ისტორიული კვლევის პროცესი – წყაროების მოძიება

ისტორიული კვლევის პირველი ეტაპი საკვლევი თემის
ანუ თეზისის არჩევაა. უმჯობესია, თეზისი წარმოდგენილი იყოს კითხვის სახით – ეს მოსწავლეს
თემაზე კონცენტრაციას გაუადვილებს.

მეორე ეტაპია თავად კვლევის პროცესი, რომელიც, თავის
მხრივ, რამდენიმე საფეხურისგან შედგება და რომელიც კვლევის უმნიშვნელოვანესი
ნაწილია. მოსწავლემ უნდა იგრძნოს მისი რაობა, მოიხიბლოს ამ პროცესით და დაინტერესდეს.

ისტორიული კვლევის პროცესის
ეტაპები:

ა. ბიბლიოგრაფია

ვიდრე მოსწავლეები შეუდგებოდნენ საკუთრივ წყაროების
მოძიებას, მასწავლებელმა გარკვეული დრო უნდა დაუთმოს ბიბლიოგრაფიას. ვურჩევ მას, პირველი
გაკვეთილი ჩაატაროს სკოლის (ან ნებისმიერ სხვა) ბიბლიოთეკაში (თუ სკოლას ბიბლიოთეკა
არ აქვს, შეიძლება, საკლასო ოთახში თავი მოვუყაროთ წიგნებს, რომლებიც ჩვენს კოლეგებს
აქვთ სკოლაში და ოთახი დროებით „ბიბლიოთეკად” ვაქციოთ). ამა თუ იმ წიგნის
დამუშავებისას ყურადღება გაამახვილეთ ბიბლიოგრაფიაზე. მოსწავლეებმა უნდა გაიაზრონ მისი
მნიშვნელობა, რადგან კვლევის დასასრულს მათაც მოუწევთ თავიანთი ნამუშევრისთვის
ბიბლიოგრაფიის დართვა – ეს კვლევის უმნიშვნელოვანესი კომპონენტია. ამსჯელეთ ისინი ბიბლიოგრაფიის
არსზე, მნიშვნელობაზე, საჭიროებაზე. თუ მოხერხდა ადგილობრივ ბიბლიოთეკაში ისეთი
წიგნის მოძიება, რომელიც მოსწავლის თეზისს ეხება (მაგალითად, ენციკლოპედიისა), გაკვეთილი
კიდევ უფრო ეფექტური გახდება. მოსწავლეები თვითონვე დაინახავენ
ბიბლიოგრაფიის მნიშვნელობას – გაიგებენ, სახელდობრ, რა წიგნების გამოყენება
შეიძლება შემდგომი კვლევისთვის ლოკალურიდან (სკოლის) ეროვნულ (რაიონულ)
ბიბლიოთეკამდე. თუ კლასში (სკოლაში) ელექტრონული რესურსი (ინტერნეტი) ხელმისაწვდომია,
აჩვენეთ მოსწავლეებს ნებისმიერი ისტორიული ვებგვერდი და მასზე მოცემული
ბიბლიოგრაფიის ნუსხა

[1]

.

ბ. წყაროთა ტიპები

რა ტიპის წყაროების გამოყენება შეიძლება ისტორიული
კვლევისას?

მთავარია, მოსწავლეებს ჰქონდეთ სხვადასხვა ტიპის
წყაროებზე მუშაობის უნარ-ჩვევები. ეს ის უნარებია, რომლებიც მათ, წესით, დაბალი
კლასებიდანვე თანდათანობით უნდა განუვითარდეთ ისტორიის გაკვეთილებზე. მეათე კლასი
კი ამ უნარების კონცენტრაციას და აკუმულირებას ახდენს, რაც საბოლოოდ კვლევაში უნდა
აისახოს (ამიტომაც მიმაჩნია, რომ უმჯობესია, ეს კვლევა სწავლის უკანასკნელ ეტაპზე
შესრულდეს და არა მეათე კლასში).

მოსწავლეებმა უნდა გამოიყენონ სხვადასხვა ტიპის
წყაროები, მაგრამ მასწავლებელი მიუთითებს, რომ მათ რიცხვში აუცილებლად უნდა იყოს
პირველადი წყაროც (წყაროები).

