როგორ მოახერხა ჩინეთმა განვითარების ყველასგან განსხვავებული გზის პოვნა

ნაწილი მეორე

დღეს ჩინეთი იძულებულია, შეცვალოს თავისი სავაჭრო-ეკონომიკური მოდელი – ორიენტაცია შიდა ბაზარზე აიღოს. ჩინურ ეკონომიკურ ლექსიკონში ამას „ორმაგი ბრუნვის“ პრინციპს ეძახიან. ამას ერთვის ისიც, რომ ადამიანებს მეტი შრომა უწევთ – ჩინეთში ჩამოყალიბდა ე.წ. საშუალო კლასი, რომელიც დაახლოებით 400-450 მილიონ ადამიანს ითვლის. ამ ფენას სულ სხვა მოთხოვნები და ცხოვრების წესი აქვს. როგორც ყველგან, საშუალო კლასი მუშაობს საკუთარი თავისთვის, ოჯახისთვის, სიმდიდრის დასაგროვებლად, ხოლო ჩინეთს შემდგომი წინსვლისთვის კვლავ ძალიან სჭირდება ეკონომიკური ზრდის სტიმულის შენარჩუნება. ხშირად ამ ფაქტორს ჩინეთის გრძელ სამუშაო დღეებს აბრალებენ. აქ სიტუაციაში კარგად გარკვევაა საჭირო – ჩინეთში ეკონომიკის მთავარი მახასიათებელი არა მთლიანი შიდა პროდუქტი (მშპ), არამედ მენეჯერული აქტივობის ინდექსი (Purchasing Managers’ Index, PMI) გახლავთ. ითვლება, რომ თუ ეს მაჩვენებელი 50-ზე მაღალია, მაშინ ვაჭრობა და ეკონომიკა ვითარდება. ბოლო ხანს ეს ინდექსი 50-ზე დაბლა ჩამოვიდა. ეს ქვეყნისათვის ნამდვილ შოკად იქცა. რაც შეეხება ტრადიციულ ინდიკატორებს, მათ შორის – მშპ-ს, არიან ქვეყნები, რომლებიც ამ მონაცემით ჩინეთს უსწრებენ, მაგალითად, მეზობელი ვიეტნამი. ასევე დიდხანს ჰქონდა 17%-იანი ზრდა ჩინეთის ჩრდილოელ მეზობელს – მონღოლეთს. მაგრამ ეს მცირე ეკონომიკური საბაზო მაჩვენებლებით უფრო იყო განპირობებული, ვიდრე რეალური ეკონომიკური ზრდით. მზარდი მშპ-ს რიცხვებით მანიპულაციას ხშირად შეცდომაში შევყავართ. ამიტომ ჩინეთიც PMI მაჩვენებელს უფრო უყურებს და მის სტიმულირებას ცდილობს. აქვე უნდა აღვნიშნოთ, რომ ჩინეთის წამყვანი ბანკები მთლიანად სახელმწიფოს მფლობელობაში არიან, რაც კაპიტალიზმის პირობებში შეუძლებელია.
რა თქმა უნდა არსებობს მსხვილი კერძო სექტორი – Huawei, ZTE, Alibaba. ყველა მათგანი კერძო კორპორაციაა, მაგრამ უნდა გავიხსენოთ, როგორ გაჩნდნენ ისინი. თავიდან სახელმწიფომ გამოყო მსხვილი კრედიტები ამ კომპანიების განსავითარებლად, რის შედეგადაც სტარტაპები უმსხვილეს კორპორაციებად გადაიქცნენ. ხელისუფლებას მიაჩნია, რომ რაკი მას ამ ბიზნესების სტიმულირებაში წვლილი აქბს შეტანილი, კორპორაციებიც ვალდებულნი არიან, სახელმწიფოსთვის იმუშაონ.

თუ სახელმწიფო მოწყობის სხვადასხვა მოდელს ერთმანეთს შევადარებთ, დავინახავთ, რომ ჩინური მოდელი რუსულთან უფრო ახლოა (მასშტაბებში განსხვავების მიუხედავად) და არაფრით ჰგავს ამერიკულ ან ევროპულ მოდელებს. ჩინეთის მოდელს და მის გამოცდილებას მრავალი აზიური ქვეყანა გაჰყვა. მაგალითად, ინდონეზია და მალაიზია, სადაც სტრატეგიული დაგეგმარების საკითხებს სახელმწიფო აგვარებს, ხოლო ტაქტიკა მცირე და საშუალო საწარმოებს ეთმობა.

„ტოტალური კონტროლის ტექნიკური სისტემა ჩინეთს უკვე აქვს“. ალბათ გსმენიათ ჩინეთში არსებულ „რეიტინგების სისტემაზე“. მის შესახებ აზრი იყოფა. ზოგი მას განხორციელებულ ანტიუტოპიად და ორუელისებურ ტოტალიტარიზმად მიიჩნევს, ზოგი კი ამბობს, რომ საუბარია მხოლოდ საბანკო სისტემის მცდელობაზე, რომელიც ცდილობს, არაკეთილსინდისიერ მოვალეებს ფული დააბრუნებინოს. სინამდვილეში როგორ არის საქმე? რას ნიშნავს ადამიანების ტოტალური კონტროლი, შეფასება და მათთვის რეიტინგების მინიჭება?

პროფესორი მასლოვი განმარტავს, რომ სოციალური რეიტინგის ან სოციალური დაკრედიტების სისტემა ჩინურ კანონმდებლობაში 2021 წლის იანვარში შევიდა. მისი დანერგვა პანდემიის გამო დგვიანდა, თუმცა ფორმალურად გადაწყვეტილება 2014 წლიდან არსებობდა და სისტემას სატესტო რეჟიმში ამუშავებდნენ, სხვათა შორის, კერძო კომპანიებიც (Alibaba და Tencent).

სოცრეიტინგების ჩინური სისტემა დახლოებით ასე გამოიყურება: თითოეულ ადამიანს ენიჭება ათასი ქულა – საკრედიტო ერთეული. ქულები შეიძლება გაზარდოთ, ხოლო თუ „ცუდად მოიქცევით“ – დაკარგოთ. ტექნიკურად ტოტალური კონტროლის სისტემა უკვე არსებობს, თუმცა ის ყველგან არ არის დანერგილი. აშკარაა, რომ თუ ხელისუფლება გადაწყვეტს, სისტემა ხვალვე ყველგან ამოქმედდება.

ქულების რაოდენობაზე მოქმედებს საბანკო კრედიტების მიმართ მსესხებლის კეთილსინდისიერება. მეორე მომენტია ადამიანის მონაწილეობა სოციალურად მნიშვნელოვან ღონისძიებებში. მაგალითად, მოხალისედ მუშაობა კოვიდით დაავადებულთა სავადმყოფოში. რეიტინგზე დადებითდ მოქმედებს მოხუცებზე ზრუნვა. ჩინეთში მოქმედებს ქუჩებისა და საცხოვრებელი სახლების კომიტეტები, რომელთა ხელმძღვანელობა აკვირდება ბინადართა ქცევას. თუ თქვენი კომიტეტის ხელმძღვანელობამ ზემდგომებს შეატყობინა, რომ თქვენ სათანადოდ ზრუნავთ თქვენს მოხუც მშობლებსა და შვილებზე, თქვენი რეიტინგი მოიმატებს; თუ პირიქით – დაიკლებს.

არსებობს ასეთი პუნქტიც: სტიმულირება პირადი მაგალითით. მაგალითად, შეგიძლიათ, მონაწილეობა მიიღოთ შაბათობაში ან პირველმა გაიკეთოთ კოვიდის ვაქცინა. არის სრულიად უბრალო მაგალითებიც – ქულებში აისახება, ამტვრევთ თუ უფრთხილდებით ნაქირავებ ველოსიპედს. ეს მონაცემთა გიგანტური ბაზებია, რომლებსაც მთავრობა ჯერ კიდევ ტესტირების რეჟიმში სწავლობს.

რისთვის კეთდება ეს? ამის გაგება ალბათ შეიძლება – დედამიწაზე არ არსებობს მეორე ქვეყანა 1,4 მილიარდი ერთმანეთისგან განსხვავებული ადამიანი ცხოვრობს. ბევრი მათგანი არც წყანარია და არც ზრდილობიანი. ისიც სიმართლეა, რომ ყოველგვარ დარღვევაზე ჯარიმას ვერ გამოწერ, ციხეს ვერ მიუსჯი. ეს ხალხში ბრაზსა და უკმაყოფილებას გამოიწვევს.

წამოწყების მთავარი იდეა ალბათ ის არის, რომ ყველა აკვირდებოდეს ყველას ქცევას. ეს მნიშვნელოვანია. წინათ, თუ მეზობლები ზედმეტად ხმაურობდნენ, თავად გიწევდათ მათთან ჩხუბი და ურთიერთობის მოგვარება, სოციალური რეიტინგების სისტემის დანერგვის შემდეგ კი საკმარისია შეატყობინოთ „სადაც ჯერ არს“. უნდა ითქვას, რომ ასეთი პრაქტიკა ჩინეთში ადრეც არსებობდა, მაგრამ მაშინ „საჩივრებს“ ქაღალდზე წერდნენ.

მოსალოდნელია, რომ ჩინეთი სოცრეიტინგების სისტემას სავალდებულოს გახდის, თუმცა ეს ალბათ თანდათანობით მოხდება. ჯერჯერობით ხელისუფლება აკვირდება, როგორ მიიღებს ხალხი ამ ახალ წესებს.

სოციალური გამოკითხვების მიხედვით, საზოგადოება სოცრეიტინგებს დადებითად იღებს. ძნელი წარმოსადგენია ასეთი სისტემის დანერგვა, ვთქვათ, ევროპაში. ასეთი წამოწყებების კოპირება დიდი ხიფათის შემცველია. მაგრამ ჩინეთში ასეთი რამ ყოველთვის არსებობდა – წინათ ყველა ქუჩაზე იდგა „ნდობის ყუთები“ – ყველას შეეძლო, დაეწერა დასმენა ან საჩივარი და ჩაეგდო ყუთში – მას აუცილებლად განიხილავდნენ. თუმცა ეს კლასიკური „ანონიმკა“ არ ყოფილა – განიხილებოდა მხოლოდ ხელმოწერილი საჩივრები.

