კი ნაღდად თბილისია, იმ ამბით, რომ სამყარო ,,უთვალავი ფერითა” გვაქვს.  ეს ქალაქი კიდევ ამ მრავალი ფერისაა – ეთნოსის, რელიგიის, განწყობის, ენის. აქაც შემკრებია და საუკეთესოდ შემკრებიც.

თბილისი სულხან-საბას ქალაქიცაა – ხიდი ევროპულსა და აზიურს შორის, რომელზეც მოქალაქეები, ევროპისკენ ისე მიდიან, რომ არც აზიას აქცევენ ზურგს.

ბესიკის ქალაქია თბილისი, ერეკლეს პოეტის – დიდ სასიყვარულო ხლართებში გაბმული კაცის და ამ ხლართების ლექსებად მქცევის. ანუ ტკივილის პოეზიად გადასხვაფერების ქალაქია თბილისი.

თბილისი არის საიათნოვა, აშუღი პოეტი – ალეპოდან წამოსული სომხისა და ამ კაცის ავლაბრელი მეუღლის შვილი. საიათნოვა, რომელიც მოგვიანებით იტყვის – ,,ჩემი სამშობლო თბილისია”. სწორედ ეს სიტყვებია გასაღები. ამ გასაღებით იოლად შევაღებთ კარს, საიდანაც თბილისი გამოჩნდება იმ ქალაქად, რომლადაც დაიბადა და გაზიარდა – მას, ვისაც სიტყვა აინტერესებს,  თბილისი სამშობლოდ ეგებება.

თბილისი არის ბარათაშვილი, უდიდესი რომანტიკოსი, ოდნავ კოჭლი, კოჯრის შეკრებებზე კოხტად მოცეკვავე, საღამოობით  მტკვარს ადამიანად ყოფნის მოურჩენელ ტკივილზე რომ ელაპარაკება.

გრიგოლ ორბელიანიცაა თბილისი – ნიჭიერებით, სიამაყითა და გაორებით.

თბილისი თანაბრად არის ილიაც, ვაჟაც და აკაკიც – ერთი კახეთიდან, მეორე ფშავიდან და მესამე იმერეთიდან და თბილისი სწორედ ამიტომაც არის ქალაქი, ქალაქი ადამიანებისთვის, ანუ ლიტერატურისთვის. რადგან იქ, სადაც ადამიანია, ლიტერატურაცაა. სადაც ბევრნაირი ადამიანია – მრავალფეროვანი ლიტერატურა. სხვანაირად ვერ იქნება.

თბილისი არის ბარბარე ჯორჯაძე და წლების მერე, ეკატერინე გაბაშვილი. თუ სადმე გაისმა ქალის ხმა ლიტერატურაში, რომელიც ლიტერატურასაც გასცდა –  თბილისი იყო. რადგან მათი ხმა, სხვადასხვა კუთხიდან წამოსული, აქ იკრიბებოდა. თბილისურ ჟურნალებში.

ეს ჟურნალებიცაა თბილისი – „ცისკარი”, „ივერია”, „დროება”,  „ჯეჯილი”.

ასე მოხდა და ყველა ეს განცდა მეოცე საუკუნის დასაწყისში შეიკრიბა და იმ ბიჭებმა, ერთხელაც, მორიგი ქეიფისას, ადგნენ და თბილისი მსოფლიოს პოეზიის დედაქალაქად გამოაცხადეს.

თუ საერთოდ სამეფო იყო, რატომაც არა დედაქალაქი:

„შენს ალაყაფთან მსურს დავალაგო

ლექსები, როგორც სისხლის წვეთები…

მილიონ ხმებით სავსე ქალაქო,

დიდი სატახტო ხარ პოეტების“.

(პაოლო იაშვილი)

„და გავიდა ივლისი,და მოვიდა, წამებო,შფოთიანი ტფილისი:პოეტების სამეფო!“, (გალაკტიონ ტაბიძე)  საქმე ის არის, რომ თუ თბილისში ხარ, ლიტერატურაში ხარ, ლიტერატურას კიდევ ვერასდროს გაცდები, სადაც უნდა წახვიდე – „იქნებ ჩვენ თბილისი ხვალ ყველამ დავტოვოთ” – უკვე ნახსენები პაოლო იკითხავს და იცის, ეს დატოვება ფორმალურია ან უფრო ზუსტად – ფიზიკური.  ოცნებას კი მაშინ ასრულება არ ეწერა. მალე ბოლშევიკებმა დაიპყრეს თბილისი, ეს ადამიანები კიდევ, ზოგი მოკლეს და ზოგიც საკუთარ თავში გამოკეტეს. წელს, ასე მგონია, სწორედ მათი ოცნება ასრულდა – თბილისი, იუნესკოს გადაწყვეტილებით, წიგნის მსოფლიო დედაქალაქად გამოცხადდა. 2021 წელს საუკუნეების ნაფიქრს შევაჯამებთ და დავანახებთ სამყაროს. დაგველოდეთ.

