ოთხშაბათი, აპრილი 8, 2026
8 აპრილი, ოთხშაბათი, 2026
მთავარი წაკითხვა გვერდი 1077

ყვავი, რომელსაც ქიმია უყვარდა

მიერ
admin
-
0

ზოგჯერ
ვხუმრობ ხოლმე, სტუდენტობიდან ქიმიაში ვიზრდები-მეთქი. თუ დავფიქრდები, ასეც არის
– სკოლის მერხიდან პირდაპირ ქიმიის სპეციალობის სტუდენტი გავხდი. კათედრის გამგე გვყვავდა
ისეთი, აბა, არ გესწავლა, აბა, ლაბორატორიაში ყველაფერი თვითონ არ გაგეკეთებინა…
მოკლედ, საქმე იქამდე მივიდა, რომ რეაქტივების სურნელიმშობლიურად მეჩვენებოდა და ახლაც ასეა.

დღესაც,
როგორც ყოველთვის, ქიმიაზე ვწერ, თუმცა წერილი ერთმა ძველმა ამბავმა შთამაგონა, რომელიც
მოულოდნელად ამომიტივტივდა მეხსიერებაში და კეთილი მოგონებები ამიშალა.

ყვავებს
როგორი თვალით უყურებთ? ბახალა, ალბათ, საყვარელია, ისევე როგორც ყველა პატარა, მაგრამ,
აი, დიდ ყვავს მე პირადად შიშით ჩავუვლი ხოლმე – არ მოინდომოს, თორემ… გვარიანად
დაგკორტნის.

ერთი
ყვავი შემოგვეჩვია… მთელი სართული ქიმიის ლაბორატორიებს ეკავა. რეაქტივების შესანახი
ოთახიც იქვე გვქონდა. ჰოდა, ყვავიც სწორედ იმ ოთახს შემოეჩვია. ეტყობა, რეაქტივების
სუნი იზიდავდა. იმ ოთახის ფანჯრიდან მინა სანახევროდ ამოღებული იყო, რომ ჰაერს განუწყვეტლივ
ემოძრავა. არაერთხელ დავიჭირეთ და გავუშვით, ის კი  ბრუნდებოდა… უკვე “ჩვენად” მოვიხსენიებდით
და თუ შეაგვიანდებოდა, ვდარდობდით, ხომ არაფერი დაემართაო. იმ ოთახში ამიაკი დაგვეღვარა
და, თუმცაღა გავანიავეთ, სუნი მაინც იდგა – რა ვიცი, იქნებ სწორედ ეს იზიდავდა…

ამიაკი
რა არის? ახლავე, ახლავე მოგითხრობთ.

სახელი
“ამიაკი” თურმე ძველბერძნული „ამონიანისგან” მოდის. ასე უწოდებდნენ ღვთაება
ამონუს თაყვანისმცემლებს. თავიანთი რიტუალების შესრულებისას ისინი თურმე გამუდმებით
იმეორებდნენ: “Sal Volatile”, – რაც ლათინურად “აქროლად მარილს”
ნიშნავს. სწორედ “აქროლად მარილად” მოიხსენიებდნენ წინათ ამონიუმის ქლორიდს,
რომლითაც გულწასულებს ასულიერებდნენ. ეს მარილი ბუნებაში ვულკანების სიახლოვეს შეინიშნება
და ამიაკის მსგავსი სუნი აქვს. არც არის გასაკვირი – ტემპერატურის მცირედი მომატებაც
კი საკმარისია, რომ ამიაკის წარმოქმნით დაიშალოს.

სუფთა
სახით კი ამიაკი პირველად ინგლისელმა ქიმიკოსმა ჯოსეფ პრისტლიმ მიიღო 1774 წელს და
“ტუტე გაზი” უწოდა.

მას
შემდეგ, რაც რობერტ ბოილმა მე და ჩემნაირებს ქიმიკოსები გვიწოდა, ჩვენს პროფესიას კი
ქიმია, ჯოზეფ ბლექმა ნახშირორჟანგი აღმოაჩინა და ისიც დაადგინა, რომ ეს აირი ჰაერის
შემადგენლობაში შედიოდა. მანვე სთხოვა თავის მოსწავლეს, რეზერფორდს, იმის გარკვევა,
სხვა აირსაც შეიცავდა თუ არა ჰაერი. რეზერფორდიც ცდების ჩატარებას შეუდგა. იღებდა ჭურჭელს
და შიგნით სვამდა თაგვს, რომელიც კვდებოდა; იმავე ჭურჭელში ათავსებდა ანთებულ სანთელს,
რომელიც მცირე ხნის შემდეგ ქრებოდა; მერე იმავე ჭურჭელში ფოსფორის დაწვას ცდილობდა,
თუმცა უშედეგოდ. ყოველივე ამის შედეგად რეზერფორდმა დაადგინა, რომ ჰაერში იყო გაზი,
რომელიც წვას ხელს არ უწყობდა, თუმცა შეიცავდა ე.წ. “ფლოგისტონს” (იმხანად
“ფლოგისტონის თეორია” იყო გავრცელებული) და რომელშიც სიცოცხლე შეუძლებელი
იყო. მან იგი “ფლოგისტირებულ ჰაერად” მოიხსენია, მოგვიანებით კი ლავუაზიემ
ამ აირს აზოტი უწოდა, რაც “უსიცოცხლოს” ნიშნავს.

სწორედ
ამ “უსიცოცხლო” აზოტის წყალბადნაერთია ამიაკი – NH3 – უფერო,
მკვეთრსუნიანი გაზი.

რეაქციით
N2+3H2=2NH3, რომელსაც გებერის მეთოდი ეწოდება, ამიაკს
მრეწველობაში იღებენ. იგი 7000C-ზე კატალიზატორის თანაობისას მიმდინარეობს.
ამიაკის მიღების ეს მეთოდი გერმანელმა ქიმიკოსმა ფრიც გებერმა შეიმუშავა, პირველი მსოფლიო
ომის დროს კი, როდესაც გერმანია ბრიტანეთის ფლოტმა იზოლაციაში მოაქცია და სასუქ სელიტრის
(იმავე ნატრიუმის ნიტრატის) დეფიციტი აუტანელი გახდა ქვეყნისთვის, ქიმიკოსმა კარლ ბოშმა
ეს მეთოდი გამოიყენა, რათა მიეღო ამიაკი, ამიაკისგან კი – ნატრიუმის ნიტრატი.

https://videochannel.iliauni.edu.ge/?p=21169

ლაბორატორიაში
კი ამიაკს ამონიუმის ქლორიდზე კალციუმის ჰიდროქსიდის (1:1) დამატებით იღებენ (ნარევი
ერთგვაროვანი უნდა იყოს). ამიაკის გამოყოფაზე მხოლოდ მკვეთრი სუნი მიგვანიშნებს, რადგან
იგი უხილავი გაზია.

კოლბის
ყელთან მარილმჟავაში დასველებულ ფილტრის ქაღალდს თუ მივიტანთ, ჭურჭელში თეთრი ღრუბელი
წარმოიქმნება, რაც ამიაკის გამოყოფას ადასტურებს.

ამიაკის
წყალში გახსნით მიიღება ამონიუმის ჰიდროქსიდი ან, როგორც მას ყოფაში იცნობენ, ნიშადურის
სპირტი.

თუ
გადმობრუნებულ კოლბას მინის ფირფიტას დავახურავთ, წყალსა და ლაკმუსს დავამატებთ, ხსნარი
გალურჯდება. ინდიკატორის გალურჯება წარმოქმნილი ნაერთის ტუტე თვისებებეზე მიუთითებს.

ამიაკი
ადვილად იჟანგება კატალიზატორის (პლატინა, ქრომის (III) ოქსიდი) თანაობისას. სცადეთ
და კოლბაში, სადაც ამიაკის კონცენტრირებული ხსნარია, შეიტანეთ ამონიუმის ბიქრომატი
(NH4)2Cr2O7, Cr2O3-ის
ნაწილაკები კოლბაში მიმოიფანტება. ამ დროს წარმოიქმნება აზოტის დიოქსიდი – NO2.
რეაქციის შედეგად აზოტის დაჟანგვა ხდება:


ჩვეულებრივ
პირობებში ამიაკი უფერო გაზია. წყალში კარგად რომ იხსნება, ეს უკვე ვთქვი, მაგრამ მიზეზი
არ ამიხსნია. მიზეზი მარტივია: წყალბადური ბმების წარმოქმნა შეუძლია წყლის მოლეკულებთან.
სწორედ კარგი ხსნადობაა მისი მკვეთრი სუნის მიზეზი. ის კარგად იხსნება ყნოსვის ორგანოს
ლორწოვან გარსში შემავალ წყალში. განთქმული ფრანგული ყველი კამამბერი, თუ გადამწიფებულია,
სწორედ ამიაკის სურნელს აფრქვევს. რატომ? ყველში შემავალი ცილის მოლეკულები იშლება
და ამიაკს წარმოქმნის.

-330C-ზე
ამიაკი უფერო სითხედ გარდაიქმნება, რომელიც ხსნადობით წყალს მოგვაგონებს. თხევად ამიაკს
ზოგიერთი მეტალის გახსნაც კი შეუძლია – ნატრიუმისა, კალიუმისა, კალციუმისა და უფრო
მცირე ინტენსიურობით მაგნიუმისა. თხევად ამიაკში მეტალების გახსნის შედეგად წარმოქმნილ
ხსნარებს მკვეთრი ლურჯი შეფერილობა ახასიათებს.

თურმე,
ნუ იტყვით და ამიაკი ორგანიზმებშიც წარმოიქმნება. ჩემი ინტერესის საგანი კი, უპირველეს
ყოვლისა, ადამიანის ორგანიზმია. საქმე ასეა: ცილოვანი საკვების მიღების შემდეგ ცილა
ჩვენს ორგანიზმში თავის ჩვეულებრივ ქიმიურ გზას გადის; დაშლას ის კუჭში იწყებს კუჭის
წვენის ფერმენტების გავლენით, თორმეტგოჯა ნაწლავში აგრძელებს და წვრილ ნაწლავში ასრულებს.
რა წარმოიქმნება ცილის დაშლის შედეგად? ამინმჟავები, რომლებიც წვრილი ნაწლავის მეშვეობით
სისხლში შეიწოვება და უჯრედებში გადანაწილდება. ყველაზე საინტერესო ამის შემდეგ ხდება:
ამინმჟავები სამი ტიპის გარდაქმნას განიცდიან: 1. ტრანსამინირებას; 2. დეზამინირებას;
3. დეკარბოქსილირებას (ამ უკანასკნელზე ადრეც ვწერდი. გახსოვთ ჩემი წერილი ეგზოტიკური
ციხისა და საღებავის შესახებ?).

