არიან პოეტები, რომელთა ტექსტების აღქმა-გააზრება მკითხველისთვის იოლია, პოეტური მეტყველება ნათელი და დაუშიფრავია და არიან პოეტები, რომელთა ტექსტები არ არის მასობრივი მკითხველისთვის, ტექსტი თითქოს კოდირებულია და პალიმფსესტივით რამდენიმეშრიანი. „ძალიან გამოკიდებული იმაზე, რომ მოეწონოთ, არა ვარ“, – უთხრა ინტერვიუში ტორესა მოსის ამ უცნაურად მეტყველმა და კიდევ უფრო უცნაური ტექსტების შემოქმედმა კაცმა. ასეთია მოდერნისტული და პოსტმოდერნისტული პოეზია, განსხვავებით რომანტიკული და რეალისტური მწერლობისგან. პოეზიის სწავლების დროს მასწავლებელს მართებს განსაკუთრებული ძალისხმევა, რომ მოდერნისტული და პოსტმოდერნისტული ტექსტების საიდუმლო პოეტური შიფრ-კოდები, მეტაფორული ენა, სიმბოლურ-ალეგორიული ქვეტექსტები ახალბედა მკითხველამდე მიიტანოს. ბესიკ ხარანაული ასეთ „რთულ“ პოეტთა რიგს მიეკუთვნება. „ბევრი რამ, ტაბუირებული რომ იყო, იმიტომ შემომაქვს, რომ ვერთობი, ვლაღობ. სიტყვებს ძაან დიდი წებო აქვთ და უცნაურები არიან სიტყვები“, – ბესიკის ეს სიტყვებიც ზემოხსენებული ინტერვიუდანაა.
2015 წელს გამომცემლობა „ინტელექტმა“ გამოსცა მისი პოეტური კრებული უცნაური სახელით „ყვავი ხის წვერზე ისაღამოებს“. კრებულის ბოლოსიტყვაობაში ვკითხულობთ: „ცხოვრებისგან სხვა არაფრით მისარგებლია, მარტო ასაკით“, – ასეთია განაცხადი წიგნის ავტორისა და მთავარი გმირისა, რომელიც სრულიად ახალი გადასახედიდან იწყებს შემოქმედებით რეფლექსიას – ის 175 წლის პოეტის მდგომარეობაშია. ეს მისი ახალი როლია და ახალი სასჯელიც, რომელსაც თვითნებურად იღებს საკუთარ მარტოობაში. ეს ახალი მდგომარეობა განაპირობებს კიდეც წიგნის მთავარ თვისებას – სიახლეს, რომელიც მარადიულ თემებს განსხვავებული კუთხით წარმოაჩენს: სიკვდილ-სიცოცხლე, სიყვარული და სიძულვილი. ამ ყველაფერს კი განუმეორებელი თვითირონიის ხიბლი, მოხდენილი იუმორი ახლავს, რაც კიდევ უფრო მეტი ხალისით შეიტყუებს მკითხველს პროზისა და პოეზიის გასაყარზე შექმნილ, თავბრუდამხვევად რთულ და ამავდროულად მსუბუქ წიგნში“.
დიახ, მართლაც რომ „თავბრუდამხვევად რთულია“ ბესიკის პოეტურ სამყაროში ნავიგაცია, მაგრამ როცა პოეტი ლექსს გამოაქვეყნებს, ის უკვე მხოლოდ მისი არაა, მკითხველისაცაა და ჩვენ უნდა შევძლოთ მისი რთულად აღსაქმელი პოეტური სახლის ცხრაკლიტულების გასაღებების ძიება. თავად ამბობს იმავე ინტერვიუში, „რო ვთქვი, მე ის უკვე აღარა ვარ“…
„რაც არ ითამაშება, ის არც იცხოვრება“… ბესიკის ეს ფრაზაც იმავე ინტერვიუდანაა. ცხოვრება თამაშია მწერლისთვის. ეს პოეტური კრებული (სხვებიც მასთან ერთად) თითქოს პოეტური პერფორმანსია, ერთგვარი სიტყვებით თამაშია, ლოგოსის მაგია, განსხვავებული მეტყველება, როგორც მხოლოდ პოეტს ან ქურუმს შეუძლია საუბარი. ის აქ როლშია, მოთამაშეა, მსახიობი, პერფორმერი. ლექსში „ჩემს სახლში ყველა ციხეზე სუფთა ჰაერია“ ის იტყვის: „აი, რაები გამომრჩებოდა, იქ რომ ვიყო, სადაც სხვები ყრიან,