კრეატიული იდეების გენერატორი – შემთხვევითი სიტყვების ტექნიკა

„ამ ქვეყნად რაც კი ხდება შემთხვევით , მარადიული ის არის მხოლოდ …“

ოთარ ჭილაძე

როგორ გამოვიწვიოთ 3 წუთში იდეების ცვენა?

ეს სტატია არის სპონტანურობასა და შემთხვევითობაზე და იმაზე, როგორ ხდება შემთხვევითობა კრეატიული იდეების გენერატორი;

ამ ტექნიკას „შემთხვევით სტიმულსაც“ უწოდებენ, გენიალურ იდეებს რომ შობს. ის, ერთი შეხედვით, ძალიან უბრალო და მარტივია, მაგრამ აუცილებლად დაინტერესდებით, თუ გეტყვით, რომ სულ რაღაც 3 წუთში შესაძლებელი იქნება იდეების ცვენა;

გაიხსენეთ, რამდენი რამ მოხდა/ხდება სამყაროში შემთხვევით… თვით ჩვენი დაბადების ჩათვლით; რამდენს დაუწყია თხრობა წინადადებით: იმ დღეს შემთხვევით შევხვდი ადამიანს, რომელმაც მთელი ჩემი ცხოვრება შეცვალა… რომ არა ეს შემთხვევა… ფილოსოფოსები იტყვიან, რომ შემთხვევითია ის, რისი მიზეზიც არ ვიცით, ფროიდიც ამბობს, რომ „ჩვენ შემთხვევით არ ვირჩევთ ერთმანეთს… ვხვდებით მხოლოდ მათ, ვინც უკვე არსებობს ჩვენს ქვეცნობიერში…“

იქნებ სიტყვებიც ასე არიან….?  იქნებ შემთხვევითობა ჩვენი ჭეშმარიტი ნავიგაციაა ამ პლანეტაზე?

დიახ, ეს მეთოდი ნამდვილად უბრალოა და ამაშია მისი ძალაც.

მოდი დავიწყოთ… მიჰყევით ინსტრუქციას:

• ჩამოაყალიბეთ კითხვის ფორმით თქვენი პრობლემა ან გადასაწყვეტი საკითხი;
• შემთხვევითობის პრინციპით ავირჩიოთ სიტყვა/ობიექტი;
• ჩამოვწეროთ ამ სიტყვის/ობიექტის ყველა ნიშან-თვისება და ასოციაცია;
• შემდეგ კი ჩვენი კითხვა/პრობლემა/იდეა ჩავანაცვლოთ შემთხვევითი სიტყვა/ობიექტის სემანტიკურ ველს;
• ჩვენ მიერ ფორმულირებულ კითხვასა და არჩეულ შემთხვევით სიტყვას/ობიექტს შორის დავამყაროთ კავშირი და თითოეული კავშირი განვიხილოთ, როგორც ნიშანი, რომელიც მიგვანიშნებს პასუხზე;

ამ მეთოდის წარამატებით გამოყენება დეტალებში იმალება.

პირველ რიგში, უნდა გვახსოვდეს, რომ შემთხვევითი შერჩევა უნდა იყოს აუცილებლად შემთხვევითი შერჩევა. ამისთვის შეგვიძლია, სხვადასხვა მეთოდს მივმართოთ: მაგალითად, ჩამოვწეროთ ათეულობით სიტყვა ფურცლებზე და ამოვაბრუნოთ, მერე კი შემთხვევითობის პრინციპით ავირჩიოთ; ან – ლექსიკონში 35-ე გვერდზე გადავშალოთ და მე-10 სიტყვა ავირჩიოთ. ნუ გამოვცვლით შემთხვევით შერჩეულს იმ საბაბით, რომ სხვა სიტყვა უფრო მოგწონთ, თორემ ეს პროცესი არასდროს დასრულდება.

უნიკალური მეტაფორული გადატანა – თქვენი იდეის ან პრობლემისა სრულიად შემთხვევით შერჩეული სიტყვა/ობიექტის სემანტიკურ ველზე და ახალი კავშირების გაცნობიერება ჩვენს ტვინს შეუქმნის ახალ ნეირონულ კავშირებს, ასეთი „ელექტროობა“ კი უბიძგებს მას ახალი იდეების წარმოქმნისკენ და დაახლოებით 3 წუთის შემდეგ დაიწყება „იდეების ცვენა“, თქვენ ისღა დაგრჩენიათ, რომ გადაარჩიოთ!

აქვე შეგახსენებთ, რომ ახალწარმოქმნილი იდეები უნდა ჩაიწეროთ.

ახლა კი იმ მექანიზმის შესახებ, როგორც მუშაობს „შემთხვევითი სტიმულის“  ტექნიკა. რაც აუცილებლად უნდა გახსოვდეთ ის არის, რომ აზროვნების პროცესი ეს არის – ანტილაბირინთი.