როგორც ხედავთ, შუა საუკუნეების ჩინეთში უკვე არსებობდა რაღაც სოცრეიტინგების მსგავსი – ყველა ყველას უთვალთვალებდა და აკვირდებოდა. აზიური წესების მცოდნეთათვის ეს შეიძლება უზბეკურ „მახალლას“ ჰგავდეს – თემის წევრებზე სათემო მეთვალყურეობის წესს. ჩინეთიც აზიის სახელმწიფოა. გასათვალისწინებელია ისიც, რომ სათემო ცხოვრების წესები იქ მნიშვნელოვნად არ შეცვლილა. ჩინეთი თემურობისგან შორს არ წასულა, ის დღესაც ძლიერია.

რაც შეეხება სოცრეიტინგის ქულების კლებას, უნდა გვახსოვდეს, რომ რეიტინგი არ არის სისხლის სამართლის კოდექსის ანალოგი თუ მისი შემცვლელი. თუ რამეს მოიპარავთ, ციხეში მოხვდებით, ხოლო თუ რეიტინგი შეგიმცირდათ – გაგიჭირდებათ ბანკში სესხის აღება. ეს მნიშვნელოვანია, რადგან თითქმის ყველა ჩინელი ამა თუ იმ ტიპის მეწარმეობას ეწევა.

მეორე მომენტი: დაბალი ქულის შემთხვევაში შესაძლოა შეგეზღუდოთ საავიაციო და სარკინიგზო ბილეთების შეძენის უფლება პიკურ სეზონებზე. თქვენ უბრალოდ რიგის ბოლოსკენ გადაგწევენ.

მესამე: თუ დაბალი ქულა გაქვთ, მაგალითად, ველოსიპედის დაქირავებისას დეპოზიტის შეტანას მოგთხოვენ, მაღალი სოცრეიტინგის მქონე ადამიანებს კი ეს არ მოეთხოვებათ. ჩინეთში ველოსიპედი მნიშვნელოვანია – ის ქალაქში გადაადგილების მთავარ საშუალებას წარმოადგენს.

კომერციულმა კომპანიებმა ბოლო 30 წლის განმავლობაში უკვე მიაჩვიეს ჩინელები სოციალური რეიტინგების სისტემას. ჩინეთში ეს ერთგვარ თამაშად გადაიქცა. მაგალითად, საკომუნიკაციო კომპანიები მომხმარებელს მუდმივად სთავაზობენ ქულების დაგროვებას და ტარიფზე მათ გადაცვლას. სოცრეიტინგების სიტემაც დაახლოებით ასეთივე წესებით მოქმედებს.

საინტერესო ფენომენია სიტყვათწარმოება. ჩვენი მოქნილი ენის მოძრაობა და ჰაერის ნაკადის მდინარება შეიძლება ასოებითა და სასვენი ნიშნებით გამოისახოს. სამი ათეული ასო-ბგერის საშუალებით შეიძლება ჩაწერო და საუკუნო სიცოცხლე მიანიჭო სხვის გასაგონად თუ შენთვის, გულში წარმოთქმულ სიტყვას.

რამდენი სიტყვის დაწერა შეიძლება ამ ასო–ბგერებით? ვინ მოთვლის. აქ ყველა მათემატიკური ხრიკი უძლურია. თუმცა კითხვაზე, რამდენი სიტყვა არსებობს, პასუხი მარტივია: იმდენი, რამდენიც ვიცით. ეს ცოდნა ინდივიდუალურია. უფრო მეტიც – ერთ ადამიანსაც კი ცხოვრების სხვადასხვა ეტაპზე სხვადასხვა სიდიდის სიტყვათა მარაგი აქვს. ერთეულებით იწყება, თანდათან იზრდება, მერე ისევ კლებას იწყებს და ბოლოს სულაც ქრება…

ტვინის უჯრედების რაოდენობა შეზღუდულია, ამიტომ ყოველი ახალი სიტყვის დასწავლას შეიძლება რომელიმე შეეწიროს, ან დიდი ხსნის გამოუყენებლობით რომელიმე მათგანი მეხსიერების ისეთ ბნელ კუნჭულში გადავინახოთ, რომ მერე ვეღარ მივაგნოთ. ესეც დაკარგვის ტოლფასია…

სიტყვა „ოქსიმორონი“ ერთი კარგი ნაცნობისგან მოვისმინე პირველად. მერე შევამჩნიე, რომ ხშირად იყენებდა, თან ისე მოქნილად, სიტყვათიუველირული სიზუსტით, რომ ტექსტიც და ქვეტექსტიც გასაგები ხდებოდა. მაგრამ „ოქსიმორონის“ ზუსტი განსაზღვრება რომ გეკითხათ, ვერ გეტყოდით. ამიტომ ავდექი და ლექსიკონს ჩავხედე. მერე მაგალითების მოძიება ვცადე… და მართლაც, დღევანდელ ტექნიკურ-ტექნოლოგიური ტერმინებით, ბარბარიზმებით, ნეოლოგიზმებით და ბევრი სხვა იზმით გადავსებულ ყოველდღიური მოხმარების ენაში მათ უფრო ადვილად იპოვი, ვიდრე რიყეზე კენჭს.

გახსოვთ ალბათ, ამ რამდენიმე წლის წინ გლობალური კონფლიქტის მოგვარებისა და მეგასახელმწიფოების ვნებათა დაშოშმინების მიზნით ერთმა ქვეყანამ მაამებლური პოლიტიკა რომ წამოიწყო, რომელსაც ქართულად „გადატვირთვა“ დავარქვით. მას შემდეგ სულ ვფიქრობ და ვერაფრით ამიხსნია: „გადატვირთვა“ სიმშვიდისა და სტაბილურობის მომტანი როგორ უნდა ყოფილიყო? სკოლის ფიზიკის სახელმძღვანელო თუ არ გადაგიშლია და არ იცი, რა არის მოძრაობა, აჩქარება და გადატვირთვა, თვითმფრინავში მაინც არ მჯდარხარ? ფრენა ადვილია, აფრენა-დაფრენაა საქმე. სწორედ მაშინ არის, რომ სისხლის თითქმის მთელი მარაგი ერთ ორგანოში იყრის თავს და ან თავი გიხდება რუმბივით, ან ყურები საშინლად გიწუის… მექანიკურად შემოტანილი სიტყვები კიდევ სხვა პრობლემაა…

მოკლედ, ეს გადატვირთვა რომ დასრულდა და რუსეთმა თავისუფალი ფრენის სიმაღლეს მიაღწია, მაშინ დაიწყო, რაც დაიწყო… ეს სამყარო ერთპოლუსიანია და ასე ვეღარ გაგრძელდებაო, მეორე პოლუსი ჩვენ უნდა შევქმნათო, დიდი რიხითა და მუშტების ბრახუნით ბრძანა მავანმა. მაგრამ რას ნიშნავს ერთპოლუსიანი სამყარო? ცალ-ცალკე „ერთიც“ და „პოლუსიც“ გასაგებია, მაგრამ ერთად – ოქსიმორონია, სხვების გასაბიაბრუებლად მოგონილი ეკლექტიკური ნაკრები. როგორ შეიძლება, რამეს ერთი პოლუსი ჰქონდეს? პოლუსი ნიშნავს, რომ ერთ მხარეს ჭარბად არის თავმოყრილი რაღაც – მუხტი, ელექტრონები, ენერგია… ეს კი იმავდროულად იმასაც ნიშნავს, რომ მეორე მხარეს მისი დეფიციტია – ანუ არსებობს საპირისპირო პოლუსიც. დედამიწასაც ორი პოლუსი აქვს, მაგნიტურ ღეროსაც, ელემენტსაც და აკუმულატორსაც… უფრო მეტიც: მაგნიტს რომ რომელიმე ერთი პოლუსი (ბოლო) მოატეხოთ, დარჩენილ ნატეხებს ისევ ორ-ორი პოლუსი ექნება.

კიდევ უფრო დიდი ოქსიმორონი იყო განაცხადი, ორპოლუსიანი სამყარო უფრო მშვიდი და უსაფრთხო იქნებაო. ორი პოლუსი ნიშნავს, რომ ერთიდან მეორისკენ ყოველთვის ხდება ლტოლვა. ელექტრონები კათოდიდან ანოდისკენ მიიჩქარიან, იონები ელექტროლიტში – საპირისპიროდ დამუხტული ელექტროდებისკენ, სითხეები და აირები – მაღალი წნევის ადგილიდან დაბალი წნევის ადგილისკენ, ნივთიერებები – უფრო კონცენტრირებული არეალიდან დაბალკონცენტრირებულისკენ, სითბო – თბილი ზედაპირიდან შედარებით გრილისკენ.  სწორედ ამის დამსახურებაა, რომ გვაქვს ელექტროენერგია, ელემენტები და აკუმულატორები, მილსადენებში წყალი მოედინება, თვითმფრინავი ახერხებს დედამიწის ზედაპირიდან აფრენას, შაქრიანი ჩაის ყოველი ყლუპი თანაბრად ტკბილია, მოსავლის აღების შემდეგ დედამიწაში მიკრო–და მაკროელემენტების ბალანსი კვლავ აღდგება მომდევნო მოსავლისთვის და ა.შ.

მოკლედ, ორი პოლუსის არსებობა შობს მოძრაობას, მოძრაობა კი – ენერგიას. იქ, სადაც ენერგიაა, სრულდება მუშაობა. მუშაობა კი, თავის მხრივ, წინსვლის, განვითარების, შემოქმედების საწინდარია… ცხადია, რაღაცის დანგრევასაც ენერგია სჭირდება, მაგრამ პოლუსების არსებობას ამაში ბრალი არ მიუძღვის – ეს იმ „შემოქმედის“ სინდისზეა, რომელსაც პოლუსებთან შეერთებული სადენები უჭირავს ხელში და არასწორად აერთებს.

