ორმოცზე მეტი წლის წინათ ვიყავი მეტად თავისებური სტუდენტი – უფროსკურსელი. ჩვეულებრივ, პროგრამაში ვირჩევდი რომელიმე კურსს და შემდეგ მთლიანად ვეფლობოდი სულ სხვა საგნის სწავლაში. მაგალითად, ნაცვლად იმისა, რომ დამეზეპირებინა სახელმძღვანელო “ფული და საბანკო საქმე”, გატაცებით ვკითხულობდი ჯოზეფ კონრადის რომანებს და შემდეგ არასდროს არ მინანია ეს. შესაძლებელია, კონრადმა იმით მიმიზიდა, რომ მასში არის რაღაც ამერიკელისთვის დამახასიათებელი: წარმოშობით პოლონელი, რომელმაც საბოლოოდ დატოვა სამშობლო, იგი სერავდა ეგზოტიკურ ზღვებს, ლაპარაკობდა ფრანგულად და წერდა არაჩვეულებრივად ძარღვიანი და ლამაზი ინგლისური ენით. ცხადია, ჩემთვის, ემიგრანტის შვილისათვის, ჩიკაგოს ემიგრანტთა ერთ-ერთ რაიონში გაზრდილისთვის, არაფერი იყო უცნაური იმაში, რომ სლავი გახდა ბრიტანული გემის კაპიტანი, ზეპირად იცოდა მარსელი და ბრწყინვალედ წერდა ინგლისურად. მაგრამ კონრადის ნამდვილ ცხოვრებაში არაფერი იყო უცნაური. მისი თემები მარტივია ერთგულება, კანონისადმი მორჩილება, საზღვაო ტრადიციები, იერარქია, დაუწერელი კანონები, რომელთაც ასრულებენ მეზღვაურები, შტორმში რომ მოჰყვნენ. მას სწამდა ამ კანონების ურყეობა, რომელთა დარღვევაც თითქოსდა ასე ადვილად შეიძლებოდა და სწამდა თავისი ხელოვნება.
თავისი შეხედულებები ხელოვნებაზე კონრადმა ძალიან ზუსტად ჩამოაყალიბა. ის წერს, რომ ხელოვნება ეს არის ცდა იპოვნო ამ სამყაროში, თვითონ მის მატერიასა და ცხოვრებისეულ მოვლენებში რაიმე ფუნდამენტური, არსებითი, წარუვალი. მეთოდი, რომლითაც სარგებლობენ მწერლები, რათა გამონახონ ეს არსებითი რამ, განსხვადება ფილოსოფოსის ან მეცნიერის მეთოდისაგან, რომლებიც, კონრადის სიტყვებით, შეიცნობენ სამყაროს სისტემატური გამოკვლევების მეშვეობით. ამოსავალი წერტილი ხელოვნებისათვის ეს თვითონ იგია: მხოლოდ მაშინ, როცა თავის თავს ჩაუღრმავდება, თავისი “მეს” ფარულ კუთხე-კუნჭულებს, მას ესმის, რისკენ უნდა მოუწოდოს. ის მოუწოდებს, ამბობს კონრადი, ჩვენი არსების იმ ნაწილისკენ, რომელიც ჩვენ გვებოძა, მოგვენიჭა, და არა შევიძინეთ, ჩვენი უნარ-შესაძლებობებისკენ გვიხაროდეს და გვიკვირდეს, ჩვენი სიბრალულისა და თანაგრძნობისაკენ, ყოველივე არსებულისადმი თანაზიარობის ფარული განცდისაკენ – შეიძლება მერყევი, მაგრამ შეუდრეკელი ძმობის რწმენისკენ, რომელიც გააერთიანებს განმარტოებულ გულთა ურიცხვ უმრავლესობას… და გააერთიანებს მთელ კაცობრიობას: მკვდრებს ცოცხლებთან, ხოლო ცოცხლებს კი ჯერ დაუბადებლებთან.
ეს მგზნებარე სიტყვები დაიწერა ოთხმოცი წლის წინათ და შესაძლოა, მათი კითხვისას სკეპტიკურად გაგვეღიმოს. მე ვეკუთვნი მკითხველთა იმ თაობას, რომლისთვისაც სულიერად ახლოა მაღალფარდოვან სიტყვათა გრძელი სია, მსგავსად ამისა ურყევი რწმენა, კაცობრიობა და ა. შ. სიტყვები, რომელთაც ზურგი შეაქციეს ე. ჰემინგუეის ტიპის მწერლებმა. ჰემინგუეი ლაპარაკობდა პირველი მსოფლიო ომის ჯარისკაცთა სახელით, ფრონტზე რომ წავიდნენ ვუდრო ვილსონისა და სხვა ენაწყლიანი პოლიტიკოსების მოწოდებებით შთაგონებულნი, რომელთა ხმამაღალმა სიტყვებმა ყოველგვარი აზრი დაკარგეს სანგრებში, ამოვსებული რომ იყო გაშეშებული გვამებით. ჰემინგუეის ახალგაზრდა მკითხველები დარწმუნებული იყვნენ, რომ XX საუკუნის საშინელებებმა გაანადგურეს და ჩაკლეს ჰუმანისტური იდეალები თავიანთი მომაკვდინებელი რადიაციით, და ამიტომ მე საკუთარ თავს ვუთხარი, რომ არ შეიძლება ავყვეთ კონრადის რიტორიკას, მაგრამ, ამასთან ერთად, არასოდეს ვთვლიდი, რომ კონრადი მართალი არ არის, იგი უშუალოდ მე მომმართავდა. ადამიანი, რომელიც თავს, თურმე, სუსტ ადამიანად გრძნობდა: იგი არაფერს გრძნობს, საკუთარი სისუსტის გარდა, მაგრამ, თუ იგი ცნობს, აღიარებს ამ სისუსტეს, თავის სიმარტოვეს და საკუთარ თავს ჩაუღრმავდება, ხდება რა ამით კიდევ უფრო განმარტოებული, მაშინ იგი გამოავლენს თავის კავშირს სხვა მარტოხელა ადამიანებთან.
