ახლა, არ ვიცი, დააქვთ თუ არა.

ჩემი დრო სხვა იყო – ერთხელ ბებიაჩემმა გვითხრა, ეკონომია რომ გავაკეთოთ, პური ჭამეთ და ყველს უსუნეთო. ასე ვცხოვრობდით. მაგრამ საგზალი მაინც ყოველთვის მქონდა. მართალია, რამდენჯერმე ჭამა დამავიწყდა, სახელმძღვანელოებს შეერია და მრავალმხრივ დავზარალდი, მაგრამ ეს საგზლის საქმე მაინც უფრო ტკბილად მახსენდება.

შინიდან ასე გაბარებენ: ჩუმად შეჭამე. ბევრი რამეა ამ დაბარებაში: ერთი, რომ საკვები მწირია და “თავი არ მოგვეჭრას”, მეორე – ცოტაა, არ გეყოფა და მესამე… მესამე დანამდვილებით არ მახსოვს, თუმცა იყო.

საგზლის ტიპებიც არსებობდა: უფრო სერიოზული, რომელიც გაკვეთილებს შორის, ე.წ. დიდ დასვენებაზე უნდა შეგემუსრა და მცირე, დილით ჭამას რომ ვერ მოასწრებდი და პირდაპირ ხელში გაჩეჩებდნენ – “გზაზე წეილუკმე”.

მაგრამ შეგონება ყოველთვის არ ჭრიდა და ეს საგზლები, სხვათა საგზლებთან გაერთიანების შემდეგ, პირველ ქეიფებად იქცნენ. მერე სუფრას ჭიქა ღვინოც შემოეპარა და იდეამ სხვა სიმაღლეები დაიპყრო. მერე ესეც აღარ გვეყო… ზღაპარში რომ ვყოფილიყავით, სურვილის ფასკუნჯს საკუთარ ხორცს მივცემდით, მაგრამ ოზურგეთში ვიყავით, სადაც ზღაპრული, ფასკუნჯური და ფენიქსური მაშინ მხოლოდ ის თუ იყო, რომ ტროლეიბუსი საკუთარი ფერფლიდან აღდგა და ხანდახან ამ ტრანსპორტით დავდიოდით. საგზლის ესთეტიკამაც დაკარგა ხიბლი.

დამამთავრებელ კლასებში უკვე “გასატეხი” იყო ეს საქმე. ყინვაში რომ ბიჭს რეიტუზი სცმოდა შარვლის ქვეშ, ეგეთი. ჰოდა, ზამთარში გმირულად გვციოდა და გვშიოდა. მაი აფერი.

ეს საგზალი კი სრულიად სხვა ამბავმა გამახსენა და სრულიად ირიბმა. გზამ გამახსენა და სკოლის სიშორემ.

ნატო გოგელიამ, რომელიც გურიაში მუშაობს ჟურნალისტად, სიუჟეტი მაჩვენა ერთ გოგონაზე, რომელიც ხუთ კილომეტრს ფეხით გადის და კლასში მარტოა – https://gurianews.com/news-tv/10525-2013-06-01-10-33-42.html

მე არ ვიცი, ეს გოგო “დიდი ქალი” გამოვა თუ არა – არ მჯერა ფორმულებზე დაფუძნებული წარმატებების, რომ ვიღაც ღარიბი ობოლი აუცილებლად მილიონს იშოვის და ვიღაც, ლამფის შუქზე რომ სწავლობდა, მაინცდამაინც მთვარიდან გადმოგვხედავს. სიმართლე გითხრათ, დიდად არც მაინტერესებს, ვინ დადგება მისგან მომავალში – შესაძლოა, ის დღეს და ახლა იყოს გმირი (ამ სიტყვის ბევრს ეშინია, მაგრამ რა ვუყოთ). თუნდაც უნებლიე გმირი. გმირები ხომ მეტწილად უნებლიეთ ხდებიან. და მას და შენ და მე გვაძლევს მაგალითს – მე, ხან ადგომა რომ მეზარება, თუნდაც სახლთან მანქანა მელოდეს. მაგრამ არავინ იცის, უნდა თუ არა ამ გოგონას გმირობა, საჭიროა თუ არა საერთოდ გმირობა. იქნებ ჩვეულებრივი ბავშვობა ურჩევნია, კლასელებით და ჭორაობით და შატალოებით. მაგრამ მას ერთი დიდი უპირატესობა აქვს – ახლა ალბათ საგზლით მიდის, და როცა მიილუკმები და მიდიხარ – სხვა ამბავია. როცა მიილუკმები და ფიქრობ.

როცა ჩემს შვიდი წლის ძმისშვილს სძინავს, ფიქრის დროა. მივუწვები ხოლმე გვერდით, ჯერ საკუთარ სუნთქვას მისას გავუთანაბრებ და მერე ჩემი დაბნეული, სწრაფი აზრებიც, აყოლილები თომას მშვიდ რიტმს, თავისით დალაგდებიან. ამ ბოლო დროს კი საკუთარი თავი უცნაურ რამეში გამოვიჭირე: მივუწვები და არ ვფიქრობ. მთავარია, ვიგრძნო ტემპერატურა და კანი, რომლის ქვეშაც ორგანოები მუშაობენ. ძაღლივით ვდარაჯობ მის ყოველ უჯრედს და ბევრობა მინდება: თითოეულ უჯრედს საკუთარი პირადი მცველი სჭირდება. ის ძალიან მაგარი ბიჭია და ერთდროულად შეუძლია იყოს კაპიტანი კაუჭა და ალისა, მეფე ლომი და ნემო, კალე ბლუმკვისტი და კაი, ჩემი ძმისშვილი და ჩემი ძმისშვილი. ფიქრიც არ მინდა, რა მოხდება, ერთხელაც ხელი რომ აიღოს ჩემს ძმისშვილობაზე! მაგრამ თავის დასამშვიდებელი არგუმენტიც ყოველთვის მზად მაქვს: შეიძლება, ხელი აიღო მეგობარზე ან სულაც თავზე – მამიდაზე ხელის აღება გამორიცხულია. სიცოცხლეზე ხელის აღებაც შესაძლებელა. განსაკუთრებით მაშინ, თუ გაქვს სუსტი ხელები და არ გაქვს საკვები. ასანთის ღერებით აწყობილი სომალელი ბავშვები, რომლებიც ფოტოებიდან გვიყურებდნენ დიდი, თაფლისფერი თვალებით, ანიმაცია უფრო გვეგონა და ვერც კი წარმოვიდგენდით, რომ ასანთის ღერები უკვე ჩამწვარი იყო. სულ ასეა: შორი ქვეყნების შორი ამბები ჩვენს ამბებად არასდროს იქცევა.

