მოგზაურობა არ მიყვარს საერთოდ. ვისაც არ ვეუბნები, უკვირს ყველას. ჩემი პროფესიის პატრონი კაცისგან მაინც. ჩაიღიმებენ ხოლმე, ჩაიღიმებენ ყოვლისმცოდნედ, დინჯად, საკუთარი თავით კმაყოფილი გამომეტყველებით… მიჩვევის პროცესი მიყვარს, როცა გრძნობ, როგორ ხდება შენი რაღაც უცხო, რაღაც იქამდე განუცდელი, როგორ გიყვარდება მშვიდად, აუღელვებლად, მდორედ ადგილები, ნივთები, ადამიანები.

ძველებური ქალაქები თუ იცით, აი, ალაგ-ალაგ მოკირწყლული ქუჩებით, ცოტა მანქანით, გაუმართავი კანალიზაციით, რომელსაც მხოლოდ ადგილობრივები ამჩნევენ და ულვაშა მერებით? პორტუგალია ჩემთვის მასეთი ქალაქების, დარდიანი მუსიკისა და აღმოსავლეთის სულშერეული ევროპული არქიტექტურის სამშობლოა. წელს ვიყავი პორტუგალიაში. მეგობარი მყავს ჩემი ანტიპოდი, ჩემოდნების ჩალაგება ქვეყანას ურჩევნია, ამტკიცებს, გამგზავრების მოლოდინზე უკეთესი შეგრძნება არ არსებობსო, იმას წავყევი, დამიჩემა, სცადეო, რას კარგავო.

ჩასულებმა ვათვალიერეთ ბევრი, ვიარეთ გაუთავებლად, გადავიღეთ, თუ რამის გადაღება შეიძლებოდა: ქუჩები, კაცები, ქალები, პორტში მდგარი სათევზაო გემები, ბავშვები. დავესწარით რაღაც პატარა დღესასწაულს, რომლის სახელიც ვერ დავიმახსოვრე, ვიყიდეთ სუვენირები. პირველ ორ დღეს დაგვყვებოდა მასპინძელი, მერე მობეზრდა, არც ჩვენ გვიხვეწნია და არც იმას გამოუდვია თავი. დავიკარგებოდით დილით და გამოვჩნდებოდით ნაშუადღევს, დავიკარგებოდით საღამო ხანს და მივიდოდით სასტუმროში შუაღამეგადასულზე. ფრანგი გვყავდა მასპინძელი, აქეთ დედ-მამა გადმოსახლებულიყო მისი, ჟანი ერქვა. კვირის თავზე ჟანმა, რითი ამაყობთ თქვენს ქალაქშიო.
ნარიყალა გაგვახსენდა, ვუთხარით, მდინარეში ჩაძირული ხეები, შუქის თამაში ტალღებზე შებინდებისას, რუსთაველის თეატრი და საქანელას ქუჩა, – არის ასეთი ქუჩა თბილისში. იცინა, კარგი ქალაქი ყოფილაო, გვითხრა. იქითაც ვკითხეთ. ჩვენო პორტი გვაქ და თეატრიო, ვიღაც იქაური მსახიობის სახელობის. კიდევ-მეთქი? კიდევ ფესტივალიო, ყოველ წელს ტარდება და ახლაც ორ დღეში დაიწყებაო. ჩავეკითხეთ, გამოვიძიეთ, ცნობილი დასები ჩამოდიან სათამაშოდ თუ მოყვარულები, პორტუგალიელები მარტო თუ უცხოელებიც-მეთქი. ჯერ გაუკვირდა, გაიღიმა მერე და არაო. თუ გენდომებათ, წაგიყვანთ და თქვენ თვითონ ნახეთო. რა გვეთქმოდა. სული კბილით გვეჭირა იმ ორ დღეს.