არ ვგრძნობ მოთხოვნილებას, კონრადის სენტენციები სკეპსისით შევაზავო. მაგრამ არიან მწერლები, რომლებისთვისაც კონრადის რომანი, როგორც ყოველი სხვა, მას რომ მოგვაგონებს, წარსულმა შთანთქა… ის აღარ არსებობს. აი, მაგალითად, ალენ რობგრიიე ვეშჩიზმის ერთ-ერთი მასწავლებელი – ის წერს, რომ ცნობილ თანამედროვე ლიტერატურულ ნაწარმოებში, როგორიცაა სარტრის “გულისრევა”, კამიუს “უცხო”, კაფკას “კოშკი”, ხასიათები არ ჩანს; ამ წიგნებში თქვენ ხედავთ არა ცალკეულ პიროვნებებს, არამედ, ასე ვთქვათ, ვიღაც არსებებს, “ხასიათების რომანი” – წერს იგი, მთლიანად ისტორიას ეკუთვნის. ის ასახავს პერიოდს, რომელშიც ინდივიდუალობის განვითარებამ თავის უმაღლეს წერტილს მიაღწია. არ შეიძლება ვამტკიცოთ, რომ ამით რომანი უკეთესი გახდა, და რობ გრიიე ამას აღიარებს, მაგრამ, რომ შეიცვალა, ეჭვს არ იწვევს. ინდივიდუალობა უკვე წაიშალა, თანამედროვე პერიოდი – ეს ადმინისტრაციული ერთეულების ეპოქაა, ჩვენ აღარ ვუკავშირებთ სამყაროს ბედს გარკვეული ოჯახებიდან გამოსული გარკვეული ადამიანების აღმასვლას და დაცემას. შემდეგ ის ამბობს, რომ ბალზაკისდროინდელი ბურჟუაზიის ვითარებაში მნიშვნელოვანი იყო გქონოდა სახელი და ხასიათი, ამასთანავე ხასიათი ასრულებდა იარაღის როლს გადარჩენისა და წარმატებისათვის ბრძოლაში, “იმ სამყაროში, სადაც არის პიროვნება, – ნებისმიერი საქციელი – მოქმედების საშუალება და მიზანი, გქონოდა შენი სახე, ცოტას როდი ნიშნავდა”. რაც შეეხება ჩვენს სამყაროს, – ასკვნის რობ გრიიე, – მისი პრეტენზიები გაცილებით უფრო მოკრძალებულია, ის უარყოფს პიროვნების ყოვლისშემძლეობას, მაგრამ, ამასთან ერთად, ის უფრო პატივმოყვარეცაა, რადგან უფრო შორს იყურება. ადამიანურის, “კაცობრიულის” კულტმა ადგილი დაუთმო უფრო ფართო და ნაკლებად ანთროპოცენტრისტულ გაგებას, თუმცა, გვამშვიდებს იგი, ჩვენ წინ არის ახალი გზები, ჩვენ გველის ახალი აღმოჩენები.
ისეთ დღეს, როგორიც დღესაა, მე არ მსურს ჩავება კამათში, თითოეულმა ჩვენგანმა იცის, რას ნიშნავს “გმირებისაგან” დაღლა, ადამიანური ტიპები ყალბი და მოსაბეზრებელი გახდა. დ. ჯ. ლოურენსმა ჩვენი საუკუნის დასაწყისში აღმოაჩინა, რომ ჩვენ ვართ ადამიანები ინსტინქტით, პურიტანული მორალით დასახიჩრებული, რომელიც ჩვენთვის აღარაფერს ნიშნავს, და ერთმანეთის მიმართ ფიზიკურ ზიზღს ვგრძნობთ. – თანამგრძნობელი გული გატეხილია, ამბობს იგი, უფრო მეტიც: “ჩვენ ვეღარ ვიტანთ ერთმანეთს”. გარდა ამისა, კლასიკის გავლენა ევროპაში საუკუნეების მანძილზე ისეთი იყო, რომ ყოველმა ქვეყანამ შექმნა “თავისი” მდგრადი, მყარი ტიპები პიროვნებებისა, გადაიღო რა ისინი მოლიერისა და რასინისაგან, დიკენსისა და ბალზაკისაგან. საშინელი მოვლენაა! აქ უადგილო არ იქნება გავიხსენოთ ფრანგული გამონათქვამი: “თუ ხასიათია, მაშინ უსათუოდ ცუდია!” წარმოიქმნება აზრი, რომ ადამიანთა გვარი, არ გამოირჩევა რა განსაკუთრებული ორიგინალობით, მისთვის საჭიროს და აუცილებელს იქიდან იღებს, რაც მას ხელთ აღმოჩნდება, – მსგავსად იმისა, ახალ ქალაქებს არცთუ იშვიათად ძველი ქალაქების ნანგრევებზე რომ აშენებენ ხოლმე, დაუმატეთ აქ ხასიათის ფსიქოანალიტიკური კონცეფცია უსახური და უსიცოცხლო სტრუქტურისა, რომელსაც უნდა დაექვემდებაროთ, ნაცვლად იმისა, რომ სიხარულით მივიღოთ ის. ტოტალიტარიზმის იდეოლოგები ასევე თავს ესხმოდნენ ბურჟუაზიულ ინდივიდუალიზმს, აიგივებდნენ რა ხშირად ხასიათს საკუთრებასთან. რობ გრიის მსჯელობაში არის მინიშნება ამაზე. პიროვნების უარყოფას, უკეთურ ნიღბებს, ყალბ ყოფა-ცხოვრებას მივყავართ გარკვეულ პოლიტიკურ შედეგებამდე.
ამჟამად მე მაინტერესებს, სახელდობრ რა უნდა იქცეს ხელოვანი ადამიანის შემოქმედების ამოსავალ წერტილად. საჭიროა კი, სწორი იქნება კი დავიწყოთ ისტორიული ანალიზიდან, იდეიდან, სისტემიდან? “დაბრუნებულ დროში” – პრუსტი ლაპარაკობს ახალგაზრდა ინტელიგენტ მკითხველთა ინტერესის ზრდაზე ანალიტიკური, მორალური და სოციოლოგიური მიმართულების ნაწარმოებისადმი. იგი შენიშნავს, რომ რომანისტ ბერგოტს (პერსონაჟი მისი ეპოპეისა “დაკარგული დროის ძიებაში”) ისინი ამჯობინებენ მწერლებს, რომლებიც მათ უფრო ღრმააზროვნად მიაჩნიათ. მაგრამ, ამბობს პრუსტი, “როგორც კი ხელოვნების ნაწარმოებზე იწყებენ მსჯელობას გონებითი ჭვრეტიდან გამოდინარე, ისინი კარგავენ ყოველგვარ სიმყარეს და სიმტკიცეს და მაშინ შეგიძლია ამტკიცო, რაც მოგესურვება”.
რობ გრიიეს იდეა ახალი არ არის. მისი არსია: ჩვენ აუცილებლად უნდა დავაღწიოთ თავი ბურჟუაზიულ ანთროპოცენტრიზმს და დავექვემდებაროთ დახვეწილი ავანგარდული კულტურის მოთხოვნებს. რაც შეეხება ლიტერატურულ გმირს, რობ გრიიეს სიტყვებით, “ვერც ნახევარსაუკუნოვანმა ავადმყოფობამ, ვერც ნეკროლოგებმა, ხელმოწერილი რომ არის ყველაზე სერიოზული კრიტიკოსების მიერ, ვერ შეძლეს ჩამოეგდოთ იგი იმ პიედესტალიდან, რომელზეც აიყვანა XIX საუკუნემ. ამჟამად ის იქცა მუმიად, რომელიც, მიუხედავად ყველაფრისა, წინანდებურად წამოჭიმულია ტახტზე იმავე – ყალბი დიდებულებით იმ ფასეულობათა გარემოცვაში, ტრადიციული კრიტიკა რომ თაყვანს სცემს”.