აი, რაებს არ ვიტყოდი,
ასსამოცდათხუთმეტი წლის ტყავი რომ არ მეცვას
და შიგ თხუთმეტი წლისა არ ვიტანჯებოდე“…
ას სამოცდათხუთმეტი წლის პოეტი თხუთმეტი წლის ბიჭის განცდებით – ეს ბესიკის ახალი როლია და იმდენად საინტერესო, დამაინტრიგებელი, სააზროვნო, რომ სიტყვის მაგიით დაინტერესებული მკითხველი ამ წიგნს ხელიდან ვერ გააგდებს. ამჯერად მინდა ვისაუბრო კრებულის პირველ ლექსზე, რომელსაც ასე ჰქვია: „ავტორი: – თავისთვის, ოდნავ გასაგონად“…
ლექსის ლირიკული გმირი საიქიოს გზაზე შემდგარი მოხუცი პოეტია. ქურუმს გვაგონებს. ლექსის ლირიკული ამბავი ასეთია: ზამთარი რომ გავიდა და გაზაფხული დადგა, პროტაგონისტი სოფელში წავიდა. ბევრი რამ შეცვლილი დახვდა. დაიბარა სოფლის „საზუგარდოება“ (თუნდაც მხოლოდ ეს ირონიული სახელი ყველაფერს ამბობს ანტაგონისტებზე), ბირჟის მებჭენი, რომლებიც ზლაზვნით, თუმცა რაღაც საინტერესოს მოლოდინით მოვიდნენ. შვილ-შვილიშვილებმა გმირი სტუმრების დასახვედრად საგანგებოდ გამოაწყვეს: „აბრაშუმის“ (აქაც თვითირონია!) ნიფხავ-პერანგზე პალტო მოასხეს, საკარცხულში ჩასვეს, ნიშში თოფ-იარაღი დაუკიდეს, წინ მაგიდა დაუდგეს ზედ – კალამ-ფურცლით, გვერდით ცოცხი და საგზაო ჯოხი, რომ სანახევროდ სჩვენებოდა მსმენელს. მასპინძელმა სტუმრებს რომ შეხედა, მიხვდა, რომ ზომა-წონა და ღირსება მათთვის მის წარმოსახვას მოემატებინა და გული დაწყდა.
– ხალხო, სოფელო! – მიმართა „ქურუმმა“ თანასოფლელებს, – მალე მოვკვდები! ზამთარში ქალაქში საიქიოს გზას ვისუფთავებდი და მშვიდად მოვკვდებოდი კიდეც, მაგრამ თქვენ გამახსენდით, ჩემი წყალ-ჭალა მომენატრა, სადაც ასე გზნებით ვმღეროდი, აქაური წყალი მომენატრა, რადგან ქალაქის წყალი ჩემთვის საწამლავია! ხალხო, სოფელო, მიდექ-მოდექით, ქვეყნიერებას ნუ ჩამორჩებით, გეყოთ სულ სხვის კარზე მიყუდება, ტვინი გაიხსენით! მე მარგალიტი ვიყავ თქვენ შორის და ახლა დიდხანს არ ვიქნები… არ იფიქროთ, ჭკუას გასწავლით, ეს უზნეობად მიმაჩნია, არ გეგონოთ, ქურდ-ბოზობის ამოძირკვის ილუზია მქონდეს, არა, ეგენია ადამიანის ხერხემალი, ხოლო სხვა ყველაფერი – მასზე გაშლილი მარაო. და მეც უხილავ მუზას კი არ ვთხოვდი სიმღერას, არამედ სარკეში საკუთარ თავს მივმართავდი: გაირთხე, ჩემო პირ-ბაგევ, წარამარაის გარმონო!
სტუმრები რომ წავიდნენ, ბესიკის გმირს მოფსმა მოუნდა და ბერფუყ წნორთან მიაყენეს.
ლექსის ლირიკული ამბავიც, თხრობის მანერაც, დეტალებიც, ლირიკული გმირებიც და მხატვრული სახეებიც იდუმალი, შეუცნობელი, გროტესკული, მაგიური, დამაფიქრებელი და დამაინტრიგებელია.