სიმშვიდე და „უსაფრთხოება“ მხოლოდ იქაა, სადაც სრული ერთფეროვნებაა (პოლუსები არ არსებობს). ასე კი ალბათ მხოლოდ სამოთხეშია…

სასკოლო საგნებს შორის შეუძლებელია, გამოიყოს ძირითადი და მეორეხარისხოვანი საგნები.

ინტერდისციპლინური კავშირების განხორციელება გამორიცხავს შესწავლაში საკითხის დუბლირებას, ზოგავს დროს და ხელსაყრელ პირობებს ქმნის მოსწავლეების ზოგადსაგანმანათლებლო უნარებისა და შესაძლებლობების ფორმირებისთვის.

ინტერდისციპლინური კავშირების დახმარებით თვისობრივად ახალ დონეზე წყდება მოსწავლეების არა მხოლოდ სწავლების, განვითარებისა და აღზრდის ამოცანები, არამედ საფუძველი ეყრება რეალური პრობლემების ყოვლისმომცველ კომპლექსურ ხედვას, მიდგომასა და გადაჭრას. შემეცნებითი აქტივობის განზოგადებული ბუნება შესაძლებელს ხდის ცოდნისა და უნარების უფრო ფართოდ გამოყენებას კონკრეტულ სიტუაციაში, კონკრეტული საკითხის განხილვისას.

აკადემიურ საგნებს შორის კავშირის აუცილებლობას გვკარნახობს ასევე განათლების დიდაქტიკური პრინციპები, სკოლის საგანმანათლებლო ამოცანები, რაც განაპირობებს მოსწავლეთა მომზადებას პრაქტიკული საქმიანობისთვის.

ინტერდისციპლინური კავშირების განხორციელება ეხმარება მოსწავლეებს ბუნებრივი პროცესების ურთიერთდაკავშირებაში, რაც ცოდნას უფრო საფუძვლიანს და პრაქტიკაში გამოყენებადს ხდის.

ინტერდისციპლინური კავშირები გეოგრაფიის სწავლებაში უამრავ ფუნქციას ასრულებს:

მეთოდოლოგიური ფუნქცია გამოიხატება იმაში, რომ მოსწავლეებს მხოლოდ ამ საფუძველზე შეუძლიათ, ჩამოაყალიბონ დიალექტიკური და მატერიალისტური შეხედულებები ბუნებაზე, იდეები მის მთლიანობასა და განვითარებაზე.

ინტერდისციპლინური კავშირების საგანმანათლებლო ფუნქცია არის ის, რომ მათი დახმარებით მასწავლებელი მოსწავლეებს უყალიბებს ისეთ თვისებებს, როგორებიცაა – თანმიმდევრულობა, სიღრმე, ცნობიერება, მოქნილობა. ინტერდისციპლინური კავშირები მოქმედებს, როგორც გეოგრაფიული ცნებების განვითარების საშუალება, ხელს უწყობს მათსა და ზოგად საბუნებისმეტყველო ცნებებს შორის კავშირის დამყარებას.

ინტერდისციპლინური კავშირების განმავითარებელი ფუნქციაა მოსწავლეების სისტემური და შემოქმედებითი აზროვნების განვითარება, მათი შემეცნებითი აქტივობის ფორმირება და ინტერესის გაღვივება ბუნების შესაცნობად. ის ხელს უწყობს აზროვნების საგნობრივი ინერციის დაძლევას და სააზროვნო ჰორიზონტის გაფართოებას.

ინტერდისციპლინური კავშირები ეხმარება მასწავლებელს სწავლების ორგანიზების მეთოდებისა და ფორმების გაუმჯობესებაში – ეს მისი კონსტრუქციული ფუნქციაა. ინტერდისციპლინური კავშირების განხორციელება მოითხოვს მასწავლებლების მიერ საბუნებისმეტყველო საგნების საგანმანათლებლო და კლასგარეშე მუშაობის ერთობლივ დაგეგმვას.

ინტერდისციპლინური კავშირების ფუნქციების ერთობლიობა რეალიზდება სასწავლო პროცესში. განასხვავებენ შემდეგ კავშირებს:

– ინტრაციკლი – (გეოგრაფიის კავშირები ფიზიკასთან, ქიმიასთან, ბიოლოგიასთან);

– ინტერციკლი – (გეოგრაფიის კავშირები ისტორიასთან, შრომითი სწავლება).

ინტერდისციპლინური კავშირების დასამყარებლად გვიწევს ორი ეტაპის გავლა:

I – საწყისი (მოსამზადებელი) – საგანმანათლებლო თემის ფართო ინტერდისციპლინურ საფუძველზე შესწავლა;

II – მთავარი – თემის წამყვანი დებულებების პირდაპირ გამჟღავნება ინტერდისციპლინურ საფუძველზე.

ეტაპების არსი შემდეგია:

I მოსამზადებელი ეტაპი უზრუნველყოფს მოსწავლეების კონცენტრირებულობას სასწავლო თემის შინაარსზე, მათ ფსიქოლოგიურ მზაობას სასწავლო თემის ინტერდისციპლინურ საფუძველზე შესასწავლად. ამ მიზნით, მისი შესწავლის დასაწყისში ტარდება სამუშაო, რომელიც მოსწავლეებს უბიძგებს იმის გაცნობიერებისკენ, რომ თემის განხილვა შესაძლებელია სხვადასხვა საგნის ჭრილში. შედეგად, მასწავლებელი მოსწავლეებთან ერთად ადგენს თემის ინტერდისციპლინურ საფუძველზე შესწავლის გრძელვადიან გეგმას.

II ეტაპზე მასწავლებელი მოსწავლეებთან ერთად შემუშავებული გეგმის შესაბამისად გამოკვეთს თემის წამყვან დებულებებს. საგანმანათლებლო პროცესის აგებისას მასწავლებელი იყენებს სხვა საგნების მასალას, რითაც ხელს უწყობს მასწავლებელთა შორის უფრო ფართო და ღრმა კომუნიკაციას. შედეგად, ინტერდისციპლინური კავშირების განხორციელებაზე მუშაობა არ შემოიფარგლება გაკვეთილებით, ის გულისხმობს ინტერდისციპლინური სემინარების, ექსკურსიებისა და სხვადასხვა კონფერენციის მოწყობასაც.

ინტერდისციპლინური კავშირები თანამედროვე სკოლაში სწავლების უმნიშვნელოვანესი პრინციპია. ეს არის განათლების უმაღლესი დონე – ინტერდისციპლინური კავშირების განხორციელების ყველაზე ეფექტური ფორმა სკოლაში. ასეთი გაკვეთილები ტარდება ორი ან მეტი საგნის მასწავლებელთან ერთად. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია გაკვეთილის მეთოდოლოგია: წინასწარ არის განსაზღვრული მასალის მოცულობა და სიღრმე, მისი შესწავლის თანმიმდევრულობა. ურთიერთდაკავშირებულ დისციპლინებში რთული პრობლემის შესწავლის დრო წინ უნდა უსწრებდეს მათ განზოგადებას, მაშინ არ დაირღვევა ცალკეული საგნის შესწავლის ლოგიკა. თითოეული მასწავლებლის მონაწილეობის წილი უნდა იყოს თანაბარი.

ამ გაკვეთილების საშინაო დავალებები ხასიათდება გარკვეული სპეციფიკურობით: ისინი ერთდროულად ორ ან მეტ აკადემიურ საგანზეა გათვლილი.

სპეციფიკურია აქტივობის შეფასებაც: თუ მოსწავლემ პასუხის გაცემისას მხოლოდ ერთ დისციპლინაში მიღებული ცოდნა გამოიყენა, ის შეფასებას იღებს მხოლოდ ამ საგანში; ხოლო თუ მან ერთ საგანში მიღებული ცოდნა განიხილა სხვადასხვა ასპექტით, დააკავშირა ის სხვა საგნებთან, მაშინ ის შეფასებას იმსახურებს ამ საგნებშიც.

ინტეგრირებული გაკვეთილი ყველაზე ხშირად ტარდება კონკრეტულ საკითხზე მასალის შესწავლის, კონსოლიდაციისა და შეჯამების მიზნით. გაკვეთილები ითვალისწინებს მოსწავლეთა საქმიანობის სახეების შეცვლას, ტექნიკური საშუალებების გამოყენებას (სლაიდშოუები, ფილმები), დავალებების შესრულებას ნასწავლის შეკავშირების მიზნით. ეს ხელს უწყობს საგნების დაახლოებას, საერთო ენის პოვნას, დისციპლინების შინაარსის უფრო ღრმად და უფრო ფართოდ გაგებას.

ინტერდისციპლინური კავშირების საშუალებით შესაძლებელი ხდება განათლების შინაარსის ძირითადი ელემენტების გამოყოფა; იდეების, კონცეფციების, საგანმანათლებლო საქმიანობის ზოგადი სამეცნიერო მეთოდების განვითარება; მუშაობის პროცესში სხვადასხვა საგნის ცოდნის კომპლექსური გამოყენება. ინტერდისციპლინური კავშირები გავლენას ახდენს აკადემიური საგნების შემადგენლობასა და სტრუქტურაზე. თითოეული აკადემიური საგანი არის გარკვეული ტიპის ინტერდისციპლინური კავშირის წყარო. ამიტომ შესაძლებელია გამოვყოთ ის კავშირები, რომლითაც სხვა საგნები უკავშირდება გეოგრაფიას და პირიქით – გეოგრაფია უკავშირდება სხვა საგნებს.