რობ გრიიეს ესსეს ეწოდება “ზოგიერთი მოძველებული ცნების შესახებ”. თვითონაც მომბეზრდა მოძველებული ცნებები და ყოველგვარი მუმიები, მაგრამ რომანის ოსტატები არასდროს მწყინდება. როგორღა მოვეკიდოთ მათი ნაწარმოებების გმირებს? საერთოდ უარი უნდა ვთქვათ ადამიანის ხასიათის გამოკვლევებზე? ნუთუ მოკვდა ახლა ის, რაც ასე ცოცხლად და ცხოველმყოფლად იყო მათთან? ნუთუ მართლა მოექცა ინდივიდუუმი ჩიხში? მართლაც ასე ძლიერ არის ადამიანის ინდივიდუალობა დამოკიდებული ისტორიულ თუ კულტურულ პირობებზე? ასე უცილობელია აღწერა ამ პირობებისა, რომელთაც ესოდენ “ავტორიტეტულად” გვახვევენ თავზე? ჩემი აზრით, უნდა ვწუხდეთ არა ბუნებრივი ინტერესის გამო ადამიანის პიროვნებისადმი, არამედ ამგვარი იდეისა და განწყობილების გამო, მათი ბანალურობა და უსაფუძვლობა ზიზღს გვგვრიან, წუხილის, აღელვების სათავე საკუთარ თავში უნდა ვეძებოთ.
ის ფაქტი, რომ “ნეკროლოგები” ხასიათისათვის ხელმოწერილ იქნა “ყველაზე სერიოზული კრიტიკოსების” მიერ, ნიშნავს იმას, რომ მუმიის კიდევ ერთმა გაერთიანებამ ჩვენი ინტელექტუალური საზოგადოების ყველაზე დაფასებულმა წარმომადგენლებმა შემოიღო თავისი ახალი კანონები. მინდა ვიცოდე, მაინც ვინ მისცა ამ “სერიოზულ კრიტიკოსებს” უფლება ხელი მოაწერონ ნეკროლოგებს ლიტერატურულ ჟანრებზე? განა ხელოვნება უნდა ექვემდებარებოდეს კულტურის კანონებს? აქ რაღაც რიგზე ვერაა!
რომანისტს უფლება აქვს უარი თქვას ხასიათის ასახვაზე, თუკი ამას მოითხოვს მის მიერ არჩეული სტრატეგია, მაგრამ სისულელეა ამის გაკეთება ზოგადთეორიული წინაპირობიდან გამომდინარე იმ ვარაუდით, რომ პიროვნების უმაღლესი განვითარება დასასრულს მიუახლოვდა. ინტელექტუალები ჩვენზე არ უნდა მბრძანებლობდნენ, ჩვენ მათ ცუდ სამსახურს ვუწევთ, როდესაც საშუალებას ვაძლევთ, განაგებდნენ ხელოვნებას. განა როდესაც რომანებს კითხულობენ, მათში მხოლოდ თავიანთი შეხედულებების დადასტურებას უნდა ხედავდნენ? ნუთუ იმიტომ მოვედით ამქვეყნად, რომ მსგავს თამაშებში ვმონაწილეობდეთ?
როგორც ერთხელ ელიზაბეტ ბოუენმა თქვა, მწერლები არ ქმნიან თავიანთ წიგნების გმირებს. ისინი უკვე არსებობენ ცხოვრებაში და მწერლების საქმეა მხოლოდ მიაგნონ მათ, იპოვონ ისინი. თუ ჩვენ მათ ვერ ვპოულობთ ან არ ძალგვიძს გამოვსახოთ, ამაში არავინ, ჩვენ გარდა, დამნაშავე არ არის. თუმცა გმირების გამონახვა არც ისე ადვილია. ახლა, როგორც არასდროს, ძნელია ადამიანთა არსებობის პირობების განსაზღვრა. ისინი, რომლებიც ამბობენ, ჩვენ მსოფლიო ისტორიის ადრეულ სტადიაში ვართო, ალბათ, მართლები არიან. ჩვენ უფრო და უფრო მეტნი ვხდებით და თითქოსდა ახალი შეგნების, ცნობიერების შობის ტკივილებსა და ტანჯვას განვიცდით. ამერიკაში ბოლო ორმოცი წლის მანძილზე მილიონობით ადამიანმა მიიღო “უმაღლესი განათლება” ზოგჯერ ფრიად საეჭვო სიკეთეა! ბობოქარ სამოციან წლებში ჩვენ პირველად გავიგეთ, სადამდე შეიძლება მიგვიყვანოს თანამედროვე მოძღვრებებმა, კონცეფციებმა, თეორიებმა, გამოვავლინეთ თანამედროვე ფსიქოლოგიის, პედაგოგიკისა და პოლიტიკის იდეათა ბიწიერება.
ყოველწლიურად გამოდის მრავალი წიგნი და სტატია, რომელთა ავტორები გონივრული, გულუბრყვილო, მიამიტი, შეუსაბამო, უღიმღამო თუ უგუნური მსჯელობის მეშვეობით აუწყებენ ამერიკელებს იმის შესახებ, რა მდგომარეობაში იმყოფებიან ისინი. ისინი ეხებიან ჩვენს გადასატან კრიზისებს და გვიჩვენებენ, როგორ გავართვათ მათ თავი. თანაც თვითონ ეს ანალიტიკოსები იმავე არეულ-დარეულობის და უთავბოლობის წარმოშობილი არიან, რომლისგანაც ისინი ჩვენს გათავისუფლებას ცდილობენ. მათი უზომო მორალური გულშემატკივრობა, სრულყოფისადმი სწრაფვა, საზოგადოებრივ ბიწიერებათა დაგმობა, მოთხოვნათა ამაღელვებელი, კომიკური მაქსიმალიზმი, მათი წუხილი, გაღიზიანება, მგრძნობიარობა, შორმჭვრეტელობა, ზნეობრიობა, ნევროზულობა, მათი განუსჯელი ექსპერიმენტები ნარკოტიკებით, სამკურნალო მასაჟითა და ბომბებით, ყოველივე ამას მე აღვიქვამ მხოლოდ და მხოლოდ როგორც მწერალი. ყოფილი იეზუიტი მალაქია მარტინი თავის წიგნში ეკლესიის შესახებ თანამედროვე ამერიკელს ადარებს მიქელანჯელოს ქანდაკება “ტყვეს”: ის ძაბავს მთელ თავის ძალებს, რათა თავი დააღწიოს, დაუსხლტეს ქვის ლოდს. მარტინი წერს, რომ ამერიკელ ტყვეს ამ ბრძოლაში ზიანს აყენებს ინტერპრეტაციები, ჭკუის დარიგებები, გაფრთხილებები, შეფასებები, რომელთაც მას თავზე ახვევენ თვითმარქვია წინასწარმეტყველები, მღვდლები, მოსამართლეები და მისი ტანჯვის მშტამპავები.