ამინმჟავების
დეზამინირების შედეგად ორგანიზმში სწორედ ამიაკი წარმოიქმნება, რომელიც სასწრაფოდ უნდა
განადგურდეს. მისი დაგროვების შემთხვევაში უჯრედს და, აქედან გამომდინარე, ორგანიზმსაც
დიდი უსიამოვნებები ემუქრება. თუმცა ჰანს კრებსი ტყუილად კი არ მოიხსენიებდა ადამიანის
ორგანიზმს უნივერსალურ ქიმიურ ქარხანად… ამიაკის უვნებელყოფის რამდენიმე გზა არსებობს,
მაგრამ უნივერსალურია შარდოვანას ბიოსინთეზი, იგივე კრებსის ორნითინული ციკლი.

ამიაკს
ზოგჯერ ამინებსაც ადარებენ. ზოგიერთ ამინს ისეთივე მკვეთრი სუნი აქვს, როგორიც ამიაკს,
თუმცა უფრო სპეციფიკური და არასასიამოვნო.

ერთმა
პატარა მოგონებამ ინფორმაციის მთელი კასკადი გამოიწვია. და ეს ყველაფერი – იმიტომ,
რომ ჩემს ფანჯარაში მომზირალ ნაძვზე საქმიანად სცემს ბოლთას ყვავი. ისეთი სერიოზული
იერით გადი-გამოდის, ჩემდა უნებურად შევაცქერდი და “ჩვენი” ყვავი გამახსენდა.


 

“ჩვენმა”
ყვავმა მთელი ეს ქიმია, ცხადია, არ იცოდა; უბრალოდ, მოსწონდა ამიაკი, ისევე როგორც
კატას – ვალერიანი, და, დარწმუნებული ვარ, ქიმიის აუცილებლობასაც “ხვდებოდა”.

და
აი, ერთ დღესაც აღარ გამოჩნდა. ალბათ სხვაგან თუ გადასახლდა, თორემ ისე ცოცხალი იქნება
– ჯერ სამასი წელი ხომ არ გასულა…

 

 

 

 

თამაში შობის წინა დღეებში

მიერ
admin
-
0
სხვა რომელ დროს, თუ არა ზამთარში, შეიძლება, გაგახსენდეს ბიჭი, რომელსაც იხვების ბედი აწუხებს: “ვერ წარმომედგინა, სად უნდა წასულიყვნენ იხვები, როცა ტბას მთლიანი ყინული დაფარავდა!”. სხვა რომელ თვეს, თუ არა დეკემბერში შეიძლება, გაიხსენო სკოლებიდან მრავალგზის გამოგდებული ამერიკელი მოზარდი, რომელიც ახლაც, შობამდე რამდენიმე დღით ადრე გამოცდებში ჩაიჭრა და სანამ მშობლებს ეს ტრაგიკული ამბავი შეუტყვიათ, მცირე გასეირნებას იწყებს რამდენიმედღიან დამოუკიდებლობაში. სწორედ ამ “თამაშზე” გვიამბობს თავადვე მცირე რომანში “თამაში ჭვავის ყანაში”. ეს თამაში კი, ერთდროულად არის “დაჭერობანაც”, დამალობანაც”, ომობანაც” და “ოჯახობანაც”. ერთი სიტყვით, ესეც თავისებური გამოცდაა, რომელსაც “პენსის” მასწავლებლები არ ატარებენ.

ჯერომ სელინჯერმა ამ გამოცდაზე დაწერა და მერე ზუსტად ისე მოიქცა, როგორც ჰოლდენი იქცევა საკუთარ ოცნებაში: ადგა და განმარტოვდა. იმდენად განმარტოვდა, რომ სიცოცხლის ბოლომდე არავის მიუწვდებოდა ხელი მის ცხოვრებაზე, თვით ცნობისმოყვარე ჟურნალისტებსაც კი, რომლებსაც იმსიგრძე ხელები აქვთ, რომ მიუწვდომელი არაფერი რჩებათ. ეს კარგია თუ ცუდი, არ ვიცი, უფრო სწორად, ძალიან კარგადაც ვიცი, მაგრამ დასკვნებისგან თავს შევიკავებ. მე ხომ ვსაუბრობ წიგნზე, რომელშიც მორალისტური ქადაგების მსგავსს ვერაფერს ნახავთ, მიუხედავად იმისა, რომ თავად ფაქტებიდან თავისუფლად შეიძლება, მორალური ღირებულებები ისე ადვილად გამოწურო, როგორც– ბლენდერით გემრიელი წვენი ცოცხალი ფორთოხლიდან.

ჰოლდენი 16 წლის მოზარდია და მას უფრო მეტი ვინმე სძულს, ვიდრე უყვარს. თავისუფლად შეუძლია, ერთ წამში შეიძულოს უხარისხო ჩემოდნის მქონე ადამიანი და სინდისის ქენჯნა სულაც არ იგრძნოს. თუმცა, ნიუ იორკში ის ხვდება გაცრეცილი ჩემოდნების და ჭილის უბრალო ჩანთების მქონე მონაზვნებს და ასევე, ერთ წამში უყვარდება ისინი. ის ხომ 17 წლის მოზარდია, მაშასადამე აქვს უფლება, ვინმე სასწრაფოდ შეიყვაროს თუნდაც იმის გამო, რომ ის ვინმე არც კი ეცდება, გამოიკვლიოს ჰოლდენი კათოლიკეა თუ არა; თუნდაც იმის გამო, რომ მონაზვნის სამოსელი იმ “ვინმეს” თავისუფალ აზროვნებასაც არ აცვია და სიამოვნებით საუბრობს “რომეო და ჯულიეტაზე”, მიუხედავად იმისა, “რამდენი ხვევნა-კოცნაა ამ პიესაში”.
მოზარდის ერთგვარი პროტესტი საზოგადოებისადმი, მისი სიყალბისა და ფსევდო ინტელექტუალობისადმი, მე თუ მკითხავთ, უბრალო ფონია და ეს რომანივით საკითხავი მოთხრობა მაინცდამაინც იმის გამო არ დაწერილა, მხოლოდ გარდატეხის ასაკში ვიკითხოთ და მივხვდეთ, რომ მარტო არ ვართ. ბოლოსდაბოლოს, მარტოობა მხოლოდ გარდატეხის ასაკში არ გვაწუხებს.
რწმენის თავისუფლებაც ისეთი რამეა, ყველას რომ გვაღელვებს, განსაკუთრებით– ლიბერალური ღირებულებების მქონე ადამიანებს, რომლებიც დემოკრატიის განვითარების ერთ– ერთ მნიშვნელოვან ღირებულებად სწორედ რწმენისადმი ტოლერანტულ განწყობას მიიჩნევენ. “შემთხვევით, კათოლიკური ეკლესია ხომ არ იცი, სად იქნება?”–ზედვე ეტყობოდა, რომ განგებ მკითხა, – უნდოდა გამოერკვია, კათოლიკე ვიყავი თუ არა. ნამდვილად. ისე კი არ ჩამომართვათ, თითქოს გამწარებით სდომოდეს ჩემი კათოლიკობა, უბრალოდ, აინტერესებდა. ტენისზე გატაცებით ლაპარაკობდა, მაგრამ მაშინვე შეატყობდით, რომ ჩემი კათოლიკობა კიდევ უფრო დიდ სიამოვნებას მოჰგვრიდა. ჭკუიდან მშლის ხოლმე ასეთი რამე. არ გეგონოთ, თითქოს ამის შემდეგ საუბარი გაგვეწყვიტოს ან რამე – სულაც არა – მაგრამ ისე კარგად ვეღარ ავაწყვეთ. ამიტომაც გამეხარდა, იმ მონაზვნებმა რომ არ მკითხეს, კათოლიკე თუ ხარო. რა თქმა უნდა, საუბარს არ ჩაგვიშლიდა ეგ, მაგრამ მაინც სულ სხვა იქნებოდა….. ასეთი რამე ტკბილ საუბარს ჩაგიშხამებს. ეგ არის და ეგ”– ამბობს ჰოლდენი.

არა, იმას არ ვამბობ, რომ ჰოლდენი ძალიანაც ტოლერანტულია. ხანდახან უფრო პირიქით: ჰომოფობიც კი გახლავთ და “პედერასტები” სძაგს, არც ლესბოსელებს მოიხსენიებს მაინცდამაინც ტკბილად. საქმე ისაა, რომ 17 წლის მოზარდი, თითქმის შეუძლებელია, ერთდროულად იყოს არაჰომოფობქსენოფობრასისტი. ის ხომ, რაც არ უნდა იყოს, ჯერ პატარა ბიჭია, მიუხედავად აყლაყუდობისა და შეჭაღარავებული თმისა.