თუ ლაბირინთი – ეს არის ერთი შესასვლელი და ერთადერთი გასასვლელი, შიდა დახლართული ნახაზით, რომელშიც თუ სწორ გზას ვერ იპოვი, აუცილებლად ჩიხში აღმოჩნდები; ანტილაბირინთი – მისი საწინააღმდეგოა: ნებისმიერი წერტილიდან ნებისმიერ სხვას უკავშრდები, რომელსაც აუცილებლად მიყავხარ გამოსავლამდე/გასასვლელამდე. ანტილაბირინთი – ეს რიზომაა!

ჩვენი ცნობიერება ისეა მოწყობილი, რომ ორ კონკურენტულ თემას შორის კავშირი თავისთავად მყარდება, საჭიროა ბიძგი, რომელიც იდეათა ტალღებს წარმოქმნის! სწორედ ეს ბიძგი გახლავთ ტექნიკა „შემთხვევითი სიტყვები/სტიმული“.

საინტერესოა, რომ დელფოს ორაკულები მსგავსი სქემით მუშაობდნენ. მსურველები უსვამდნენ კითხვებს წინასწარმეტყველ პითიას, რომელიც წარმოთქვამდა პასუხს, ისროდა ბუნდოვან სიტყვებს, ხოლო დელფოს მღვდლები ამ სიტყვებს ლექსის ფორმას აძლევდნენ. შემდეგ კი კითხვის დამსმელები ცდილობდნენ, გაეაზრებინათ პასუხი საკუთარ პრობლემებთან დაკავშირებით.

რეჟისორ რიჩარდ ლინკრეიტერის ტრილოგიის პირველი ფილმში „მზის ამოსვლამდე“ –  ამერიკელი ბიჭი და ფრანგი გოგონა მატარებელში შემთხვევით (აქაც შემთხვევით…) ხვდებიან ერთამანეთს  და მერე ყველაფერი შემთხვევით ვითარდება. ამ ფილმში ერთი მნიშვნელოვანი დეტალია, რომელიც არსით ძალიან ჰგავს „შემთხვევეთი სიტყვების“ ტექნიკას. ვენის  პარკში მოსეირნე წყვილს ხვდება ქუჩის პოეტი, რომელიც ასეთ უცნაურ „გარიგებას“ სთავაზობს: ფულის ნაცვლად სიტყვებს გამოგართმევთ,  თქვენ რომელიმე „სიტყვას“ მომცემთ, მე „სიტყვას“ ჩამოგართმევთ და მერე ამ სიტყვაზე ლექსს დავწერ. თუ ეს ლექსი მოგეწონებათ, თუ იგრძნობთ, რომ რამენაირად რამე შემატა თქვენს ცხოვრებას ამ ტექსტმა, მაშინ რაც გენებოთ, ის გადამიხადეთ.

აბა, მითხარით, ნებიემიერი სიტყვა, – მიმართავს პოეტი წყვილს.  გოგონა ეუბნება: მილქშეიქი. და ქუჩის პოეტი თხზავს ისეთ ლექსს, რომელიც წყვილის ურთიერთობას აღწერს. ბედნიერი წყვილი „ყიდულობს“ ამ ლექსს და გზას აგრძელებს.

რა ხდება ასეთ დროს? როგორ შეუძლია, შემოქმედებით საცეცებს გასცდეს სიტყვის საზღვრებს და  ერთ შემთხვევით სიტყვაზე ააგოს ისეთი თხრობა, რომელიც მეორე ადამიანისთვის პასუხია? არის ამ პროცესში რაღაც უფრო ღრმა კავშირი, ვიდრე სიტყვათა ლოგიკაა.

„შემთხვევითი სიტყვების“ ტექნიკას ხშირად მიმართავენ ქოფირაიტერები. მეც, როდესაც სტუდენტებს პირველად შევთავაზე ეს დავალება ქოფირაითინგის ლექციაზე, მოულოდნელი რამ მოხდა: მათ გაუჩნდათ არა მხოლოდ ახალი იდეები დასახულ ამოცანებთან დაკავშირებით, არამედ უმეტესობამ იყვირა, რომ „დაემთხვა, დაემთხვა“, რაც ნიშნავდა, რომ გარდა საინტერესო მეტაფორებისა, მათ მიიღეს პასუხი იმ პრობლემაზე, რომელიც არც გაუმჟღავნებიათ, მაგრამ რომელიც ასე შეფუთულად მიაწოდა არაცნობიერმა ცნობიერს.

მოკლედ, გარწმუნებთ, ძვირფასო მასწავლებლებო, რომ ძალიან საინტერესო შემოქმედებით პროცესებთან გექნებათ საქმე, თუ ამ მეთოდს, სხვადასხვა მიზნით, თქვენს მოსწავლეებთან გამოცდით.

ახლა კი კონკრეტული მაგალითი:

ვთქვათ, თქვენ გინდათ დაარეკლამოთ მტვერსასრუტი.