დილით უთენია გამოგვიარა ჟანმა, წაგვიყვანა პორტში, დაგვაყენა წინ. ვდგავართ, სხვა რა გზა გვაქვს. შაბათი დღე იყო, დაიწყო ხალხმა მოსვლა, მთელი ქალაქი შეიკრიბა ლამის, დიდიან-პატარიანად. მთელი ქალაქი, ოღონდ როგორები, იცით? კაცები – საგანგებოდ გარეცხილპერანგიანები, ზედაღილშეხსნილები, ქალები – ვისაც როგორ მოუხერხდებოდა. მერე სადღაც ჩაბერეს საყვირებს და დაიწყო ნელ-პორტში ნავების შემოსვლა, მოადგნენ ნაპირს და ჩვენ რომ გვეგონა, – მე და ჩემს მეგობარს, – საყოველდღეო ამბავს ვუცქერდით, იხუვლა უცებ ასამდე ბავშვმა და გადმოცვივდნენ ნავებიდან ნაპირზე, ყველა – გრიმით, ყველა – კოსტიუმით, ზოგი – შლაპით, ზოგი – ტროსტით, ზოგი – პენსნეთი. არ მინახავს არაფერი უფრო შთამბეჭდავი, ვიდრე არეულ რიგებად მომავალი, წიგნის პერსონაჟებად გადაცმული ამ სახეალეწილი ბავშვების გუნდი. ”წელს ”განძის კუნძულს” ითამაშებენ”, – გვითხრა ჟანმა ისე, რომ თავი არც მოუბრუნებია ჩვენკენ. მერე მთელი ეს მომლოდინე ხალხი გავყევით უკან ამ ჭრელ, თავზეხელაღებულ, გაყაჩაღებულ თითისტოლა გოგო-ბიჭებს, დავიფიცებ, არც ერთი არ იყო თხუთმეტ წელზე მეტის. ვიარეთ ასე ყველამ თეატრის შენობამდე, ვუკრავდით ტაშს, ვუსტვენდით, პერსონაჟების გამოცნობას ვცდილობდით.

თეატრთან დავიშალეთ, ბავშვები შენობაში შევიდნენ, დიდები იქვე კაფეებს შევესიეთ, ჟანმა – სპექტაკლი 12-ზე დაიწყებაო. იქვე გავარკვიეთ აღელვებულებმა – დაახლოებით ოციოდე წლის წინ ერთ ჩვეულებრივ მასწავლებელს, ინგლისურისას, მოსვლია აზრად სკოლაში სპექტაკლის დადგმა, ენას ბავშვები ასე უკეთ ისწავლიანო. მსურველი იმდენი გამოჩენილა, იმდენი უშრომიათ და სპექტაკლიც ისეთი კარგი გამოსულა, მეორე წელსაც გაუმართავთ, მესამე წელსაც. მერე ქალაქის მერიას უთავებია საქმე და იმ დღეს იქ ისეთი ადამიანებიც დაგვანახა ჟანმა, საგანგებოდ წარმოდგენის საყურებლად რომ ჩამოსულიყვნენ და სიამოვნებით მიირთმევდნენ ნამცხვარს. თურმე ყოველ წელს ქალაქის თეატრის სცენა ორი დღით ეთმობათ ბავშვებს, ქალაქის ყველა სკოლაში არის თეატრალური წრე, წინასწარ ტარდება მკაცრი კონკურსი, საგანგებო ჟიური არჩევს ორ საუკეთესო სპექტაკლს და ჰაიდა. დანარჩენები, გული რომ არავის დასწყდეს, სპექტაკლის შემდეგ კოსტიუმებში გამოწყობილები გამოდიან ქალაქში და წელიწადის ამ ორ დღეს თავიანთი რჩეული წიგნის გმირებად ცხოვრობენ.