ცოტა ხნის წინ კი ჩვენი ამბავი მოხდა… ეს მოსალოდნელიც უნდა ყოფილიყო, რადგან საქართველოში 77 ათასი ბავშვი უკიდურეს სიღარიბეში ცხოვრობს, ხოლო 205 ათასი – სიღარიბეში (გაეროს ბავშვთა ფონდის 2012 წლის კვლევა). მაგრამ რიცხვები მშრალი და ფუყე გვეჩვენება, სანამ მათ მიღმა ნამდვილ სისხლს ან გაცივებულ ხორცს არ დავინახავთ. ასე გვჩვევია რიცხვების “განაღდება”, თითქოს ადამიანები თამასუქები იყვნენ და მათ სხვა ადამიანები აპროცენტებდნენ. ჰოდა, დაველოდეთ მსხვერპლს. გამოდის, ჩვენი არჩევანი ყოფილა პატარა გოგიტა აბაშიძის სიკვდილი. ჩემი არჩევანია არ ან ვერგამეტებული უმცირესი თანხა დიანა ანფიმიადის ლოკალური, მიკროსაქველმოქმედო ფონდისთვის. ჩემი არჩევანია ქართველი პატარების დასუსტებული სხეულები, შუქი რომ გასდით და გგონია, თითი რომ მიადო, ქაღალდივით დაიფლითებიან. 

“ბრიუგეში” (In Bruges) არის ფილმი, რომელშიც არჩევანს აკეთებენ, უკვე გაკეთებულ არჩევანს ნანობენ ან გასაკეთებელი არჩევანის გამო წუხან. ლონდონელმა ირლანდიელმა მარტინ მაკდონაჰმა ხუთი წლის წინ, 38 წლის ასაკში, გადაიღო ფილმი, რომელშიც დიდი არჩევნები გამართა. ახალ ტარანტინოდ შერაცხულმა რეჟისორმა ბელგიის არქაულ, ულამაზეს ქალაქ ბრიუგეში დიდი ორომტრიალი მოაწყო. ისევე ოსტატურად, როგორც დედაჩემმა – ჩვენი ახალგარემონტებული სახლი. დიახ, მაკდონაჰი კარგი რეჟისორია, ხოლო დედაჩემი – გემოვნებიანი დიასახლისი.

ეს არის ამბავი ორი მკვლელისა და მუდმივი არჩევანისა. არჩევანი კი იმდენია, რომ შესაძლოა, ბიულეტენი გაგითავდეთ და მშრალზე დარჩეთ. ახალგაზრდა რეის თავის პირველ საქმეზე ბავშვი შემოაკვდება და კენთან, გამოცდილ მკვლელთან ერთად ბრიუგეში იძულებით გამოხიზნული, ისევ პატარა მსხვერპლზე ფიქრობს. ფეხის გადაბრუნება ან თავზე აგურის დაცემა ეგებ შემთხვევითობაა, მაგრამ ბავშვის სიკვდილი – არამც და არამც. რეი თავად წავიდა დავალებაზე, ე.ი. გააკეთა არჩევანი, დანიშნულ დროს დანიშნულ ადგილას ყოფილიყო და სასიკვდილოდ გაესროლა. ეს რომ არ გაეკეთებინა და დანიშნულ დროს, დანიშნული ადგილის გარდა, ნებისმიერ სხვა, შემთხვევით ადგილას – ბარში, პარკში ან ტრანსპორტში ყოფილიყო, ბავშვი გადარჩებოდა. იმავდროულად, რეი, კოლინ ფარელის ექსცენტრიკული გმირი, რომელიც თავადაც ძალიან ჰგავს ბავშვს, თვითონაც გადასარჩენია.

ფაინსის გმირი, მთელი ამ გაუგებრობის შემოქმედი, კენს უკვეთს მეგობრის მკვლელობას და რადგან კენი პროფესიონალია და რადგან კენის საქმე მკვლელობა და რწმენაა და რადგან ის ამ არქაულ ბრიუგეშია, სიკვდილისთვის ყველაზე ნაკლებად მოხდენილ ადგილას, და რადგან მას ჰარი ძალიან ადრე დიდად დაეხმარა და რადგან ის თან უყვარს და თან სძულს, ე.ი. რეი უნდა მოკვდეს. დიახ, მაკდონაჰს უყვარს კონტრასტები: მორწმუნე და მკვლელი გმირები, ექსცენტრიკული, თან კეთილი, თან ბოროტი “ბოსები”, დიდებული ადგილები და არასასიკვდილო ბუნაგები. მაკდონაჰი პირდაპირ გიჟდება ამ ყველაფერზე. რეჟისორი რომ არ იყოს, დიქტოფონზე ჩაწერდა და ყველას დაგვიგზავნიდა ფრაზებს: “დაივიწყეთ სრული ბოროტება ან სრული სიკეთე, ნუ განსაზღვრავთ საგნებს ერთი კუთხიდან დანახული ხედით და ადამიანებს – ერთი თვისებით”.

ადამიანებს წმინდანობა არ ეხერხებათ, განსაკუთრებით – მკვლელებს. “ბავშვი მკვლელი”, რეი, თავის მოკვლას ბავშვებისგან უკვე დაცლილ საბავშვო პარკში აპირებს. კენი კი, რომელსაც მკაცრად დაავალეს ბიჭის თავიდან მოშორება, გადაარჩენს. გადაარჩენს იმისთვის, რომ მერე რეიმ გადაარჩინოს სხვები, აი, მაშინ, უფრო დიდი და კარგი ბიჭი რომ გაიზრდება. მაგრამ ფაინსის გმირს სულაც არ უნდა, რეი დიდი ბიჭი გახდეს. ის კენის და რეის დასასჯელად ბრიუგეში ჩამოდის.

კარგი დიალოგები, ასეთივე იუმორი, კარგი მუსიკალური გაფორმება, საინტერესო სცენები მოულოდნელი დასასრულით, ახირებული, ადამიანური პერსონაჟები, ლანგარზე დადებული ძალადობა, რომელიც ძალიან ჰგავს “მოსამსახურეში” (“The Help”) ფეკალიებისგან გამომცხვარ ნამცხვარს და არცთუ შემთხვევითი დეტალები ამ ფილმს ერთხელ საყურებელ კადრებად არასდროს გაგამეტებინებს. მით უმეტეს, თუ შენი ძმისშვილის მცველობა გადაწყვიტე.

გარდატეხის ასაკი პრობლემური პერიოდია მშობლებისთვის, მასწავლებლებისა და თავად მოსწავლეებისთვის. მაგრამ, აი, რა არის საინტერესო: თუ თქვენი 13-14 წლის შვილი ბრიტანულ სკოლაში აღმოჩნდა, გარკვეული ხნის შემდეგ შეიძლება გაკვირვებულმა იკითხოთ: „როგორ აღწევენ ასეთ შედეგს?” მართლაც, როგორ? ამ კითხვით მივმართეთ ნინა კოლტაშოვას – ერთ-ერთი უდიდესი და ხანგრძლივი ისტორიის მქონე საგანმანათლებლო კომპანიის ITEC-ის დირექტორს.