შემთხვევითი სიტყვაა: სპილო

სპილოს თვისებები და ასოციაციები: დიდი, ძლიერი, ტევადი და ასე შემდეგ…

შედეგი: მტვერსასრუტს აქვს სპილოს ძალა და მას შეუძლია შეისრუტოს ყველაფერი, რაც კი გზად შეხვდება.

ეს მხოლოდ სამუშაოს ფრაგმენტია, მაგრამ ქოფირაიტერს შეუძლია აქედან შექმნას კრეატიული სარეკლამო ტექსტი.

სტუდენტს ვეუბნები, რომ ჩამოაყალიბოს პრობლემა, რომელიც მას აქვს. ის ამბობს, რომ უჭირს ურთიერთობები.

მისი შემთხვევითი სიტყვაა: კალამი

კალმის თვისებები და ასოციაციები: მელნის კალამი, წითელი კალამი, ლურჯი კალამი, წერა, სუფთა წერა, ჯღაბნა, წერილი, სუფთა ფურცელი, იდეები, მოგზაურობა, ნოველა, გაბედვა, გაგზავნა და ასე შემდეგ.

ახლა კალამს ჩავანაცვლოთ ურთიერთობა:

ურთიერთობა – მელნის კალამი, ურთიერთობა- წითელი კალამი, ურთიერთობა – ლურჯი კალამი, ურთიერთობა – სუფთა ფურცელი, ურთიერთობა – წერა, ურთიერთობა – ჯღაბნა, ურთიერთობა – წერილი, ურთიერთობა – იდეები, ურთიერთობა – მოგზაურობა, ურთიერთობა – ნოველა, ურთიერთობა – გაბედვა, ურთიერთობა –  გაგზავნა და ასე შემდეგ…

ახლა კარგად გაიაზრეთ თითოეული და ნახეთ გამოსავალი… თქვენი კრეატიული ტვინი ამას მოახერხებს, მთავარია, თქვენ პროგრამა ჩამოტვირთოთ!

2021 წელს eTwinning-ი უძღვნის მედიაწიგნიერების თემას, მთელი წლის განმავლობაში პროგრამის გუნდი შეეცდება ხელი შეუწყოს მედიაწიგნიერების შესახებ ცნობიერების ამაღლებას მრავალი აქტივობის საშუალებით.

„ლოკდაუნის დროს სახლში გამოკეტილებს რა უნდა გვეკეთებინა, ავდექი და წერა-კითხვა ვასწავლე“.

ჩემი შვილის მეგობრის დედა

„ბაღში სკოლის მზაობის ტესტი ჩაგვიტარეს, ყველაფრისთვის მზად ვარ, მარტო თასმის შეკვრა არ ვიცოდი“.

ჩემი 6 წლის შვილი

სკოლისთვის მზად ყოფნა, საზოგადოებაში მიღებული აზრის თანახმად, გულისხმობს, რომ ბავშვმა იცის წერა-კითხვა, ანგარიში და შეუძლია ლექსების დაზეპირება. ითვლება, რომ თუ ბავშვი ყველა ამ პირობას აკმაყოფილებს, მას სკოლაში სწავლა აღარ გაუჭირდება.

ვფიქრობ, თუ ბავშვი თავადაც იჩენს ინტერესს წერა-კითხვის, ანგარიშისა თუ ლექსების მიმართ, ეს პრობლემას არ უნდა წარმოადგენდეს, მაგრამ ხშირად მშობლები ვცოდავთ და ბავშვის ინტერესების უგულებელყოფის ხარჯზე ვაღწევთ „შედეგს“.

მიუხედავად იმისა, რომ კარგად მესმის, რამდენად მნიშვნელოვანია, ბავშვმა იცოდეს ფეხსაცმლის ზონარის შეკვრა, ყოველთვის, როდესაც ბავშვებისთვის ფეხსაცმელს ვყიდულობდი, „ფხრიწიანს“ ვარჩევდი, რომ მისთვისაც კომფორტული ყოფილიყო და არც ბაღის მასწავლებელი შეწუხებულიყო მისი გახდა-ჩაცმით. თანაც იშვიათად გაეხსნებოდა. რა თქმა უნდა, ჯობდა, მისთვის თასმის შეკვრა მესწავლებინა…

სკოლისთვის მომზადება ბევრი ისეთი საგულისხმო უნარის სწავლებასაც გულისხმობს, რომლებიც ბავშვს უფრო დამოუკიდებელს გახდის და თავდაჯერებას შემატებს. ასეთი უნარი ბევრია, ფეხსაცმლის ზონარის შეკვრით დაწყებული, პირადი ჰიგიენით და თავის მოვლით დამთავრებული. ის, რაც მშობლებს მეორეხარისხოვანი გვგონია, ხშირად ძალიან მნიშვნელოვანი აღმოჩნდება ხოლმე იმისთვის, რომ ბავშვი მუდმივად უფროსების დახმარების იმედად არ იყოს.