წარმოდგენა ზუსტად თორმეტზე დაიწყო და მიუხედავად იმისა, რომ პორტუგალიური ერთი სიტყვაც არ მესმის, არასდროს ისეთი ბედნიერი არ ვყოფილვარ, როგორც მაშინ, როცა ვხედავდი, როგორ ელაპარაკებოდა სცენაზე კალე ბლუმკვისტი ადმირალ ბენბოუს, როგორი რიხით დაიარებოდა ულვაშებმიხატული პატარა გოგო, როგორ თამაშობდა ჯონ სილვერს, როგორ კოჭლობდა, როგორ ეჭირა ხელში საიდანღაც ნათხოვარი ძველებური ტროსტი და მბრძანებლობდა, როგორ ჭყიოდა თუთიყუში და როგორი გულისკანკალითა და სიამაყით უცქერდა პარტერში მსხდომი მაყურებელი თავზე წამომდგარ საკუთარ მომავალს, მომავალს, რომელსაც ორი დღით ქალაქში ლამის ყველაფრის უფლება ჰქონდა.

იმ საღამოს მე ჯონ სილვერი ნაყინზე დავპატიჟე და ავიხდინე მთელი ჩემი ბავშვობის ოცნება. გემიდან გაქცევის შემდეგ რას აკეთებდით-მეთქი, ვკითხე. ვყაჩაღობდი და განძს ვმალავდიო, მითხრა. ჟანმა მერე ექვსი წლის ბიჭი გამაცნო, სპექტაკლში არ თამაშობდა ის ბიჭი, არაბი ვაჭარივით ეცვა. რატომ გამაცანი-მეთქი და თუთიყუშს ლაპარაკი ამან ასწავლაო. კვირასაც სპექტაკლი იყო, რაღაც თავისი ითამაშეს, პორტუგალიური. მე და ჩემს მეგობარს თეატრში აღარ შეგვიხედავს, ქუჩაში დავდიოდით მთელი ორი დღე, ნამცხვრის ჭამის, სიცილისა და ლაპარაკის მეტი არაფერი გვიკეთებია.

სექტემბერში ჩემთან, მეცხრე კლასში, პირველად შესულმა ვიკითხე, ”განძის კუნძული” თუ წაგიკითხავთ-მეთქი და სამმა ასწია მარტო ხელი. თეატრთან როგორ ხართ-მეთქი და ვყოფილვართო. აი, მაშინ იყო, რომ გული დამწყდა, გული დამწყდა და დამენანა, დამენანა და ვიფიქრე: რა მოხდება, რა მოხდება, რომ ჩვენც…

მაიკლ პიარნი (Michael Pearn) გვთავაზობს საკუთარ შეცდომებზე სწავლის 10-საფეხურიან სისტემას. პირველი სამი საფეხური მოტივაციის გაზრდას ემსახურება, ხოლო დანარჩენი შვიდი – წარმატების ხელშეწყობას.

ვრცლად 

ჩემს ფობიებზე გიყვებოდით. ამ რამდენიმე დღის წინ, წიგნის თაროების დალაგებისას, ერთი პატარა ყვითელგარეკანიანი წიგნი მომხვდა ხელში. უცნაური გრძნობა დამეუფლა – შიშისა. ამ პატარა ყვითელმა წიგნმა შემაშინა და მივხვდი – სწორედ მისი ბრალი ყოფილა, მთელი ჰაგიოგრაფიული ლიტერატურა რომ გამოვტოვე სკოლის პროგრამიდან. ის კი არა, გაკვეთილებსაც ურცხვად ვაცდენდი – “ავად ვიყავი”. მივხვდი, რაც მოხდა სინამდვილეში…