მოდით, ცოტაოდენი დრო დავკარგოთ და ვნახოთ, რა ტანჯვა-წვალებაზეა ლაპარაკი. პირად ცხოვრებაში აურზაური, რომელიც პანიკამდეა მისული. ოჯახებში უთანხმოება და უსიამოვნება ცოლსა და ქმარს, მშობლებსა და ბავშვებს შორის. მოქალაქეობრივ ცხოვრებაში, პირად ურთიერთობებში, სექსუალურ სფეროში (მთელ სიას არ ჩამოვთვლი) ასეთივე მოუწესრიგებლობაა. ქაოსს პირად ცხოვრებაში თან სდევს საზოგადოებრივი არეულობანი. გაზეთებში ვკითხულობთ იმის შესახებ, რაც ოდესღაც გვართობდა, როგორც სამეცნიერო ფანტასტიკა: “ნიუ-იორკ ტაიმსი” წერს მომაკვდინებელ სხივებზე და კოსმოსურ ომებზე რუსულ და ამერიკულ თანამგზავრებს შორის. “ენკაუნტერის” ნოემბრის ნომერში ისეთი საღად მოაზროვნე და პასუხისმგებელი ეკონომისტი, როგორიც აქ მყოფი მილტონ ფრიდმანია, აცხადებს, რომ დიდი ბრიტანეთი თავისი სახელმწიფოებრივი ხარჯების გამო მალე დაემსგავსება ისეთ ღატაკ ქვეყანას, როგორიც ჩილეა. საკუთარი პროგნოზი მას ძრწოლას ჰგვრის: “ნუთუ თავისუფლებისა და დემოკრატიის ის კეთილშობილური ტრადიცია, რომელსაც საფუძველი ჩაუყარა თავისუფლების დიდმა ქარტიამ, შესაძლოა დიქტატურით დამთავრდეს?! იმისთვის, ვინც ამ ტრადიციით აღიზარდა, მტკივნეულია თქვას, რომ ბრიტანეთი რისკავს დაკარგოს თავისუფლება და დემოკრატია. მიუხედავად ამისა, ეს მაინც ასეა!”
მიუხედავად მსგავსი ფაქტებისა, ფეხქვეშ ნიადაგს რომ გვაცლიან, როგორღაც მაინც ვცდილობთ ვიცხოვროთ. მე რომ პოლემიკას ვეწეოდე პროფესორ ფრიდმანთან, მაშინ ვთხოვდი მას გაეთვალისწინებინა არსებულ ინსტიტუტთა წინააღმდეგობა, კულტურული განსხვავებანი დიდ ბრიტანეთსა და ჩილეს შორის, ეროვნული ხასიათისა და ტრადიციების თავისებურებანი, მაგრამ არ ვაპირებ, ჩავება კამათში, რომელშიც მაინც ვერ გავიმარჯვებ. მე სხვა მიზანი მაქვს გავამახვილო თქვენი ყურადღება იმ საშინელ წინასწარმეტყველებებზე, იძულებულნი რომ ვართ ანგარიში გავუწიოთ და რომლებიც ქმნიან თანამედროვე ქაოსის ფონს, რათა განვჭვრიტოთ მომავალი კატასტროფა. თითქოსდა ერთი ამგვარი სტატია საკმარისი უნდა ყოფილიყო ჟურნალისათვის, მაგრამ “ენკაუნტერის” იმავე ნომერში პროფესორი ხიუ სეტონ-უოტსონი ახდენს ჯორჯ კენონის ბოლო მოხსენების რეცენზირებას ამერიკული ცივილიზაციის გადაგვარებისა და ამ გადაგვარების ავბედითი შედეგების შესახებ მთელი მსოფლიოსათვის. აღწერს რა ამერიკის დაცემას, კენონი ლაპარაკობს დანაშაულისა და რღვევის პროცესებზე დიდ ქალაქებში, ნარკომანიისა და პორნოგრაფიის, თავაშვებულობისა და განათლების დონის დაცემის შესახებ და მიდის დასკვნამდე, რომ ჩვენი კოლოსალური სიძლიერე გახვრეტილ გროშ-კაპიკადაც არა ღირს. ჩვენ არ შეგვიძლია გავიყოლიოთ თან სამყარო და, ვართ რა საკუთარი ცოდვებით დაუძლურებულნი, საეჭვოა თავის დაცვა შევძლოთ. პროფესორი სეტონ-უოტსონი წერს: “ვერაფერი იხსნის საზოგადოებას, თუ მისმა მეთაურმა 100 000 მამაკაცმა და ქალმა, რომლის ნაწილი იღებს საპასუხისმგებლო გადაწყვეტილებებს, ხოლო ნაწილი კი – გავლენას ახდენს მათ აზროვნებაზე, აშკარად განიზრახა კაპიტულირება”.
თუმცა საკმარისია ლაპარაკი კაპიტალისტური ზესახელმწიფოს შესახებ. და როგორ აქვთ საქმე მათ იდეოლოგიურ მოწინააღმდეგეებს? ვათვალიერებ “ენმკაუნტერნის” ფურცლებს და ვკითხულობ კემბრიჯელი ინგლისური ენის მასწავლებლის ჯორჯ უოტსონის მოკლე ინფორმაციას მემარცხენეთა რასიზმის შესახებ. ის წერს, რომ სოციალ-დემოკრატიული ფედერაციის დამაარსებელმა ჰინდმანმა ომს სამხრეთ აფრიკაში თავის დროზე ებრაული ომი უწოდა, რომ რესკინმა, კარლაილმა, ჰაქსლიმ რასისტული შეხედულებები გამოთქვეს, ხოლო ენგელსმა აღმოსავლეთ ევროპის პატარა სლავურ ხალხებს კონტრრევოლუციური ეთნოგრაფიული ნაყარ-ნუყარი უწოდა. დასასრულს მისტერ უოტსონი ახდენს ულრიკა მაინჰოფის – “ფრაქცია წითელი არმიის” დასავლეთ გერმანელი ხელმძღვანელის საჯარო განცხადების ციტირებას სასამართლო მოსმენაზე 1972 წელს, რომელშიც მან მოიწონა “რევოლუციური განადგურება”. ჰიტლერული გერმანიის ანტისემიტიზმი – ეს მისთვის სხვა არაფერია, თუ არა ბრძოლა. “ოსვენციმი”, – წერს იგი თავის სტატიაში, ნიშნავდა იმას, რომ ექვსი მილიონი ებრაელი დახოცეს და გადაყარეს ევროპის ნაგავსაყრელზე იმისათვის, რომ ისინი იყვნენ ებრაელი “სქელჯიბიანები”.