კეთილი ბიჭია ეს აყლაყუდა ჰოლდენი. ისეთი კეთილია, აზრადაც არ მოუვა, ბინძური ეკლი დაიფრინოს მხოლოდ სიბინძურისა და მუწუკების გამო, სტრედლეიტერს დავალება იმიტომ არ დაუწეროს, რომ იმ გოგოს ხვდება, რომელიც ლამის თავად უყვარს და რომელსაც სტრედლეიტერი არასდროს ჰკითხავს, შაშის თამაშის დროს დამებს უკანა ხაზზე ისევ ამწკრივებს თუ არა. კეთილია ჰოლდენი და მასწავლებელს, ორიანის დაწერა რომ გაუადვილოს, საგამოცდო ნაშრომის ეპილოგად მსგავს ფრაზებს უტოვებს: “ძვირფასო მისტერ სპენსერ! სულ ეგ არის – ეგვპიტელებისა მეტი აღარაფერი ვიცი. თქვენი ლექციები ძალიან საინტერესოა, მაგრამ თვითონ ეგვიპტელებმა ვერ დამაინტერესეს. თქვენ ჩამჭრით თუ არა, ამას უკვე აღარაფერი მნიშვნელობა არა აქვს, რადგან ინგლისურის გარდა, ყველაფერში ჩავიჭერი. თქვენი პატივისმცემელი ჰოლდენ კოლფილდი.”
მას, როგორც ძალიან ახალგაზრდას, უკვირს, მოხუცებს რატომ ანიჭებთ ბედნიერებას თუნდაც ერთის საბნის ყიდვა; მას, როგორც ძალიან ახალგაზრდას, ჰგონია, რომ ისეთი უიღბლოა, მონასტერშიც რომ წავიდეს, იქაურობა სავსე იქნება ყველაზე საშინელი ბერებით; მას, როგორც ძალიან ახალგაზრდას, ხშირად ეცვლება განწყობა და ეს ხშირად შეცვლილი განწყობა დადებითი სულაც არ არის.
აქვე, მოზარდული ამბების გვერდით კიდევ უფრო მნიშვნელოვანი ამბები ხდება და ჰოლდენი ხელოვნებაზე საუბრობს, როგორც– არა მაღალფარდოვან მანჭვა– გრეხაზე, არამედ როგორც ადამიანის სუბსტანციაზე, რომელსაც სულ არ სჭირდება ზედმეტი არტისტიზმი. რაღა თქმა უნდა, ჰოლდენმა არაფერი იცის მეტაფიზიკაზე და საერთოდაც, შემეცნების ყოველგვარი მეთოდი ფეხზე ჰკიდია. მისთვის, უბრალოდ, კარგი წიგნი ისეთია, ავტორთან დარეკვას რომ მოგანდომებს, კარგი ხელოვანი კი ის ხელოვანია, რომელიც არ ქედმაღლობს: “ისე კარგად უკრავს, რომ ზოგჯერ აღარც გსიამოვნებს. ვერ აგიხსნით რატომ, მაგრამ ასეა, ძალიან მიყვარს მისი მოსმენა. მაგრამ ხანდახან ლამის მივვარდე და თავდაყირა ამოვუტრიალო ის ოხერი როიალი. ალბათ იმიტომ, რომ ზოგჯერ მის დაკვრაშივე გრძნობ, როგორ იბზუებს ცხვირს და როგორ ზედაც არ გიყურებს, თუ დიდი ვინმე არა ხარ.”
თუ დიდი ვინმე არ ხარ, შესაძლოა, დაგაინტერესოს გადამფრენი იხვების ბედმა და იმანაც, იმ უცნაურმა “პროფესიამაც”, რომლის მთელი ხიბლი ის არის, ჭვავის ყანაში მოთამაშე ბავშვები, იქვე უფსკრულის არსებობის შესახებ წარმოდგენა რომ არ აქვთ, კლდიდან გადაჩეხვამდე დაიჭირო.

ისტორიული Fishwrap-ი

მიერ
admin
-
0
ალბათ ცოტას თუ უფიქრია იმაზე, რომ დღევანდელი გაზეთები ხვალინდელი ისტორიაა. სამაგიეროდ, ამის თაობაზე დაფიქრდნენ ამერიკელი ისტორიის მასწავლებლები კენეტ მოლზანი და ბილ დოვნი, რომლებმაც ძველი გაზეთების მთავარი გვერდების რეპროდუქცია მოახდინეს, რათა ისინი სასწავლო პროცესში გამოეყენებინათ და მოსწავლეებს ამ გაზეთებში აღწერილი ისტორიული მოვლენების უკეთ გაგებაში დახმარებოდნენ. მასწავლებლებმა ეს ხერხი რამდენჯერმე მოსინჯეს საკუთარ პრაქტიკაში, მერე კი სწავლების ახალი მეთოდი შექმნეს, რომელსაც historical fishwrap-ი (ტერმინს ქვემოთ განვმარტავთ) უწოდეს. მეოცე საუკუნის უმნიშვნელოვანეს მოვლენებს: II მსოფლიო ომს, დიდ დეპრესიას და სხვ., – მოსწავლეები, მათი პაპებივით და პაპისპაპებივით, გაზეთების კითხვით ეცნობოდნენ.

მეთოდს სათავე ბილ დოვნის გატაცებამ დაუდო. მას ძველი გაზეთების შესანიშნავი კოლექცია ჰქონდა – ადრეული 1800-იანი წლების ეგზემპლარებიდან 1950-იან წლებამდე. მის კოლექციაში მოიპოვებოდა მე-18 საუკუნისა და კოლონიური პერიოდის რამდენიმე ეგზემპლარიც.

Fishwrap “თევზის გახვევას” ნიშნავს. ბილის კოლექციაში მოხვედრილი გაზეთების გარკვეული ნაწილი თავის დროზე მაღაზიებში თევზის გასახვევად იქნა გამოყენებული. ეს თევზის ტრანსპორტირების ეკოლოგიურად სუფთა, ეკონომიკურად ხელსაყრელი და ინფორმაციულად სასარგებლო ხერხი იყო – მყიდველები არც ბუნებას ანაგვიანებდნენ და შინ ახალი ინფორმაციაც მიჰქონდათ.

ბილმა გადაწყვიტა, გაზეთები სასწავლო პროცესში გამოეყენებინა და მალე დაინახა, რომ ამ მეთოდმა მოსწავლეების დიდი ინტერესი გამოიწვია. ისინი სიამოვნებით კითხულობდნენ სათაურებს, აკვირდებოდნენ სურათებზე გამოსახულ ადამიანების ჩაცმულობას, ეცნობოდნენ სარეკლამო განცხადებებს და ა.შ.

მასწავლებლები ზრუნავდნენ იმაზეც, რომ გაზეთებში აღწერილი დრო შესაბამისობაში ყოფილიყო შესასწავლ პერიოდთან.

გარკვეული გამოცდილება რომ დაუგროვდა, ბილმა მისი სხვებისთვის გაზიარება დაიწყო.

მეთოდის ავტორებმა გაზეთები ორი ნიშნის მიხედვით დაალაგეს: თარიღისა და თემისა. განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევდნენ ისეთ გაზეთებს, რომლებშიც მკვეთრი, მყვირალა სათაურები იყო დაბეჭდილი. მასწავლებლები მიჰყვებოდნენ სახელმძღვანელოსა და საგნის ეროვნულ სტანდარტებს და ეპოქისა და შესასწავლი მასალის შესაბამისად არჩევდნენ სათაურებს, ფოტოებს და ა.შ. განსაკუთრებული ყურადღება დაუთმეს მეორე მსოფლიო ომს, რაც ამ მოვლენის დიდი ისტორიული მნიშვნელობით ახსნეს. II მსოფლიო ომი უდიდესი სამხედრო კონფლიქტი იყო კაცობრიობის ისტორიაში, რომელსაც, ამასთანავე, თან ახლდა გლობალური იდეოლოგიური დაპირისპირება. ომმა ყველა კონტინენტი მოიცვა, დაუსახლებელი ანტარქტიკაც კი, და უდიდესი ადამიანური მსხვერპლი და უზარმაზარი ეკონომიკური ზარალი გამოიწვია. მეთოდის ავტორებს მიაჩნიათ, რომ ამ ომის მონაწილე ამერიკელთა თაობა ყველაზე გამორჩეულია ამერიკის ისტორიაში და მხოლოდ ამერიკის დამფუძნებელ პირველ თაობას თუ შეედრება.

მეთოდის ავტორებს თავდაპირველად ეეჭვებოდათ, რომ თანამედროვე ტექნოლოგიებით განებივრებული მოზარდების ისტორიული გაზეთებით დაინტერესებას მოახერხებდნენ, მაგრამ მოსწავლეებისთვის ეს რაღაც განსხვავებული, უნიკალური რამ აღმოჩნდა.

კენეტ მოლზანსა და ბილ დოვნის მიაჩნიათ, რომ მათი მეთოდი სახელმძღვანელოს ზოგიერთ სუსტ მხარეს აძლიერებს და, აქედან გამომდინარე, უმჯობესი იქნება, თუ ბავშვები ისტორიულ მოვლენას ან მის მონაწილე ისტორიულ პირებს სახელმძღვანელოსთან ერთად ზოგჯერ იმდროინდელი გაზეთებითაც გაეცნობიან.

მასწავლებლებს ესმით, რომ მათ მეთოდს ნაკლიც აქვს. უპირველეს ყოვლისა, ეს არის სათანადო ბაზის უქონლობა, რის გამოც მას ამჟამად მასწავლებელთა მცირე ნაწილი თუ გამოიყენებს. სკოლებს თავიანთ ფონდებში ძველი გაზეთები არ მოეპოვებათ. გამოსავალი თითქოს ისევ “ყოვლისშემძლე” ინტერნეტია, მაგრამ სირთულე აქაც იჩენს თავს: ძველ, ისტორიულ გაზეთებს ინტერნეტში ძნელად თუ წააწყდები და თუნდაც წააწყდე, მას არ ექნება მთავარი ხიბლი – ხელით ვერ შეეხები, როგორც ნამდვილ გაზეთს, რაც ამ მეთოდის მთავარი უპირატესობაა. ავტორები თავიანთ მეთოდში სწორედ ამას აფასებენ და მიაჩნიათ, რომ სიძველესთან ფიზიკური შეხება მოსწავლეებს ისტორიის პატივისცემას უღვივებს. ამასთან, ძველი გაზეთების კითხვისას მოსწავლე ბევრ მოულოდნელ რამეს აღმოაჩენს, რომლებიც ძირითადად ყოფა-ცხოვრების ძველ წესს უკავშირდება – ტრადიციებსა და წეს-ჩვეულებებს, ცხოვრებისეულ შეხედულებებს, ჩაცმის სტილს, ქცევის მანერას და სხვ. 

დასასრულ, გვინდა ვთქვათ, რომ სწავლების ეს მეთოდი უდავოდ საინტერესოა, მაგრამ ძალზე შეზღუდული რესურსები აქვს. მასწავლებლები ძველ გაზეთებს მხოლოდ დიდ ბიბლიოთეკებში თუ მოიძიებენ, ისიც – ბიბლიოთეკის გარეთ სარგებლობის უფლების გარეშე.