როდესაც ბავშვი სკოლაში მიდის, რას ველით მისგან?

ახლა, როცა ჩემი გოგონას სკოლაში წასვლის დრო მოდის, უფრო მეტი ყურადღებით ვაკვირდები, რამდენად არის მზად ამისთვის, რამდენად მეგობრულია უცხო გარემოს მიმართ, როგორ გრძნობს თავს სოციუმში, როგორ იწყებს ახალ ურთიერთობებს და როგორია ეს ურთიერთობები.

ვაკვირდები, რა შეუძლია, რამდენად მიზანდასახულია, რა აინტერესებს და შეუძლია თუ არა, ამ ინტერესის დასაკმაყოფილებლად საჭირო ძალისხმევა გაიღოს.

ვაკვირდები, შეუძლია თუ არა ამბის სრულყოფილად გადმოცემა, საკუთარ განცდებზე საუბარი და მათი სახელდება.

ვფიქრობ, მნიშვნელოვანია ბავშვის წახალისება, რათა საკუთარ განცდებზე ისაუბროს. ორივე მხარეს – მშობელსაც და შვილსაც – გაუადვილდება ერთმანეთის გრძნობების გააზრება და გაზიარება.

რა სურს? რისი კეთება მოსწონს ყველაზე მეტად? რის მიმართ ამჟღავნებს განსაკუთრებულ ინტერესს? მშობელი უნდა იცნობდეს შვილის მისწრაფებებს და პატივს სცემდეს მათ.

როგორ იღებს წარუმატებლობას, რამდენად შეუძლია იმედგაცრუებასთან გამკლავება? თუ მარცხს მეტისმეტად მტკივნეულად აღიქვამს, ამის გადალახვაში უნდა დავეხმაროთ.

როგორი თვითშეფასება აქვს, როგორ აღიქვამს საკუთარ შესაძლებლობებს, სჯერა თუ არა თავისი რესურსების და იყენებს თუ არა ამ რესურსებს საჭიროების შემთხვევაში?

რამდენად მეგობრულია? უჭირს ახალი ურთიერთობების წამოწყება თუ, პირიქით, ადვილად უმეგობრდება თანატოლებს და ხალისით წარმართავს კომუნიკაციას? თუ ვამჩნევთ, რომ დამეგობრება უჭირს, მორცხვობს თანატოლებთან, ამ ბარიერის გარღვევაში დავეხმაროთ.

შეუძლია თუ არა, ჩასწვდეს სხვის განცდებს, ამოიცნოს სხვისი წუხილი, გაიგოს სხვისი ემოციური მდგომარეობა და თანაუგრძნოს მას?

Როგორ აღიქვამს საკუთარ პიროვნებას, როგორი წარმოდგენა აქვს საკუთარი თავის შესახებ, მოსწონს თუ არა ის?

სკოლისთვის ბავშვის მომზადება კომპლექსური, მაგრამ ერთიანი პროცესია და მისი დანაწევრება შეუძლებელია. სწორედ ამას გულისხმობს ბავშვის ჰოლისტური განვითარება. ამ დროს ბავშვს არა მარტო მიმატება-გამოკლებას და წერა-კითხვას ვასწავლით, არამედ პოზიტიური გამოცდილების მიღების შანსსაც ვაძლევთ და ვეხმარებით, ბოლომდე გამოამჟღავნოს საკუთარი შესაძლებლობები.

მე ვარ ესმა გუმბერიძე, გაეროში საქართველოს ახალგაზრდობის ყოფილი წარმომადგენელი და ახალგაზრდობის ყოფილ წარმომადგენელთა გლობალური ქსელის დამფუძნებელი წევრი; შშმ ქალთა ორგანიზაციის „პლატფორმა ახალი შესაძლებლობებისთვის“ თავმჯდომარე; ევროპის დემოკრატიის ახალგაზრდული ქსელის გამგეობის წევრი; ონლაინ რადიო „ჩემს ხმაზე“ გადაცემის – „ჰორიზონტს მიღმა“-ს ავტორი და წამყვანი; სახალხო დამცველთან არსებული გაეროს შშმ პირთა უფლებების კონვენციის იმპლემენტაციის, დაცვისა და პოპულარიზაციის მონიტორინგის საკონსულტაციო საბჭოს მოწვეული წევრი და ახალგაზრდა ევროპელი ელჩი EU Neighbors East პროექტში.

ვატარებ ლექციებს, ტრენინგებს შშმ პირთა და ქალთა უფლებებზე, უსინათლოსთან ადეკვატური კომუნიკაციის შესახებ; ასევე ვასწავლი მედია და ფინანსურ წიგნიერებას, პროექტის წერას, სივისა და სამოტივაციო წერილის შედგენას, საჯარო გამოსვლის ხელოვნებასა და სამოქალაქო აქტივიზმს. ვეწევი საინფორმაციო საქმიანობას ევროკავშირის შესახებ. ვწერ ბლოგებს, სტატიებს, კომენტარებს სამოქმედო გეგმებზე, შშმ პირებთან დაკავშირებულ კანონმდებლობაზე. ვარ თანატოლგანმანათლებელი და სამოქალაქო აქტივისტი. ხშირად ვაკვალიანებ შშმ თემატიკაზე წერით დაინტერესებულ სტუდენტებს, მენტორობას ვუწევ ახალგაზრდებს, ვაკვალიანებ ინდივიდუალურადაც სხვადასხვა გაცვლითი პროგრამის შესახებ.

