მე და ჩემი ძმა მესამე კლასში ვიყავით, როცა ზუგდიდში მარჯანიშვილის თეატრის დასი ჩამოვიდა და ჩვენმა ნათესავმა, მსახიობმა კოტე თოლორაიამ, დიდიან-პატარიანად დაგვპატიჟა სპექტაკლ “ბახტრიონზე”.

ალბათ ოქტომბრის ბოლო იქნებოდა, მოღრუბლული იყო და თბილად გვეცვა. თეატრის კიბეებთან ჟურნალისტი და ოპერატორი დაგვხვდნენ. დედაჩემი არ დაიბნა – სახელოვანი ხალხი ჩამოვიდა და მოხარული ვართ, რომ ამ წარმოდგენას ვესწრებითო.

ამდენი ნამდვილი მსახიობი მანამდე მხოლოდ კინოში მენახა, უფრო ზუსტად – ტელეეკრანზე, რომელიც უწყვეტი უშუქობის ფონზე დროდადრო გამოანათებდა ხოლმე ჩვენს ბავშვობაში. ცეცხლი ტრიალებდა სცენაზე, გმირები ხმალ-ხანჯალს აკვესებდნენ სამშობლოსათვის, მსხვერპლად ეწირებოდნენ, დიდებული სანახაობა იყო.

(ზუგდიდი, შალვა დადიანის სახელობის თეატრი)

დღეს არც ერთ თეატრმცოდნეს კარგი არაფერი წამოსცდება თემურ ჩხეიძის ამ სპექტაკლზე, მაშინ კი დაწყებითი კლასის მოსწავლეებისთვის შთამბეჭდავად მოჩანდა ყველაფერი, განსაკუთრებით კი ერთი პერსონაჟი – ქადაგი, რომელსაც საქვეყნოდ ­­ცნობილი ოთარ მეღვინეთუხუცესი ასრულებდა და, გარდა იმისა, რომ “დათა თუთაშხიას” წყალობით ისედაც პოპულარული გამხდარიყო, აქ მაინც ყველასგან გამოირჩეოდა.

მსახიობების ყოველ მოძრაობას ხარბად ისრუტავდა მაყურებელი. საომარი მზადყოფნა რომ გამოცხადდა და განათების ნაცრისფერ შუქში იარაღმაც გამოანათა, ჩემი ძმა მეუბნება: “ბიჭოო, რა მაგარია! არ მაჩუქებენ?” “რად გინდა”, – ვამბობ ჩურჩულით, – “მართალიანი კი არ არი, ისე, ვითომ, სათამაშოა”. ჩემს ძმას კარგად ახსოვს, როგორ მოგვცეს სოფელში სტუმრად მოსულმა ჯარისკაცებმა ნაღდი ა-კა-ესის ტყვიები, მერე ბაბუამ რომ გადაგვიყარა, რად გინდათ, მხედრიონელების ნაჩუქარიაო.

წარმოდგენის შემდეგ, როცა მსახიობების “პაკლონი” და არნახული ტაშისცემა მორჩა, ქადაგმა ითხოვა სიტყვა. იმ დღეს პირველად ვნახე ოთარ მეღვინეთუხუცესი როლს გარეთ და, სიმართლე გითხრათ, მეუცხოვა. რაღაცნაირად გაუგებარ და მოულოდნელ სიტყვებს ამბობდა. პერსონაჟის ტყავიდან თავდაღწეული, თითქოს ჯერ კიდევ მისით იყო შებოჭილი, მაგრამ პიესის ენით კი არ ლაპარაკობდა, არამედ თანამედროვე, მარტივი სიტყვებით. ეს სიმარტივე მას ბრძენის, ვაჟკაცის, ზებუნებრივი პიროვნების იერისგან ძარცვავდა და ჩვეულებრივ, რიგით მოკვდავს ამსგავსებდა.