მე ვიხსენიებ ამ მემარცხენე რასისტებს მხოლოდ იმიტომ, რომ ვაჩვენო ამორჩევა სინათლის შვილებსა და სიბნელის შვილებისა არც ისე იოლია, კეთილი და ბოროტი სიმეტრიულად ნაწილდებიან პოლიტიკური მიჯნების ორივე მხარეზე, მაგრამ სრულიად ნათელია ერთი რამ: მღელვარებას, წუხილს ვერსად წაუვალთ, ყოველივეს წახდენა და დაკნინება ამქვეყნად – პირად ცხოვრებაშიც და საზოგადოებრივშიც – აი, ჩვენი საარსებო შიში.
მაგრამ ხელოვნება და ლიტერატურა? როგორ არის მათი საქმე? რას იზამ, გარშემო ყველაფერი თავდაყირა მიდის, მაგრამ ჯერ კიდევ მთლად არ დაგვიკარგავს თავი, ჩვენ შეგვიძლია ვიფიქროთ და გავარჩიოთ ცუდი კარგისაგან, ვიგრძნოთ. მოღვაწეობისას უფრო ფაქიზი, დახვეწილი და ამაღლებული სახეობები არ ემორჩილებიან სიშმაგესა და აბსურდს, აქამდე არ გატეხილან და არ შეშინებულან. მწერლები განაგრძობენ წიგნების წერას, მკითხველები კი მათ კითხვას. შეიძლება, ძალიან ადვილი არ იყოს ჩავწვდეთ თანამედროვე ადამიანის შეგნებას, რომლის თავში სრული არეულობაა, მაგრამ, ყველა ამ ხმაურისა თუ დაბრკოლების მიუხედავად, კვლავ ხერხდება სიმშვიდის ზონაში შეღწევა, და აქ ჩვენ დავინახავთ, აღმოვაჩენთ ჩვენს ერთგულად მომლოდინე მსმენელს, რაც უფრო არეულია ცხოვრება, მით უფრო ძლიერია მისწრაფება მისი სათავეებისკენ, კრიზისთა უსასრული ცვლამ, რომელიც პირველი მსოფლიო ომიდან დაიწყო, ჩამოაყალიბა პიროვნების თავისებური ტიპი, ადამიანისა, საშინელი და უჩვეულო განსაცდელნი რომ განვლო და ამის შედეგად თავი დააღწია თითმის ყველა ცრურწმენას, უკუაგდო გაუმართლებელი იდეოლოგიები და შეუძლია შეითავსოს რაც გნებავთ უგუნურება, გრძნობს რა ამ დროს კოლოსალურ მოთხოვნილებას, ასე ვთქვათ, ხანგრძლივი ზოგადკაცობრიული სარგებლობის საგნებისადმი: ისეთებისადმი, მაგალითად, როგორიცაა სიმართლე, თავისუფლება და სიბრძნე. არა მგონია ვაჭარბებდე; ამის მრავალი მტკიცება არსებობს. რღვევა, დაშლა? რას იზამ, ბევრი რამ მართლაც იშლება. მაგრამ ჩვენ გავდივართ თავისებურ განწმენდას, თანაც ეს პროცესი უკვე დიდი ხანია გრძელდება, ვუბრუნდები რა პრუსტის “დაბრუნებულ დროს”, ვხედავ, რამდენად კარგად ესმოდა მას ყოველივე ეს. პრუსტის რომანი, რომელიც ასახავს პირველი მსოფლიო ომისდროინდელ ფრანგულ საზოგადოებას, ადასტურებს მისი ხელოვნების ძალას ხელოვნების გარეშე, რომელსაც არ ეშინია არც პირადი და არც საზოგადოებრივი კატაკლიზმებისა, დაჟინებით ამბობს პრუსტი, ჩვენ ვერ შევიცნობთ ვერც საკუთარ თავს და ვერც ჩვენს ახლობლებს, მხოლოდ ხელოვნება სძლევს ყველა დაბრკილებას, რომელთაც ქმნის ქედმაღლობა, ვნებათა ღელვა, გონება და ჩვევა, ჩვენი სამყაროს მოჩვენებითი რეალობა, მაგრამ არის ასევე სხვა უტყუარი რეალობა, რომელსაც ჩვენ წამდაუწუმ ვუშვებთ მხედველობიდან, ეს რეალობა ჩვენ გვიგზავნის სიგნალებს, რომელთა მიღება შეუძლებელია ხელოვნების გარეშე, პრუსტი მათ “ჭეშმარიტ შთაბეჭდილებებს” უწოდებს, უხელოვნებოდ არაფერი დაგვრჩებოდა, გარდა ლექსიკონისა, “იმ პრაქტიკულ მიზნებს რომ გამოსახავს, რომელთაც ჩვენ შეცდომით ცხოვრებას ვუწოდებთ”, მსგავსი მნიშვნელობით განმარტა ეს პრობლემა ტოლსტოიმაც. მის ნაწარმოებში “ივან ილიჩის სიკვდილი” ლაპარაკია ასევე “პრაქტიკულ მიზნებზე, რომლებიც ჩვენგან სიცოცხლესაც და სიკვდილსაც მალავენ. სიკვდილისწინა ტანჯვის დროს ივანე ხდება პიროვნება, “გმირი”, რომელიც უკუაგდებს ყოველგვარ ყალბს და იძენს უნარს დაინახოს აქამდე მისთვის ფარული `პრაქტიკული მიზნები”.
პრუსტმა შეძლო შეენარჩუნებინა წონასწორობა ხელოვნებასა და რღვევას შორის; იგი ამტკიცებდა, რომ ხელოვნება – ეს არის ცხოვრებისეული მოთხოვნილება, გრანდიოზული თავისუფალი რეალობა, რაღაც მაგიური ძალა. მაგრამ ხელოვნებამ კარგა ხანია დაკარგა წინანდელი კავშირი ადამიანური ყოფის საფუძვლებთან, ისტორიკოსი ედგარ ვინდი ნაშრომში “ხელოვნება და ანარქია” შენიშნავს, რომ უკვე ჰეგელთან ხელოვნება აღარ განასახიერებს უმნიშვნელოვანეს ადამიანურ იმპულსებს, ახლა ამ იმპულსებს ემსახურება მეცნიერება თავისი “რაციონალური შემეცნების მყარი, ძლიერი გონით”. ხელოვნებამ უკანა პლანზე გადაიწია, სადაც წარმოიქმნა “ვრცელი და გასაოცრად მრავალფეროვანი ფონი” მეცნიერების საუკუნეშიც ადამიანები განაგრძობდნენ ხატვას და ლექსების წერას, – ამბობს ჰეგელი, მაგრამ, რაც უნდა საუცხოონი იყვნენ ღმერთები ხელოვნების თანამედროვე ნაწარმოებებში, რა კეთილშობილებით და სრულყოფილებითაც უნდა გვაცვიფრებდნენ ჩვენ “მამა ღმერთისა და დედა მარიამის სახებანი”, – ყოველივე ამაოა: ჩვენ მუხლს აღარ ვიდრეკთ მათ წინაშე, მას შემდეგ, რაც შევწყვიტეთ მოწიწებით მუხლის მოდრეკა, კარგა ხანი გავიდა. გამომგონებლობამ, თამამმა აღმოჩენებმა და სიახლემ შეცვალა ხელოვნების “უშუალობა”. ჰეგელის თანახმად, სპეტაკი ხელოვნების უმნიშვნელოვანესი მიღწევა ისაა, რომ, გათავისუფლდა რა თავისი ძველი მოვალეობისაგან, ის აღარ არის “სერიოზული” და ახლა ფორმის სიფაქიზის წყალობით ეხმარება ადამიანს თავი დააღწიოს არსებობის არასრულფასოვნებასთან მტანჯველ კავშირს, მართლაც არ ვიცი, თუ ვინმე გაბედავს დღეს გამოვიდეს ხელოვნების დამცველად, ხელოვნებისა, რომელიც აღამაღლებს სულს ხელოვნებაზე, არ ვარ დარწმუნებილი იმაშიც, რომ ამჟამად სწორედ რაციონალური შემეცნების სული (გონი) ნთქავს მეცნიერებაში ადამიანის ძირითად იმპულსებს. არ არის გამორიცხული, რომ ახლა ისინი მიპყრობილნი არიან (შესაძლოა დროებით) ჩემ მიერ აღწერილ კრიზისზე.