პირველი კლასის მოსწავლე გახლდით. კითხვა ახალი ნასწავლი მქონდა. გადავწყვიტე, დამოუკიდებლად მეკითხა წიგნები. ისეთი წიგნები, დიდები რომ კითხულობენ – სკოლაში დავდიოდი, რაღა დროს ჩემი ზღაპრები იყო… სქელტანიანი წიგნის წაკითხვა დამეზარა, “მგლის ბილიკსა” და “მონანიებას” სათაურები დავუწუნე… ამ ყვითელმა წიგნმა კი მიმიზიდა, უპირველესად – ფერის, უფრო მეტად კი მოცულობის გამო, – ახალნასწავლი ანბანით მალე წავიკითხავდი. მართალია, სკოლის წიგნებისგან განსხვავებით, წვრილი შრიფტით იყო ნაბეჭდი და ასო-ასო წაკითხვაც ჭირდა, მაგრამ იმ “გმირობისთვის”, რასაც პირველი წიგნის დამოუკიდებლად წაკითხვა ჰქვია, ღირდა გაბედვა. მალევე მივხვდი, რომ “დიდების წიგნი” ჩემთვის გაუგებარი ქართულით იყო ნაწერი, მაგრამ ესეც ჩემს ახალნასწავლ კითხვას დავაბრალე და მართლა გმირობა ჩავიდინე – ბოლომდე ჩავიკითხე. წიგნი იაკობ ხუცესის “შუშანიკის წამება” იყო… ვერ ამეხსნა, რატომ ან რის გამო ჯიუტობდა შუშანიკი, რატომ სცემდა მას ვარსქენი და რატომ აგულიანებდა ქმრის წინააღმდეგ შუშანიკს ხუცესი. დიდად არც რელიგიებისა გამეგებოდა რამე, მით უფრო, არაფერი მესმოდა იმდროინდელი ამბებისა და მეფის კარის ინტრიგებისა. ამბავმა ერთიანად შემძრა. არ მეგონა, თუ ადამიანებს ასეც შეეძლოთ მოქცევა, ზღაპრებში ყველაფერი გაცილებით მარტივად იყო. დიდების წიგნი არ მომეწონა, პატარებისა უფრო საინტერესო აღმოჩნდა მერე…

ამ შემთხვევის შემდეგ თავს არ მანებებს კითხვა – რატომ მუშაობს საბავშვო ბაღის აღმზრდელად ადამიანი, რომელსაც უბრალოდ არ უყვარს ბავშვები? ან მასწავლებლად რატომ უნდა იმუშაოს ასეთმა ადამიანმა? ხომ არსებობს უამრავი საქმე, რომლის შესრულებისას ბავშვებთან სულაც არ ექნება შეხება? – ვიფიქრე და გაბრიელა მისტრალი გამახსენდა, ჩილეელი პოეტი, ნობელის პრემიის ლაურეატი, მასწავლებელი…

ძალიან დიდხანს შეიძლება საუბარი გაბრიელა მისტრალის პოეზიაზე, მის პროზად ნაწერ პოემებზე, მოთხრობებზე, მაგრამ ახლა მასზე როგორც მასწავლებელზე მინდა გესაუბროთ, უფრო სწორად, წაგაკითხოთ მისი “მასწავლებლის 10 მცნება”, გაჩვენოთ ამ შესანიშნავი პოეტის დამოკიდებულება მასწავლებლობის როგორც ცხოვრების საქმის მიმართ, პოეტისა, რომელიც ასე ლოცულობდა: “უფალო, მიბოძე უბრალოება და მიბოძე სიღრმე, დამეხმარე, რომ ჩემი ყოველდღიური გაკვეთილები არც რთული იყოს, არც ერთფეროვანი. ყოველ დილით, როცა ჩემი სკოლის კარს შევაღებ, შემაძლებინე დავივიწყო ჭრილობები, მკერდზე რომ მატყვია, შემაძლებინე, სამუშაო მაგიდასთან არ მიმყვეს ჩემი სადღეხვალიო საზრუნავი, გაუთავებელი წვრილმანი სატკივარი”.