წყაროს ტიპი თეზისსა და, საზოგადოდ, თემაზეა
დამოკიდებული. სადავო არ არის, რომ მრავალფეროვან წყაროებზე მუშაობა მოსწავლეებს
უფრო მეტ ინტერესს უღვიძებს: ინტერვიუ (მოსწავლემ თავად უნდა შეადგინოს კითხვარი და მის
მიხედვით ჩაატაროს ინტერვიუ), მოგონებები, ბიოგრაფია, პერიოდიკა, ვიზუალური წყაროები
(ფოტო-ფონო-აუდიო-ვიდეომასალები), დოკუმენტაცია, წერილები, დღიურები, ელექტრონული
მასალები (რომელთა შერჩევისას კიდევ უფრო მეტი სიფრთხილეა საჭირო), მხატვრული
ლიტერატურა, კარიკატურები, პლაკატები (პოსტერები), რუკები. რაც უფრო
მრავალფეროვანია წყაროები, მით უფრო საინტერესოა კვლევის პროცესი, მოსწავლეებს
გაცილებით მოსწონთ მრავალფეროვან წყაროებზე მუშაობა, ეს მათ მოტივაციას უფრო მეტად
ზრდის (მინდა,კიდევ ერთხელ გავუსვა ხაზი, რომ მოსწავლეებს საჭირო უნარების დიდი
ნაწილი – წყაროებზე მუშაობა, მათი კრიტიკული ანალიზი და შეფასება – ამ დროისთვის უკვე
განვითარებული უნდა ჰქონდეთ, ისტორიის გაკვეთილებზე მათი გამოყენება ყოველდღიურობა
უნდა იყოს და არა სიახლე).

გ. წყაროების
კრიტიკული შესწავლა

[2]

მოსწავლემ კრიტიკულად უნდა განიხილოს თითოეული
წყარო, გამოყოს მისი ღირსებები თუ ხარვეზები, გაარკვიოს, მკაფიოდ არის თუ არა გამოხატული
სუბიექტური პოზიცია, იკითხება თუ არა წყაროში სტერეოტიპული აზრები. მთავარია, წყაროები
უშუალოდ ეხებოდეს მოსწავლის საკვლევ თემას, მნიშვნელოვანი იყოს ამ კვლევისთვის.

სხვადასხვა ტიპის პირველადი და მეორეული წყაროების კრიტიკული
ანალიზი და ინტერპრეტაცია მოსწავლეს დაეხმარება, კარგად გაიაზროს საკვლევი თემა, საფუძვლიანად
გააანალიზოს დასახული პრობლემა და სხვადასხვა ჭრილში და სხვადასხვა პერსპექტივით
განიხილოს იგი.

თითოეული წიგნი/წყარო მოსწავლემ კრიტიკული
კითხვებით უნდა შეისწავლოს და გააანალიზოს.

კითხვების ნიმუშები

* ვინ არის წყაროს ავტორი? რა ეროვნებისაა იგი? აქვს
თუ არა ამას მნიშვნელობა?

* როდის არის დაწერილი წყარო? (აქ მოსწავლე მხოლოდ
თარიღის დადგენას კი არ უნდა დასჯერდეს, კრიტიკულადაც უნდა მიუდგეს მისი სანდოობის
საკითხს – ის ფაქტი, რომ წყარო დაწერილია მოვლენის დროს (ეს უმთავრესად პირველად
წყაროს ეხება), იძლევა თუ არა საშუალებას, ეჭვი შევიტანოთ ან, პირიქით,
დავწრმუნდეთ მის სანდოობაში?)

* ახერხებს თუ ვერა ავტორი, გადმოგვცეს დეტალური
ინფორმაცია საკვლევი თემის შესახებ?

* როგორია ავტორის სტატუსი?

* რა არის წყაროს ავტორის მიზანი?

* ვისთვის წერს ავტორი ამ წყაროს, ვისზეა იგი გათვლილი?

* რა მეთოდებს
იყენებს ავტორი წყაროში – მხოლოდ აღწერს ფაქტებს, გამოაქვს დასკვნები, აკეთებს შეფასებებს?

* იყენებს თუ არა
წყაროს ავტორი სხვა წყაროებს?