ფიქრები ლექსის მთავარ სათქმელზე: ერთი შეხედვით ეს ფორმითა და შინაარსით უცნაური ლექსი არ ჩანს იდეურად ისეთი ღრმა, როგორიც არის სინამდვილეში. მწერლის მისია ყოველთვის იყო აქტუალური თემა ჩვენს მწერლობასა და საზოგადოებაში. უკვე ხანში შესული პოეტი თავის ხალხზე, მათ ავ-კარგსა და ქვეყანაზე ფიქრობს. ლექსი მინიმალისტურად, მარტივად და გენიალურად ამბობს მთავარს, რაც აწუხებს ჩვენს საზოგადოებას. ეს არის ილიასეული მამხილებელი პათოსი, სარკაზმი და საზოგადოების გაკეთილშობილების სურვილი. ავტორმა იცის საკუთარი თავის ფასიც, ზოგადად მწერლის სიტყვის ძალაც და თავს უფლებას აძლევს, რომ ხალხს გადამწყვეტი სიტყვა უთხრას, გამოაფხიზლოს, გონს მოიყვანოს, შეაჯანჯღაროს. მას არც კი შეუძლია მშვიდ სიკვდილზე ფიქრი. ასე რომ ყოფილიყო, როგორც თავად ამბობს, ქალაქშივე საკუთარი ხელებით დაიხუჭავდა თვალებს, მაგრამ ეს მიწა-წყალი ენატრებოდა და ამ ხალხის დარდი ჰქონდა. და რა არის ამ ხალხის პრობლემა: პირველი ის, რომ ისინი უმაქნისები არიან, არაფრის კეთება არ უნდათ, უმოძრაოდ გალევენ წუთისოფელს, ამიტომაც ღარიბ-ღატაკნი არიან და ვერც ქვეყანას არგებენ ვერაფერს, მეორე ისაა, რომ სხვისი წყალობის მოლოდინი აქვთ მუდამ, სხვის კარებს ეყუდებიან, სხვისი სარფიანი მასპინძლობისკენ უჭირავთ თვალი და მესამე კი ისაა, რომ პარვა და ტყუილი მათ უკურნებელ სენად ქცეულა. ბესიკი მათ ეხვეწება: „ნუ მომპარავთ, ნუ მომატყუებთ, რამდენადაც იყოს ეს თქვენთვის შესაძლებელი!“ პოეტი ვერასდროს იქნება მორალისტი, პირიქით, მას სძულს მორალისტობა და უზნეობად მიაჩნია სხვისთვის ჭკუის დარიგება, არც იმით იტყუებს თავს, რომ ოდესმე ქურდ-ბოზობა ამოიძირკვება ამ სამყაროში, მაგრამ ის ხომ „წარამარაის გარმონია“, აკაკის ენაზე რომ ვთქვათ „გარემოების საყვირი“ და ისიც კი ადარდებს, რომ „კაცი პურს ცეცხლავს და არ უმღერის“. ლექსი პოსტმოდერნისტული ნარატივის სახით არის გადმოცემული და იდეები თითქოს მის ამორფულ სიტყვიერ ქსოვილში არის გაბნეული, მაგრამ მაინც ნათლად იკვეთება ჰუმანისტური იდეალები. მწერალს თავისი ხალხის გაკეთილშობილება დაუსახავს მიზნად. საამისო ძალა კი ყველაზე მეტად სწორედ მწერალს შესწევს, რადგან არავის სიტყვას არა აქვს იმხელა ფასი, რამდენიც მწერლისას.
ფიქრები პროტაგონისტზე: როცა ბესიკის მონათხრობს ვკითხულობ და მის გმირს წარმოვიდგენ, ვხედავ ბესიკს და ვამბობთ: ეს ნამდვილად ის არის, მისი ხასიათი, მისი ხმა, მისი სახე, მისი ფერთამეტყველება. ეს კრებული ნამდვილად მისი ცხოვრების რეფლექსიაა, გაჯერებული თვითირონიით, სამყაროზე დაკვირვებით, ფილოსოფიური ჭვრეტით, ლირიკულ გმირთა ფსიქოში ინტროსპექციით. ამ ლექსის ბესიკი ნამდვილი ქურუმია. ცხოვრებაში თავმდაბალი და სიტყვაძუნწი ბესიკი აქ განბრძნობილსა და წმინდანს ემსგავსება. ამის დამადასტურებელი სახე-სიმბოლოა თუნდაც მისი საკარცხული. საკარცხული ხომ სვანური კულტურიდან მახვშის, ოჯახის ლიდერის ატრიბუტი იყო. ბესიკიც მახვშია, შვილები და შვილიშვილები მის ნება-სურვილს ასრულებენ. მან გემოვნებიანი პერფორმერივით დადგა სცენა. იცოდა, რომ „ყოველ საქმეს, რაგინდ სერიოზულს, მოჩვენებითი მხარე უნდა ახლდეს, როგორც ბუხარს ნაცარი“… ბუხარი პოეტის ფერადი სამყაროს ალეგორიად მესახება, იმ შემოქმედებითი ცეცხლის ალაგად, რომელიც მასში მუდამ ღვივის, ხოლო ნაცარი – მისი ფილოსოფიური ფიქრისა. ცოცხი სიმბოლოა