მრავალმხრივი ინტერდისციპლინური კავშირების დახმარებით ხდება არა მხოლოდ მოსწავლეების სწავლების, განვითარებისა და აღზრდის ამოცანების თვისობრივად ახალ დონეზე გადაწყვეტა, არამედ საფუძველი ეყრება პრობლემების გადაჭრის კომპლექსურ ხედვასა და მიდგომას. შემეცნებითი აქტივობის განზოგადებული ბუნება შესაძლებელს ხდის კონკრეტულ სიტუაციებში ცოდნისა და უნარების უფრო ფართოდ გამოყენებას. გეოგრაფია, რომელიც სწავლობს ბუნებრივ და სოციალურ მოვლენებს, ეფუძნება ბუნებრივი და ჰუმანიტარული დისციპლინების მონაცემებს. გეოგრაფიის სწავლების პროცესში მთავარია ჰოლისტიკური აღქმის გაძლიერება. გეოგრაფიის კავშირები სხვა აკადემიურ საგნებთან ორმხრივია: გეოგრაფია არ ეყრდნობა მხოლოდ სხვა საგნებს. ის იმდენად უნივერსალურია, რომ ნებისმიერ საგანთან შესაძლებელია მისი ინტეგრირება. იდეალური იქნებოდა ინტეგრირებული გაკვეთილების ჩატარება სხვა მასწავლებლებთან ერთად. თუმცა ინტეგრაციის ელემენტების გამოყენება გეოგრაფიის თითოეულ გაკვეთილზეა შესაძლებელი. მე-7 კლასის მათემატიკაში ითვლიან საშუალო არითმეტიკას, კითხულობენ გრაფიკებს. ეს კი ძალიან საჭიროა ჰაერის საშუალო თვიური, საშუალო წლიური ტემპერატურის გამოსათვლელად და ღერძის ორ წერტილს შორის მანძილის გამოსათვლელად – ჰაერის ტემპერატურის ამპლიტუდის საპოვნელად. მოსწავლეები სწავლობენ კითხვებზე პასუხის გაცემას, სეზონისა და სიმაღლის მიხედვით ტემპერატურის გრაფიკების გამოყენებით. გაბატონებული ქარის მიმართულება განისაზღვრება ქარის ვარდების დიაგრამიდან. ამრიგად, სტუდენტები დარწმუნებული არიან, რომ მათემატიკური მეთოდების გამოყენებით, მეცნიერები აკეთებენ დასკვნებსა და პროგნოზებს. მათემატიკის მასწავლებელთან ერთობლივი მუშაობის შედეგი შეიძლება იყოს ინტეგრირებული გაკვეთილი (მათემატიკა + გეოგრაფია), სადაც მოსწავლეები გადაწყვეტენ პრაქტიკულ ამოცანებს.

„მასშტაბი“, რომელსაც მოსწავლეები მათემატიკის გაკვეთილზე გადიან, კიდევ უფრო დეტალურად შეისწავლება გეოგრაფიის გაკვეთილზე – „გეგმა და რუკა“. მოსწავლეები იყენებენ მათემატიკურ უნარებს რუკაზე მანძილების გასაზომად, რიცხვითი მასშტაბის დასახელებულ მასშტაბად გადასაქცევად და პირიქით. ამიტომ შესაძლებელია, ჩატარდეს ინტეგრირებული გაკვეთილი მათემატიკასა და გეოგრაფიაში თემაზე „სკალა და მისი გამოყენება გეოგრაფიაში“.

თემის „ატმოსფეროს“ შესწავლისას თვალსაჩინოა გეოგრაფიის კავშირი მათემატიკასთან და ფიზიკასთან. ეს თემა მოიცავს ცნებებს, როგორიცაა ტემპერატურა, ატმოსფერული წნევა, ტენიანობა, ნალექი, ქარი. მოსწავლეები სწავლობენ კითხვებზე პასუხის გაცემას ტემპერატურის სეზონისა და სიმაღლის მიხედვით გრაფიკების გამოყენებით; პოულობენ ჰაერის ტემპერატურის ამპლიტუდას. გაბატონებული ქარის მიმართულება განისაზღვრება ქარის ვარდების დიაგრამიდან. თვეების მიხედვით წლის განმავლობაში და ნალექების რაოდენობის ვიზუალური გამოსახულების სანახავად აგებულია ზოლები და წრიული დიაგრამები.

საკითხის – „მდინარეების“ (მე-8 კლასი, ნებისმიერი კონტინენტის ფარგლებში) – განხილვისას, მდინარეების წყლის რეჟიმის თემა უკავშირდება მათემატიკაში ნასწავლ თემას „ფუნქციები”. წყლის რეჟიმის ტიპი განისაზღვრება წყლის ნაკადის განაწილებით წლის განმავლობაში. წყლის ნაკადის განაწილების გრაფიკები სხვა არაფერია, თუ არა ფუნქციების გრაფიკები. მოსწავლეები ასეთ გაკვეთილზე ხვდებიან, რომ ფუნქცია, ფუნქციის გრაფიკი არ არის რაღაც აბსტრაქტული, არამედ აუცილებელი რგოლია წყალდიდობის პროგნოზის გასაკეთებლად. ინტეგრირებულ გაკვეთილზე „მდინარეების კვება და რეჟიმი“ მოსწავლეებს ესმით, რომ მათემატიკის ცოდნის გარეშე შეუძლებელია წყლის მართვის რომელიმე აქტივობის განხორციელება, იქნება ეს სარწყავი, წყალმომარაგება, დრენაჟი, ჰიდროელექტროსადგურის მშენებლობა, თუ წყალსაცავის მშენებლობა. გაკვეთილის ტიპი – შერწყმულია პრაქტიკულ ორიენტაციასთან.

თანამედროვე სასკოლო განათლებაში მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს ეკოლოგიის საკითხებსა და პრობლემებს. ამიტომ გეოგრაფიის გაკვეთილებზე აუცილებელია, მოსწავლემ გააცნობიეროს, რომ ცხოვრების გრძელ ისტორიულ გზაზე კაცობრიობამ განვითარების პროცესში უზარმაზარი ზიანი მოუტანა გარემოს, რომ მხოლოდ თავად ადამიანს შეუძლია კაცობრიობის გადარჩენა. აქ შესაძლებელია ისტორიისა და გეოგრაფიის გაკვეთილების ინტეგრირება, რომლის მიზანი იქნება ეკოლოგიურად კულტურული პიროვნების აღზრდა, რადგან ამაზეა დამოკიდებული დედამიწის მომავალი.

ინტერდისციპლინური სწავლების თანამედროვე პრინციპი, რომელიც გავლენას ახდენს საგანმანათლებლო მასალის შერჩევასა და სტრუქტურაზე, აძლიერებს მოსწავლეთა სისტემურ ცოდნას, ააქტიურებს სწავლების მეთოდებს, ყურადღებას ამახვილებს სასწავლო ორგანიზაციის კომპლექსური ფორმების გამოყენებაზე.

გეოგრაფიის შესწავლა უნდა დაეხმაროს მოსწავლეს ცნობიერების შეცვლაში, რათა მან დაინახოს პირადი პასუხისმგებლობა ყველაფერში, რაც ამ სამყაროში ხდება.

რა  ხდება მაშინ, როდესაც რეალობა და ილუზია ისე გადაეწვნება ერთმანეთს, რომ მათ შორის საზღვრები ირღვევა? როდესაც ადამიანი იხლიჩება, ორდება და ვეღარ გაურკვევია, რა არჩევანი გააკეთოს, უპირატესობა რომელს მიანიჭოს_ ირაციონალურსა თუ მატერიალურს? ადამიანის სულის ურთულეს, ბნელსა და ამოუცნობ  ლაბირინთებში  მიგვიძღვება თანამედროვე  ახალგაზრდა ავსტრიელი მწერალი ლაურა ფროიდენთალერი,  რომლისთვისაც არიადნეს გორგალი   წარმოსახვა და სიტყვაა.  იგი თავისი ფსიქოლოგიური რომანით „მოჩვენებათა ამბავი“ ცდილობს გაერკვეს, რა ემართება ადამიანს, როდესაც იდენტობის განმსაზღვრელ ღირებულებებში ეჭვი შეეპარება, როდესაც საყრდენებს  კარგავს და  ამ ქაოსურ, აბსურდულ სამყაროში მობორიალე ატომად იქცევა.  საგულისხმოა, რომ ავტორმა ამ ნაწარმოებისთვის 2019 წელს ევროკავშირის ლიტერატურული პრემია მიიღო.