– მძიმე ჟამი უდგას საქართველოს, – ამბობდა ქადაგი, – სამოქალაქო ომებმა და ძმათა შორის დაპირისპირებამ სავალალო შედეგებამდე მიგვიყვანა. ამას დაემატა დაკარგული ტერიტორიები, ათასობით დევნილი საკუთარ სამშობლოში. ბევრი ფიქრის დრო არ არის. უნდა გამოვიჩინოთ გონიერება და სიფხიზლე, გავაკეთოთ სწორი არჩევანი და მხარი დავუჭიროთ ედუარდ შევარდნაძეს – მხოლოდ მას შეუძლია, ქვეყანა განვითარების გზაზე დააყენოს…

…მას შემდეგ დიდი ხანი გავიდა და ერთმანეთის მიყოლებით შეიცვალა მმართველი პარტიები, უმაღლესი ხელისუფლება, აღზევებული ჩინოვნიკები აღარავის ახსოვს. ისევ ძველი და ახალი თაობის პოლიტიკოსები თუ გაიხსენებენ ერთმანეთს, საეჭვო წარსული და გამოცდილების უქონლობა რომ წამოაძახონ. სამაგიეროდ, შეუძლებელია დავიწყებას მიეცეს ბავშვის მეხსიერებაში დალექილი სურათი, როგორ მოუწოდებდა ოქტომბრის მოღრუბლულ დღეს სცენაზე შემართული ახოვანი ქადაგი სიცივით მობუზულ ხალხს, საარჩევნო ყუთთან მისვლისას არ დავიწყებოდათ ერთადერთი რეალური კანდიდატი, რომელიც ქვეყანას განვითარების გზაზე დააყენებდა.

– ქურდები არიან ბიზანტიელები: სჯული ებრაელებს მოჰპარეს, ენა – ძველ ბერძნებს, ბულგარელებს – ცეტინიუმი, სომხებს – ანისი, ბასიანს გადაღმა ქვეყნები – ქართველებს, ხოლო სინდისი ვერავის წაგლიჯეს, რადგან ასეთი რამ არა სჭირიათ ჯერაც…

მოგზაურობა არ მიყვარს საერთოდ. ვისაც არ ვეუბნები, უკვირს ყველას. ჩემი პროფესიის პატრონი კაცისგან მაინც. ჩაიღიმებენ ხოლმე, ჩაიღიმებენ ყოვლისმცოდნედ, დინჯად, საკუთარი თავით კმაყოფილი გამომეტყველებით… მიჩვევის პროცესი მიყვარს, როცა გრძნობ, როგორ ხდება შენი რაღაც უცხო, რაღაც იქამდე განუცდელი, როგორ გიყვარდება მშვიდად, აუღელვებლად, მდორედ ადგილები, ნივთები, ადამიანები.

ძველებური ქალაქები თუ იცით, აი, ალაგ-ალაგ მოკირწყლული ქუჩებით, ცოტა მანქანით, გაუმართავი კანალიზაციით, რომელსაც მხოლოდ ადგილობრივები ამჩნევენ და ულვაშა მერებით? პორტუგალია ჩემთვის მასეთი ქალაქების, დარდიანი მუსიკისა და აღმოსავლეთის სულშერეული ევროპული არქიტექტურის სამშობლოა. წელს ვიყავი პორტუგალიაში. მეგობარი მყავს ჩემი ანტიპოდი, ჩემოდნების ჩალაგება ქვეყანას ურჩევნია, ამტკიცებს, გამგზავრების მოლოდინზე უკეთესი შეგრძნება არ არსებობსო, იმას წავყევი, დამიჩემა, სცადეო, რას კარგავო.