ბიოგრაფიული ლიტერატურა, როგორც სასწავლო მასალა

მიერ
admin
-
0
ბიოგრაფიული ან ავტობიოგრაფიული ლიტერატურა, დოკუმენტური ენით გადმოცემული თუ მხატვრულ ქსოვილში შეფარული, შეიძლება გახდეს ქართულისა და ისტორიის სასწავლო მასალა, აღნიშნული საგნების ინტეგრაციის ველი. ბიოგრაფიული ტექსტების გაცნობა მოსწავლეებს განუვითარებს ინტერდისციპლინურ ხედვას, ხელს შეუწყობს ცოდნის გამთლიანებას ამა თუ იმ ისტორიული მოვლენის გარშემო. მოსწავლეებს შეეძლებათ, კერძო პირის ცხოვრების მიღმა საზოგადოებრივი პროცესები დაინახონ და ინდივიდის ბიოგრაფია ფართო სოციოკულტურულ კონტექსტში გააანალიზონ.
დღესდღეობით ქართული ლიტერატურის სახელმძღვანელოებში ძირითად ან დამხმარე სასწავლო მასალად ბიოგრაფიული ლიტერატურა ძალიან მწირად არის წარმოდგენილი, მაშინ როდესაც საბჭოთა პერიოდის ქრესტომათიებში თითოეულ საპროგრამო ტექსტს დართული ჰქონდა ბიოგრაფიული ცნობები ავტორის შესახებ. მნიშვნელოვანია, რომ ქართულსა და ისტორიაში შეისწავლებოდეს არაიდეოლოგიზებული, საინტერესოდ გადმოცემული ბიოგრაფიული ტექსტები გამოჩენილი ადამიანების შესახებ წარსულიდან და თანამედროვეობიდან.
ხშირად უთქვამთ, რომ საქართველოს ისტორია მეფეებისა და გმირების ისტორიაა. საქართველოში ავტორიტეტების ერთგულნი უფრო ვართ, ვიდრე ცალკეული ღირებულებებისა. ამის გათვალისწინებით, გამოჩენილი ადამიანების ბიოგრაფიები უნდა წარმოაჩენდეს არა იდეალიზებულ და მითოლოგიზებულ ხატებს, არამედ რეალურ პიროვნებებს მათი ღირსებებით, დამსახურებებითა და შეცდომებით.
ბიოგრაფიული ნარატივი შეიძლება იყოს ბიოგრაფია, ავტობიოგრაფია ან მხატვრულ ტექსტში ჩართული ბიოგრაფიული პასაჟი. მის სწავლებას სკოლაში სხვადასხვა მიზანი შეიძლება ჰქონდეს, მაგალითად, ინფორმაციის მიღება,  ლიტერატურათმცოდნეობითი ცნებების (კომპოზიცია, სიუჟეტური ქარგა, ბიოგრაფიული ჟანრი და სხვ.) შესწავლა, ისტორიული მოვლენების კვლევა ინდივიდების ბიოგრაფიის მიღმა, პერსონალური მაგალითების გამოყენებით ზნეობრივი თუ სამოქალაქო ღირებულებების წარმოჩენა. გარდა ამისა, ბიოგრაფიული ნარატივის სწავლების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ამოცანა შეიძლება იყოს მოსწავლეთა მიერ გმირის ცხოვრებასთან საკუთარი გამოცდილებების იდენტიფიკაცია, რაც მათ აქტუალური პრობლემების გაანალიზებაში დაეხმარებათ. ამიტომ არის მნიშვნელოვანი, რომ ბიოგრაფიული ტექსტი ეხმიანებოდეს მოსწავლეთა ფსიქიკურ მზაობას და მათი ასაკისთვის დამახასიათებელ შინაგან კონფლიქტებს.
ბიოგრაფია სხვადასხვა ტიპისა შეიძლება იყოს, მაგალითად, ავთენტური, მხატვრული, დოკუმენტურ-მხატვრული. ავთენტური ბიოგრაფია იყენებს ავთენტურ წყაროებს – პირად წერილებს, დღიურებს, თვითმხილველთა მონათხრობს, ინტერვიუს. მხატვრული ბიოგრაფიის ფაბულა ეფუძნება რეალურ ფაქტებს ისტორიული პირის ცხოვრებიდან, თუმცა სიუჟეტის სტრუქტურა და ენა მხატვრული ნაწარმოების ჟანრობრივი სპეციფიკის შესაბამისია. დოკუმენტურ-მხატვრულ ბიოგრაფიაშიც გამოყენებულია მხატვრული გამომსახველობითი ხერხები, თუმცა თხრობის სტილი და ნაწარმოების კომპოზიცია მიმართულია დოკუმენტური ფაქტების აღწერისკენ.
ფორმის თვალსაზრისით, ბიოგრაფია შეიძლება იყოს სრული ან ნაწილობრივი. ნაწილობრივი ბიოგრაფია ასახავს გმირის ცხოვრების გარკვეულ ეპიზოდს ან ეპიზოდებს.
ბიოგრაფიული ტექსტი, რომელსაც სასწავლო მასალად ვირჩევთ, არ უნდა იყოს გადატვირთული თარიღებითა და ნაკლებად მნიშვნელოვანი მოვლენებით. მეტიც, ისეთი ბიოგრაფიის სწავლებას, სადაც ფაქტები მექანიკურადაა დაჯგუფებული, სჯობს გამოჩენილი ადამიანის შესახებ ერთი მოგონების ან სახალისო ამბის გაცნობა, რაც ტიპობრივად წარმოაჩენს გმირის ხასიათს. ამგვარი გამოსავალი თავიდან აგვარიდებს ერთ ყალიბში მოქცეული ბიოგრაფიების მოსაწყენ დაზუთხვას. ამავე დროს უნდა გავითვალისწინოთ, რომ თითოეული ბიოგრაფია მეტ-ნაკლებად ერთგვარი ელემენტებისგან შედგება: დაბადება, ოჯახი, ბავშვობის წლები, განათლება, დაოჯახება და სხვ. უნდა გავითვალისწინოთ ბიოგრაფიული შაბლონის არსებობაც – ბავშვობაში გამოვლენილი განსაკუთრებული ნიჭი, ლტოლვა თავისუფლებისკენ, თანატოლებისგან განსხვავებული მისწრაფებები, მარტოსულობა და მისთ. ბიოგრაფიაში მთავარი გმირი სრულყოფილად უნდა წარმოჩნდეს. ამისთვის ტექსტში უნდა თანაარსებობდეს შემდეგი ელემენტები: გმირის ცხოვრების გზა, მისი მსოფლმხედველობა, გამონათქვამები, საქმიანობა (რამდენად შეესაბამება მის მიერ დეკლარირებული შეხედულებები რეალურ ცხოვრებისეულ ფაქტებს), რას წერენ მასზე/რას წერს საკუთარ თავზე. ეს ყველაფერი ქმნის ბიოგრაფიულ გმირს, რომელსაც პედაგოგიკაში სრულყოფილ ხასიათს (Round Character) უწოდებენ.
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ გმირი რომელიმე თვისებასთან/ხატთან/სტერეოტიპთან კი არ გაიგივდეს, არამედ იყოს დინამიკური (Dynamic Character) და მრავალხმიანი. ამასთანავე, უნდა წარმოჩნდეს მისი შინაგანი წინააღმდეგობები. ეს მოსწავლეებს დაეხმარება, საკუთარ ეგოში გაამთლიანონ რამდენიმე, ხშირად წინააღმდეგობრივი ქვესუბიექტი. სხვისი ბიოგრაფიული მაგალითების ანალიზით ისინი გაითავისებენ, რომ შინაგანი წინააღმდეგობა და კონფლიქტი ადამიანის განვითარების ერთ-ერთი უმთავრესი პირობაა.
ლიტერატურათმცოდნეები და კულტურის ისტორიის მკვლევარნი დიდი ხანია დავობენ იმის შესახებ, ახდენს თუ არა გავლენას მხატვრულ ტექსტზე მისი ავტორის ბიოგრაფია. მე-19 საუკუნეში და მე-20 საუკუნის პირველ ნახევარში განსაკუთრებით უსვამდნენ ხაზს ავტორის როგორც გარკვეული ფსიქიკური და სოციალური განწყობის მქონე პერსონის გავლენას მის შემოქმედებაზე. ამ თვალსაზრისით აღნიშვნას იმსახურებს ტექსტის ინტერპრეტაციის ჰერმენევტიკული მეთოდი, სადაც ჰერმენევტიკული წრის ცნების ერთ-ერთი რგოლი ავტორის ბიოგრაფიაა (იხ. ჩვენი წერილი “ინტერაქციულობა და ქართულის გაკვეთილები”, ნაწ. 2, ჟურნ. “მასწავლებელი” # 3, 2012).
თუკი სასწავლო პროექტის ფარგლებში ტექსტის ჩაღრმავებული კვლევისას მიზნად ავტორის ბიოგრაფიის შესწავლას ვისახავთ, სასურველია, მოსწავლეები ესტუმრონ მწერლის სახლ-მუზეუმს, მოინახულონ ხელნაწერთა თუ ეროვნულ მუზეუმებში დაცული მისი ავტოგრაფები, დააკვირდნენ ტექსტის ისტორიას. მათ უნდა დაინახონ, როგორ იცვლება ნაწარმოების ფორმალური და შინაარსობრივი მხარეები ავტორის ნების ან გარე ფაქტორების (მაგ., სარედაქციო ცენზურის) ჩარევის შედეგად. მოსწავლეებისთვის სახალისო იქნება მწერლის ბიოგრაფიასთან დაკავშირებული არტეფაქტების ანალოგების შექმნა. ასეთი აქტივობები განსაკუთრებული პოპულარობით სარგებლობს ამერიკის შეერთებული შტატების სკოლებში, სადაც მოსწავლეები ამზადებენ გამოჩენილი ადამიანების ცხოვრების გზის ამსახველ პოსტერებს და მასში აპლიკაციების სახით რთავენ არტეფაქტებს.
საგაკვეთილო პროცესში ეფექტურია მოსწავლეებთან ერთად შემდეგი გრაფიკული თვალსაჩინოებების დამზადება: სიცოცხლის ხაზი (Lifeline) – ბარათების ბმული, სადაც მონიშნულია მოვლენა შესაბამისი თარიღით. ასეთივე სავარჯიშო შესაძლოა დამზადდეს ფაზლის (Jigsaw puzzle) ფორმით. ამ შემთხვევაში მოსწავლეები ერთმანეთს დაუკავშირებენ ორ ბარათს, რომელთაგან ერთზე მითითებულია მოვლენა, ხოლო მეორეზე _ თარიღი. ამავე პრინციპით შესაძლებელია ლოტოს თამაშიც.
მწერლის ბიოგრაფიის სწავლებისას საინტერესო იქნება მის ცხოვრებასა და შემოქმედებაში თვისობრივად ახალი ეტაპების გამოყოფა. მხატვრულ ნაწარმოებში ავტორის ბიოგრაფიული გავლენების მონიშვნის მიზნით ეფექტურია შნესკას მეთოდის გამოყენება, რომლის საშუალებით აგრეთვე შესაძლებელია ავტორის შედარება მის მიერ გამოგონილ ლიტერატურულ გმირთან. მოსწავლეები თავად უნდა გაერკვნენ ჟანრობრივ სპეციფიკაში, ნარატიულ თავისებურებებში და პირადი წერილების, დღიურების, მოგონებების გამოყენებით თავად დაწერონ მოღვაწეების ბიოგრაფია ან, პირიქით, ბიოგრაფიულ ტექსტზე დაყრდნობით გამოიგონონ მათი პირადი წერილები და დღიურები. კვლევის, მასალების შეგროვების, ინტერვიუს საუძველზე მოსწავლეებმა მათთვის საინტერესო თანამედროვე მოღვაწის ან თუნდაც საკუთარი ოჯახის წევრის ბიოგრაფია უნდა შეთხზან.
ბიოგრაფიული ტექსტების სწავლება ჟანრობრივ მრავალფეროვნებას შესძენს ქართულის საგანს. მათში ცხადად წარმოჩნდება ინფორმაციის სხვადასხვა სახეობა და ადვილად განირჩევა ისტორიული და ლიტერატურული დისკურსები. გამოჩენილი ადამიანების ცხოვრებისეული გამოცდილების გაცნობა წააქეზებს მოზარდებს საკუთარ გამოცდილებაში ჩაღრმავებისკენ, სააზროვნო ჰორიზონტს გაუფართოებს მათ და, რაც მთავარია, მარადიულ ღირებულებებს აზიარებს.