უკანასკნელი ხუთი წლის განმავლობაში შესამჩნევად იზრდება საზღვარგარეთ სასკოლო განათლების მიღების მსურველი იმ ოჯახების რიცხვი, რომლებიც უპირატესობას სწორედ ბრიტანულ სკოლებს ანიჭებენ. იმ ბავშვთა ასაკი კი, რომლებიც ბრიტანეთის სკოლებში იგზავნებიან, სულ უფრო მცირდება. დიდი ბრიტანეთის დამოუკიდებელ სკოლათა საბჭოს (Independent Schools Council) მდივნის მეთიუ ბერჯესის შეფასებით, საშუალო განათლების სეგმენტში უცხოელი (არაბრიტანელი) ბავშვების სიმრავლით შემდეგი სამი ქვეყანა ლიდერობს: რუსეთი, ჩინეთი და გერმანია. მაგ., 2010 წელს რუსეთიდან მხოლოდ ITEC კომპანიის შუამდგომლობით 150 ბავშვი იქნა გაგზავნილი ბრიტანულ სკოლებში.

რა სამწუხაროც არ უნდა იყოს, უნდა ვაღიაროთ: ყოფილი საბჭოთა ქვეყნის სკოლებში მოსწავლეთა აღზრდის მეთოდები ნაკლებეფექტური იყო. ამას რამდენიმე მიზეზი ჰქონდა: მასწავლებელთა დატვირთულობა, მცირე ხელფასი, მასწავლებლის დაბალი სტატუსი და, დასასრულ, ზოგადი სოციალური ფონი, რაც არცთუ კეთილ გავლენას ახდენს მათზე. ეს ყოველივე კი ყველაზე მტკივნეულად სწორედ ბავშვებზე აისახება ხოლმე, რომელთაც მაქსიმალური ყურადღება და მზრუნველობა, მკაფიო ორიენტირები და, რაც მთავარია, პოზიტიური განწყობა, საკუთარი ძალების რწმენა სჭირდებათ.

შეუძლებელია, მშობლის გული არ გაახაროს იმ „სასწაულმა”, რომელსაც ბრიტანული სკოლა ახდენს. ჩვენ ყურადღებას ვამახვილებთ, უპირველესად, გარდატეხის ასაკში მყოფ, 13-14 წლის მოსწავლეებზე. ასეთ სკოლაში ყველაფრისადმი გულგრილი მოზარდიც კი, რომელსაც შესაძლოა კომპიუტერულ თამაშებზე მეტად არც არაფერი აინტერესებდეს, სერიოზული საგნებით ინტერესდება. აქ „დედიკოს ბიჭებიც” კი, რომლებსაც ჯერ კიდევ გუშინ საკუთარი ფეხსაცმლის გაწმენდაც არ შეეძლოთ, ეჩვევიან დამოუკიდებლობას და შესაშური პასუხისმგებლობის გრძნობას იძენენ. თითქმის უმართავი და უხეში ბავშვები აქ „ჭეშმარიტ ჯენტლმენებად” იქცევიან ხოლმე, გულჩათხრობილი ბავშვები კი საოცრად იხსნებიან და ადამიანებთან თავისუფლად ურთიერთობენ.

რასაკვირველია, ყველა ამ „ზღაპრულ გარდასახვას” სავსებით რეალური საფუძველი აქვს. მათი მთავარი ღერძია ნმრაღზრდის სისტემა, რომელიც ტრადიციული ჰუმანიტარული ღირებულებებისა და პედაგოგიკისა და ფსიქოლოგიის მეცნიერებებში უახლესი მიღწევების გათვალისწინებით არის შემუშავებული. მთავარი კი ის გახლავთ, რომ ეს პრინციპები მხოლოდ ქაღალდზე კი არ არსებობს, არამედ გამოიყენება კიდეც ყოველდღიურ პრაქტიკაში.

„ინგლისური სკოლა იოლი გზების გარეშე მუშაობას ასწავლის”, – ჰყვება Bedford High School-ის კურსდამთავრებული გოგონა, – „მხოლოდ შენი ცოდნა ფასობს. მაგალითად, გადაწერა ძალიან მკაცრად ისჯება”. განა იმავეს არ მოველით ჩვენი შვილებისგან? – საკუთარი თავის იმედი ჰქონდეთ და აცნობიერებდნენ, რომ თუ რაიმეს მიღწევა სურთ, საკუთარ თავზე ბევრი უნდა იმუშაონ.

განებივრებული ბავშვი (ბავშვის ასეთად ჩამოყალიბებაში კი თითოეული მშობელი სცოდავს) თავიდან მტრულად ხვდება ამგვარი სკოლის რეჟიმს, მაგრამ, როგორც Wycliffe College-ის მოსწავლის მშობელი, ეკატერინე ვრუბლევსკაია ადასტურებს, მისი „თავისუფლებისმოყვარე შვილი მალე მიხვდა, რომ ეს უკეთესია, ვიდრე უპასუხისმგებლობა და ყველაფრის ნებართვა, როგორც ჩვენი მშობლიური ქვეყნის სკოლებშია. მან ძვირფასი გამოცდილება მიიღო გადაწყვეტილების დამოუკიდებლად მიღების თვალსაზრისით, ისწავლა უფროსების პატივისცემა და ქცევის გარკვეული ნორმების დაცვა. ახლა მან იცის, რომ არ შეიძლება გამოცდების ჩაბარება უპატიოსნო გზით”.

რეჟიმი რეჟიმად, მაგრამ ბრიტანული აღზრდის მთავარ საიდუმლოს მაინც მოსწავლისადმი პედაგოგის პატივისცემა წარმოადგენს. არა უხეში დიქტატი (ეს გააკეთე, ეს არ გააკეთო), არამედ მზადყოფნა მოსწავლის მოსასმენად და მის დასახმარებლად, თავჩენილი გაუგებრობის მოსაგვარებლად თუ პრობლემის გადასაჭრელად. მასწავლებელს უნდა შეეძლოს მოსწავლის შექება თუნდაც მცირე წარმატების შემთხვევაში, მით უმეტეს, თუ მას საკუთარ სისუსტეთა დაძლევის სურვილი შეატყო. აი, რა ქმნის მასწავლებლის არა ხელოვნურად გაბერილ, არამედ ნამდვილ ავტორიტეტს, რომელიც მოსწავლისა და მასწავლებლის ურთიერთგაგების საფუძველს წარმოადგენს.