ჩასულებმა ვათვალიერეთ ბევრი, ვიარეთ გაუთავებლად, გადავიღეთ, თუ რამის გადაღება შეიძლებოდა: ქუჩები, კაცები, ქალები, პორტში მდგარი სათევზაო გემები, ბავშვები. დავესწარით რაღაც პატარა დღესასწაულს, რომლის სახელიც ვერ დავიმახსოვრე, ვიყიდეთ სუვენირები. პირველ ორ დღეს დაგვყვებოდა მასპინძელი, მერე მობეზრდა, არც ჩვენ გვიხვეწნია და არც იმას გამოუდვია თავი. დავიკარგებოდით დილით და გამოვჩნდებოდით ნაშუადღევს, დავიკარგებოდით საღამო ხანს და მივიდოდით სასტუმროში შუაღამეგადასულზე. ფრანგი გვყავდა მასპინძელი, აქეთ დედ-მამა გადმოსახლებულიყო მისი, ჟანი ერქვა. კვირის თავზე ჟანმა, რითი ამაყობთ თქვენს ქალაქშიო.
ნარიყალა გაგვახსენდა, ვუთხარით, მდინარეში ჩაძირული ხეები, შუქის თამაში ტალღებზე შებინდებისას, რუსთაველის თეატრი და საქანელას ქუჩა, – არის ასეთი ქუჩა თბილისში. იცინა, კარგი ქალაქი ყოფილაო, გვითხრა. იქითაც ვკითხეთ. ჩვენო პორტი გვაქ და თეატრიო, ვიღაც იქაური მსახიობის სახელობის. კიდევ-მეთქი? კიდევ ფესტივალიო, ყოველ წელს ტარდება და ახლაც ორ დღეში დაიწყებაო. ჩავეკითხეთ, გამოვიძიეთ, ცნობილი დასები ჩამოდიან სათამაშოდ თუ მოყვარულები, პორტუგალიელები მარტო თუ უცხოელებიც-მეთქი. ჯერ გაუკვირდა, გაიღიმა მერე და არაო. თუ გენდომებათ, წაგიყვანთ და თქვენ თვითონ ნახეთო. რა გვეთქმოდა. სული კბილით გვეჭირა იმ ორ დღეს.

დილით უთენია გამოგვიარა ჟანმა, წაგვიყვანა პორტში, დაგვაყენა წინ. ვდგავართ, სხვა რა გზა გვაქვს. შაბათი დღე იყო, დაიწყო ხალხმა მოსვლა, მთელი ქალაქი შეიკრიბა ლამის, დიდიან-პატარიანად. მთელი ქალაქი, ოღონდ როგორები, იცით? კაცები – საგანგებოდ გარეცხილპერანგიანები, ზედაღილშეხსნილები, ქალები – ვისაც როგორ მოუხერხდებოდა. მერე სადღაც ჩაბერეს საყვირებს და დაიწყო ნელ-პორტში ნავების შემოსვლა, მოადგნენ ნაპირს და ჩვენ რომ გვეგონა, – მე და ჩემს მეგობარს, – საყოველდღეო ამბავს ვუცქერდით, იხუვლა უცებ ასამდე ბავშვმა და გადმოცვივდნენ ნავებიდან ნაპირზე, ყველა – გრიმით, ყველა – კოსტიუმით, ზოგი – შლაპით, ზოგი – ტროსტით, ზოგი – პენსნეთი. არ მინახავს არაფერი უფრო შთამბეჭდავი, ვიდრე არეულ რიგებად მომავალი, წიგნის პერსონაჟებად გადაცმული ამ სახეალეწილი ბავშვების გუნდი. ”წელს ”განძის კუნძულს” ითამაშებენ”, – გვითხრა ჟანმა ისე, რომ თავი არც მოუბრუნებია ჩვენკენ. მერე მთელი ეს მომლოდინე ხალხი გავყევით უკან ამ ჭრელ, თავზეხელაღებულ, გაყაჩაღებულ თითისტოლა გოგო-ბიჭებს, დავიფიცებ, არც ერთი არ იყო თხუთმეტ წელზე მეტის. ვიარეთ ასე ყველამ თეატრის შენობამდე, ვუკრავდით ტაშს, ვუსტვენდით, პერსონაჟების გამოცნობას ვცდილობდით.

თეატრთან დავიშალეთ, ბავშვები შენობაში შევიდნენ, დიდები იქვე კაფეებს შევესიეთ, ჟანმა – სპექტაკლი 12-ზე დაიწყებაო. იქვე გავარკვიეთ აღელვებულებმა – დაახლოებით ოციოდე წლის წინ ერთ ჩვეულებრივ მასწავლებელს, ინგლისურისას, მოსვლია აზრად სკოლაში სპექტაკლის დადგმა, ენას ბავშვები ასე უკეთ ისწავლიანო. მსურველი იმდენი გამოჩენილა, იმდენი უშრომიათ და სპექტაკლიც ისეთი კარგი გამოსულა, მეორე წელსაც გაუმართავთ, მესამე წელსაც. მერე ქალაქის მერიას უთავებია საქმე და იმ დღეს იქ ისეთი ადამიანებიც დაგვანახა ჟანმა, საგანგებოდ წარმოდგენის საყურებლად რომ ჩამოსულიყვნენ და სიამოვნებით მიირთმევდნენ ნამცხვარს. თურმე ყოველ წელს ქალაქის თეატრის სცენა ორი დღით ეთმობათ ბავშვებს, ქალაქის ყველა სკოლაში არის თეატრალური წრე, წინასწარ ტარდება მკაცრი კონკურსი, საგანგებო ჟიური არჩევს ორ საუკეთესო სპექტაკლს და ჰაიდა. დანარჩენები, გული რომ არავის დასწყდეს, სპექტაკლის შემდეგ კოსტიუმებში გამოწყობილები გამოდიან ქალაქში და წელიწადის ამ ორ დღეს თავიანთი რჩეული წიგნის გმირებად ცხოვრობენ.