დავამთავრე თბილისის 202-ე უსინათლოთა სპეციალიზებული სკოლა, შემდეგ თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი. უნივერსიტეტში სწავლის დაწყებისთანავე ჩავერთე მოდელირებებში, დებატებში, სტუდენტურ ტრენინგებში. თუმცა, ჩემი თანატოლი მხედველებისგან განსხვავებით, ამ ღონისძიებებზე ვერ ვერთობოდი. სწავლით ვსწავლობდი, მაგრამ ტრენინგების დასრულების შემდეგ, სხვებს რომ გართობა და  ღამისთევა უნდოდა, მე ჩემს ოთახში ყოფნასა და ძილს ვარჩევდი. კარგა ხანს ვერ ვიგებდი, რატომ ვიღლებოდი სხვებზე მეტად.

წლების შემდეგ კი გავიაზრე, რომ წვრილმანი დეტალები, სადაც უსინათლოს საჭიროებები არ იყო გათვალისწინებული, საბოლოოდ ჩემთვისვე შეუმჩნეველი გარიყულობის განცდას იწვევდა და მფიტავდა. არადა, სულ მიჭირდა ჩემი საჭიროებების გაჟღერება. არ მინდოდა, ზედმეტად პრეტენზიული გამოვჩენილიყავი; არ მინდოდა, დამეშინებინა პროექტის ორგანიზატორები, რომლებისთვისაც ხშირად პირველი უსინათლო მონაწილე ვიყავი. პრობლემა წვრილმან დეტალებში იყო, არადა. მაგ. ე.წ „ყინულის გალღობის“ (მონაწილეთა ურთიერთგაცნობის) აქტივობები ხშირად სისწრაფესა და ვიზუალურ აღქმაზეა დაფუძნებული.

წლების განმავლობაში დამიგროვდა გამოცდილება და ზუსტად ვიცი, რა უნდა გაითვალისწინონ ორგანიზატორებმა ყველა ახალგაზრდაზე ორიენტირებულ პროექტებში.

იმისათვის, რომ არაფორმალური საგანმანათლებლო ღონისძიება (ტრენინგი, საჯარო ლექცია, მრგვალი მაგიდა, დისკუსია, კონფერენცია, მოდელირება, დებატების შეჯიბრი, ბანაკი) უსინათლო მონაწილისთვის მისაწვდომი იყოს:

1. ღონისძიების ორგანიზატორს სააპლიკაციო/სარეგისტრაციო ფორმაში შეუძლია, მიუთითოს, რომ ღონისძიება ინკლუზიური და ღიაა შშმ პირებისთვის და შეიტანოს შეკითხვა – აქვს თუ არა მონაწილეობის მსურველს რამე სპეციალური საჭიროება (წასაკითხი მასალის ვორდის ფორმატში გამოგზავნა, სუბტიტრებიანი ფილმის სუბტიტრების წაკითხვა და მისთ)? თუკი შშმ მონაწილეობის მსურველს აგრძნობინებთ, რომ შეზღუდული შესაძლებლობის გამო პროექტში მონაწილეობაზე უარს არ ეუბნებით, ის უფრო მონდომებით გაგაცნობთ თავის საჭიროებებს და ეს თქვენ წინასწარ მოგცემთ შესაძლებლობას, გადააწყოთ და დაგეგმოთ ღონისძიება ისე, რომ ის მაქსიმალურად იყოს ჩართული. ეს შეგიძლიათ იმ კითხვარშიც განუმარტოთ.
2. პროექტში უსინათლო მონაწილის ჩართვის შესახებ უნდა შეატყობინოთ ტრენერს/ფასილიტატორს, მოკლედ ღონისძიების უშუალო განმახორციელებელს, რაც შეიძლება ადრე. ეს მას დაეხმარება, დაგეგმოს და გაითვალისწინოს უსინათლოს/მცირემხედველის საჭიროებები გასაცნობ, ყინულის გამლღობი აქტივობების/თამაშების, სასწავლო მასალებისა და პრეზენტაციების მომზადებისას.
3. სასურველია, რომ ტრენერი წინასწარ დაუკავშირდეს უსინათლო მონაწილეს და ჰკითხოს, როგორ შეიძლება გახადოს ღონისძიება მისთვის მისაწვდომი. სასურველია, ტრენერი მონაწილესთან ამგვარ გასაუბრებამდე უკვე იცნობდეს თავის პროგრამას. მან გასაუბრებამდე უნდა ნახოს, სავარაუდოდ, რომელი აქტივობები შეიძლება პრობლემური იყოს უსინათლო/მცირემხედველი მონაწილისთვის. (მაგ. თუ თავიდან იგეგმებოდა ხატვის ვორკშოპი, ტრენერმა შეიძლება, ის სხვა აქტივობით ჩაანაცვლოს ან შესთავაზოს მონაწილეებს არჩევანი, დახატონ ან წარმოიდგინონ. ასევე შეიძლება, ტრენერი დაფიქრდეს უსინათლოსთვის ხატვის სწავლებაზე, თუმცა ეს დიდ დროს მოითხოვს და თუ პროექტით გათვალისწინებული დრო მწირია, უსინათლო/მცირემხედველი შესაძლოა, გარიყული დარჩეს).