* მიკერძოებულია
თუ არა?

* გამოთქვამს თუ
არა სტერეოტიპულ შეხედულებებს?

დ. ჩანაწერების გაკეთება:

მოსწავლემ, მას შემდეგ, რაც წიგნების/წყაროების შერჩევას დაიწყებს,
პარალელურად უნდა გააკეთოს არანაკლებ მნიშვნელოვანი რამ – ორგანიზება გაუწიოს
თავისივე კვლევას:

* გააკეთოს ჩანაწერები;

* დარწმუნდეს წყაროების შერჩევის მართებულობაში;

* აკონტროლოს დრო.

მასწავლებელი უნდა მართავდეს მოსწავლის კვლევის პროცესს. მან არ უნდა
„დაივიწყოს” კვირისა თუ კვირების წინ მიცემული დავალება, დააკვირდეს, როგორ მიმდინარეობს
წყაროების მოძიება. რეკომენდებულია, გაკვეთილზე ამას დაეთმოს რამდენიმე წუთი;
მასწავლებელმა ჰკითხოს მოსწავლეებს, რა გაუჭირდათ, რა მოეჩვენათ საინტერესოდ, შესთავაზოს
დახმარება, მისცეს გეზი – სად შეიძლება მათთვის საჭირო წყაროების პოვნა. მნიშვნელოვანია,
მოსწავლემ ზუსტად იცოდეს, რამდენი დრო უნდა დაუთმოს წყაროების მოძიებას, როდის
უნდა დაასრულოს ეს პროცესი (ეს იმაზეა დამოკიდებული, სად ცხოვრობს მოსწავლე,
რამდენად მიუწვდება ხელი წყაროებზე. საშუალოდ ამისთვის შეიძლება 5-8 კვირა მივცეთ.
ეს დოგმა არ არის, შეიძლება ლავირება მოსწავლეთა ინტერესების გათვალისწინებით, მაგრამ
უმჯობესია, თქვენ მიერ შემუშავებული გრაფიკი, რომელსაც მოსწავლეებს თავიდანვე
გაუზიარებთ,  არ შეცვალოთ).

ჩანაწერების-ჩანიშვნების
გაკეთება (მოსწავლეებს ეს კითხვარი, წყაროების
მოძიების გეგმა

[3]

და დავალება დაურიგეთ წყაროების მოძიების პროცესის დაწყებამდე და მოითხოვეთ იგი
დასრულებისას)

წყაროების მოძიების გეგმა

*
რატომ ავირჩიე კონკრეტული საკვლევი თემა/თეზისი?

*
რატომ ავირჩიე ეს წყარო/წყაროები?

*
რატომ მიმაჩნია, რომ ეს წიგნები (წყაროები) მნიშვნელოვანია ჩემი კვლევისთვის?

*
5-7 წიგნი (წყარო), რომლებიც მოვიძიე და ჩემი კვლევისთვის მნიშვნელოვნად მიმაჩნია

ე. რამდენი წყარო
უნდა გამოიყენოს მოსწავლემ ისტორიული კვლევისთვის?

თეორეტიკოსებსა და პრაქტიკოსებს შორის დღემდე მიმდინარეობს
დავა, მივუთითოთ თუ არა მოსწავლეებს წყაროების რიცხვი. მე პრაქტიკოსთა მოსაზრებას
ვემხრობი, რომლებსაც მიაჩნიათ, რომ დაახლოებითი რაოდენობის მითითებით მოსწავლეებს
კი არ ვზღუდავთ, არამედ ვეხმარებით. კერძოდ, სასურველია, კვლევის წარმოებისას
მოსწავლემ გამოიყენოს ხუთი-შვიდი წიგნი.