წარმოდგენა ზუსტად თორმეტზე დაიწყო და მიუხედავად იმისა, რომ პორტუგალიური ერთი სიტყვაც არ მესმის, არასდროს ისეთი ბედნიერი არ ვყოფილვარ, როგორც მაშინ, როცა ვხედავდი, როგორ ელაპარაკებოდა სცენაზე კალე ბლუმკვისტი ადმირალ ბენბოუს, როგორი რიხით დაიარებოდა ულვაშებმიხატული პატარა გოგო, როგორ თამაშობდა ჯონ სილვერს, როგორ კოჭლობდა, როგორ ეჭირა ხელში საიდანღაც ნათხოვარი ძველებური ტროსტი და მბრძანებლობდა, როგორ ჭყიოდა თუთიყუში და როგორი გულისკანკალითა და სიამაყით უცქერდა პარტერში მსხდომი მაყურებელი თავზე წამომდგარ საკუთარ მომავალს, მომავალს, რომელსაც ორი დღით ქალაქში ლამის ყველაფრის უფლება ჰქონდა.

იმ საღამოს მე ჯონ სილვერი ნაყინზე დავპატიჟე და ავიხდინე მთელი ჩემი ბავშვობის ოცნება. გემიდან გაქცევის შემდეგ რას აკეთებდით-მეთქი, ვკითხე. ვყაჩაღობდი და განძს ვმალავდიო, მითხრა. ჟანმა მერე ექვსი წლის ბიჭი გამაცნო, სპექტაკლში არ თამაშობდა ის ბიჭი, არაბი ვაჭარივით ეცვა. რატომ გამაცანი-მეთქი და თუთიყუშს ლაპარაკი ამან ასწავლაო. კვირასაც სპექტაკლი იყო, რაღაც თავისი ითამაშეს, პორტუგალიური. მე და ჩემს მეგობარს თეატრში აღარ შეგვიხედავს, ქუჩაში დავდიოდით მთელი ორი დღე, ნამცხვრის ჭამის, სიცილისა და ლაპარაკის მეტი არაფერი გვიკეთებია.

სექტემბერში ჩემთან, მეცხრე კლასში, პირველად შესულმა ვიკითხე, ”განძის კუნძული” თუ წაგიკითხავთ-მეთქი და სამმა ასწია მარტო ხელი. თეატრთან როგორ ხართ-მეთქი და ვყოფილვართო. აი, მაშინ იყო, რომ გული დამწყდა, გული დამწყდა და დამენანა, დამენანა და ვიფიქრე: რა მოხდება, რა მოხდება, რომ ჩვენც…

მაიკლ პიარნი (Michael Pearn) გვთავაზობს საკუთარ შეცდომებზე სწავლის 10-საფეხურიან სისტემას. პირველი სამი საფეხური მოტივაციის გაზრდას ემსახურება, ხოლო დანარჩენი შვიდი – წარმატების ხელშეწყობას.