ბრიტანელი პედაგოგები, უპირველეს ყოვლისა, ცდილობენ, მოსწავლეებში ზრდასრული ადამიანები დაინახონ, მიუხედავად იმისა, რომ ისინი ასაკით ჯერ პატარები არიან. ნაცვლად ამბიციების ჭიდილისა – ვინ ვის, აქ პარტნიორულ ურთიერთობებს ენიჭება უპირატესობა. მასწავლებელი არის არა „ბოროტი ჯალათი”, არამედ მეგობრულად განწყობილი უფროსი კოლეგა, რომელიც, რასაკვირველია, მოსწავლეზე მეტ ცოდნას ფლობს, მაგრამ კი არ მედიდურობს თავისი ჭკუითა და გამოცდილებით, რომ მოსწავლე დაამციროს, არამედ ყველაფერს აკეთებს მის დასახმარებლად. როგორც კი ბავშვები დარწმუნდებიან, რომ მათდამი ასეთი მოპყრობა არის არა თამაში და სიყალბე, არამედ სკოლის ცხოვრების მთავარი კანონი, მათ ფრთები ესხმებათ, სადღაც ქრება მოზარდისთვის დამახასიათებელი გარემოსადმი შეურიგებლობა, რომელსაც ენაცვლება შინაგანი მზაობა პედაგოგთან თანამშრომლობისა და წინსვლა-განვითარებისთვის. ფსიქოლოგები ამას მოტივაციას უწოდებენ, მშობლები კი… მშობლები გაკვირვებული კითხულობენ: „როგორ აღწევენ ამას?”

რასაკვირველია, ნიჭიერი პედაგოგები პოსტსაბჭოთა ქვეყნების სკოლებშიც არიან, მაგრამ განსხვავება ის არის, რომ ბრიტანულ სკოლებში ეფექტურ აღზრდას უზრუნველყოფენ არა ცალკეული მასწავლებლები, არამედ თავად სისტემა. ბრიტანული სკოლების ასოციაცია კომპლექსური სქემით ახერხებს სწავლების მაღალი ხარისხის მიღწევასა და შენარჩუნებას. აღმზრდელ-მასწავლებელნი და თავად სკოლების მფლობელებიც სპეციალიზებულ წვრთნებს გადიან და ერთმანეთს უზიარებენ საკუთარ გამოცდილებას. ხშირად ასეთ ტრენინგებზე პედაგოგები დაწვრილებით განიხილავენ განსაკუთრებით რთულ შემთხვევებს საკუთარი პრაქტიკიდან. ეს ერთგვარად პრეცედენტებზე აგებულ სწავლებას ჰგავს, ბიზნესსკოლებში ტოპმენეჯერების მოსამზადებელი კურსების მსგავსად. თითოეული სკოლა რეგულარულად იღებს მეთოდურ რეკომენდაციებს, რომლებიც პედაგოგებს მუშაობაში ეხმარება. ყოველ სკოლაში მოქმედებს წესების კოდექსი მასწავლებლებისთვის, რომელიც ეფუძნება თანამედროვე პედაგოგიკის უახლოეს მიღწევებს.

სასწავლო წლის დასაწყისში მოზარდთა მშობლებს აუცილებლად იწვევენ სკოლაში, რათა აუხსნან, რაოდენ რთულ ფიზიკურ და ფსიქოლოგიურ ცვლილებებს განიცდის მოზარდ ასაკში თითოეული მოსწავლე (განა ყველა ჩვენგანს ახსოვს საკუთარი თავი 13 წლის ასაკში?). ეს არის არა სავალდებულო მშობელთა კრება, რომლის დროსაც უმთავრესად ერთმანეთისადმი საყვედურები ისმის, არამედ საუბარი ორი მხარისა, რომლებიც თანაბრად არიან დაინტერესებულნი, დაეხმარონ მოზარდს ცხოვრების რთული ეტაპის გადალახვაში, საიდანაც ბავშვი გამარჯვებული უნდა გამოვიდეს.

ამ პრობლემას მავანი ადვილად აგვარებს, სხვა – შედარებით რთულად. სწავლის პროცესთან დაკავშირებული პრობლემების (ახლისა თუ ძველის) გადასაჭრელად დანერგილია სპეციალისტთან პერსონალური შეხვედრების პრაქტიკა. არსებობს ასევე თვითგანვითარებისა და სოციალური აღზრდის სპეციალური გაკვეთილები, რომლებიც უშუალოდ სკოლის პროგრამების ნაწილია. ყველაფერი ეს, ერთად აღებული, განაპირობებს იმ შედეგს, რომელსაც გარეშე თვალი სასწაულად აღიქვამს. გარდატეხის ასაკიდან ბავშვი გამოდის არა დათრგუნული და დაკომპლექსებული, არამედ დაჭკვიანებული და გაძლიერებული. ის ემშვიდობება ბავშვობას და მოწიფულ ასაკს ჰარმონიულად განვითარებული ეგებება – ანუ ისეთ პიროვნებად, როგორადაც ჩვენ გვსურს მისი ხილვა.

ბრიტანეთში განათლება საკმაოდ ძვირია, მაგრამ მშობლებს უნდა ახსოვდეთ, რომ სწავლის გადასახადი არის არა ხარჯი, არამედ ინვესტიცია საკუთარი შვილების წარმატებულ მომავალში.

მონადირე-შემგროვებელთა სიბრძნე 

მონადირე-შემგროვებლები პატარა მომთაბარე ჯგუფებად ცხოვრობენ (25-დან 50 კაცამდე თითოეულ ჯგუფში)  ყველა ჯგუფი გადაწყვეტილებებს დემოკრატიულად იღებს. მათ თავიანთი ეთიკური სისტემა აქვთ, რომელიც წევრთა თანასწორობას ემყარება და ჯგუფის ყველა წევრი იზიარებს მდიდარ კულტურულ ტრადიციებს, რომლებიც მოიცავს მუსიკას, ხელოვნებას, ცეკვებს, ძველ ლეგენდებსა თუ ისტორიებს.

ანთროპოლოგიურ ლიტერატურაში მოძიებული მონაცემების სრულყოფისთვის მე და ჯონათან ოგასი (მისი სტუდენტობის პერიოდში) დავუკავშირდით რამდენიმე ცნობილ ანთროპოლოგს, რომლებიც წლების განმავლობაში ცხოვრობდნენ მონადირე-შემგროვებელთა თემში. ვთხოვეთ, შეევსოთ ჩვენ მიერ მომზადებული კითხვარები და გაეზიარებინათ ამ თემებში ბავშვების ცხოვრების შესახებ მათი დაკვირვების შედეგები. ცხრა მკვლევარი გამოგვეხმაურა და გასცა პასუხი ჩვენს კითხვარს. საბოლოოდ შეგროვდა მასალები ექვსი სამონადირეო-შემგროვებელი თემის შესახებ. სამი მათგანი აფრიკაში ცხოვრობდა, ერთი – მალაიზიაში და ერთიც – ახალ გვინეაში. 