XIX საუკუნეში ევროპაში კიდევ იყვნენ მწერლები, რომელთაც პრინციპულად არ სურდათ უგულებელყოთ ლიტერატურის კავშირი ადამიანური ყოფა-არსებობის საფუძველთან, ამაზე ფიქრიც კი ტოლსტოისა და დოსტოევსკის მკრეხელობად მოეჩვენებოდათ, მაგრამ დასავლეთში დიდმა ოსტატებმაც კი ზურგი შეაქციეს ფართო საზოგადოებას, ახდენენ რა თავიანთი სიძულვილის დემონსტრირებას საშუალო მკითხველისა და ბურჟუაზიული ბრბოს მიმართ, მათ შორის საუკეთესოებს საკმაოდ კარგად ესმოდათ, თუ რა ტიპის ცივილიზაცია წარმოქმნა ევროპამ “შესანიშნავი, მაგრამ არამყარი, სუსტი, გარდამავალი, კატასტროფისათვის განწირული”, როგორც წერს ისტორიკოსი ერიკ აუერბახი; ზოგიერთი ამ მწერალთაგანი, განაგრძობს იგი, ქმნიდა “უცნაურ და გაუგებარ შიშისმომგვრელ ნაწარმოებებს”, ანდა ახდენდნენ მკითხველის შოკირებას პარადოქსული და უკიდურესი აზრებით. მათი უმეტესობა არც კი ცდილობდა გაეთვალისწინებინა საკუთარი ნაწარმოებების მსოფლგაგება ან ბრბოსადმი ზიზღის გამო, ან საკუთარი შთაგონებისადმი მოკრძალებისა და ან კიდევ რომელიღაც ტრაგიკული სისუსტის გამო, რომლებიც ხელს უშლიდა მათ ყოფილიყვნენ ერთდროულად უბრალონიც და გულწრფელნიც.
XX საუკუნეში ეს მწერლები ინარჩუნებენ თავიანთ გავლენას, რადგან, მიუხედავად მოჩვენებითი რადიკალიზმისა და ნოვატორობისა, ჩვენი თანამედროვენი ძალიან კონსერვატულები არიან, ისინი კვალდაკვალ მისდევენ თავიანთ XIX საუკუნისდროინდელ ბელადებს ძველი დროშებით, განმარტავენ რა ისტორიას და საზოგადოებას წინა საუკუნის კანონებით. მაშინ რაღა ქნას მწერალმა, თუკი მას დღეს ესმის, რომ ლიტერატურას კვლავ შეუძლია გახდეს ენერგიის ცენტრი, თუ იგი აღიარებს, რომ გაჩნდა მწვავე საჭიროება დავუბრუნდეთ პერიფერიიდან შუაგულს – უბრალოსა და უტყუარს? რა თქმა უნდა, ვერ დავუბრუნდებით შუაგულს, ცენტრს მხოლოს იმიტომ, რომ ასე გვსურს. მაგრამ დროა გავიგოთ, რომ ჩვენგან ამას ელიან და კრიზისის ძალა იმდენად დიდია, რომ გული, ალბათ, თავისთავად ცენტრისკენ გაგვიწევს, აქ ვერავითარი მზა რეცეპტი ვერ გვიშველის, არ შეიძლება მწერლების დამოძღვრა, მათმა წარმოსახვამ გზა თვითონ უნდა მოძებნოს. შეიძლება მხოლოდ მხურვალედ იოცნებო, რომ მათ – ე. ი. ჩვენ, დავბრუნდეთ ცხოვრების პერიფერიიდან და შევწყვიტოთ კაცობრიობის არასარწმუნოდ ასახვა. როგორ აფასებენ საკუთარ თავს ჩვეულებრივი ამერიკელები, და როგორ ვაფასებთ მათ ჩვენ – ფსიქოლოგები, სოციოლოგები, ისტორიკოსები, ჟურნალისტები და მწერლები? დებენ რა ჩვენთან ხელშეკრულებას საჯაროობის შესახებ, ადამიანები ხედავენ თავიანთ თავში მხოლოდ იმას, რაც ჩვენთვის ისედაც მეტისმეტად ნაცნობია. ხელშეკრულებით გათვალისწინებული საჯაროობის ეს მაგალითები, რომლებმაც თავი მოაბეზრა როგორც რობ გრიიეს, ასევე მეც, თანამედროვე მსოფლმხედველობიდან მომდინარეობს. ჩვენს წიგნებში ვაცხოვრებთ მომხმარებელს, მოსამსახურეს, ფეხბურთის მოყვარულს, შეყვარებულს, ტელემაყურებელს, ხელშეკრულების შუქზე საჯაროობის შესახებ მათი ცხოვრება – ეს ერთგვარი სიკვდილია. მაგრამ არის სხვა ცხოვრებაც, ჩვენი ჭეშმარიტი “მეს” დაჟინებული, შეუპოვარი განცდით რომ წარმოიქმნება, რომელიც უარყოფს ხელშეკრულების ყველა იარლიყს, სწორედ ისე, როგორც მთელ ამ ყალბ სიცოცხლეს – სიცოცხლეს როგორც სიკვდილს. და, ის რომ ყალბია, ეს ჩვენ მშვენივრად ვიცით და ვაგრძელებთ მალულად, უწესრიგოდ მისდამი წინააღმდეგობას, რადგან ასე გვიკარნახებს ჩვენი ინტუიცია. შესაძლოა, კაცობრიობას არ ძალუძს რეალობის ძალიან დიდი დოზით ატანა, მაგრამ ასევე აუტანელია მისთვის სიცრუისა და სიყალბის მეტისმეტად დიდი დოზები.