რომანის მთავარი გმირი ანა აბსურდის ადამიანად შეიძლება მივიჩნიოთ, რადგან დაეჭვებულია აბსოლუტურად ყველაფერში, მათ შორის, საკუთარ თავსა, ახლობელ ადამიანებსა თუ სამყაროში. მის ეგზისტენციას თითქოს ფუნდამენტი ეცლება. მისი მდგომარეობა გვახსენებს დოსტოევსკის შემდეგ ფრაზას:  „თუ სტავროგინს სწამს, მას არ სწამს, რომ სწამს და თუ არა სწამს, არა სწამს, რომ არა სწამს“ (დოსტოევსკი „ეშმაკნი“). სწორედ ეს სტრიქონები წარუმძღვარა ალბერ კამიუმ თავის ცნობილ  ესეს „აბსურდული ადამიანი“. ლაურა ფროიდენთალერი  კარგად ხატავს, რა აქცევს ადამიანს მარტოსულად, რატომ ვერ ახერხებს უმწეობის გადალახვას, როგორ იქცევა გარემო უდაბნოდ, როგორ იპყრობს ყველასა და ყოველივესგან გაუცხოების განცდა.   ცხოვრებაში ამას სხვადასხვა მიზეზი შეიძლება ჰქონდეს. ანას დაკარგულობის მიზეზი კი სიყვარულში დაეჭვებაა. ერთი მხრივ, მის ცხოვრებაში არის მუსიკა, თავისი აბსტრაქტულობით, ირაციონალიზმით, მშვენიერებით, მეორე მხრივ, ცოლქმრულ ურთიერთობაში  გაჩენილი ღალატის ბზარები. მუსიკა მას გზას უხსნის იმ შორეული ჰორიზონტებისაკენ, სადაც ყოველგვარი მატერიალური საზრუნავი ფერმკრთალდება და ქრება, მხოლოდ მეტაფიზიკურის შეგრძნებაა, სიმშვიდისა და ჰარმონიის სისავსით. მუსიკალურ ბგერათა გრადაციებითა და მოდულაციებით ანა იჭრება უცნობ სამყაროში, სადაც არ სჭირდება გაერკვეს არსებობის აზრსა და მიზანში. მუსიკის სივრცეში ყოველივეს თავისი ფუნქცია და დანიშნულება გააჩნია, რაც რეალურ ცხოვრებაში ასე აკლია ადამიანს. ანა  მასწავლებელია და ცდილობს ბავშვებსაც შეაყვაროს მუსიკა, ასწავლოს მუსიკალური განზომილების უცნობ ლაბირინთებში ხეტიალი, მუსიკა უქციოს უჩვეულო, განუმეორებელ თავგადასავლად. თვითონაც ცდილობს, რომ ეს საქმე რუტინად არ ექცეს და გამუდმებით ეძიოს რაღაც ახალი, მაგრამ, რადგან აბსურდის გმირად მივიჩნევთ, მისთვისაც უმთავრესად იქცევა შეგრძნება, რომელიც კამიუმ ამგვარ კითხვად ჩამოაყალიბა: „ღირს თუ არა სიცოცხლე იმად, რომ ადამიანმა ბოლომდე გალიოს“. კამიუმ ამ კითხვის საპასუხოდ სიზიფეს მითს მიმართა. მან სიზიფე აბსურდის პარადიგმულ გმირად მიიჩნია.  სიზიფე აღიარებს ცხოვრების ტანჯვას, რადგან გამუდმებით მიაგორებს ლოდს მწვერვალისკენ, თან ისიც იცის წინასწარ, რომ ისევ ჩამოუგორდება. მაშ. რაღა აძლევს ძალას? კამიუ ფიქრობს, რომ ეს ძალა  უბედურების, ყოფის აბსურდულობის აღიარებასა და მასზე მაღლა დგომაშია. მწვერვალზე განცდილი ბედნიერების რამდენიმე წამი სრულიად საკმარისია იმისთვის, რომ სიზიფემ თავისი მარადიული რუტინა გააგრძელოს. ანასთვის ამგვარ რუტინად ცოლქმრული ცხოვრება ქცეულა. სიყვარულით შექმნილ ოჯახს რაღაც დაემართა. საკუთარი საქმეებით დაკავებულ ანასა და მის ქმარს შორის მანძილი გაჩნდა, რომელიც თანდათან და ისე სწრაფად გაიზარდა, რომ უფსკრულს დაემსგავსა და ახალი რეალობა,  ერთგვარი პარალელური სივრცე გააჩინა.

ლაურა ფროიდენთალერი, როგორც მთხრობელი, საინტერესო ნარატიულ სტრატეგიებს მიმართავს იმისთვის, რომ მკითხველმა გმირის გაორებულებით გამოწვეული ტრაგიზმი მთელი დრამატულობით აღიქვას. ანას წარმოსახვით შექმნილი რეალობა, მოჩვენებათა განზომილება მკითხველს გამუდმებული ეჭვის ქვეშ აყენებს.  ნამდვილია თუ წარმოსახული ის, რასაც ანა განიცდის? კითხვისას დაძაბულობას ქმნის და ცნობისმოყვარეობას ძაბავს მოლოდინი, რომ ანამ ქმარი ღალატში უნდა ამხილოს, თუმცა ეს არ ხდება. ეს ღალატი კი წარმოსახულისა და რეალურის მყიფე ზღვარზეა. ქალის ფიქრის ნაკადები იმგვარ მორევს ქმნიან, რომელიც  გაურკვევლობას ბადებს. მწერალი შესაძლებელ რეალობასაც ისე ხატავს, როგორც ჩვეულებრივს, ყოფითი ყოველდღიურობის ნაწილს. ამიტომაც ეუბნება ანა მეგობარს: „სავსებით შესაძლებელია, რომ მე ერთ მოჩვენებასთან ერთად ვცხოვრობ“.

ანას თომასის ერთგულებაში არასოდეს ეპარებოდა ეჭვი. კაცის პრაგმატული, რაციონალური დამოკიდებულება ყოველივესთან თითქოს არ ტოვებდა საყვარლისკენ რომანტიკული სწრაფვისთვის ადგილს. ანას სულს, გულსა და გონებას უნდა აეხსნა ცოლქმრული სიცივის მიზეზი, შესაბამისად, უნდა ყოფილიყო სითბოს წყარო, რომელიც თომასის გაყინულ გულს გაათბობდა. როგორც ჩანდა, ეს ანას აღარ შეეძლო. ამიტომ, სავარაუდოდ, უნდა ყოფილიყო ახალგაზრდა, მიმზიდველი სხვა ქალი, რომელიც ანას ჩაანაცვლებდა. თომასის ურთიერთობა საყვარელთან, მასთან ერთად სეირნობა, კაფეებში სიარული თუ შინ გამართული ვნებიანი სასიყვარულო სცენები ანას თვალწინ მიმდინარეობს.  მკითხველიც ამ ყოველივეს თანადამსწრეა. ტროას ცხენის ალუზიით მწერალი ზუსტად წარმოაჩენს ანას ცნობიერებაში გაჩენილ საბედისწერო ბზარებს: „თომასში ინახება სხვასთან გატარებული შაბათ-კვირა, სიხარული, საყვედურები, დამამშვიდებელი სიტყვები, მოფერებითი სახელები, ის ტელეფონის ნომერი, ის მისამართი. ის გოგო ამ ტელეფონშია დამალული. თომასი გამალებით ამოძრავებდა თითებს და რაღაცას წერდა. ანამ მისი თითებიდან მზერა ახლა სახეზე გადაიტანა. თვალების უპეები მოშვებული ჰქონდა კაცს, გამოუძინებლობისგან შიგადაშიგ ამოყავისფრებული. ყოველდღე ამ ტელეფონით შემოჰყავდა თომასს ის გოგო ბინაში. ეს ტელეფონი ტროას ცხენივითაა, რომელსაც თომასი გამუდმებით თვალყურს ადევნებდა. თუ კაცს ღრმად ჩაეძინებოდა, გოგონა საიდუმლო ფანჯარას გახსნიდა და ბინის სიბნელეში შემოიჭრებოდა. ანას თვალწინ ედგა გოგოს სახე: დამცინავი, ცნობისმოყვარე. თომასს შეეძლო დიდხანს უძილოს გაეძლო, მაგრამ ოდესმე ხომ უნდა დაეძინა?“ ანასა და თომასის ურთიერთობა ისეთივე დაფარული სიძულვილით სავსე ხდება, როგორც ავგუსტ სტრინდბერგის „სიკვდილის როკვაშია“.  სიძულვილის ნოტებით ივსება მათი დიალოგების ქვეტექსტები, რომლებიც უფრო ღრმავდება და არაფრისმთქმელი, ფერდაკარგული სიტყვებიც ვადაგასული გაცვეთილი მონეტებივით წკარუნობენ.

ანას ბუნება უყვარს, მათი ტბისპირა სახლი მისი ერთგვარი ნავსაყუდელია, სადაც სიმშვიდით ივსება, ენერგიას იკრებს.  ყვავილებსაც ხშირად ყიდულობს. ამ თვალსაზრისით,  ვირჯინია ვულფის მისის დოლოვეი შეიძლება მოგვაგონდეს.  ამ რომანშიც არის  ქაოსური  ფიქრის ნაკადები, რომლებსაც მარტოსული ანას  თვალთახედვის არეში  სეირნობისას შემოჭრილი საგნები, ხეები, სახლები იწვევენ:  „სეირნობისას სხვა აღარაფერი აინტერესებდა, ტკბებოდა ხის კენწეროების, ტყის, ბორცვების, მდელოების და ჰორიზონტის ყურებით და თავს შინ გრძნობდა. ისევე, როგორც გაკვეთილის ბოლოს პოულობდა საკუთარ თავს ბახის მუსიკის დაკვრით“.  ბახის მუსიკას მოაქვს სწორედ იმ წესრიგის, კოსმოსის შეგრძნება, რასაც იწვევს ადამიანური ურთიერთობების მოუწესრიგებლობა, ქაოსი. ანა ხედავს გაუცხოებულ ადამიანებს, რომელთაც „დაღლილობა ემჩნეოდათ.  ჯიბიდან ტელეფონს იღებდნენ და შიგ თავჩარგულნი აგრძელებდნენ გზას“.

ანას ცხოვრებაც იქითკენ მიდის, რომ თუ ერთ მშვენიერ დღეს გრეგორ ზამზასავით  გაიღვიძებს, როგორც ხოჭო, არც თვითონ და არც თომასს არ გაუკვირდება (კაფკას „მეტამორფოზა“), პირიქით, თომასისთვის ეს შეიძლება ცოლისგან თავდახსნის საუკეთესო გზაც აღმოჩნდეს. ამაზე ირიბად შეიძლება მიანიშნებს ეპიზოდი, როდესაც თომასი ანას სახეზე სიბერის ნიშანს, ნიკაპზე ამოსულ ბეწვს შეამჩნევს. ეს ნიუანსი თითქოს მთლიანად აქრობს სიყვარულის ესთეტიკას, რომელიც რაიმე ნაკლის შემჩნევას და, მით უმეტეს, ამგვარად სააშკარაოზე გამოტანას გამორიცხავს.

რომანის დასაწყისში ერთი მრავალმნიშვნელოვანი დეტალი შესანიშნავადაა დახატული: „ანა იდგა, როგორც მადონას ქანდაკება თავის ნიშაში. იდგა მაყურებლისკენ ზურგით, სახით კედლისკენ. მაგრამ ეს არ იყო კედელი. მოპირდაპირე სახლის რომელიმე ჩაბნელებულ ფანჯარაში ვინმე რომ მდგარიყო, ანას სახეს დაინახავდა. სამხრეთის გამოქვაბულებში მადონას ქანდაკებები მინითაა დაცული, მათ ფერხთით კი პლასტმასის ყვავილები აწყვია“. ეს ერთგვარი სტატიკური, უმოძრაო კადრი მისი ცხოვრების მეტაფორად იქცევა. იგი ხელოვნურ ყვავილებად აღიქვამს თომასის სიყვარულისა თუ პატივისცემის გამომხატველ სიტყვებს, რომელთაც მაცოცხლებელი სითბო და ენერგია გამოცლილი აქვთ.   ჩვენ, მკითხველები, ვხედავთ  ანას ამგვარად, თავისივე გამოგონილი თუ რეალური ტანჯვისა და ტკივილის ტყვეს, საიდანაც თავდასაღწევი გზა ვერ უპოვია. მის უმწეობას კარგად გამოხატავს დედისთვის დასმული კითხვა: „ერთ დროს ხომ ვიყავი ისეთი პიროვნება, რომელსაც შეეძლო ცხოვრებაში მიზანი დაესახა და მიეღწია კიდეც მისთვის?“. დედის თანხმობა მას ძალას ვერ მატებს, რადგან წარსული და აწმყო ერთმანეთს ისე დაშორებია, როგორც ცა და დედამიწა.