როდესაც კითხვარი და ლიტერატურა გადავამუშავეთ, დაუჯერებელი აღმოჩნდა შედეგების სრული შესაბამისობა კულტურასთან. ქვემოთ იხილეთ 4 ძირითადი დასკვნა, რაც ამ კვლევის შედეგად მივიღეთ: 

1. მონადირე-შემგროვებელთა ცივილიზაციის ბავშვებს წარმატებულ ზრდასრულებად ჩამოყალიბებისთვის უამრავი სახის ცოდნის ათვისება უწევთ.

შევცდებით, თუ ვიტყვით, რომ განათლებას არც ისე დიდი მნიშვნელობა აქვს მონადირე-შემგროვებელთა კულტურაში, რადგან მათ არც ისე ბევრის სწავლა უწევთ. სინამდვილეში ისინი უზარმაზარ ინფორმაციასა და ცოდნას იღებენ.

კარგი მონადირე რომ გახდეს, ბიჭმა უნდა შეისწავლოს ორასიდან სამასამდე სახეობის ძუძუმწოვრისა და ფრინველის ქცევის წესები და თვისებები (ეს ის სახეობებია, რომლებზეც მონადირეთა ჯგუფები ნადირობენ), მათზე ნადირობის, მათი დევნისა თუ პოვნის რთული წესები, ნადირობისთვის საჭირო იარაღების (მშვილდ-ისრის, შუბის, ხელშუბის, მახის, ხაფანგის, ბადის) დამზადება და მათი პრაქტიკაში გამოყენება – სროლა, ხაფანგების გამართვა-დამაგრება, ცხოველის კვალში ჩადგომა და სხვა.

გოგონებმა უნდა შეისწავლონ, ურიცხვი მცენარიდან რომლის ნაყოფი, ღერო, ფესვი თუ თესლია საკვებად ვარგისი, დაიხსომონ მათი შეგროვების დრო, ადგილი და წესები, მოპოვებული ნედლეულის გადამუშავების, მისი უსაფრთხო საკვებად ქცევისა და საკვები ღირებულების გაზრდის მეთოდები. ამ უნარებს ქალი წლების განმავლობაში ეუფლება. საჭიროა ამ მრავალფეროვანი ცოდნის შენახვა, გადამუშავება და ვერბალურად გადაცემა მომდევნო თაობებისთვის.

დამატებით მონადირე-შემგროვებელთა ბავშვებმა უნდა შეისწავლონ მათ ტერიტორიაზე (ტერიტორიაზე, რომელზეც საზრდოს მოიპოვებენ) გზის გაგნება-ნავიგაცია, ქოხებისა და დროებითი თავშესაფარის აშენება-გამართვა, ცეცხლის დანთება, საჭმლის მომზადება, მტაცებლებისგან თავის დაცვა, ამინდის პროგნოზირება, ჭრილობებისა და სნეულებების მკურნალობა, მშობიარობისას დახმარება, მცირეწლოვანი ბავშვების მოვლა-პატრონობა, ჯგუფის სხვა წევრებთან ჰარმონიული თანაცხოვრება და სწორი ქცევა, მეზობელ ჯგუფებთან მოლაპარაკება, ისტორიების მოყოლა, მუსიკისა და სიმღერების შექმნა, სარიტუალო ცეკვები და სხვა. ვინაიდან ჯგუფში ვიწრო სპეციალიზაცია არ მიმდინარეობს (გარდა იმისა, რომ ქალები შემგროვებლები არიან, ხოლო მამაკაცები – მონადირეები), ყველა ვალდებულია, აითვისოს მოცემულ კულტურაში დაგროვილი მთელი ცოდნისა და უნარების ძირითადი ნაწილი.

2. ბავშვები ამ ყველაფერს სწავლების პროცესის გარეშე ითვისებენ.

მიუხედავად იმისა, რომ მონადირე-შემგროვებელთა ბავშვებს უზარმაზარი ინფორმაციის ათვისება და გადამუშავება უწევთ, მონადირე-შემგროვებლების ჯგუფებს სკოლის მსგავსი არაფერი აქვთ. მოზრდილები არ ქმნიან სასწავლო პროგრამებს პატარებისთვის, არც მათ მოტივირებას ცდილობენ, არც გაკვეთილებს უტარებენ და არც მათი სწავლის პროგრესის მონიტორინგით იწუხებენ თავს. როდესაც ვიკითხეთ, როგორ სწავლობენ ბავშვები იმას, რაც სჭირდებათ, დაახლოებით ასე გვიპასუხეს: ისინი თვითონვე სწავლობენ დაკვირებით, თამაშით და კვლევით. რა თქმა უნდა, ზრდასრულს შეუძლია, აჩვენოს მოზარდს, როგორ გააკეთოს უკეთ, მაგალითად, ისრის პირი, მაგრამ მხოლოდ მაშინ, როდესაც ბავშვი ამას გულწრფელად ითხოვს. მოზრდილები თავად არ ერევიან ბავშვების ცხოვრებასა თუ აქტივობაში და არც მათი განათლების საკითხი აწუხებთ – ათასწლოვანმა გამოცდილებამ დაარწმუნა ისინი, რომ ბავშვები თვითსწავლების ოსტატები არიან (Y. Gosso et al. (2005), “Play in hunter-gatherer societies”).

3. ბავშვებს უამრავი დრო აქვთ თამაშის, კვლევისა და თავგადასავლებისთვის.

კითხვაზე, რამდენი დრო აქვთ ბავშვებს სათამაშოდ, ჩვენ მიერ გამოკითხულმა ანთროპოლოგებმა ერთსულოვნად გვიპასუხეს, რომ მონადირე-შემგროვებელთა ბავშვები, რომლებსაც ისინი აკვირდებოდნენ, უმეტესად თავისუფლები იყვნენ და მთელ დღეებს თამაშში ატარებდნენ.

თავისუფლება, რომელიც მინიჭებული აქვთ მონადირე-შემგროვებელთა კულტურის ბავშვებს, ნაწილობრივ ამ ტომების წარმოდგენებიდან მომდინარეობს. უფროსები დარწმუნებულნი არიან, რომ ბავშვის მიერ განათლების მიღების უტყუარი გზა სწორედ თავისუფლებაზე გადის. გარდა ამისა, ეს დაუწერელი კანონი ამ ტომებში გამეფებული ეგალიტარიანიზმის, პერსონალური ავტონომიიისა და თანასწორობის პრინციპს ეფუძნება, რომელიც თანაბრად ეხება ბავშვებსა თუ მოზრდილებს (S. Kent (1996), “Cultural diversity among African foragers: causes and implications).

მონადირე-შემგროვებელი მშობელი ბავშვს უყურებს როგორც სრულყოფილ ინდივიდს, რომელსაც იგივე უფლებები აქვს, რაც ზრდასრულს. მათ მიაჩნიათ, რომ ბავშვები ტომის ეკონომიკაში მაშინ ჩაერთვებიან, როდესაც მზად იქნებიან ამისთვის. მათ მიაჩნიათ, რომ არ უნდა აკეთებინო ბავშვს ისეთი რამ, რაც თავად არ სურს. ნიშანდობლივია, რომ სწავლისა და საზოგადოებისთვის (ტომისთვის, ჯგუფისთვის, – ლ.ა.) სასარგებლო საქმის კეთების ინსტინქტები სწორედ იმ საზოგადოებაში წარმოიშვა, სადაც ადამიანის ინსტინქტებს ნდობით ეკიდებიან!