ძვირფასი ქვები და საიუველირო ხელოვნება

მიერ
admin
-
0

ინტერნეტგაზეთი “mastsavlebeli.ge ” და ‘პროფესიონალ ქიმიკოსთა ასოციაცია” პარტნიორობის საფუძველზე, გთავაზობთ სამეცნიერო პოპულარული ლიტერატურის სერიას.

 

სრულად

ქიმია და სამკაული

მიერ
admin
-
0

ინტერნეტგაზეთი “mastsavlebeli.ge ” და ‘პროფესიონალ ქიმიკოსთა ასოციაცია” პარტნიორობის საფუძველზე, გთავაზობთ სამეცნიერო პოპულარული ლიტერატურის სერიას.

 

სრულად

ქიმია და მშენებლობა

მიერ
admin
-
0

ინტერნეტგაზეთი “mastsavlebeli.ge ” და ‘პროფესიონალ ქიმიკოსთა ასოციაცია” პარტნიორობის საფუძველზე, გთავაზობთ სამეცნიერო პოპულარული ლიტერატურის სერიას

 

სრულად

 

 

 

მხატვრული პერსონაჟის ახლებური გააზრებისთვის

მიერ
admin
-
0

ცნობილია, რომ არ არსებობს მხატვრული ტექსტის ერთადერთი, კანონიკური წაკითხვა. როგორც ამბობენ, ის ყოველთვის მკითხველის პიროვნებაში “გადატყდება”, ანუ ხდება ნაწარმოების ინდივიდუალური აღქმა. ამავე დროს ყოველი ეპოქა, ყოველი თაობა მასში აღმოაჩენს ახალ სიღრმეებს, ახალ აზრებს, ახალ მინიშნებებს.

“ლიტერატურული ნაწარმოების აღქმა ისტორიული პროცესია, რადგან ხშირად ყოველი ეპოქა ხელახლა ახდენს ნაწარმოების ინტერპრეტაციას და საკუთარ მიზნებს, მოთხოვნილებებსა და წარმოდგენებს უქვემდებარებს მას. ნაწარმოების ახალი გაგება შეიძლება განსხვავდებოდეს ტრადიციული გაგებისგან, ახალ ინტერპრეტაციას შეიძლება თითქმის არაფერი ჰქონდეს საერთო წინამავალ ინტერპრეტაციასთან და, მიუხედავად ამისა, მხატვრული ნაწარმოების გაგება შეიძლება ორჯერვე იყოს მიღწეული” (რევაზ ყარალაშვილი). ეს ყველაფერი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ლიტერატურის სწავლებისას. ხშირად კლასიკური ტექსტები, ლიტერატურული შედევრები იმ ინტერპრეტაციით ისწავლება, რომელიც ნაკლებად არის მნიშვნელოვანი და საინტერესო თანამედროვე მოსწავლისთვის. ამიტომაც დგება საკითხი მათი სწავლების საჭიროების შესახებ.
შესაძლებელია, ლიტერატურული შედევრების სწავლება ისეთი მიმართულებით წარვმართოთ, რომ უფრო მნიშვნელოვანი და საინტერესო გახდეს თანამედროვე მოსწავლისთვის და, საზოგადოდ, 21-ე საუკუნის ადამიანისთვის. ამ მხრივ ბევრ მნიშვნელოვანს ვიპოვით კლასიკურ ტექსტებში.
ზემოთქმულის გათვალისწინებით შევეცდებით, განვიხილოთ “ვეფხისტყაოსნის” პერსონაჟის, ავთანდილის, მხატვრული სახე. მიჩნეულია, რომ თანამედროვე პიროვნება უნდა იყოს დამოუკიდებელი, აქტიური, დინამიკური. მას უნდა ჰქონდეს გადაწყვეტილების მიღებისა და პრობლემების მოგვარების უნარი. კრიტიკოსი აკაკი ბაქრაძე წერს: “ავთანდილის მოქმედება ყოველთვის შეესაბამება იმ კონკრეტულ ვითარებას, იმ კონკრეტულ სიტუაციას, რომელშიც მას უხდება მოქმედება. ასეთი მრავალმხრივობა ხასიათისა, მრავალმხრივობა მოქმედებისა იმდროინდელ ლიტერატურაში არც კი შეიძლება შეგვხვდეს სადმე, რადგან მაშინ ავტორები მიმართავდნენ ერთპლანიანობას. იმას, რასაც ავთანდილთან შეხვდებით, შეხვდებით მხოლოდ მე-18 საუკუნის ბოლოს ან შემდეგ, მე-19 საუკუნის ლიტერატურაში, ან უკვე ჩვენს დროში, როდესაც ადამიანი წარმოდგენილია მისი მრავალმხრივი შინაგანი სამყაროთი ან მრავალმხრივი ქმედებით. ეს არ უნდა გამოგვრჩეს მხედველობიდან ავთანდილის ანალიზისას, მით უფრო, რომ მას დღევანდელობისთვისაც აქვს მნიშვნელობა. იგი დღევანდელობის გაკვეთილიც გახლავთ”.
ავთანდილი რომ უაღრესად ბრძენი და გონიერი ადამიანია, ამის შესახებ ბევრი რამ დაწერილა და ამჯერად ამ საკითხზე არ შევჩერდებით, მისი ხასიათის სხვა მხარეზე გავამახვილებთ ყურადღებას.
ავთანდილის თვისებებს შორის გამოვყოფთ მის საზრიანობას, მოხერხებულობას, პრობლემების გადაჭრის უნარს. იგი არც ერთ ვითარებაში არ იბნევა, ყოველთვის პოულობს გამოსავალს რთული სიტუაციიდან და იმ ნაბიჯს დგამს, რომელიც აუცილებელია მიზნის მისაღწევად. თუ კარგად დავაკვირდებით ავთანდილის აზროვნებისა და მოქმედების სტილს, დავინახავთ, რომ იგი საფეხურებრივად მიჰყვება პრობლემის მოგვარებას და ყოველთვის სასურველ შედეგს აღწევს: განსაზღვრავს პრობლემას, წარმოისახავს ალტერნატიულ ვარიანტებს, განიხილავს მათ და შემდეგ აყალიბებს მოქმედების გეგმას.
რთულ ვითარებაში აღმოჩნდება უცხო მოყმის საძებრად წასული ავთანდილი, როდესაც გააცნობიერებს, რომ ორი თვეღაა დარჩენილი ვადის ამოწურვამდე. იგი შემდეგნაირად განსაზღვრავს პრობლემას:

“თქვა: თუ დავბრუნდე, ეზომი ხანი რად დავყავ მე ველად?
ჩემსა რა ვჰკადრო მნათობსა, ვიყავ რად დღეთა მლეველად?
თუ არ დავბრუნდე, საძებრად დავყვნე სხვანიცა ხანანი,
რომელსა ვეძებ ვერა ვცნა ამბავნი მე მისთანანი”.
ამ შემთხვევაში მას მკვდრად გამოაცხადებენ და დაიტირებენ. ავთანდილი ხედავს, რომ თითქმის გამოუვალ მდგომარეობაშია, მაგრამ სასოწარკვეთილებას არ ეძლევა და ასე იმხნევებს თავს:
“დღეთა მეტად ნუ მოჰკვდები, გული ჩემი ნუ დადნების”.
შემდეგ, როდესაც იგი ხატაელი ძმების დახმარებით მიაგნებს უცხო მოყმის კვალს, მასთან მიახლოებას არ ჩქარობს, ისევ მშვიდად განსაზღვრავს პრობლემას:
“რადგან ისი არის რადმე უცნობოდ და ასრე რეტად,
რომე კაცსა არ მოუშვებს საუბრად და მისად ჭვრეტად,
მივეწევი, შევიყრებით ერთმანეთის ცემა-ჟლეტად,
ანუ მოვჰკლავ, ანუ მომკლავს დაიმალვის მეტის-მეტად”.

პრობლემის განსაზღვრის შემდეგ ავთანდილი ნაკლებად სახიფათო გზას ირჩევს, თუმცა საკუთარ ძალაში დარწმუნებულია:

“სადაცა მივა, მივჰყვები, რაზომც მოჰვლოდეს ზღუდენი,
მუნაღა ვძებნნე ღონენი ჩემნი არ-დასამრუდენი”.