იმ დროს თესალონიკში ვსწავლობდი “ერასმუს მუნდუსის” სტიპენდიით. ჩემმა მეგობარმა, რომელიც ჰარვარდის უნივერსიტეტის დიპლომით ხელდამშვენებული ბრუნდებოდა საქართველოში, გადაწყვიტა, რამდენიმე დღით საბერძნეთში შემოევლო. ცოდვა გამხელილი ჯობია – ჩვენ, პირველ ქართველ “ერასმუსელებს”, ყოველთვის გვრჩებოდა ცოტა დრო მზისა და ზღვისთვის, ჩემს ამერიკიდან ჩამოსულ მეგობარს კი მთელი წლის უძილობაც და ბოსტონის უამინდობაც ერთი შეხედვით ეტყობოდა სახეზე, ამიტომ ჰარვარდის შესახებ ბევრი არაფერი მიკითხავს, ჩემით გადავწყვიტე, რომ იქ მხოლოდ სწავლობენ. თურმე ვცდებოდი. მოგვიანებით ბევრი საინტერესო ამბავი მოვისმინე. ჰარვარდის სტუდენტური ცხოვრების განუყოფელი ნაწილია Primal Scream-ი – სწავლით გადაღლილი სტუდენტები გამოცდების დაწყებამდე უნივერსიტეტის ეზოში, არც მეტი, არც ნაკლები, შიშვლები დარბიან! უფრო მეტიც – თუ ბაკალავრიატის სტუდენტმა ამ ღონისძიებაში მონაწილეობა არ მიიღო, ის ნამდვილ ჰარვარდელად არ მიაჩნიათ – ეს დაუწერელი კანონია. იმისთვის, რომ ყველაფერმა მშვიდობიანად ჩაიაროს, მობილიზებულია ექიმების, მეთვალყურეებისა და მოხალისეების მთელი ჯგუფი, რომლებიც მონაწილეებს თბილი პლედებითა და ცხელი სასმელებით ამარაგებენ. ღონისძიების მთავარი ორგანიზატორი კი სტუდენტური თვითმმართველობაა.

ეს ისტორია ხანდახან თავს მახსენებს – მაშინ, როცა ახალგაზრდების მიერ ღირებულებათა გადაფასებაზე ჩამოვარდება ლაპარაკი, როცა უფროსი თაობა სტუდენტობას ჩვენი საზოგადოებისთვის უცხო წეს-ჩვეულებების სწრაფ შეთვისებაში ადანაშაულებს, ყველაზე მეტად კი მაშინ, როცა ქართული უნივერსიტეტების სტუდენტური თვითმმართველობების მიერ ორგანიზებულ ღონისძიებებს განიხილავენ. ამგვარი განხილვა კი ჩემ გარშემო არც ისე იშვიათია…

წარმოიდგინეთ, რა მოხდება, მსგავსი განტვირთვა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სტუდენტებმა რომ მოიწყონ. ვფიქრობ ამაზე და თვალწინ მიდგას სატელევიზიო ანონსები, საგაზეთო ჰედლაინები, აღშფოთებული უფროსი თაობა, რამდენიმე შეშფოთებული ორგანიზაცია და “ბრალდებული” სტუდენტები, რომლებიც თავს იმართლებენ. მსგავს შემთხვევაში ჰარვარდის ავტორიტეტიც ვერაფერს შეცვლის – ის, რაც მიუღებელია, მიუღებელია და მორჩა.

რადგან ჩემი ბერძნული უნივერსიტეტი უკვე ვახსენე, აქვე ვიტყვი, რომ სტუდენტური თვითმმართველობის ერთ–ერთი რიგითი არჩევნები სწორედ ჩემი იქ სწავლის პერიოდში ჩატარდა. პროცესი ხმაურიანად მიმდინარეობდა – სამხრეთულად. მახსოვს ბევრი წითელი დროშა უნივერსიტეტის ეზოში და შავი წარწერები კედლებზე, რუპორებით მორბენალი ლიდერები და აღტაცებული სტუდენტობა. არჩევნებს პოლიციაც ადევნებდა თვალყურს, ოღონდ შორიდან, უნივერსიტეტის ეზოში ფეხის შემოდგმაც კი არ უფიქრიათ.