ჩვენ არ ვართ მაღალი აზრისა ჩვენს თავზე უბრალოდ არ ვუფიქრდებით იმას, რას წარმოვადგენთ. ჩვენ გამართლებას ვუძებნით თავს კოლექტიურ საქმეთა შესრულებებით, რომლებიც გაცილებით უფრო “მნიშვნელოვანია” ჩვენზე, რეაქტიული თვითმფრინავი, რომლითაც ჩვენ, ყოვლად ჩვეულებრივი ადამიანები, გადავლახავთ ატლანტიკის ოკეანეს ოთხ საათში, განასახიერებს იმ ღირებულებებს, რომლებზედაც ჩვენ შეგვიძლია პრეტენზია განვაცხადოთ. და უეცრად ვიგებთ, რომ დროა დაიხუროს დასავლეთის ბაღები, რომ ახლოვდება ჩვენი კაპიტალისტური ცივილიზაციის დასასრული. რამდენიმე წლის წინათ სირილ კონოლი წერდა, რომ ჩვენ მოგველის “აბსოლუტური გადაგვარება, რომელიც უფრო მეტია, ვიდრე კაპიტალისტური სისტემის მარცხი, ეს იქნება თვითონ სინამდვილის ბუნების გრანდიოზული ცვლილება, რომლის განჭვრეტა არ შეეძლო არც კარლ მარქსს და არც ზიგმუნდ ფროიდს”. სხვა სიტყვებით, ჩვენ ჯერ კიდევ საკმარისად არ დავქუცმაცებულვართ და კიდევ უფრო უნდა დავქუცმაცდეთ. არ ვიცი, ვუწოდო ამას ჭკვიანური ანალიზი თუ ჭკვიანის ანალიზი. ეს კატასტროფაა და, მეტი რომ არ ვთქვათ, სისულელე იქნებოდა გვეწოდებინა მისთვის გამარჯვება, როგორც ამას ზოგიერთი პოლიტიკოსი ცდილობს. მინდა თქვენი ყურადღება გავამახვილო იმაზე, რომ ინტელექტუალური საზოგადოების განკარგულებაშია საყოველთაოდ მიღებული წარმოდგენების მთელი რეესტრი საზოგადოების, ადამიანური ბუნების, სოციალური კლასების, პოლიტიკის, სექსის, ცნობიერების, ფიზიკური სამყაროს და ევოლუციის შესახებ. ცოტა მწერალმა ყველაზე საუკეთესოებმაც კი თუ მოიცალა გადაესინჯა, გადაეთვალიერებინა ეს წარმოდგენები, ეს სხვადასხვა ჭეშმარიტება. ჯოისმა და ლოურენსმა მხოლოდ სხვებზე ნათლად გამოხატეს ისინი თავიანთ ნაწარმოებებში. ჩვენ მათ ყველგან ვამჩნევთ და არავინ სერიოზულად არ აყენებს ამას ეჭვქვეშ. რამდენმა მწერალმა გადაიკითხა ლოურენსი კრიტიკულად
20-იანი წლების შემდეგ ან გამოთქვა თავისი დამოუკიდებელი თვალსაზრისი სექსის ძალაზე და ადამიანური ინსტინქტების სამრეწველო ცივილიზაციისადმი დამოკიდებულებაზე? უკვე თითქმის ერთი საუკუნეა ლიტერატურა ახდენს მსგავსი იდეების, მითებისა და სტრატეგიის ექსპლოატაციას, “ყველაზე სერიოზული კრიტიკოსები ბოლო ორმოცდაათი წლის მანძილზე”, ამბობს რობ გრიიე, დიახ, მართლაც სტატიები თუ წიგნები გამუდმებით ადასტურებენ ამ ყველაზე სერიოზული კრიტიკოსების ყველაზე სერიოზულ აზრებს (რომლებიც მომდინარეობენ ბოდლერიდან და ნიცშედან, მარქსიდან და ფროიდიდან და ა. შ.). ის, რასაც რობ გრიიე ლაპარაკობს ხასიათის შესახებ, შეიძლება მივაკუთვნოთ იდეებსაც, რომლებიც წარმოადგენს ყოველგვერი ბანალობის გამეორებას მასობრივი საერთო საზოგადოების, დეჰუმანიზაციის შესახებ და ა.შ. როგორ მოგვაბეზრეს მათ თავი! და რა ცუდად გამოხატავენ ისინი ჩვენ არსს! მათეული ასახვა ჩვენ უფრო მეტად არა გვგავს, ვიდრე წყალხმელეთა თუ სხვა მონსტრების ფიტულები, პალეონტოლოგიურ მუზეუმში რომ ინახება. სინამდვილეში კი ჩვენ გაცილებით უფრო მოძრავი და მოქნილი ვართ, ენაწყლიანები და საერთოდ უფრო რთული და თანაც ეს ყველას მშვენივრად ესმის.
მაშ, რაღა არის ახლა შუაგულში? ამჟამად აქ არც ხელოვნებაა, არც მეცნიერება, არამედ თვითონ ცდა მშფოთვარე და დაბნეული ადამიანებისა, გაიგონ გადარჩებიან თუ საბოლოდ დაიღუპებიან, ადამიანთა მთელი მოდგმა, ერთად თუ ცალ-ცალკე, ამაში მონაწილეობს. ამ დროს მნიშვნელოვანია, ბალასტისაგან გათავისუფლება (ზედმეტი ტვირთი), უნდა მოვიცილოთ თავიდან ყოველგვარი ზედმეტი, თავისი წარმოსახვითი ტვირთით და საყოველთაოდ ცნობილი უხამსობით, მივენდოთ საკუთარ შეფასებებს და ვიმოქმედოთ დამოუკიდებლად. კონრადი მართალი იყო, მოუწოდებდა რა ჩვენი “მეს” იმ ნაწილს, ზემოდან რომ გვაქვს მონიჭებული. სწორედ ის უნდა ვიპოვნოთ უამრავი სისტემის ნამსხვრვებში. ამ სისტემების კრახს შეუძლია მოგვიტანოს კეთილსასურველი და ესოდენ აუცილებელი გათავისუფლება იარლიყებისაგან გათავისუფლება ცნობიერებისა, რომელიც დატანჯულია გაცვეთილი და ცრუ განსაზღვრებებით.