4. ბავშვები აკვირდებიან ზრდასრულთა საქმიანობას და დაკვირვების შედეგებს თავიანთ თამაშებში იყენებენ.

მონადირეთა და შემგროვებელთა ხალხების ბავშვები არ არიან მოწყვეტილნი ზრდასრულთა სამყაროს. ისინი უშუალოდ აკვირდებიან ყველაფერს, რაც მათ დასახლებაში (ბანაკში) ხდება – ექსპედიციისთვის მოსამზადებელ სამუშაოებს, ქოხების მშენებლობას, იარაღის, კულტურისთვის დამახასიათებელი არტეფაქტებისა და სხვა, ყოფა-ცხოვრებაში საჭირო ხელსაწყოების დამზადებას, საჭმლის მომზადებას, მცირეწლოვანი ბავშვების მოვლასა და გაზრდას, ავადმყოფობასა და მტაცებლებთან ბრძოლას, ჭორაობასა და კამათს, ადგილობრივ პოლიტიკას, ცეკვებსა და დღესასწაულებს. ხანდახან ბავშვები მოზრდილებს მიჰყვებიან საკვების მოსაპოვებელ ექსპედიციებში, ხოლო ბიჭები, დაახლოებით 10 წლიდან, ხანდახან მამაკაცებს სანადიროდაც მიჰყვებიან.

ბავშვები აკვირდებიან ყოველივე ამას და თვალით დანახულს თუ ყურით გაგონილს თავიანთი თამაშების სცენარში რთავენ. დროთა განმავლობაში, თამაშითა და ერთობლივი შემოქმედებით, ისინი თანდათან ოსტატდებიან სხვადასხვა საქმიანობაში. ასაკის მატებასთან ერთად მათი თამაში ძალიან ემსგავსება რეალურ აქტივობებს. არ არსებობს მკაფიო საზღვარი თამაშსა და რეალურ მოქმედებებს შორის. მაგალითად, ბიჭები, რომლებიც თამაშ-თამაშით ნადირობენ პეპლებზე თავიანთი პატარა მშვილდ-ისრებით, მოგვიანებით, ასევე თამაშით, მომცრო ძუძუმწოვრებზე გადადიან და ხშირად ნანადირევი სახლშიც მოაქვთ. მოგვიანებით მოზრდილი ბიჭები უკვე კაცებთან ერთად მიდიან „ნამდვილ” სანადირო ექსპედიციაში, თუმცა თამაშის სული ამ დროსაც შენარჩუნებულია.

კიდევ ერთ საინტერესო მაგალითად შეიძლება მოვიყვანოთ ბიჭებისა და გოგონების მიერ სათამაშო სახლების მშენებლობაც. ჩვენი კითხვარის შევსებისას ნენსი ჰაუელმა აღნიშნა, რომ ერთ-ერთი ტომის, ი-კუნგის ბავშვები თამაშ-თამაშით ხანდახან მთელ „საბავშვო” სოფელსაც კი აშენებენ თავიანთი ნამდვილი სოფლიდან რამდენიმე ასეულ მეტრზე. ეს სოფელი იქცევა მათ სათამაშო ადგილად, სადაც ბავშვები დიდებზე დაკვირვების შედეგად ათვისებულ აქტივობათა უამრავ სცენას გაათამაშებენ.

გამოკითხული მეცნიერები აღწერენ უამრავი სხვა ტიპის აქტივობასაც, რომლებსაც ბავშვები მოზრდილთა იმიტაციით რეგულარულად იყენებენ თამაშებში: ფესვების ამოთხრა, მაჩვზღარბის სოროდან გამოგდება კვამლით, საჭმლის კეთება, პატარების მოვლა, ხეზე ძრომა, ლიანებისგან კიბის დაწვნა, იარაღებისა და ხელსაწყოების დამზადება, მძიმე ტვირთის აწევა-ზიდვა, ნაკადულზე გადასასვლელი ხიდების კეთება, ცეცხლის გაჩაღება, მტაცებლებისგან დამცავი ზღუდეების მშენებლობა, ცხოველების მიბაძვა (მათი გარჩევა-ცოდნა და მათი ქცევების შესწავლა), მუსიკის შექმნა, ცეკვა, თხრობა, კამათი და არგუმენტირება – ყველა ეს საქმიანობა აღნიშნული იყო ჩვენი რესპონდენტების პასუხებში. ვინაიდან ყველა ეს თამაში-აქტივობა სხვადასხვა ასაკის ბავშვების გარემოში მიმდინარეობს, პატარები გამუდმებით სწავლობენ უფროსი ბავშვებისგან იმას, რაც ჯერ თვითონ არ იციან.

ბავშვებს ამას არავინ სთხოვს, არც არავინ აქეზებს – ისინი ყველაფერს ბუნებრივად აკეთებენ, ისევე, როგორც ყველა სხვა ბავშვი, რადგან ბავშვისთვის არაფერია ამქვეყნად უფრო სასურველი, ვიდრე მალე გაზრდა და მშობლებივით ან უფროს და-ძმასავით „დიდად” გახდომა. ეს სურვილი მძლავრი მოტივატორია საიმისოდ, რომ ბავშვებმა, თუ ამის საშუალება მისცეს, უსასრულოდ ითამაშონ და დახვეწონ თავიანთი უნარები, რომლებიც მათთვის „დიდობასთან” ასოცირდება.

შეიძლება თუ არა ამ დაკვირვებების მისადაგება ჩვენს კულტურასთან?

ჩვენი კულტურა, რა თქმა უნდა, ძალიან განსხვავდება მონადირე-შემგროვებელთა კულტურისგან, ამიტომ ბევრი ეჭვით შეხედავს იმ გაკვეთილებს, რომლებიც მონადირეთა კულტურებისგან შეგვიძლია ვისწავლოთ. მაგალითად, მონადირე-შემგროვებელ ხალხებს არ გააჩნიათ დამწერლობა და არითმეტიკა; აღმოჩნდება კი თვითგანსწავლის, თვითმოტივირებადი სწავლისა და ცხოვრების წესი ეფექტური მათთვისაც, ვისაც სამი „რ”-ს შესწავლა სურს?