თუ ტრენერი წინასწარ მომზადებული გაესაუბრება მონაწილეს, მას შეეძლება, პირდაპირ გააცნოს მას გათვალისწინებული აქტივობები და მისი აზრიც გაითვალისწინოს იმის შესახებ, როგორ გახადოს ეს აქტივობები მისთვის ხელმისაწვდომი. თუ ტრენერი პროგრამის წინასწარ გაცნობის გარეშე დაელაპარაკება მონაწილეს, მონაწილემ შეიძლება, ვერ დაუსახელოს კონკრეტული საჭიროებები ან დაასახელოს რამე წინა გამოცდილებებიდან.

4. უცხოენოვანი ფილმი უნდა იყოს გახმოვანებული თარგმანით (აქაც საჭიროა მონაწილესთან გასაუბრება. იქნებ, მან იცის ის ენა, რომელზეც ფილმია გადაღებული და არ სჭირდება თარგმანი). თუკი ფილმს სუბტიტრები ახლავს, ადგილზე მათი წაკითხვა სრულყოფილად ხშირად ვერ ხერხდება. ადამიანი ხმამაღლა უფრო ნელა კითხულობს, ვიდრე – თვალით, ტექსტი კი ხშირად სწრაფად იცვლება. თანაც ზოგჯერ მარტო სუბტიტრების წაკითხვა საკმარისი არაა. უკეთესი იქნება, თუ ასეთი ფილმის ტრანსკრიპტს წინასწარ მისცემთ მას ან წაუკითხავთ.
5. ნებისმიერ შემთხვევაში, ფილმის ჩვენებისას ვიღაცამ უნდა შეძლოს, მოუყვეს ხოლმე უსინათლოს, თუ რა ხდება ეკრანზე (უამრავი უსიტყვო მოქმედებაა). აუდიოდესკრიფციით საკმაოდ ცოტა ფილმი არსებობს. უსინათლოს შეიძლება, ჰქონდეს კითხვები – ახლა ვინ საუბრობს? ან რა ხდება? სასურველია, რომ ჩვენების დროს მას დაუჯდეს ტრენერი ან მისი თანაშემწე.
6. ღონისძიებამდე სასურველია, ტრენერი გაეცნოს უსინათლოსთან კომუნიკაციისას გასათვალისწინებელ ძირითად პრინციპებს და ისინი პროექტის დანარჩენ მონაწილეებს გააცნოს. (მაგ., ის, რომ მისალმებისას უსინათლოს უნდა უთხრას, ვინაა, რადგან შეიძლება, მან ის ვერ იცნოს და მისთ). შესაძლოა, თავად უსინათლო მონაწილეს შეუთანხმდეთ, გამოუყოთ რამდენიმე წუთი, რომ მან ისაუბროს მსგავს საჭიროებებსა და სპეციფიკაზე.
7. ისეთი გასაცნობი აქტივობების დროს, რომლებიც მოითხოვს სივრცეში თავისუფლად გადაადგილებას და ხალხის შემთხვევითობის პრინციპით გაცნობას, უმჯობესია, უსინათლოს გაჰყვეს ტრენერი ან მისი თანაშემწე, რომ მან თავი დაბნეულად და დაკარგულად არ იგრძნოს. ტრენერ-მეგზური ამ შემთხვევაში ეხმარება მონაწილეს, მოძებნოს ადამიანები; უთხრას, ვის წინ დგანან ახლა; გამოიწვიოს იმ მონაწილის ყურადღება, რომელთანაც უსინათლოს სურს საუბარი/თანამშრომლობა.
8. განსატვირთ აქტივობებში, რომლებიც სისწრაფეს მოითხოვს, სჯობია, მხედველ მონაწილეებს თვალები ახვეული ჰქონდეთ, რათა უსინათლოსთან თანაბარ პირობებში იყვნენ.
9. თუ ენერჯაიზერი მოიცავს მოძრაობების შესრულებას, ამ მოძრაობათა ვიზუალურ დემონსტრაციასთან ერთად აუცილებლად ახსენით ისინი სიტყვებით. ასევე უთხარით უსინათლოს, სწორად იმეორებს თუ არა ის მოძრაობას. საჭიროების შემთხვევაში მასთან უნდა მიხვიდეთ და ხელით აჩვენოთ.
10. როდესაც აკეთებთ პრეზენტაციას, აცნობთ მონაწილეებს მონაცემებს, სტატისტიკას, დიაგრამებს და საერთოდ ნებისმიერ რამეს, ეცადეთ, სიტყვიერად რაც შეიძლება დეტალურად ახსნათ და თქვათ ის მონაცემები, რომლებიც ეკრანზე გაქვთ გამოტანილი.