რით არის კარგი რაოდენობის განსაზღვრა? უპირველესად,
იმით, რომ თავიდან აგვაცილებს კვლევის ზედაპირულობას (დაკონკრეტების გარეშე
მოსწავლემ შესაძლოა მხოლოდ ორი ან სამი წყარო მოიძიოს, რაც კვლევა კი არა, მხოლოდ წყაროების
შედარება იქნება). მეორე: მოსწავლეები უფრო მეტ ყურადღებას დაუთმობენ კვლევას; ამ
რაოდენობის ისტორიული წყარო (წიგნი) კი მათ მართლაც მისცემს საშულებას, დასახული
პრობლემა საფუძვლიანად შეისწავლონ. ასე რომ, გირჩევთ, თქვენც ურჩიოთ მოსწავლეებს, ამ
კვლევისთვის დაამუშაონ მაქსიმუმ ექვსი-შვიდი და მინიმუმ ოთხი ისტორიული წყარო. მესამე:
ყოველთვის უნდა გვახსოვდეს, რომ ისინი მოსწავლეები არიან და არა მეცნიერები,
ამიტომ კონკრეტიზაცია მათ უფრო დაეხმარება, ვიდრე ხელს შეუშლის. დაბოლოს, წყაროთა რაოდენობის
განსაზღვრით მოსწავლეებს დაეხმარებით კვლევის ორგანიზებაშიც – ეცოდინებათ, როდის
და რამდენი წყარო უნდა დაამუშაონ და თავიდან აიცილებენ იმ პრობლემას, რასაც დროის არარაციონალური
გამოყენება ჰქვია.

ვ. მასალის მოძიების
პროცესის დასრულებისას მოსწავლეებს სთხოვეთ,
შეავსონ მოცემული (ან მსგავსი) ცხრილი. მათ შესაძლოა ზუსტად არ ახსოვდეთ, როდის
წაიკითხეს ესა თუ ის წყარო და რამდენი დრო დაუთმეს მას, ამიტომ სასურველია,
მასწავლებელი ამასაც თავად დააკვირდეს. ცხრილი საშუალებას მოგცემთ, გაეცნოთ მოსწავლეთა
მიერ წყაროების მოძიების პროცესს, გაიგოთ მათი მოტივაცია და შეაფასოთ კიდეც.

კვლევის დღიური (ნიმუში)

დილაადრიან ჩამოდგა სოფლის ავტობუსი. ნასაუზმევს ყველანი
ჩავსხედით და გზას დავადექით. წინა დღის ნაწვიმარი და ცოტა მოჟამული დღე იყო. ამას
ისიც დაემატა, რომ ჩვენი მარშრუტის პირველი პუნქტი სასაფლაო აღმოჩნდა, სადაც რამდენიმე
ქართულწარწერიანი საფლავის ქვაც ვნახეთ.

სასაფლაოდან მეჩეთისკენ
დავეპირეთ. თბილად დაგვხვდნენ იქაურები – ჩაი, ტკბილეული, აწონილ-დაწონილი საუბარი
ქართულ-სპარსულ ურთიერთობებზე. ცოდვა გამხელილი ჯობია და, ერთადერთი, რასაც ვერ შევეწყვეთ,
ფეხმორთხმით ჯდომა იყო. ადამიანური და სავსებით გასაგები ამბავია: სადაც მიხვალ, იქაური
ქუდი უნდა დაიხურო, მაგრამ ისეც ხდება ხოლმე, რომ ბოლომდე არ გემორჩილება ეს ქუდი,
შეჩვევა გიჭირს, სხეული არ მოგყვება.

საინტერესო აზრთა გაცვლა-გამოცვლა ორი საათი გაგრძელდა,
რაც გაცილებით მძაფრი და მტკივნეული იყო შედარებით პასიურ მდგომარეობაში მყოფებისთვის.
ბოლოს ბელა შალვაშვილმა, ფირდოუსის „შაჰნამეს” მთარგმნელმა, გვიხსნა. თითქოს ყველა
ჩვენგანის სევდა ამოაყოლაო, უბრალოდ და უაქცენტოდ თქვა:

– ეეჰ, ჯაანსულოოო!

შემდეგი გაჩერება, თუ არ ვცდები, კულტურის ცენტრი იყო.
საერთოდ, ირანში ყოფნისას ძალზე ხშირად გვიხდებოდა კულტურულ-საგანმანათლებლო ცენტრებში
სტუმრობა, რაც გასაკვირი არც უნდა
ყოფილიყო – მწერლებისა და გამომცემლების დელეგაცია უმთავრესად ასეთ ადგილებში უნდა
ხვდებოდეს მასპინძელ მხარეს, მაგრამ ამ დისკუსიებმა თანდათან ისეთი მასშტაბური და ყოველდღიური
სახე მიიღო, რომ ერთ დიდ მოწყენილობად იქცა.