მკითხველი ხედავს, რა მოხერხებულად მოქმედებს მეორე დღეს ავთანდილი ასმათთან საუბრისას. იგი ხან ატირებულია (“ცრემლ-დენილი შეევედრა, ადგა, მუხლი მოუყარა”), ხან გულმოსული (“ადგა, თმითა წამოზიდნა, ყელსა დანა დააბჯინა”), ხან კი _ იუმორით აღსავსე (,,შემოჰყივლა, არ გელოდე, სად გაგექცე, სად წავიდე?”) და საბოლოოდ მაინც აღწევს საწადელს.
დღემდე საკამათო თემად რჩება ავთანდილის ურთიერთობა ფატმანთან და ჭაშნაგირის მოკვლა. აღსანიშნავია, რომ “ვეფხისტყაოსნის” გმირები უნივერსალური ეთიკური პრინციპებით ხელმძღვანელობენ. კოლბერგის მორალური განვითარების თეორიის მიხედვით, პოსტკონვენციურ დონეზე მყოფი ადამიანების აზროვნება ეფუძნება აბსტრაქტულ და ზოგად პრინციპებს, რომლებიც არ არის დამოკიდებული საზოგადოების წესებსა და კანონებზე. ასეთიAადამიანები სწორ და არასწორ საქციელს შინაგან უნივერსალურ კანონებზე დაყრდნობით განსაზღვრავენ. კრიტიკოსი თამაზ ვასაძე წერს: “რუსთაველის გმირები თავიანთი რაციონალიზმის კარნახით ზოგჯერ შორდებიან რაინდულ მორალს. ასე ხდება მაშინ, როცა რაინდული წესით მოქმედება მიზანშეუწონელი თუ სულაც დამღუპველია. რუსთაველის მიერ დანახულ რთულ, მრავალმხრივ ადამიანში რაინდულ კეთილშობილებასთან რაციონალურობა, პრაგმატულობა თანაარსებობს”.
მიუხედავად ზემოაღნიშნულისა, ჭაშნაგირის მოკვლა მაინც საკამათო თემად უნდა ჩაითვალოს და ამითაც არის მხატვრული ლიტერატურა ღირებული, რომ იქ მუდამ არის სადავო, სიღრმისეულად გასააზრებელი საკითხები, რომლებზეც ერთმნიშვნელოვანი პასუხები არ არსებობს. რაც არ უნდა საკამათო იყოს ავთანდილის ცალკეული ქმედება, ერთი რამ ფაქტია: დიდ სიბრძნესა და გონიერებასთან ერთად იგი აღჭურვილია იმ უნარ-ჩვევებით, რომლებიც სჭირდება ყველა ეპოქის, მათ შორის _ თანამედროვე ადამიანს. ის არის აქტიური პიროვნება, რომელსაც შეუძლია ურთულეს სიტუაციებში სწორი გადაწყვეტილების მიღება და შესაბამისად მოქმედება.
“ჩვენთვის ავთანდილს განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძლება ჰქონდეს, რადგან ის ძალიან მკაფიოდ და ნათლად გვასწავლის, როგორ და რანაირად შეიძლება იყოს გამოყენებული სიბრძნეც და პრაქტიციზმიც, ანუ უნარი, ყველა კონკრეტულ ვითარებაში ადამიანმა იპოვოს გამოსავალი და იპოვოს გზა ხსნისა” (აკაკი ბაქრაძე).
ამ კუთხით დანახული ავთანდილი უფრო მნიშვნელოვანი იქნება მოსწავლეთათვის. ჯობს, ამ მიმართულებით წარიმართოს მუშაობა გაკვეთილზე და ნაკლები ყურადღება დაეთმოს მისი ღვთაებრივი სილამაზისა თუ ზებუნებრივი ფიზიკური ძალის წარმოჩენას (თუმცა მოსწავლეებს იმდროინდელი ესთეტიკური პრინციპებიც უნდა ავუხსნათ).
ამრიგად, ჩვენ შევეცადეთ, გვეჩვენებინა, რომ კლასიკური ტექსტები ამოუწურავი წყაროა და მათი გამოყენება შესაძლებელია არა მარტო სულიერი ფასეულობების ჩამოსაყალიბებლად, არამედ იმ უნარ-ჩვევების განსავითარებლადაც, რომლებიც მეტად მნიშვნელოვნად მიიჩნევა.

მუსიკის სწავლება უსინათლო ბავშვებისთვის

მიერ
admin
-
0

„ბავშვზე ცენტრირებული სკოლა არის სავარჯიშო მოედანი ადამიანებზე ორიენტირებული საზოგადოებისთვის, რომელიც პატივს სცემს ადამიანთა განსხვავებულობასა და ღირსებას”.

                                                                                     სალამანკის დეკლარაცია III.4
სკოლაში მუსიკის სწავლებისადმი თანამედროვე მიდგომა ემყარება მუსიკის ნეირობიოლოგიის კვლევების მონაცემებს, რომელთა მიხედვითაც მუსიკის სწავლის პროცესი თავის ტვინის ჰარმონიულ ფუნქციობას უწყობს ხელს. ამ საგნის სწავლება ჯანსაღი თაობის აღზრდის მნიშვნელოვანი კომპონენტია. სტატიაში განვიხილავთ, რა სახით სწავლობენ მუსიკას უსინათლო მოსწავლეები.

საქართველოს განათლების სისტემაში ბოლო წლებში მიმდინარე რეფორმის შედეგად მუსიკის სწავლება ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლაში ხანგრძლივ და მრავალმხრივ პროცესად ჩამოყალიბდა. ეროვნული სასწავლო გეგმის მიხედვით, მუსიკის სწავლება დაწყებით და საბაზო საფეხურებს მოიცავს, მის მრავალმხრივობას კი მუსიკის საშემსრულებლო-საინტერპრეტაციო, სმენით-ანალიტიკური და თეორიული ასპექტების ერთ საგნად მოაზრება განაპირობებს. მუსიკის საგნის ორგანული ნაწილი, ბუნებრივია, სანოტო დამწერლობის დაუფლებაც არის და მის გაცნობას მოსწავლეები მესამე კლასიდან იწყებენ, როდესაც მათ უკვე ჩამოყალიბებული აქვთ მშობლიურ ენაზე წერა-კითხვის უნარ-ჩვევები. მუსიკის სასწავლო გეგმის შესავალში ვკითხულობთ: “როგორც საკუთარი დამწერლობის მქონე საკომუნიკაციო ენა, მუსიკა მოსწავლეს უქმნის ნებისმიერ საზოგადოებასთან ურთიერთობის ფართო შესაძლებლობებს”. მუსიკის სწავლების ერთ–ერთ მიზნად კი დასახელებულია “მუსიკალური დამწერლობის როგორც უნივერსალური საკომუნიკაციო საშუალების შესწავლა”.

აქ ჩანს ის თავისებურებები, რაც უსინათლო ბავშვებისთვის მუსიკის სწავლებას ახლავს თან _ მათთვის პრობლემას წარმოადგენს სანოტო დამწერლობის შესწავლა.
როგორც ცნობილია, უსინათლოები წერა-კითხვისას იყენებენ ბრაილის სისტემას, რომელიც ფრანგმა ლუი ბრაილმა შექმნა მე-19 საუკუნის პირველ ნახევარში და რომლის ადაპტირებაც მსოფლიოს სხვადასხვა ენაზე მოხდა. ფართო საზოგადოებისთვის ნაკლებადაა ცნობილი, რომ ბრაილის მიერ 1829 წელს გამოცემულ ნაშრომში ფრანგულ დამწერლობას დართული ჰქონდა მუსიკალური ანბანიც. ეს შემთხვევითი არ ყოფილა, რადგან თავად უსინათლო ბრაილს კარგად ესმოდა მუსიკის მნიშვნელობა უსინათლოებისთვის _ იგი საფრანგეთის სხვადასხვა ტაძარში მუშაობდა ორგანისტად, იყო ჩელისტიც და, ამის კვალობაზე, სათანადოდ აფასებდა ჩაწერილი მუსიკალური ინფორმაციის მოპოვებისა და გაცვლის საჭიროებას.
შეზღუდული შესაძლებლობები არ წარმოადგენს ბარიერს ბავშვების მუსიკალური განვითარებისა და მიღწევებისთვის. პროფესორი ადამ ოკელფორდი მრავალი წელია იკვლევს მუსიკის სწავლების საკითხებს სპეციალური საგანმანათლებლო საჭროების ბავშვებისთვის. როგორც ლონდონის განათლების ინსტიტუტში (IOE) მისი ხელმძღვანელობით ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა:

. ყოველდღიური ხმებისადმი დიდ ინტერესს ამჟღავნებს: უსინათლო ბავშვების 48%, მხედველობის დარღვევის მქონე ბავშვების 33% და მხედველი ბავშვების 13%;

. განსაკუთრებით გატაცებულია მუსიკით: უსინათლო ბავშვების 90%, მხედველობის დარღვევის მქონე ბავშვების 67% და მხედველი ბავშვების 38%;

. უკრავს: უსინათლო და მხედველობის დარღვევის მქონე ბავშვების 67%, კარგად მხედველი ბავშვების 41%.
ამავე კვლევის მონაცემების თანახმად, უსინათლო ბავშვების მშობლების თქმით, „მუსიკა მათი შვილებისთვის განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს, როგორც კომფორტის წყარო, რომელიც ეხმარება მათ რელაქსაციასა და გრძნობების გამოხატვაში”.
პროფესორი ოკელფორდი ამ სტატისტიკურ მასალას ნეირობიოლოგიურ მიდგომას უდებს საფუძვლად: ადამიანის თავის ტვინი პლასტიკურია, ის ნეირონები, რომლებიც მხედველობაზეა ორიენტირებული, ადვილად გადაეწყობა სხვა ცენტრების, კერძოდ, სმენის ცენტრების მომსახურებაზე.
რა მდგომარეობაა დღეს საქართველოში უსინათლო ბავშვებისთვის მუსიკის სწავლების მხრივ?
საქართველოში, თბილისში, უსინათლო ბავშვებისთვის არსებობს 202-ე სპეციალიზებული სკოლა.
202-ე სკოლაში მუსიკა შემდეგი სახით ისწავლება:

. სიმღერა;
. მუსიკის ელემენტარული თეორიისა და სოლფეჯირების ელემენტები;
. მუსიკის მოსმენა;
. ზეპირი მოთხრობები მუსიკის ისტორიიდან (მოსწავლეებს არ აქვთ ადაპტირებული სახელმძღვანელო!);
. რიტმიკა (დაწყებით კლასებში);
. არჩევითი საგნების სახით: ა) გუნდი (კვირაში 2-ჯერ 1 სთ.), ბ) ხალხური საკრავები. ფასიანი არჩევითი საგანია გ) ფორტეპიანო.

სამწუხაროდ, 202-ე უსინათლო ბავშვთა საჯარო სკოლაში მუსიკალური დამწერლობა ბრაილის სისტემით არ ისწავლება, ვინაიდან პედაგოგებს არ ჰქონიათ შესაბამისი განათლების მიღების საშუალება. ამის ერთ-ერთი მიზეზი ისიცაა, რომ საბჭოთა კავშირის პერიოდში შეიქმნა და ინერგებოდა ბრაილის მუსიკალური სისტემის მსგავსი ალტერნატიული დამწერლობა. სამომავლოდ ახალი სისტემის დანერგვას გააადვილებს ის, რომ სკოლის ყველა კლასში არის განაყოფები, რომლებშიც ერთიდან რვა მოსწავლემდე სწავლობს.
საქართველოში არიან უსინათლო მოსწავლეები, რომლებიც გამოირჩევიან თავიანთი მონაცემებით, სწავლობენ პროფესიულ სამუსიკო სასწავლებლებში და გამოდიან საკონცერტო ესტრადაზე. ისინი საკუთარი სმენისა და მეხსიერების წყალობით სწავლობენ დიდი მოცულობის პროგრამებს, რაც მათი მშობლებისა და პედაგოგების ხელშეწყობით მიიღწევა. მათ შორის გამოვყოფთ 202-ე სკოლის კურსდამთავრებულს, თამარ შალვაშვილს, რომელმაც ვანო სარაჯიშვილის სახელობის სახელმწიფო კონსერვატორიის მაგისტრატურის წარმატებით დასრულების შემდეგ (პროფესორ ე. რუსიშვილის კლასი) სწავლა განაგრძო ბოსტონის კონსერვატორიაში, პროფესორ ალექსანდრე კორსანტიასთან და ამავე სკოლის მოსწავლეს, მაია კუციას, რომელიც ამავე დროს ზაქარია ფალიაშვილის სახელობის ცენტრალური სამუსიკო სკოლის “ნიჭიერთა ათწლედის” X კლასში სწავლობს (პედაგოგ ნ. მახარაძის კლასი). ორივე გოგონა გამოირჩევა მუსიკალური მონაცემებით, ორივე აქტიურად მონაწილეობს კონცერტებში და პროგრამას მხოლოდ მუსიკალური სმენისა და მეხსიერების წყალობით სწავლობს. არც ერთი არ ფლობს ბრაილის მუსიკალურ ანბანს, თუმცა, როგორც სკოლის თანამშრომლებმა ჩემთან საუბრისას აღნიშნეს, ბოსტონში თამუნა უკვე ეუფლება ბრაილის სისტემას. მათ გარდა, სკოლაში ბევრია გამორჩეული მუსიკალური მონაცემებით დაჯილდოებული ბავშვი.