ანას რუტინული, ერთფეროვანი ცხოვრების კონტექსტში სიმბოლურ მნიშვნელობას იძენს ჩიტი: „აი, უკვე ოთხი წელია ანა გაკვეთილის ჩატარებისას პატარა ბაღს გასცქერის. ფანჯარა ოდნავ შეღებულია. ერთი ჩიტი ყოველთვის ერთსა და იმავე მუსიკას იმეორებს“. რის გამომხატველი შეიძლება  იყოს ეს მუსიკა, თუ არა თავისუფლებისა. ანას სწორედ ეს აკლია_ ნამდვილი თავისუფლება. პოლ ვალერის სიტყვები გვახსენდება: „ჩიტივით მსუბუქი უნდა იყო და არა ბუმბულივით“. ერთი შეხედვით, ძლიერი და დამოუკიდებელი ანა სინამდვილეში ბუმბულივით მსუბუქია, გარემოებათა ქარი საითაც დაუბერავს, იქით რომ მიექანება. ეს ყოველდღიური წესრიგი მასში დათრგუნვილობის განცდას ამძაფრებს. ოცწლიანი ქორწინება მისთვის არა მხოლოდ ხორციელად, არამედ, უპირველესად, სულიერად უნაყოფო აღმოჩნდა.  ყველაზე სახიფათო კი ისაა, რომ თომასსა და მას შორის გაჩენილი გულგრილობა რაღაც ამოუხსნელ იდუმალ ფუნქციას იძენს.   ორივესთვის მოსაწყენია ამგვარი ყოფა, მაგრამ არც გაყრაზე ფიქრობენ. მხილებისა და საკუთარი უსუსურობის აღიარებას გულისხმობს თომასის ასეთი შემფასებლური აღიარება: „სინამდვილეში,  _ ჩაილაპარაკა მან, _ ჩვენ ერთი მოსაწყენი მეშჩანები ვართ“. მეშჩანობა, უპირველესად შეზღუდულ ინტერესებსა და ვიწრო თვალთახედვას გულისხმობს“. ანა მშობლიური ფრანგული კულტურის დახვეწილობითა და სინატიფით ცდილობს თომასის გერმანული პრაგმატულობის დაძლევას, მაგრამ ვერ ახერხებს.

ფინალურ ეპიზოდში მკითხველი გაურკვევლობის განცდით ტოვებს გაუცხოებულ ცოლ-ქმარს. სააღდგომოდ ნაყიდმა იებმა დროებითი სიცინცხლე, სურნელი და ფერადოვნება შემოიტანა ოჯახში. ტბისპირა სახლი კი ისევე მოჩანს, როგორც ზღაპრისეული ილუზია, რომელიც ანასთვის მხოლოდ იმის გამომხატველია, რომ ახლა უკვალოდ გამქრალი სიყვარული ნამდვილად იყო და მისი აკორდების კვალს მეხსიერება ჯერ კიდევ ინახავს.  ქართველ მკითხველს  მაია მირიანაშვილის ამ მშვენიერი თარგმანით შესაძლებლობა აქვს, თვალი მიადევნოს თანამედროვე ლიტერატურულ პროცესებს ევროპაში.

 როგორ მოახერხა ჩინეთმა განვითარების ყველასგან განსხვავებული გზის პოვნა[1]

ნაწილი პირველი

ალბათ ყველას გვისაუბრია კოლეგებთან ან მეგობრებთან თანამედროვე ჩინეთის ძლიერებასა და იქიდან მომავალ საფრთხეებზე. „ამხელა მოსახლეობას რა უნდა უყონ? ალბათ, სხვა ქვეყნებში გადაასახლებენ ან რუსეთის ტერიტორიებს აითვისებენ“, – ამბობენ ერთნი. „ეს საუკუნე „ჩინური საუკუნე“ იქნება. ყველგან ეგენი დასახლდებიან – ამ მილიარდნახევრიან მოსახლეობას ხომ სჭირდება სივრცე“, – დასძენენ მეორენი. „ჩინეთის ეკონომიკა მალე ყველას გადაყლაპავს. ხომ ხედავთ, უკვე მარსზე აგზავნიან კოსმოსურ აპარატებს“, – ამატებენ მესამენი. „მაინც როგორ მოხერხეს, რომ სოციალისტური მოდელის პირობებში ასე განვითარდნენ?“ – კითხულობენ მეოთხენი და ასე დაუსრულებლად. ჩინეთი, რომელსაც მსოფლიოში ყველაზე დიდი მოსახლოება ჰყავს და რომელიც ეკონომიკურად უკვე აშშ-ს ეპაექრება, კვლავ გამოცანად რჩება დანარჩენი სამყაროსთვის. გამოცანად, რომელიც „ჩინური ზარდახშის საიდუმლოას“ წააგავს – ზარდახშას ხედავ, ეხები, მოგწონს, გინდა, დაისაკუთრო, მაგრამ ვერ ხსნი. ოსტატს ყუთის გასახსნელად რამდენიმე თავსატეხი მოუმზადებია. თუ ვერ ამოხსნი, ზარდახშა დახურული დარჩება…

სტატიაში შემოგთავაზებთ სინოლოგის, რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის შორეული აღმოსავლეთის კვლევითი ინსტიტუტის დირექტორის, პროფესორ მასლოვის ანალიზს და მოსაზრებებს დღევანდელი ჩინეთის შესახებ.

ჩინეთის სოციალური პოლიტიკა, სახელმწიფო სისტემა და სოციალური რეიტინგები

– ჩინური საფრთხის შესახებ საუბარი უსაფუძვლოა: ძველთაგანვე ქვეყანა მუდამ ეკონომიკური და არა სამხედრო აქტივობების შედეგად ფართოვდებოდა, – ამბობს ერთ-ერთ ინტერვიუში პროფესორი მასლოვი. – ძირეულ საკითხებთან დაკავშირებით სახელმწიფო არასდროს ატყუებს თავის ხალხს და სარგებლობს მისი ნდობით. სწორედ ამან განაპირობა, რომ ჩინეთმა პირველმა შეძლო COVID-19-ის პანდემიის კონტროლქვეშ მოქცევა მკაცრი საკარანტინო წესების შემოღებით. ამავე დროს, უნდა ვიცოდეთ, რომ ჩინეთის მთავრობა ზრუნავს თავის ხალხზე. სხვაგვარად ხალხი გაყრის ხელისუფლებას. მაგალითად, პანდემიის დროს მთელ ჩინეთში შეამცირეს გადასახადები, თითქმის გაანულეს დღგ, გასცეს კრედიტები 70 წლის ვადით (!), უმცირესი პროცენტებით.

და მაინც, რას წარმოადგენს ჩინეთის დღევანდელი წყობა, კაპიტალიზმია ეს თუ სოციალიზმი? ცისქვეშეთის ხელმძღვანელობა („ცისქვეშეთი“ – ეპითეტი, რომლითაც ჩინეთს მოიხსენიებენ) ჩინეთში არსებულ სისტემას უწოდებს „სოციალიზმს ჩინური სპეციფიკით“, თუმცა ისიც სათქმელია, რომ ჩინეთში სულ ახლახან აიკრძალა 12-საათიანი სამუშაო ცვლა და 6-დღიანი სამუშაო კვირა.

როგორც პროფესორი მასლოვი აღნიშნავს, ჩინეთის სახელმწიფო სისტემაზე საუბრისას ხშირად სოციალიზმისა და კომუნიზმის მოძველებული თეორიებით ვხელმძღვანელობთ, რომლებიც სათავეს კარლ მარქსისა და მისი მიმდევრებისგან იღებს. მაგალითად, ერთ-ერთი ასეთი სტერეოტიპია ის, რომ სოციალიზმის პირობებში წარმოების ყველა საშუალება სახელმწიფოს საკუთრებაში უნდა იყოს და ეს ყველაფერი მოქალაქეთა კეთილდღეობას უნდა ემსახურებოდეს. ჩინეთი უკვე დიდი ხანია დაშორდა მკაცრ დოგმებსა და მატრიცებს სახელმწიფო საკუთრების შესახებ. შესაძლოა, სწორედ ეს მოქნილობა იყოს ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკის ძლიერების საფუძველი.

შესაძლოა გაგიკვირდეთ, მაგრამ როდესაც საუბრობენ „სოციალიზმზე ჩინური სპეციფიკით“, ეს ლიტონი სიტყვები არ გახლავთ. პეკინი ცდებისა და შეცდომების მეთოდით განვითარების სრულიად ახალ მოდელს აშენებს. მოდელს, რომელსაც თანამედროვე ისტორიაში ანალოგი არ აქვს. ჩინეთი დიდი ხანია დაშორდა სოციალიზმის მშენებლობის იმ ფორმულას, რომელსაც ყოფილი საბჭოთა კავშირი სთავაზობდა მსოფლიოს და რომელიც სახელმწიფოს მიერ ცხოვრების ყველა სფეროს მკაცრ კონტროლს გულისხმობდა. პირიქით, 1990-იანმა და 200-იანმა წლებმა ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკაში ბაზრისა და სოციალური სფეროების დიდი ლიბერალიზაციის ნიშნით ჩაიარა.