ჩვენს კულტურაში, მონადირე-შემგროვებელთა კულტურისგან განსხვავებით, თავისა და ოჯახის შენახვა-უზრუნველყოფის უამრავი გზა არსებობს, უამრავი უნარი და ცოდნის ათვისება შეუძლიათ ჩვენს შვილებს, თუმცა, იმავდროულად, ისინი მოკლებულნი არიან შესაძლებლობას, დააკვირდნენ ჩვენს, მოზრდილთა, ყოველდღიურ საქმიანობას და აითვისონ – ჩვენთან ბავშვები, მონადირეთა შვილებისგან განსხვავებით, უმეტესად შორს არიან ზრდასრულთა საქმიანობისგან, რაც ხელს უშლის მათ, მიბაძონ უფროსებს და მათი საქმიანობა თავიანთ თამაშებში გაიმეორონ. 

თუმცა, მომდევნო სტატიაში ვეცდები გიჩვენოთ, რომ სწავლის ის მეთოდი, რომელიც ასე ქმედითია მონადირე-შემგროვებელთა კულტურაში, ასეთივე შეიძლება იყოს ჩვენი შვილებისთვისაც. ეს შესაძლებელია, თუ მათ ისეთ სასწავლო გარემოს შევუქმნით, რომელშიც იმავე მეთოდის გამოყენებით ჩვენს შვილებსაც მიეცემათ თავისით სწავლის საშუალება.

საწვრთნელი ბაზის კარი ჭრიალით გაიღო. ჯერ მამა შევიდა, უკან პატარა ლუკა მიჰყვა მორიდებული ნაბიჯებითა და შიშნარევი გამომეტყველებით. „ნეტავ თუ ამიყვანენ?”, „ამათ შეხედეთ, რამხელები არიან, ალბათ, ზედაც არავინ შემომხედავს. გუნდში ამხელა ბიჭები ჰყოლიათ და…”, „მწვრთნელსაც რა მოღუშული სახე აქვს. ალბათ, სულ ეჩხუბება ბიჭებს”, – ფიქრობდა პატარა ლუკა, რომელიც ბატკანივით მიჰყვებოდა უკან მამას, ის კი თანდათან უახლოვდებოდა პატარა მორაგბეებით სავსე სტადიონთან მდგომ ახალგაზრდა კაცს, რომელიც ნამდვილად მწვრთნელი უნდა ყოფილიყო.

 

ლუკა მთელი სამი თვე ეხვეწებოდა მამს, რაგბიზე მიმიყვანეო. მამა ხან რას იმიზეზებდა, ხან – რას. ბოლოს ისიც კი უთხრა, მეტისმეტად პატარა ხარ, არაფერი გამოგივა, იქ იმხელა ბიჭები არიან, იმათში, ალბათ, არც კი გამოჩნდებიო, მაგრამ ბიჭი მაინც ჯიუტად ითხოვდა. მისი სამი მეგობარი უკვე დადიოდა რაგბიზე და უნდა გენახათ, თანაკლასელი გოგონები როგორი პატივისცემით ეპყრობოდნენ მათ. და განა მხოლოდ გოგონები – მასწავლებლებიც კი. თუ გაკვეთილის გაცდენის გამო ლუკას და სხვა ბიჭებს ერთ ამბავს დააწევდნენ, მათი თანაკლასელი მორაგბეების გაცდენებზე ხშირად თვალს ხუჭავდნენ – იქნებ მართლა გამოვიდეს მაგათგან რამე, ხელი რატომ უნდა შევუშალოთო. ლუკა ვისზე ნაკლები ბიჭია?! ტანად კი პატარაა, მაგრამ, სამაგიეროდ, სხვებზე სწრაფი და ღონიერიცაა. აგერ, ერთი კვირის წინ, მთელი კლასის ბიჭებს აჯობა ხელის გადაწევაში. ჯერ მივიდეს რაგბიზე, ნახავთ, რაც შეუძლია!

ერთ საღამოსაც შინ კარგ გუნებაზე დაბრუნებულმა მამამ ლუკა წინ დაისვა და ჰკითხა:

– მართლა გინდა რაგბიზე სიარული, შვილო?

– სულ მაგას არ გეხვეწები?! – უპასუხა გახარებულმა ლუკამ.  

– კარგი, მაშ, ხვალ მივიდეთ გუნდში და იცოდე, არ შემარცხვინო. დღეს მწვრთნელს ველაპარაკე და მითხრა, ხვალ მოიყვანეო. ახალი კედები ხომ გაქვს?

მოკლედ, დადგა ესოდენ ნანატრი ჟამი და ლუკა და მამამისი მწვრთნელის პირისპირ დგანან.  

– აი, ესაა ჩემი ბიჭი. თუ გამოვა რამე, ხომ კარგი. თუ არადა, კაცურად მითხარი და არც შენ გაწვალებ და არც ამას…

მამის სიტყვებმა მწვრთნელი, ცოტა არ იყოს, გააბრაზა.  

– გუშინაც ხომ გითხარი, კაცო. რას ჰქვია „არაფერი გამოვა”?! დიდი მორაგბე თუ არა, კარგი კაცი ხომ დადგება? მერე ეს ცოტაა, შე დალოცვილო?!.

ლუკას ტანსაცმლის გამოცვლა და სხვა ბავშვებში გარევა უბრძანეს. როგორც უკვე ვთქვით, ბიჭების უმეტესობა დიდი იყო, ღონიერი, სახეჩამოკაწრული, სქელკისრიანი… ლუკას სიხარულს საზღვარი არ ჰქონდა, როდესაც ამდენ ზორბა ბიჭში რამდენიმე მასავით ტანდაბალი და უმცროსი ასაკისა აღმოაჩინა. რაგბის წესები თავისი მორაგბე მეგობრებისგან და ტელევიზორიდან კარგად იცოდა, მაგრამ სად ვინმე რომ გიყვება ან ტელევიზორში უყურებ და სად – თვითონ რომ უნდა აკეთო. აუჰ, როგორ ინატრა იმ წამს პატარა ლუკამ, მისი მორაგბე მეგობრებიც იმ გუნდში ყოფილიყვნენ! „ეს მამაჩემიც მაგარი ვინმეა. ბარემ ჩემი მეგობრების გუნდში მივეყვანე. როგორ დამეხმარებოდნენ ადაპტაციის გავლაში”, – ფიქრობდა ლუკა და ცდილობდა, არ ჩამორჩენოდა თანაგუნდელებს, მოედანს ძუნძულით რომ ურტყამდნენ წრეებს.

სიტყვა „ადაპტაცია” ლუკამ მამის მეგობრისგან გაიგო, რომელიც დღენიადაგ ფეხბურთზე ლაპარაკობდა და სულ იმაზე წუწუნებდა, ამ ჩემი ცოდვით სავსე ფერნანდო ტორესმა „ჩელსიში” რით ვერ გაიარა ეს ოხერი ადაპტაციაო. ლუკას აზრით, ადაპტაციას გუნდში მაშინ აძლევდნენ ახალმისულს, თუ ის კარგად ითამაშებდა. მოკლედ, ეს რაღაც საშვისმაგვარი ეგონა.