202-ე საჯარო სკოლის მუსიკის მასწავლებელთან, ფიქრია ხელაშვილთან საკითხის განხილვისას გამოიკვეთა ერთი პრობლემა: მართალია, სკოლაში იყენებენ ადაპტირებულ კომპიუტერებს, მაგრამ არ აქვთ მუსიკალურ-კომპიუტერული პროგრამების სწავლების საშუალება, რაც გათვალისწინებულია მუსიკის სასწავლო გეგმით.
სალამანკის დეკლარაციის მიხედვით, “ყველა ბავშვს აქვს უნიკალური მახასიათებლები, ინტერესები, უნარები და სასწავლო საჭიროებები”. საგანმანათლებლო სისტემის მიზანია, მისცეს მოსწავლეებს მათი რეალიზების საშუალება. ამის შესაბამისად ჩამოვაყალიბებთ სტატიაში განხილულ საკითხებს:

1.უსინათლო მოსწავლეებს სრულყოფილი ზოგადი სამუსიკო განათლების მიღების საშუალება უნდა ჰქონდეთ ბრაილის სანოტო სისტემის სწავლების სახით, რაც მათ ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლების სხვა მოსწავლეებთან თანაბარ პირობებში ჩააყენებს მუსიკალურ დამწერლობასა და მასთან დაკავშირებულ საკითხებში;

2.ინფორმატიზაციის თანამედროვე პირობებში უსინათლო მოსწავლეები, აუცილებელია, სწავლობდნენ მუსიკალურ-კომპიუტერულ პროგრამებს;

3.ბრაილის სანოტო სისტემის სწავლება ხელმისაწვდომი უნდა იყოს ერთ სპეციალურ სამუსიკო სასწავლებელში მაინც, თუნდაც არჩევითი კურსის სახით;

4.დღის წესრიგში დგება შესაბამისი პედაგოგიური კადრების მომზადების საკითხი.

მოსწავლეთა შეფასება

მიერ
admin
-
0

მასწავლებლის პროფესიული სტანდარტის ქვეთავში “შეფასების მეთოდები” ჩამოყალიბებულია მოთხოვნები მასწავლებლის საშემფასებლო კომპეტენციებისადმი: “მასწავლებელმა იცის შეფასების სხვადასხვა ფორმა, აცნობიერებს ურთიერთკავშირს სასწავლო მიზანს, შეფასებას, სწავლებასა და სწავლას შორის; იცის, როგორ გამოიყენოს შეფასების სხვადასხვა მეთოდი შედეგსა და მოსწავლეზე ორიენტირებული სწავლებისათვის; მასწავლებელმა იცის და იყენებს ეროვნული სასწავლო გეგმით გათვალისწინებულ მოსწავლეთა შეფასების სხვადასხვა ფორმას; მასწავლებელი აცნობიერებს შეფასების ძირითად პრინციპებს და იცავს მათ საკუთარ პრაქტიკაში; მასწავლებელმა იცის და იყენებს შეფასების შედეგებიდან მიღებულ მონაცემებს სწავლების გასაუმჯობესებლად; მასწავლებელი ეხმარება მოსწავლეებს, გამოიყენონ მასწავლებლის შეფასება, თანატოლების შეფასება და თვითშეფასება საკუთარი თავისადმი რწმენის ჩასამოყალიბებლად, სხვათა შესაძლებლობების შეფასება/აღიარებისთვის და საკუთარი შედეგების გასაუმჯობესებლად”.

მასწავლებლის საგნობრივ სტანდარტებში ეს კომპეტენციები კიდევ უფრო დაზუსტებულია. მაგალითად, მათემატიკის მასწავლებლის სტანდარტის მიხედვით, მათემატიკის მასწავლებელს უნდა შეეძლოს: “განმავითარებელი შეფასების გამოყენება მოსწავლეთა შედეგების გაუმჯობესების მიზნით: მოსწავლის კომპეტენციის შემოწმება ცოდნის ათვისების სამივე დონეზე (I. პროცედურის წვდომა; II. პროცედურაში გავარჯიშება; III. პროცედურის დაუფლება), კონკრეტული პრობლემებისა და მათი წარმომშობი მიზეზების გამოვლენა და სათანადო აქტივობების დაგეგმვა ამ პრობლემების აღმოსაფხვრელად; განმსაზღვრელი შეფასების გამოყენება ცოდნის ათვისების მესამე ფაზაში; სასწავლო მიზნებისა და შეფასების სტრატეგიების ურთიერთშეთანხმება: მიზნების შესაბამისი შეფასების კრიტერიუმებისა და ხერხების შერჩევა/შემუშავება, კომპლექსური დავალებების შესაფასებლად სათანადო კრიტერიუმების სქემების (რუბრიკების) შემუშავება და თითოეულის წონის განსაზღვრა დასახული პრიორიტეტული მიზნების გათვალისწინებით; შეფასების წარმოება მოსწავლეთა მრავალმხრივი განვითარების უზრუნველსაყოფად: სასწავლო პროცესში მრავალფეროვანი კრიტერიუმების შერჩევა-შემუშავება (შემოქმედებითობა, თანამშრომლობის უნარი, ორგანიზებულობა და სხვა); მოსწავლის მიერ დაშვებულ შეცდომებსა და მასალის არასწორ/არასრულყოფილ გააზრებაში კანონზომიერებების აღმოჩენა. კორექციის შესატანად შესაფერისი პროცედურების გამოყენება და სასწავლო პროცესის ადეკვატური მოდიფიკაცია; მოსწავლის ფაქტობრივი ცოდნისა და მაღალი დონის სააზროვნო კომპეტენციების შესაფასებლად ადეკვატური ხერხების შექმნა და გამოყენება”.
ეროვნული სასწავლო გეგმის მიხედვით, “მოსწავლის შეფასების მიზანია სწავლა-სწავლების ხარისხის მართვა, რაც გულისხმობს სწავლის ხარისხის გაუმჯობესებაზე ზრუნვას”. ამასთანავე, “მოსწავლის აკადემიური მიღწევების შეფასება უნდა იყოს ხშირი და მრავალმხრივი; მან ხელი უნდა შეუწყოს მოსწავლეთა მრავალმხრივ განვითარებას, მათი შესაძლებლობების გამოვლენას, სხვადასხვა პოტენციალის მქონე მოსწავლეთათვის თანაბარი პირობების შექმნას”.
ეროვნული სასწავლო გეგმის მიხედვით, სკოლაში გამოიყენება ორი ტიპის შეფასება: განმსაზღვრელი და განმავითარებელი. განმავითარებელი შეფასების შესახებ ცნობილია ის, რომ “განმავითარებელი შეფასება აკონტროლებს თითოეული მოსწავლის განვითარების დინამიკას და ხელს უწყობს სწავლის ხარისხის გაუმჯობესებას. განმავითარებელი შეფასებისას გამოიყენება ისეთი საშუალებები, როგორიცაა სიტყვიერი კომენტარი, რჩევა-დარიგება, დაკვირვების ფურცელი, თვითშეფასებისა და ურთიერთშეფასების სქემა და სხვა”.

განმავითარებელი შეფასების მიზანია სწავლის ხარისხის გაუმჯობესებება (და არა მისი გაკონტროლება, მოსწავლის მიღწევის დონის დადგენა ეროვნული სასწავლო გეგმით განსაზღვრულ მიზნებთან მიმართებით, აკადემიური მოსწრების დონის განსაზღვრა, როგორც განმსაზღვრელი შეფასების შემთხვევაში). განმავითარებელი შეფასების საგანია სწავლის პროცესი (და არა სწავლის შედეგი, როგორც განმსაზღვრელი შეფასების შემთხვევაში). განმავითარებელ შეფასებაში წარმატების კრიტერიუმია კონკრეტული მოსწავლის წინსვლა საკუთარ მიღწევებთან მიმართებით (და არა სტანდარტით განსაზღვრულ ნორმებთან მიმართებით, როგორც განმსაზღვრელი შეფასების შემთხვევაში). განმავითარებელი შეფასების შედეგად მიღებული გადაწყვეტილებაა მოსწავლის წინსვლის ხელშესაწყობად განსხვავებული აქტივობის შერჩევა, სწავლების სტრატეგიის შეცვლა (და არა მომდევნო ეტაპზე, ანუ კლასში ან საფეხურზე მისი დაშვება/არდაშვება, როგორც განმსაზღვრელი შეფასების შემთხვევაში).