სამაგიეროდ, დარწმუნებული ვარ, რამდენიმე ქართულ ოჯახში
გატარებული დაუვიწყარი წუთები ყოველი ჩვენგანისთვის დარჩება წარუშლელ მოგონებად. იქ
გაცნობილი ადამიანები, მეგობრული, გულახდილი, მონატრებული საუბრები ალბათ ბევრ რამეს
გადაწონის, რაც მანამდე გვინახავს და გაგვიგონია.

და კიდევ ერთი – სკოლის
ამბავი.

დაწყებით სკოლაში
მისვლა თავიდან კულტურის ცენტრში სტუმრობას ჰგავდა: საპატიო შეხვედრა, ცალკე ოთახში
გამართული, და ჩამოსვლის დღიდანვე ადევნებული მეთვალყურეები (“მზირები” სულხან-საბას
ენაზე), რომელთა პატივისცემის, თანალმობისა და ყურადღების ჯეროვნად დაფასება, მეეჭვება, ოდესმე შევძლოთ.

გამომსვლელები არ ცხრებოდნენ, ხაზს უსვამდნენ და ზომიერად, განსაზღვრული ემოციის ფარგლებში
აღნიშნავდნენ ქართველების კავშირსა და დამოკიდებულებას ფერეიდანთან. მოულოდნელად ვიღაცამ მიჩურჩულა: “დიდად ვერ ვამბობთ: გაუმარჯოს საქართველოს!”
– და მაშინ მივხვდი, რომ ეს შეხვედრა სხვებივით ჩვეულებრივად არ ჩაივლიდა.

დერეფანში რომ გავედით, ღია კარიდან შევნიშნე კიბის
გასწვრივ რამდენიმე რიგად ჩამწკრივებული ბავშვები. სასკოლო ფორმაში გამოწყობილები,
ხმაგაკმენდილები უსმენდნენ ნომადი ბართაიას, რომელიც საადი შირაზელის უკვდავ ლექსს
კითხულობდა სპარსულად და ქართულად:

“ადამის მოდგმა ერთმანეთის არის ნაწილი,

ქმნილება ყველა ერთი არის მაღალი ღმერთის,

დაეკარგება მოსვენება უთუოდ ყველას,

თუკი საწუთრომ გაიმეტა იმათგან ერთიც”.

ეს სტრიქონები გაეროს
შტაბბინის შესასვლელს ამშვენებს ნიუ იორკში
და უკეთესად ალბათ შეუძლებელია იმის გადმოცემა, რაოდენ მნიშვნელოვანია თითოეული ჩვენგანისთვის
მის გვერდით, მის მეზობლად თუ ათასობით კილომეტრის მოშორებით მცხოვრები ადამიანი, მისგან
რჯულით, ეროვნებით, კანის ფერითა და
შეხედულებებით განსხვავებული.

…ლექსი ჩამთავრდა
თუ არა, იხუვლეს ბავშვებმა, სტუმრებს შემოეხვივნენ, ხელს ართმევდნენ, ეფერებოდნენ,
ეხუტებოდნენ, სალაპარაკოდ იწვევდნენ: “ქართველი ხარ? მე ქართველი ვარ!” “მე
ქართველი ვარ!” ერთმანეთსაც აქეზებდნენ, ეჯიბრებოდნენ, ეცილებოდნენ თავიანთი შორეული
ნათესავის, თვისტომის მისალმებაში…

ბავშვების წრეში ვიდექი, მაგრამ კარგად დავინახე, როგორ
აუწყლიანდა თვალები კახმეგ კუდავას და როგორ დაიბნა თემურ ჩალაბაშვილი. სხვებიც ამ
დღეში ვიყავით, მოზღვავებული ემოციებითა და მოულოდნელი სიხარულით დატყვევებულები.

და მაშინ, ბავშვების ჟივილ-ხივილსა და მათ დასაშოშმინებლად
შემართული მეთვალყურეების ხმამაღალ უკმაყოფილებაში, მახსოვს, კიდევ ერთხელ, ვიღაცამ
რომ მიჩურჩულა:

– ფერეიდანი ერბოა წყალში, არ შაერევის!..