ვრცლად 

ჩემს ფობიებზე გიყვებოდით. ამ რამდენიმე დღის წინ, წიგნის თაროების დალაგებისას, ერთი პატარა ყვითელგარეკანიანი წიგნი მომხვდა ხელში. უცნაური გრძნობა დამეუფლა – შიშისა. ამ პატარა ყვითელმა წიგნმა შემაშინა და მივხვდი – სწორედ მისი ბრალი ყოფილა, მთელი ჰაგიოგრაფიული ლიტერატურა რომ გამოვტოვე სკოლის პროგრამიდან. ის კი არა, გაკვეთილებსაც ურცხვად ვაცდენდი – “ავად ვიყავი”. მივხვდი, რაც მოხდა სინამდვილეში…

პირველი კლასის მოსწავლე გახლდით. კითხვა ახალი ნასწავლი მქონდა. გადავწყვიტე, დამოუკიდებლად მეკითხა წიგნები. ისეთი წიგნები, დიდები რომ კითხულობენ – სკოლაში დავდიოდი, რაღა დროს ჩემი ზღაპრები იყო… სქელტანიანი წიგნის წაკითხვა დამეზარა, “მგლის ბილიკსა” და “მონანიებას” სათაურები დავუწუნე… ამ ყვითელმა წიგნმა კი მიმიზიდა, უპირველესად – ფერის, უფრო მეტად კი მოცულობის გამო, – ახალნასწავლი ანბანით მალე წავიკითხავდი. მართალია, სკოლის წიგნებისგან განსხვავებით, წვრილი შრიფტით იყო ნაბეჭდი და ასო-ასო წაკითხვაც ჭირდა, მაგრამ იმ “გმირობისთვის”, რასაც პირველი წიგნის დამოუკიდებლად წაკითხვა ჰქვია, ღირდა გაბედვა. მალევე მივხვდი, რომ “დიდების წიგნი” ჩემთვის გაუგებარი ქართულით იყო ნაწერი, მაგრამ ესეც ჩემს ახალნასწავლ კითხვას დავაბრალე და მართლა გმირობა ჩავიდინე – ბოლომდე ჩავიკითხე. წიგნი იაკობ ხუცესის “შუშანიკის წამება” იყო… ვერ ამეხსნა, რატომ ან რის გამო ჯიუტობდა შუშანიკი, რატომ სცემდა მას ვარსქენი და რატომ აგულიანებდა ქმრის წინააღმდეგ შუშანიკს ხუცესი. დიდად არც რელიგიებისა გამეგებოდა რამე, მით უფრო, არაფერი მესმოდა იმდროინდელი ამბებისა და მეფის კარის ინტრიგებისა. ამბავმა ერთიანად შემძრა. არ მეგონა, თუ ადამიანებს ასეც შეეძლოთ მოქცევა, ზღაპრებში ყველაფერი გაცილებით მარტივად იყო. დიდების წიგნი არ მომეწონა, პატარებისა უფრო საინტერესო აღმოჩნდა მერე…

ამ შემთხვევის შემდეგ თავს არ მანებებს კითხვა – რატომ მუშაობს საბავშვო ბაღის აღმზრდელად ადამიანი, რომელსაც უბრალოდ არ უყვარს ბავშვები? ან მასწავლებლად რატომ უნდა იმუშაოს ასეთმა ადამიანმა? ხომ არსებობს უამრავი საქმე, რომლის შესრულებისას ბავშვებთან სულაც არ ექნება შეხება? – ვიფიქრე და გაბრიელა მისტრალი გამახსენდა, ჩილეელი პოეტი, ნობელის პრემიის ლაურეატი, მასწავლებელი…

ძალიან დიდხანს შეიძლება საუბარი გაბრიელა მისტრალის პოეზიაზე, მის პროზად ნაწერ პოემებზე, მოთხრობებზე, მაგრამ ახლა მასზე როგორც მასწავლებელზე მინდა გესაუბროთ, უფრო სწორად, წაგაკითხოთ მისი “მასწავლებლის 10 მცნება”, გაჩვენოთ ამ შესანიშნავი პოეტის დამოკიდებულება მასწავლებლობის როგორც ცხოვრების საქმის მიმართ, პოეტისა, რომელიც ასე ლოცულობდა: “უფალო, მიბოძე უბრალოება და მიბოძე სიღრმე, დამეხმარე, რომ ჩემი ყოველდღიური გაკვეთილები არც რთული იყოს, არც ერთფეროვანი. ყოველ დილით, როცა ჩემი სკოლის კარს შევაღებ, შემაძლებინე დავივიწყო ჭრილობები, მკერდზე რომ მატყვია, შემაძლებინე, სამუშაო მაგიდასთან არ მიმყვეს ჩემი სადღეხვალიო საზრუნავი, გაუთავებელი წვრილმანი სატკივარი”.