იმისა, რომ პოეტი არის ადამიანთა სულების დამგველ-დამწმენდელი, როგორც ჰერაკლე ასუფთავებს ავგიას თავლას, ხოლო საგზაო ჯოხი მისი ცხოვრებისეული გზის სიმბოლოა. ის, რომ გმირი ნაწილობრივი სახით, სანახევროდ ეჩვენება სტუმრებს, მის ღვთაებრივ ბუნებაზე, ინიციაციურ სიბრძნეზე მიუთითებს. ნიშანდობლივია ბესიკისგან აღიარება იმისა, რომ თურმე მისი წარმოსახვა არაადეკვატურად აფასებდა სოფლის კაცებს და გული სწყდება, რომ პოეტის წარმოსახვამ „სინამდვილეს ისევ ააცდინა“… მას არ აქვს პრეტენზია, რომ მისი შეფასებები ან სინამდვილის აღქმა უცდომელია. თვითკრიტიკა და თვითირონია ხაზს უსვამს გმირის სიძლიერეს. მისი მთავარი მამოძრავებელი ქვეყნის სიყვარულია. როგორც თავად ამბობს, მშობლიური მიწის სიყვარული აძლევდა ინსპირაციას: „გულს მომელამუნა ეს მიწა, მთები, მდინარე, ჭალა, – სადაც გზნებით ვუკრავდი რიყეზე“… მშობელი ხალხის სიყვარულიც ქვეყნის სიყვარულით არის ნასაზრდოები… თავისი ხალხის განსაცდელისადმი კი ის გულგრილი ვერ იქნება. ლექსის დასასრულს მისი ეპატაჟური ფრაზა: „რომ წავიდნენ, მოფსმა მომინდა. მიმაყენეს ბერფუყ წნორთან – საუკუნის ხარჯი გავიღე“… არ უნდა იყოს შემთხვევითი. ბერფუყი წნორი თვალში საცემი სახე-სიმბოლოა, ეს არის ალუზია დავით გურამიშვილის „დავითიანის“ ლექსიდან „სწავლა მოსწავლეთა“, სადაც პოეტი ამბობს:
„ვით ძნიად წნორი ბერფუყი დაიგრიხების წნელადა,
ეგრეთვე კაცი მხცოვანი განისწავლების ძნელადა“…
წნორი, ტირიფისებრთა ოჯახის ხე, იგივე ლათინური Salix alba, რომლისგანაც სამოსის შესაღებ წითელ საღებავს იღებდნენ, ალბათ იმიტომ გააცოცხლა გურამიშვილმა, რომ ეს ხე თავისი დაშვებული ტოტებით, მოქნილობითა და ელასტიკურობით არის გამორჩეული, მაგრამ როცა ბერფუყია, უკვე ვერც მისი რტოები დაიგრიხება წნელად. სიბერე ყველაფერს უკარგავს მომხიბვლელობას. ხოლო როცა ბესიკი იტყვის, რომ მოსაფსმელად მიაყენეს ბერფუყ წნორთან, ის ალეგორიულად ამით გამოხატავს უნდობლობას სოფლელებისადმი, რომლებიც სიკვდილის წინ კი დაამუნათა, მაგრამ მათი ცხოვრების წესის შეცვლის იმედი არ აქვს და მათ ამ მანკიერ მხარეს „მიაფსა“… თუმცა თავისი ვალი კი მოიხადა.
ფიქრები ლექსის ენასა და თხრობის მანერაზე: თავისი ინდივიდუალიზმითა და ორიგინალურობით აღმაფრთოვანებელია ბესიკის პოეტური ენა, ნაზავი პროზისა და პოეზიისა, აბსოლუტურად საკრალიზებული, დაწმენდილი, დაშიფრული. მთელი ლექსი თითქოს ერთი უწყვეტი მისტერიაა, რომელიც ერთი ამოსუნთქვით უნდა წაიკითხო, ემოცია არ ნელდება არსად. მართალია, ვერლიბრის სალექსო ფორმაა, მაგრამ მის ფრაზებს აქვს საოცარი რიტმიკა, ნამდვილი მაგია, რომელიც იპყრობს მკითხველს, ავტორის დიდი შინაგანი ენერგიაა ჩადებული ყოველ სტრიქონში. როგორი გულწრფელიც არის მთავარი ლირიკული გმირი, ისეთივე გულწრფელი და ემოციურია ტექსტის ენაც. მხატვრული ხერხებიდან გამოყენებულია შეფარული ირონია, ლიტოტესი (სოფლის კაცების სახეების ხორცშესასხმელად), შედარებები, ეპითეტები, მეტაფორები (მაგალითად: „ძირს დავუშვი თოფი ხელმოცარვისა“, ან: „ეგენია ხერხემალი ადამიანისა, ხოლო სხვა ყველაფერი მასზედ გაშლილი მარაო“)…
ბესიკ ხარანაულის მოცემული ლექსი საუკეთესო მასალაა მასწავლებლისთვის, როგორც უცხო ტექსტი, რომლის მეშვეობითაც შეგვიძლია საშუალო საფეხურის მოსწავლეებს პოსტმოდერნისტული ტექსტის დეკოდირება-ანალიზი ვასწავლოთ.
ფოტო: არტარეა