გააზრებული კითხვისა და წერის უნარის განვითარება არ არის მხოლოდ მშობლიური ენის, როგორც საგნის, მიზანი. ამ მიზანს უნდა ემსახურებოდეს სასწავლო გეგმით გათვალისწინებული ყველა საგანი.

 ვრცლად

–
ხომ არ ფიქრობთ, რომ  ნობელის პრემიათა  მიმნიჭებელი კომიტეტის გადაწყვეტილებაზე იმოქმედა
11 სექტემბრის მოვლენებმა?

– არ ვიცი. ჯერ
კიდევ 1973 წლიდან ვვარაუდობდი, რომ  ჩემს კანდიდატურას
განიხილავდნენ. შემდეგ კი ვიგრძენი, რომ  ჩემ
წინააღმდეგ დაიწყო ინტენსიური და ფრიად წარმატებული კამპანია.

– ვისი თაოსნობით?

– მათი, ვისაც
სურდა, სამარცხვინო ბოძზე მივეჯაჭვე, როგორც რასისტი და “მესამე სამყაროს”
მტერი.

–
ნუთუ არ დაგღალათ დისკუსიებმა თქვენს ნაწარმოებებთან დაკავშირებით?

– არა, ისინი
სრულიად არ მაღელვებს. საერთოდ კი, მწერლისთვის ძალზე არსებითია, რომ  მისმა შემოქმედებამ  მტრული გრძნობები გაუღვიძოს ვიღაც-ვიღაცებს. უამისოდ
შემოქმედი მკვდარია.

–
თქვენ წერდით, რომ ისლამის ისტორიკოსი არ ბრძანდებით. მაშასადამე,  ისლამის 
შემსწავლელ  მეცნიერთა ნაშრომებს ემყარებოდით?

– სულაც არა.
ვმოგზაურობ, ვხვდები ადამიანებს. ისინი მიყვებიან მათთვის მნიშვნელოვანი ცხოვრებისეული
მოვლენების შესახებ. ინდოეთსა ან აფრიკაში გასამგზავრებლად არ მჭირდება მეცნიერული
ნაშრომების კითხვა – უბრალოდ, იქ ისე  უნდა  გავემგზავრო, 
რომ წინასწარ  არაფერი შევისწავლო და  უშუალოდ 
დავაკვირდე მიმდინარე ამბებს. მეცნიერი ჯერ იკვლევს და, დასკვნები  შემდგომ გამოაქვს.   მე კი უამისოდაც იოლად გავდივარ. დაე, მკითხველი
დააკვირდეს იმ ადამიანებს, რომელთა შესახებაც ვწერ და თვითონვე გამოიტანოს დასკვნები.

inglisuridan Targmna Tamar
lomiZem

უკანასკნელი ორი ათეული წელია, სასკოლო განათლების ხარისხის შეფასება ევროკავშირის საგანმანათლებლო პოლიტიკის პრიორიტეტულ მიმართულებას წარმოადგენს, რომლის მიზანია არა შეფასების უნივერსალური მოდელის შექმნა, არამედ შეფასების უკვე არსებულ სისტემათა ხარისხის შესწავლა და ანალიზი არსებული მიდგომების გამდიდრებისა და სისტემატური შეფასების კულტურის განვითარების მიზნით.

“მე მჯერა ქალისა და კაცის თანასწორობის! _ ეს განცხადება ორი საუკუნის წინ სკანდალური იქნებოდა, ერთი საუკუნის წინ _ საკამათო; დღეს კი _ ბანალურზე ბანალურია და მაინც, ხუმრობით ნათქვამიც კი აუტანლად მეჩვენება ,,მოსწრებული” ფრაზები როგორც ბარდზე მიჭმული ჭკუის შესახებ, ისე იმ კისერზე, სულელ თავს საითაც უნდა, იქით რომ მიატრიალებს; თუმცა არის ერთი ფემინისტური სულისკვეთების ფრთიანი გამოთქმა, რომელიც ძალიან მომწონს: ,,ყოველი დიდებული კაცის უკან დიდებული ქალი დგას.”