მე სულ უფრო და უფრო ხშირად ვამბობ უარს იმ შეხედულებაზე, რომელთაც ასე დიდხანს ვუჭერდი მხარს ან კიდევ ვთვლიდი, რომ მხარს ვუჭერ, რადგან მათ ყველა ეთანხმება, ვცდილობ გავერკვე, რით ვცხოვრობ სინამდვილეში და რით, რის საფუძველზე ცხოვრობენ სხვები. რაც შეეხება ხელოვნებას, როგორც ის ჰეგელს ესმოდა, ხელოვნებას გათავისუფლებულს “სერიოზულობისაგან”, რომელიც იფურჩქნება და გადადის რა უკანა პლანზე, და ფორმის სიფაქიზის წყალობით სულს არსებობის არასრულყოფილების მტანჯველი კავშირისაგან იხსნის, ახლა, კაცობრიობის გადარჩენისათვის ბრძოლის ეპოქაში, მას უბრალოდ ადგილი აღარ რჩება. თუმცა, აქედან არ უნდა დავასკვნათ, რომ ადამიანებს, რომლებიც ამ ბრძოლაში არიან ჩაბმული, ჰუმანიზმის მხოლოდ რუდიმენტები (რაიმე გამქრალი მოვლენის კვალი, ნაშთი) გააჩნიათ, შორს არიან კულტურისაგან და ხელოვნების არაფერი გაეგებათ, ჩვენი მანკიერებები და ნაკლოვანებები მხოლოდ ადასტურებენ ჩვენი შეგნებისა და კულტურის სიმდიდრეს. ჩვენ ძალიან ბევრი რამ ვიცით და ბევრ რამეს ვგრძნობთ. ბრძოლას, რომლისგანაც შეძრწუნებულია კაცობრიობა, მივყავართ უბრალოებისაკენ, ის ახლებურად გაგვააზრებინებს ღირებულებებს და გვიხსნის იმ ტრაგიკული სისუსტისაგან, რომელიც ხელს უშლის მწერლებს ისევე როგორც მკითხველებს იყვნენ ერთდროულად უბრალონიც და გულწრფელნიც.
მწერლებს ძალიან აფასებენ. მათ საოცარი მოთმინებით იტანს ინტელიგენცია, განაგრძობს რა მიუხედავად მრავალი იმედგაცრუებისა მათ კითხვას იმ იმედით, რომ ხელოვნება აუწყებს მათ ისეთ რასმე, რასაც ვერ მოისმენ, ვერ გაიგონებ ღვთისმეტყველების, ფილოსოფიის, სოციოლოგიისა და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებისაგან. ბრძოლამ არსებობის შიგ შუაგულში გამოიწვია კოლოსალური, მტანჯველი მოთხოვნილება, წყურვილი კიდევ უფრო ფართო, დახვეწილი, უფრო სრული, თანმიმდევრული და ყოველმხრივი წარმოდგების შესაქმნელად იმის შესახებ, რას წარმოვადგენთ ჩვენ, რანი ვართ და რისთვის ვცხოვრობთ ამ ქვეყანაზე. ყოფიერების შუაგულში ადამიანი ებრძვის კოლექტივის დიქტატს თავისი თავისუფლებისათვის, ინდივიდი ებრძვის დეჰუმანიზაციას თავისი სულისთვის, და, თუ მწერლები არ უბრუნდებიან ამ შუაგულს, არა იმიტომ, რომ ის ვიღაცამ დაიკავა. არა, ის თავისუფალია და მათ შეუძლიათ შევიდნენ შიგ, თუკი მონდომებენ.
აზრი მდგომარეობისა, რომელშიც ჩვენ ვიმყოფებით, რთულ, არეულ, არაჯანსაღ მდგომარეობაში, ვლინდება იმ გაელვებების წყალობით, პრუსტი და ტოლსტოი “ჭეშმარიტ შთაბეჭდილებებს” რომ უწოდებდნენ. ეს აზრი მჟღავნდება და კვლავ იმალება, გვტოვებს რა პირისპირ ჩვენს ეჭვებთან, მაგრამ ჩვენ აღარასოდეს დავკარგავთ კავშირს იმ სიღრმეებთან, საიდანაც მოაღწიეს ჩვენამდე ამ ნაპერწკლებმა, შეგრძნება ჩვენი რეალური შესაძლებლობისა იმ ძალებისა, თვითონ სამყაროში რომ მოვიპოვებთ და შევიძენთ, ასევე მოდის და მიდის. ჩვენ არ მივისწრაფით ვისაუბროთ ამ თემაზე, რადგან ვერაფერს ვამტკიცებთ, ვერ გამოვხატავთ სიტყვებით და, საერთოდ, ცოტა ვინმე თუ გაბედავს დაიწყოს ასეთი ლაპარაკი, რადგან მაშინ მოგვიწევდა გველაპარაკა სულზე. ამას კი ჩვენთან ტაბუ ადევს. აი, რატომ არ იღებს ხმას არავინ, თუმცა თითქოს ყველამ იცის ამის შესახებ.
ლიტერატურის მნიშვნელობა გამოიხატება ამ – ხან ფეთქებად, ხან კიდევ ქრობად – “ჭეშმარიტ შთაბეჭდილებებში”. რომანი გამუდმებით მერყეობს საგნების, საქციელ-მოქმედებების, სახეების და სხვა სამყაროებს შორის, “ჭეშმარიტ შთაბეჭდილებებს” რომ გვიგზავნის და გვარწმუნებს: სიკეთე, რომელსაც ასე ჯიუტად ვებღაუჭებით ხოლმე ბოროტების საპირისპიროდ, – სრულიადაც არ არის ილუზია.
ყოველმა რომანისტმა, ლიტერატურას თავისი ცხოვრების წლები რომ მიუძღვნა, არ შეიძლება არ იცოდეს ამის შესახებ. არ შეიძლება შევადაროთ რომანი ეპოსს ან პოეტური დრამის ძეგლებს, მაგრამ რომანი ეს არის საუკეთესო, რისი უნარიც ჩვენ დღეს გვაქვს. ის ერთგვარი გვიანდელი მინაშენია ქოხი, რომელშიც სული თავშესაფარს პოულობს, რომანი, როგორც ქანქარა, იძვრის, მოძრაობს, რამდენიმე ჭეშმარიტ შთაბეჭდილებასა და ცრუ შთაბეჭდილებათა უმრავლესობას შორის, რომლებიც შეადგენენ იმის დიდ ნაწილს, რასაც ჩვეულებრივ სიცოცხლეს უწოდებენ, ის გვაუწყებს, რომ ყოველ ადამიანს ეძლევა სხვადასხვა ეგზისტენციის (არსებობა) უმრავლესობა, რომ ერთიანი ყოფა, არსებობა – ეს, ნაწილობრივ, ილუზიაა, და ეს სხვადასხვაგვარი ეგზისტენცია რაღაცას ნიშნავს, რაღაცას ესწრაფვის, რაღაცას ახორციელებს. რომანი გვპირდება ჩვენ აზრს, ჰარმონიას და სამართლიანობასაც კი. კონრადი მართალი იყო: ხელოვნება ცდილობს მოძებნოს, იპოვნოს სამყაროში, მატერიაში, ისევ როგორც ცხოვრებისეულ მოვლენებში, რაიმე ფუძემდებლური, არსებითი, წარუვალი.