11. თუკი ხსნით საჯარო გამოსვლისას ჟესტიკულაციის საკითხს, სხეულის და ხელების როგორი მოძრაობაა მისაღები და როგორი – მიუღებელი, ვიზუალურად ჩვენებასთან ერთად სიტყვებითაც ახსენით. სთხოვეთ უსინათლო მონაწილეს შეხების ნებართვა და შეგიძლიათ, აჩვენოთ კიდეც, აამოძრაოთ მისი ხელები.
12. ტრენინგის დაწყებამდე კარგი იქნება, უსინათლოს აჩვენოთ სივრცე. იქნებ, მას მოუნდეს ხელჯოხის გამოყენებით თავად გადაადგილდეს ღონისძიების სივრცეში, თავისით გავიდეს საპირფარეშოში, საკვებ შესვენებაზე და მისთ. მიეცით მას ამის საშუალება და მოუწოდეთ მონაწილეებსაც, არ დააძალონ დახმარება, თუკი უსინათლოს თავისით სურს გადაადგილება, წყლის ქულერიდან დასხმა და მისთ.
13. ეცადეთ, რომ სატრენინგო სივრცე გაათავისუფლოთ ზედმეტი და მსხვრევადი ნივთებისგან. ეცადეთ, სკამებისა და სხვა ნივთების განლაგება ნაკლებად ცვალოთ. დეკორაციული ბარიერები და წინაღობები, ყვავილებიანი ქოთნები, წყლის დისპენსერები/ქულერები, დინამიკები არ უნდა იდოს ოთახის შუაში. თუ ოთახში არის სვეტები ან სახურავია უსწორმასწორო, გააფრთხილეთ უსინათლო ამის შესახებ და აჩვენეთ, სად რას შეიძლება, დაეჯახოს.
14. ჰკითხეთ უსინათლოს, რა ფორმატით ურჩევნია სატრენინგო მასალის მიღება (ბრაილით თუ ელექტრონულად).
15. რამე ისეთი დავალების მიცემისას, რომელსაც უსინათლო სხვისი დახმარების გარეშე ვერ შეასრულებს, ავტომატურად ნუ მიიჩნევთ, რომ რომელიმე მონაწილე თავისი ინიციატივით დაუწყვილდება მას. სთხოვეთ ეს რომელიმე მონაწილეს ან თუკი დავალება ინდივიდუალურად უნდა შესრულდეს, თქვენვე გაუწიეთ ასისტირება.
16. თუ უსინათლო მონაწილეს ახლავს მეგობარი, ეს არ ნიშნავს, რომ ის მუდმივად უსინათლოსთან ერთად უნდა ხვდებოდეს სამუშაო ჯგუფში. შეგიძლიათ, ისინი მოკლე ვადით მაინც სხვადასხვა ჯგუფში გადაანაწილოთ, რათა უსინათლოს ჰქონდეს სხვა ადამიანებთან ურთიერთობის საშუალება. ამით მისი მეგობარიც დაისვენებს და განიტვირთება.
17. აქვე: დიალოგი მონაწილესთან აუცილებელია მუდმივად, არამხოლოდ ტრენინგის დაწყებამდე, არამედ მისი მსვლელობისასაც, მაგ. ყოველი დღის ბოლოს. უნდა ჰკითხოთ – რომ შეეძლოს, რამეს ხომ არ შეცვლიდა. გვახსოვდეს, რომ ყველა ადამიანი ინდივიდუალურია. ყველას განსხვავებული საჭიროებები და შესაძლებლობები აქვს.
18. აუცილებელია, ტრენერმა იცოდეს არა მხოლოდ ის, რომ შშმ მონაწილე ეყოლება, არამედ ისიც – რა კონკრეტული შეზღუდვა ექნება მას. ყრუსთვის მისაწვდომი აქტივობა ან სწავლების მეთოდი შეიძლება, მიუწვდომელი იყოს უსინათლოსთვის. რაც უსინათლოსთვისაა მისაწვდომი, შესაძლოა, ასეთი არ იყოს ეტლით მოსარგებლისთვის.

ევროპის საბჭოს აქვს მასალები, სადაც აღწერილია ინკლუზიური ენერჯაიზერები სხვადასხვა საჭიროების მქონე ადამიანთა ჩართულობის უზრუნველსაყოფად.  სასურველი და მისასალმებელი იქნება მათი გაცნობა და პრაქტიკაში დანერგვა.