მაგალითად, მცირე და საშუალო საწარმოების დონეზე, რომლებშიც ჩინეთის მოსახლეობის თითქმის 80 პროცენტია დასაქმებული, კონკურენციის დონე ძალიან მაღალია. ესენი კერძო კომპანიები არიან, რომლებიც ბაზარზე ერთმანეთთან მკაცრი კონკურენციის პირობებში მუშაობენ. ახალი საწარმოების (ე.წ. სტარტაპების) უმეტესობა, მაღალტექნოლოგიური ფირმების ჩათვლით, სწორედ კერძო სექტორში ჩნდება, რაც, ერთი მხრივ, სრულიად ეწინააღმდეგება სოციალიზმის კლასიკურ გაგებას.

შესამჩნევი იყო ურთიერთობების ლიბერალიზაცია ჩინეთის საზოგადოებრივ ცხოვრებაშიც – დღეს ჩინეთს არ გააჩნია „კომუნიზმის მშენებლობის“ არავითარი კოდექსი და მისი გაჩენა არც არის მოსალოდნელი.

ამავე დროს, სახელმწიფო ინარჩუნებს და ზრდის კონტროლს ზოგიერთ სფეროზე. მაგალითად, 2021 წლის შემოდგომაზე მთავრობამ გააძლიერა ზედამხედველობა რამდენიმე დიდ ციფრულ კორპორაციაზე, მათ შორის – Alibaba-სა და Tencent-ზე. ეს უკანასკნელი ფლობს ბევრ სათამაშო პლატფორმას და WeChat-ის მესენჯერს.

გარდა ამისა, სახელმწიფომ გაამკაცრა კონტროლი უმსხვილეს კორპორაცია DiDi-ზე, რომელიც ტაქსების მონაცემების აგრეგატორია და უახლესი ტექნოლოგიებით ახორციელებს მონაცემების შეგროვებასა და კონტროლს. ცოტა ხნის წინ ჩინეთში ამოქმედდა ახალი წესები „ცივილიზებული ინტერნეტის მშენებლობისთვის“ – ფაქტობრივად, დაიწყო გასართობი შინაარსის პლატფორმების კონტროლი. კონტროლს ექვემდებარება ასევე ნავთობისა და გაზის, თავდაცვისა და კოსმოსური დარგები.

არსებობს კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ასპექტი, რომელიც ჩინეთს კაპიტალისტური ქვეყნებისგან განასხვავებს. საქმე ის არის, რომ სახელმწიფოს მფლობელობაში მყოფი მრავალი საწარმო გეგმურად წამგებიანია და მხარდაჭერას სახელმწიფოსგან იღებს. მაგალითად, ამ პრინციპით მუშაობს ჩინეთის ზოგიერთი ფოლადჩამომსხმელი ქარხანა. ამასთან ერთად, სახელმწიფო ფლობს საწარმოებს ეკონომიკის მნიშვნელოვან და წამყვან დარგებში. საუბარია მსხვილ საწარმოებზე, სადაც უპირატესობა ფლობის სოციალისტურ და არა კაპიტალისტურ პრინციპს ენიჭება.

თუ ჩინური სოციალურ-ეკონომიკური სისტემის „ჩინურ სპეციფიკაზე“ ვისაუბრებთ, იგი მდგომარეობს შემდეგში: სახელმწიფო არ ამბობს უარს ორ მთავარ ფუნქციაზე. ერთია სოციალური უზრუნველყოფა. ჩინეთის ხელისუფლება მართლაც ზრუნავს თავის ხალხზე, რადგან ასეთი მრავალრიცხოვანი მოსახლეობის მქონე ქვეყანაში გადაუჭრელმა პრობლემებმა შესაძლოა შეუქცევადი ხასიათი მიიღოს და დაღუპონ სახელმწიფო. მოსახლეობის სოციალური უზრუნველყოფა, თავის მხრივ, სტაბილურობის გარანტიაა. ამიტომაც ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკაში ბოლო ხანს სოციალურ სფეროში სერიოზული ნაბიჯები გადაიდგა: შემოღებულ იქნა საყოველთაო სამედიცინო დაზღვევა და საპენსიო სისტემა. განსაკუთრებით რთული იყო საპენსიო უზრუნველყოფის სისტემის ამუშავება, რადგან მოსახლეობის დაახლოებით 40 პროცენტი სოფლად ცხოვრობს და ფაქტობრივად არასოდეს გადაუხდია გადასახადები. ეს ხალხი არა აგროჰოლდინგებში ან სასოფლო-სამეურნეო კორპორაციებში, საკუთარ მიწის ნაკვეთებზე შრომობდა. ჩინელი გლეხი ფერმერის კლასიკური ტიპია. სწორედ ამან გაართულა საპენსიო სისტემის ამუშავება – ძნელი მოსაფიქრებელი აღმოჩნდა, როგორ გამოეთვალათ მათთვის პენსიები. საბოლოოდ გადაწყდა, გადასახადი ფერმერებისთვის ფიქსირებული ყოფილიყო.

დღეს ჩინეთში პენსიას 200 მილიონზე მეტი ადამიანი იღებს. 2030 წლისთვის პენსიონერთა რაოდენობამ შესაძლოა 250 მილიონს გადააჭარბოს.

გარდა პენსიებისა, ჩინეთს აქვს უზარმაზარი სოციალური პროგრამა ხანდაზმულებისთვის, უფასო მგზავრობით დაწყებული, სანატორიუმებში დასვენებით დამთავრებული – დაახლოებით ისეთი, როგორიც ოდესღაც საბჭოთა კავშირს ჰქონდა.

ჩინეთში უფასოა ყველა სკოლა. არსებობს კომერციული დაწესებულებებიც – კოლეჯები, მაგრამ განათლებას ძირითადად სახელმწიფო აფინანსებს.

სახელმწიფოს სოციალური ფუნქციები მკაფიოდ გამოიკვეთა პანდემიის დროს, როდესაც მთავრობამ მკვეთრად შეამცირა გადასახადები, პრაქტიკულად ნულამდე დაიყვანა დღგ, რაც არ მომხდარა არც ევროპის ქვეყნებში, არც აშშ-სა თუ რუსეთში. იმავე პანდემიის დროს თითქმის სრულიად გაუქმდა საშემოსავლო გადასახადი მცირე და საშუალო საწარმოებისთვის. შეღავათიანი რეჟიმი დღემდე გრძელდება. ამავე პროგრამის ნაწილია შეღავათიანი, დაბალპროცენტიანი კრედიტები 70 წლის ვადით.

სხვა მხრივ, მიზეზთა გამო, ჩინეთი საკმაოდ რთულ მდგომარეობაში აღმოჩნდა. ერთ-ერთი მიზეზი გახლდათ პანდემიით გამოწვეული მსოფლიო ბაზრების შემცირება და რეგრესი. ამან სერიოზულად დააზიანა ჩინეთის ექსპორტზე მიმართული წარმოება. მეორე მიზეზი საკუთრივ პანდემიას უკავშირდება: როგორც ვიცით, ის ჩინეთში დაიწყო და 2020 წლის იანვარ-აპრილის პერიოდში რამდენიმე ჩინური პროვინცია მთლიანად „გაჩერდა“. საკარანტინო ღონისძიებების გამო დაბლოკილი იყო მათი ყოველგვარი კონტაქტი გარე სამყაროსთან.

შედეგად ზოგიერთი პროვინციის ეკონომიკა და მთლიანი შიდა პროდუქტის მოცულობა 80 პროცენტით შემცირდა. მესამე გამოწვევა, რომელიც ჩინეთს დაატყდა თავს, იყო იდეოლოგიურ-პოლიტიკური შეტევა აშშ-ს მხრიდან. ვაშინგტონიდან ზეწოლის გამო ჩინეთმა დაკარგა თავისი ძველი პარტნიორები დასავლეთის ქვეყნებში. მაგალითად, მასთან თანამშრომლობა შეამცირეს ან შეწყვიტეს ისეთმა ქვეყნებმა, როგორებიც არიან პოლონეთი, ჩეხეთი, რუმინეთი; ტაივანის სტატუსთან დაკავშირებული სირთულეების გამო სრულიად შეწყდა ჩინეთის კავშირი ლიტვასთან. პეკინი აშშ-დან ასეთ მწვავე შეტევას არ ელოდა. ჩინეთში ფიქრობდნენ, რომ დასავლეთი აღფრთოვანებით შეხვდებოდა ჩინეთის წინსვლასა და მიღწევებს პანდემიასთან ბრძოლის კუთხით.

[1] სტატია მომზადებულია შორეული აღმოსავლეთის ინსტიტუტის დირექტორის, პროფესორ ალექსეი მასლოვის სტატიებისა და ინტერვიუების მიხედვით.

ამ სტატიის დაწერისკენ ჩემმა ქიმიკოსმა მეგობარმა, ქეთევან კუპატაძემ მიბიძგა. მოსწავლეებისთვის ძალიან ხშირად მითქვამს, რომ სამზარეულოში ტრიალი ჩემი ჰობი არაა, მაგრამ თუ რამე გამომდის – ეს ფიზიკის დამსახურებაა.

მე-8 კლასის მთელი მეორე სემესტრი სითბურ მოვლენებს ეძღვნება. ამიტომ ჩემს მოსწავლეებს ხშირად უწევთ მარტივი ექსპერიმენტების სამზარეულოში ჩატარება და პროცესებზე დაკვირვება. სწორედ მარტივი ექსპერიმენტების საფუძველზე შეგვიძლია მნიშვნელოვანი დასკვნების გამოტანა და ფიზიკის კანონზომიერებების განმტკიცება. ამისთვის ყოველდიურობით ვისარგებლოთ და გამოვიყენოთ სასიამოვნო გარემო – სამზარეულო. სამზარეულო ხომ ის ადგილია, სადაც ჩვენ ვამზადებთ, ვაცხელებთ, ვაცივებთ, ვყინავთ და ვწვავთ, აქ ხდება უამრავი ფიზიკური მოვლენა სითბური, ელექტრომაგნიტური, სინათლის და ა.შ.

მოდით, დღეს განვიხილოთ სითბური მოვლენები სამზარეულოში:

• შევისწავლოთ
• ავხსნათ
• აღმოვაჩინოთ საინტერესო ფაქტები
• გავაანალიზოთ ჩვენი აღმოჩენები.