ეროვნულ სასწავლო გეგმაში განმავითარებელი და განმსაზღვრელი შეფასების შესახებ მეტი არაფერი წერია, თუ არ ჩავთვლით განმსაზღვრელი შეფასების რაოდენობრივ ნორმებს კლასებისა და საგნების მიხედვით და მოსწავლის საბოლოო (სემესტრული საგნობრივი, წლიური საგნობრივი, კლასისა და საფეხურის დამასრულებელი) ნიშნის გამოყვანის წესებს. ამიტომ მკითხველს საკმაოდ ბუნდოვანი წარმოდგენა ექმნება განმავითარებელი შეფასების ცნების შესახებ, მიუხედავად განმსაზღვრელ შეფასებასთან მისი შეპირისპირებისა. განმავითარებელი შეფასების პედაგოგიური ტექნოლოგია მასწავლებლებისთვის ხელმისაწვდომ პუბლიკაციებშიც არ არის სათანადოდ წარმოჩენილი.
მაგალითად, ფართოდ გავრცელებულ მასალაში “სწავლება და შეფასება” (ცნობილი სამტომეულის მეორე წიგნი) მითითებულია, რომ “განმავითარებელი შეფასება მოსწავლის განვითარებასა და სწავლებაზეა ორიენტირებული. აქედან გამომდინარე, ასეთი სახის შეფასებისას არ არის სავალდებულო, მასწავლებელმა მოსწავლეებს ქულა დაუწეროს”. გარდა ამისა, “მნიშვნელოვანია, რომ მასწავლებელი სისტემატურად იყენებდეს ორივეს: განმსაზღვრელ და განმავითარებელ შეფასებას. ამავე დროს, სასურველია, განმავითარებელი შეფასების წილი უფრო მეტი იყოს, ვიდრე განმსაზღვრელისა”.
თუ განმსაზღვრელი შეფასებისთვის ასე თუ ისე ადვილი წარმოსადგენია მისი მიმდინარე და შემაჯამებელი ვარიანტები, საკმაოდ ბუნდოვანია, რით განსხვავდება ერთმანეთისგან მიმდინარე განმავითარებელი შეფასება და შემაჯამებელი განმავითარებელი შეფასება. მიმდინარე განმავითარებელი შეფასება ზემოხსენებულ წყაროში განიმარტება როგორც “ყოველდღიური დავალებების შესრულება, გაკვეთილზე ჩართულობა, პროექტის რომელიმე ეტაპი ან სხვ., რომელშიც ვუხსნით მოსწავლეს, როგორ გააუმჯობესოს შედეგი”; შემაჯამებელი განმავითარებელი შეფასება კი არის “რაიმე თემის, დროის მონაკვეთის, პროექტის ბოლოს მიღებული სიტყვიერი შეფასება, კომენტარი, რუბრიკით შეფასება და სხვ.”
რა მონაცემების საფუძველზე კეთდება სიტყვიერი კომენტარი? როგორ მოხდა ამ მონაცემების შეგროვება და დამუშავება? როგორ გამომდინარეობს ამა თუ იმ ხერხით შეგროვებული მონაცემებიდან მასწავლებლის კომენტარები? ამ კითხვებზე პასუხს ვერ ვიღებთ.
წინა წყაროსთან შედარებით ბევრად მეტის მომცველ წყაროში “სწავლებისა და შეფასების მეთოდები პროფესიულ განათლებაში” ჩამოყალიბებულია მოთხოვნები ნებისმიერი შეფასების მიმართ: “…მნიშვნელოვანია, რომ ნებისმიერი შეფასება აკმაყოფილებდეს შემდეგ პირობებს: სანდოობა, ვალიდურობა, სტანდარტულობა, პრაქტიკულობა და გამჭვირვალობა”. ამის შემდეგ წარმოჩენილია თითოეული ამ მოთხოვნის შინაარსი და მათი მიღწევის სტრატეგიები, რაზეც ყურადღებას აღარ შევაჩერებთ.
დღეს მასწავლებლების მიერ სკოლაში მოსწავლეთა შეფასების ტიპური სურათი წარმოგვიდგება როგორც სასწავლო ერთეულის (პარაგრაფთა ჯგუფის ან თავის) დასრულების შემდგომი ტესტირება მომდევნო გაკვეთილზე თანამდევი ხანმოკლე “შეცდომების გასწორებით”. ამგვარი თემის შემაჯამებელი ტესტები მოცემულია სასკოლო სახელმძღვანელოების მასწავლებელთათვის განკუთვნილ წიგნებში, ან მას თვით მასწავლებლები ადგენენ ისე, რომ უმეტესად არ ფლობენ ტესტის შედგენისა და ჩატარების პედაგოგიურ ტექნოლოგიებს.
გარდა მიმდინარე ტესტირებისა, პრაქტიკაში გვხვდება ზეპირი გამოკითხვები – ე.წ. “დაფასთან გამოძახება” ან ფრონტალური გამოკითხვა ახალი მასალის ახსნამდე თუ ახსნის შემდეგ. საკლასო ოთახებში შესაძლებელია წავაწყდეთ ე.წ. “დამოუკიდებელ საკლასო სამუშაოებს”, პრეზენტაციებს, ან ე.წ. მოკლე “ქვიზებს”. როგორც წესი, ყველა შემთხვევაში იწერება ნიშანი, გარდა ფრონტალური გამოკითხვებისა.
ზოგიერთ სკოლაში ტარდება სემესტრული ან წლიური გამოცდებიც წერითი ტესტირების სახით. ეს ტესტები ყოველთვის მასწავლებლის შედგენილია. ტესტი, წესისამებრ, კომპლექტდება ისეთი ტიპური ამოცანებით, რომელთა მსგავსიც სემესტრის ან წლის განმავლობაში ამოუხსნიათ მოსწავლეებს მასწავლებლის ხელმძღვანელობით. ისევე, როგორც მიმდინარე ტესტირებისას, ამოცანების შერჩევის მიზანი და კრიტერიუმი ის კი არ არის, ეროვნული სასწავლო გეგმით განსაზღვრული რომელი შედეგის მისაღწევად მუშაობდა მოსწავლე და როგორი ამოცანებით შეიძლება დადგინდეს შედეგის მიღწევის ფაქტი, არამედ შესაჯამებელი სასწავლო პერიოდის განმავლობაში გავლილი მასალის თემატური დაფარვაა.
შედეგად, მასწავლებელი მხოლოდ “აღრიცხავს მოსწავლეთა მოსწრებას” და წარმოდგენას იქმნის ინდივიდუალურ და კლასის მიღწევებსა თუ ჩავარდნებზე. უფრო მეტის გაკეთებას ის ვერ შეძლებს, რადგან არ ფლობს მოსწავლეთა საგნობრივი უნარ-ჩვევებისა და ცოდნის ზუსტი დიაგნოსტიკის ისეთ ინსტრუმენტს, რომელიც საშუალებას მისცემდა, ერთმნიშვნელოვნად და დროულად გაერკვია მოსწავლის წარუმატებლობის მიზეზი, მისი აღმოფხვრის საშუალებები და რესურსები.
ამგვარად, პრაქტიკაში უმეტესწილად მიმდინარე განმსაზღვრელი ან შემაჯამებელი განმსაზღვრელი შეფასებები კეთდება. მათ ძირითადად მიღწევათა აღრიცხვის ფუნქცია აქვთ და აღრიცხვის შემდეგ ჩვეულებრივ გრძელდება სასწავლო გეგმის მიხედვით განსაზღვრული სამუშაოები. მოსწავლეთა წარუმატებელი ნაწილი რჩება იმ უფსკრულში, რომელშიც აღმოჩნდა სასწავლო თემის სწავლების პერიოდში, განმსაზღვრელი შეფასების ჩატარებამდე.
მიმდინარე განმავითარებელი შეფასება დამკვიდრებული პედაგოგიური პრაქტიკაა, მაგრამ მისი საინფორმაციო უკუგება მინიმალურია ნაკლებად დახვეწილი შეფასების ინსტრუმენტების გამოყენების გამო. იშვიათი და არასრულყოფილია შემაჯამებელი განმავითარებელი შეფასება: თემის დამუშავების ბოლოს მის ჩატარებას დიდი ეფექტი არ ექნება, რადგან მოსწავლეები და მასწავლებლები რაიმეს გამოსწორებას ვეღარ შეძლებენ.
საჭიროა წინსწრებით და მართებულად ჩატარებული შუალედური განმავითარებელი შეფასებები, რომლებსაც მაღალი დიაგნოსტიკური შესაძლებლობები აქვს და შეუძლია გააფრთხილოს მოსწავლე და მასწავლებელი მოსალოდნელი მარცხის შესახებ. ამ დროს ორივე თადარიგს დაიჭერს და განმსაზღვრელ შეფასებამდე ერთობლივი ძალისხმევით გამოასწორებს მდგომარეობას.
აუცილებელია აგრეთვე მოსწავლეთა პროგრესის შესაფასებელი სპეციალური ტესტები, რომლებიც აღრიცხავს რისკის ჯგუფის მოსწავლეთა უნარ-ჩვევების განვითარებას დროის უფრო ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში.
როგორც ირკვევა, მასწავლებლებს უჭირთ ტესტების ისე შედგენა, რომ ისინი მისაღწევ შედეგებზე ორიენტირებული დავალებებისგან დააკომპლექტონ, ამასთან, ისე, რომ ტესტი იყოს სანდო, ვალიდური, სტანდარტული, პრაქტიკული და გამჭვირვალე.
აშკარაა, რომ განმავითარებელი შეფასების ჩატარებისა და გამოყენების პროცედურები, აგრეთვე განმსაზღვრელი შეფასების ინსტრუმენტების დამზადებისა და გამოყენების ინსტრუქციები უკეთ გააზრებას მოითხოვს, თუკი გვინდა, რომ შეფასება მასწავლებლის ხელში იმ მძლავრ ინსტრუმენტად გადაიქცეს, რომლის საშუალებითაც ის ეფექტიანად მართავს სასწავლო პროცესს და მოსწავლეთა სწავლის ხარისხის გაუმჯობესებას მიაღწევს.
1...1,0761,0771,078...1,123გვერდი 1,077 of 1,123

ვიდეობლოგი

მასწავლებლის ბიბლიოთეკას ახალი წიგნი შეემატა- სტატიები განათლების საკითხებზე

ჟურნალ „მასწავლებლის“ თითოეული ნომრის მომზადებისას, ცხადია, ვფიქრობთ მასწავლებელზე და იმ საჭიროებებზე,რომელთა წინაშეც ის ახლა დგას. ვფიქრობთ მასწავლებელზე, რომელიც ჩვენგან დამოუკიდებლადაც ფიქრობს, როგორ მოემზადოს გაკვეთილისთვის, რა...

ქ.თბილისი, სანდრო ეულის ქ. #5; +995 32 220 0 220 (4506)

ჟურნალ "მასწავლებელსა" და ინტერნეტ გაზეთ "mastsavlebeli.ge" -ში, რეკლამის განთავსების მსურველებმა დარეკეთ ნომერზე: +995 551 081 308

mastsavlebeli.ge-ზე გამოქვეყნებული ყველა მასალა წარმოადგენს გაზეთის საკუთრებას და დაცულია საქართველოს კანონით საავტორო და მომიჯნავე უფლებების შესახებ.

მასალის გამოყენების პირობები იხილეთ სრულად

© 2022 ყველა უფლება დაცულია | დამზადებულია TATSSON.COM-ის მიერ