თვითმმართველობა, ანუ საკუთარი თავის მართვა, დღემდე წარმოადგენს აქტუალურ პრობლემას ჩვენი საზოგადოებისთვის. ამის შესახებ წერდნენ საუკუნის წინაც, წერენ დღესაც და ალბათ ხვალაც დაწერენ. სტუდენტობა კი საზოგადოების ყველაზე პროგრესული და მუდმივად ყურადღების ცენტრში მყოფი ნაწილია და ბუნებრივია, რომ საქართველოს უმაღლეს სასწავლებლებში სტუდენტური თვითმმართველობების გაჩენას დიდი ინტერესი და არაერთგვაროვანი შეფასებები ახლდა თან. ასეა დღემდე. “როგორ, თქვენთან სტუდენტური თვითმმართველობის ღონისძიებებზე ტელევიზიები მოდიან? ჩვენთან ასეთი რამ არასოდეს მოხდებოდა!” – გულწრფელი გაკვირვებით მითხრა ერთხელ ჩემმა გერმანელმა მეგობარმა.

(ჯონ ჰარვარდი 1607-1638)

ცხადია, სტუდენტურ თვითმმართველობას მომხრეებიც ჰყავს და მოწინააღმდეგეებიც, თუმცა მე არ ვაპირებ მათი არგუმენტებისა და კონტრარგუმენტების განხილვას – ვშიშობ, როგორც თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პირველი სტუდენტური თვითმმართველობის წევრი, ობიექტურ მსაჯულად ვერ გამოვდგები. უბრალოდ, მგონია, რომ ისევე, როგორც ყველა ტიპის საზოგადოებრივ აქტივობას, სტუდენტურ ცხოვრებასაც სჭირდება ორგანიზება, რაც სულაც არ გულისხმობს სტუდენტთა ერთი ჯგუფის მიერ სხვების ინტერესების უკან გადაწევას; პირიქით, თვითმმართველობის იდეა სწორედ ინიციატივების აკუმულირება და მათ გარშემო სტუდენტების გაერთიანებაა. მთავარია, თვითმმართველობამ და სხვა სტუდენტებმა სხვადასხვა ჯგუფის წევრებად არ იგრძნონ თავი, რადგან ასეთი დამოკიდებულება თავდაპირველ იდეას უქმნის საფრთხეს – სტუდენტების ერთიანობის იდეას, რომელიც უმნიშვნელოვანესია ყველა უნივერსიტეტისთვის, რომელიც ყველა ჯანსაღ საზოგადოებას წინსვლისკენ უბიძგებს.

ჩემთვის ბევრჯერ უკითხავთ, რატომ გადავწყვიტე, თვითმმართველობის წევრი გავმხდარიყავი, მაშინ როდესაც ჩემი როგორც სტუდენტის ცხოვრება ისედაც მრავალფეროვანი და საინტერესო იყო. რა თქმა უნდა, კარგად მესმის, რომ ცვლილებები შეიძლება დაიწყოს ქუჩიდან, დაიწყოს “ზემოდან”, დაიწყოს ხელოვნურად ან მაშინ, როცა სხვა გზა აღარ რჩება, თუმცა ჩემთვის ყველაზე საინტერესო ის პროგრესი და ცვლილებებია, რომლებიც შიგნიდან იწყება. ამიტომ ყოველთვის მიმაჩნდა, რომ სტუდენტური თვითმმართველობის საქმიანობაში სწორედ ის ადამიანები უნდა ჩაერთონ აქტიურად, ვისაც, თავისი სისხლსავსე სტუდენტური ცხოვრებიდან გამომდინარე, თავისი ჯგუფელების, კურსელების პრობლემებისა და საჭიროებების შესახებ ნათელი წარმოდგენა აქვს.

ჩემი ღრმა რწმენით, ცვლილებები შიგნიდან სწორედ ამით იწყება – გარემოებების ცოდნითა და სწორი შეფასებით.