დასაწყისისთვის გავიხსენოთ, რა არის სითბური მოვლენა? სითბური მოვლენებია წყლის გაცხელება და გაცივება, ყინულის დნობა, ლითონების დადნობა და სხვ. რომელ სითბურ მოვლენებს ვხვდებით სამზარეულოში: დუღილს, აორთქლებას, კონვექციას, თბოგამტარობას, აგრეგატული მდგომარეობის ცვლილებას და ა.შ.

კონვექცია

კონვექცია ეს თბოგადაცემის სახეა, როდესაც შინაგანი ენერგიის გადაცემა ხდება ნაკადის ან ჭავლის საშუალებით. პირველად ტერმინი კონვექცია გამოიყენა ინგლისელმა მეცნიერმა, უილიამ პრუტმა 1834 წელს, როდესაც მან აღწერა სითხეში თბილი მასების გადაადგილების პროცესი. გათბობისას სხეულის სიმკვრივე მცირდება. ამიტომაცაა, თბილი აირის (სითხის) ნაკადი რომ უფრო ზემოთ აღმოჩნდება. თბოგადაცემაც სწორედ იგივე პროცესია, ოღონდ ეს პროცესი მიმდინარეობს მყარ სხეულებში, პირველად კონვექციის პროცესის თეორიული ახსნა 1916 წელს სცადეს.

ვნახოთ კონვექცია სამზარეულოში. როდესაც ჩვენ საჭმელს ვამზადებთ ან ჩაისთვის წყალს ვადუღებთ, ცივი სითხის მასები მეტი სიმკვრივის გამო ეშვება ქვევით, ცხელი სითხის მასები ადის ზემოთ და ამ პროცესის წყალობით სითხე ჭურჭელში თანაბრად თბება. განასხვავებენ 2 სახის კონვექციას თავისთავად (თავისუფალ) კონვექციას და იძულებით კონვექციას.

კონვექციის პროცესთან არის დაკავშირებული პროდუქტების გაცივება. მაცივარში არის აირი ფრეონი, რომელიც ცირკულირდება მაცივრის მილებში, აცივებს მაცივრის საყინულის კამერას. მაცივრის უკან კი აუცილებლად სივრცე უნდა იყოს დარჩენილი, რომ მოხდეს მაცივრიდან გამოყოფილი თბილი ჰაერის ცირკულაცია. რადგან მაცივარზე ვსაუბრობთ, სამზარეულოს დამონტაჟებისას უნდა გავითვალისწინოთ თუ არა დაშორება მაცივარსა და გაზქურას ან ბატარეებს შორის, მოსწავლეები თავად გამოიტანენ დასკვნას.

კონვექცია დიდ როლს თამაშობს სამზარეულოში. სწორედ მისი წყალობით ჰაერღუმელში შეგვიძლია სწრაფად მოვამზადოთ ჩვენთვის სასურველი კერძი, შევინარჩუნოთ გემოები და ზედმეტად არ გამოვაშროთ შემწვარი ხორცი ან კარგად გამოვაცხოთ ნაცხვრის ფირფიტები. ამისთვის ჰაერღუმელს აქვს ვენტილაციის სისტემა. ასევე შეგვიძლია მოსწავლეებს ვესაუბროთ მიკროტალღურ ღუმელზე.

დუღილი

როგორ მიმდინარეობს ეს პროცესი და რაზეა დამოკიდებული? როგორ ხდება აორთქლება, რა პროცესები მიმდინარეობს ამ დროს სითხეში, სითხის ზედაპირზე?

მოდი, გავეცნოთ დუღილის პროცესთან დაკავშირებულ საინტერესო ფაქტებს.

• ალბათ შეგიმჩნევიათ, რომ ჩაიდანსა და მის სახურავს შორის დარჩენილია მცირე სივრცე, მაგრამ დაფიქრებულხართ – რატომ? რა დანიშნულება აქვს ამ სივრცეს? იმიტომ, რომ პერიოდულად მოხდეს ორთქლის გარეთ გამოშვება…
• გინახავთ თუ არა ხარშვის პროცესში სახურავი რომ ხტუნაობს? რატომ?
• იცით, რომ კარტოფილის ან სხვა პროდუქტების მოხარშვის ხანგრძლივობა არ არის დამოკიდებული გამათბობლის სიმძლავრეზე, არამედ იმაზე, რამდენად დიდხანს იმყოფებოდა ეს პროდუქტი მდუღარე წყალში.
• დუღილის პროცესში აუცილებელია ჰაერის ჭურჭლიდან „გამოშვება“.
• ასევე ცნობილია ფრაზა „რძე გამექცა“, იგივე მოსვლია ჩაფიქრებულ დიასახლის ყავის ადუღების პროცესში, ანუ ფაქტობრივად მან ვერ დააფიქსირა ადუღების მომენტი. ამინდის ცვლილებისას ეს რისკი მეტია. ნეტავ რატომ? იქნებ იმიტომ, რომ ამ დროს ატმოსფერული წნევა მცირდება?!
• საინტერესოა, როგორია წყლის დუღილის ტემპერატურა მიწისქვეშა მაღაროებში
• ექსპერიმენტული კვლევების საშუალებით მეცნიერებმა შეძლეს დადგენა, რომ მარსზე წყალი 45⁰C ზე დუღს.

თბოგამტარობა

ხშირად პროდუქტების თერმული დამუშავებისას საჭიროა მაღალი ტემპერატურის შენარჩუნება. ამიტომ სამზარეულოში მაღალი თბოგამტარობისა და სიმტკიცის გამო გამოიყენება ლითონის ჭურჭელი, ზოგჯერ კი საჭიროა თბოგამტარობის შემცირება. ამ დროს გამოიყენება დაბალი თბოგამტარობის ჭურჭელი, ან ვხარშავთ ისე, რომ ნაკლები სითბო გადაეცეს საკვებს.

ხანდახან წყლის აბაზანასაც იყენებენ მომზადებისას, ერთ ქვაბს დგამენ ცეცხლზე და მეორეს ათავსებენ შიგნით, წყლის დაბალი თბოგამტარობის გამო რეგულირდება ტემპერატურა და არ აღემატება წყლის დუღილის ტემპერატურას, ეს მეთოდი გამოიყენება საკვებთან, რომელიც ადვილად იწვის ან არ შეიძლება მისი მოხარშვა, მაგალითად, კარაქის დასადნობად ან შოკოლადისთვის.

ლითონები, ალუმინი და სპილენძი კარგად ატარებენ სითბოს. სპილენძი უფრო თბოგამტარია, მაგრამ უფრო ძვირია. მჟავე საკვების მომზადება კი ამ ქვაბებში არ შეიძლება. სამზარეულოში ხშირად ვიყენებთ უჟანგავი ლითონის ქვაბებს, ამ ბოლო დროს კი გრანიტის ქვაბებსაც.

მზარეული თავად ირჩევს მოხარშვის გზას, რათა უკეთ შეინარჩუნოს გემო და სტრუქტურა. თბოგამტარობა რეგულირდება ჭურჭლის არჩევით, ასევე დიდი და ნაკლები სითხის შემცველობის პროდუქტის გამოყენებით. იცით, რომ ქვაბის ძირში ზეთის რაოდენობა გავლენას ახდენს თბოგამტარობაზე? ასევე – სითხის მთლიანი რაოდენობა?

სამზარეულოში ხშირად გამოიყენება დაბალი თბოგამტარობის მქონე ჭურჭელი, მაგალითად, კერამიკული. მათი ყველაზე დიდი უპირატესობა არის ტემპერატურის შენარჩუნების უნარი. ახლა ვიმსჯელოთ იმაზეც, რატომ არის ქვაბის ან ტაფის სახელური სხვა მასალისგან დამზადებული? სახელურები დამზადებულია პლასტმასისგან და სხვა დაბალი თბოგამტარობის მქონე მასალისგან. მოსარევად ან კერძის ამოსაღებად ხის ან სხვა დაბალი თბოგამტარობის მქონე მასალისგან დამზადებულ ნივთებს ვიყენებთ.

ასევე საინტერესო ნივთი, რომელი სამზარეულოში მოიპოვება, არის თერმოსი, რომელიც უნარჩუნებს ჩვენს ყავას ან წვნიანს ტემპერატურას. საკვების კონტეინერებსაც ამზადებენ ისეთი მასალისგან, რომელიც დიდხანს ინარჩუნებს ტემპერატურას. მოსწავლეებს ხშირად ვამზადებინებ თერმოსებს საკუთარი ხელით. https://www.youtube.com/watch?v=elNtyrlNsYA ვაძლევ მზა რესურსს ან ვთხოვ, შესაბამისი ვიდეო მოიძიონ ინტერნეტში.

შეგვიძლია თამამად ვთქვათ, რომ თბოგამტარობაც მნიშვნელოვან როლს ასრულებს სამზარეულოში.

ასევე თბოგამტარობის ცოდნის საშუალებით ვარჩევთ ჭურჭელს, რომელიც ყველაზე შესაფერისი იქნება საკვების მოსამზადებლად.

ამ სტატიის საშუალებით შევეცადე, მოსწავლეებისთვის უფრო „ახლოდან“ გამეცნო ის სითბური მოვლენები, რომლებიც ყველაზე ხშირად გვხვდება სამზარეულოში და მესაუბრა, რა კონკრეტულ როლს ასრულებს თითოეული: კონვექციის დახმარებით მთელი სითხე თანაბრად თბება. დუღილი გვაუწყებს, რომ საკვები იხარშება ან უკვე მოხარშულია და მიაღწია გარკვეულ ტემპერატურას. თბოგამტარობის საშუალებით შეგვიძლია უფრო დიდხანს გავათბოთ საკვები, მოვამზადოთ კერძები, ასევე – უსაფრთხოდ ვიყოთ სამზარეულოში.

სამზარეულოში ციბრუტივით ტრიალი ფიზიკისა ცოდნის გარეშეც შეუძლებელია.

სანამ სამზარეულოში შეიხედავდეთ, გადაათვალიერეთ ეს ლინკები, რომელიც სპეციალურად მოსწავლეთა დასახმარებლად შევქმენი.