იმ დღეს მწვრთნელმა ლუკა ბურთს საერთოდ არ გააკარა – ჯერ ფიზიკურად გაძლიერდი და გუნდს შეეჩვიეო. ამან ბავშვი ძალიან დაამწუხრა, მაგრამ რაკი მამამაც უთხრა, თავდაპირველად ყველა ახალბედას არბენინებენო, დაიჯერა – ალბათ, მართლა ასეა საჭიროო. საწვრთნელი ბაზიდან გამოსულ ლუკას მამამ უზარმაზარი შაურმა უყიდა. იმხელა, მარტო კაცები რომ ჭამენ. „ბევრი უნდა ჭამო, იმათოდენა რომ გახდეო”, – უთხრა და პატარა მორაგბემაც, მართალია, დიდი ხვნეშითა და წვალებით, მაგრამ მაინც შეჭამა ის უზარმაზარი შაურმა.

ლუკას სახლი იქვე, ორიოდე ნაბიჯზე იყო და სანამ სახლამდე მივიდოდნენ, მამა ძველ ამბებს უყვებოდა – როგორ დადიოდა ჯერ კრივზე, მერე ფეხბურთზე და როგორ ვარჯიშობდნენ მაშინ მისი თანატოლები. პატარა ლუკა მამას დიდი ამბით უქნევდა თავს, აქაოდა ყურადღებით გისმენო, მაგრამ მისი ფიქრები ისევ რაგბის, ახალ თანაგუნდელებსა და მწვრთნელს დასტრიალებდა. „იქნებ ხვალ მაინც მათამაშოს მწვრთნელმა. აი, ნახავს, ქარივით რომ გავვარდები და დავდებ ლელოს! აი, ნახავს, თუ ასე არ იქნება!” რა იცოდა ლუკამ, რომ ის უკვე აღარ იყო პატარა – იმ დღეს ის კაცი გახდა. კაცი, რომელსაც რაგბი უყვარდა…

იმ დროს, როდესაც მე სკოლის მოსწავლე ვიყავი, არსებობდა კლასგარეშე მასალა ქართული ლიტერატურისთვის. დამატებითი ტექსტები საგაკვეთილოსთან იყო დაკავშირებული და, შეიძლება ითქვას, მასალის უკეთ გააზრებასა და ათვისებას უწყობდა ხელს.

ამ სტატიაში, მინდა, კლასგარეშე ლიტერატურის არსებობის აუცილებლობაზე ვისაუბრო. რამდენად კარგად ასწავლიან სასკოლო პროგრამით განსაზღვრულ ტექსტებს, სხვა საქმეა, მაგრამ, როგორც არ უნდა იყოს, უდავოა, რომ ლიტერატურა, რომელიც დაუკავშირდება საგაკვეთილო მასალას, უნდა არსებობდეს. საჭიროა, იყოს რამდენიმე წიგნი, რომლებიც შედგენილი იქნება იმის მიხედვით, რა ტექსტები ისწავლება ამა თუ იმ კლასში. მნიშვნელოვანია მათ შედგენაში მასწავლებლების ჩართვაც.

იმის დასამტკიცებლად, რაოდენ მნიშვნელოვანია კლასგარეშე ტექსტების არსებობა, ერთ მაგალითს მოვიყვან. სასკოლო სასწავლო მასალაში შეტანილია ილია ჭავჭავაძის პოემა “აჩრდილი”. მე ამ ტექსტს დავუკავშირებ შარლ დე კოსტერის რომან-ეპოპეა “ულენშპიგელისა და ლამე გუძაკის ლეგენდას”.

ეს ორი ტექსტი დამოუკიდებლად დაიწერა ბელგიასა და საქართველოში დაახლოებით ათწლიანი შუალედით. მიუხედავად მათი თვითმყოფადობისა, ამ ტექსტებს ბევრი რამ აქვთ საერთო, რაზეც მოსწავლეს შეუძლია იმსჯელოს და დასკვნები გამოიტანოს. მაგალითად:

შარლ დე კოსტერი და ილია ჭავჭავაძე ერთი და იმავე ეპოქის ავტორები არიან. ორივე მათგანი აქტიურად არის ჩაბმული ჟურნალისტურ საქმიანობაში. 

მათ, უეჭველია, არ ექნებოდათ წაკითხული ერთმანეთის ნაწარმოებები. მაშ, რამ გამოიწვია ის გადამკვეთი იდეურ-შინაარსობრივი თუ სხვა ხაზები, რომლებზეც ვისაუბრებ?

მოკლედ გავიხსენოთ ამ ორი ტექსტის შინაარსი: “აჩრდილში” ავტორი ხვდება მთაზე მდგომ უცხოს, აჩრდილს, რომელიც თავის ქვეყანას გადმოჰყურებს და მის იმჟამინდელ უბედურებაზე წუხს, კოსტერის გმირი ულენშპიგელი კი, მას შემდეგ, რაც ნახევარ ევროპას მოივლის, მტარვალი მეფისა და ინკვიზიციის წინააღმდეგ აჯანყებაში ჩაებმება. ბრძოლა აჯანყებულთა გამარჯვებით მთავრდება.

ვნახოთ მოქმედი გმირების შინაარსობრივ-იდეური მსგავსებანი. ჭავჭავაძის პოემაში ვკითხულობთ: 

“მარად და ყველგან, საქართველოვ, მე ვარ შენთანა!

მე ვარო შენი თანამდევი, უკვდავი სული”.

აქედან ჩანს, რომ მთაზე მდგომი უცნობი ქვეყნის სულია, რომელიც იქამდე იარსებებს, ვიდრე მისი სამშობლო იქნება. იგრძნობა მისი სტოიციზმიც, რაც მთაზე – სიმაღლეზე განრიდებით დგომით გამოიხატება.

ახლა ვნახოთ, რას ამბობს კოსტერის გმირი ულენშპიგელი საკუთარი თავის შესახებ: “მე ძეხორციელისა არა მცხია რა, ცარიელი სული ვარ… ფლანდრიის სული…”

განსხვავავება ამ ორ “სულს” შორის მათი არსებობის სტატიკური თუ დინამიკური მდგომარეობაა მხოლოდ, რადგან ჭავჭავაძის აჩრდილის სტოიციზმს უპირისპირდება ულენშპიგელის მოხეტიალე ბუნება და მოვლენების ეპიცენტრში მყოფობა.

“და მომევლინა მე კაცი დიდი,

მყინვარზედ მდგომი, მოხუცებული”, – ეს ჭავჭავაძის აჩრდილია. 

ულენშპიგელი კი ახალგაზრდაა, მკვირცხლი, საზრიანი.

გაჩნდება კითხვა: რატომაა ასეთი სხვაობა მათ აღწერილობაში? პირველი და უმთავრესი ის არის, რომ კითხვის ამგვარად დასმა არასწორია, რადგან ორივე ტექსტი თავისთავადია და თუ მათში რაიმე საერთოს ვეძებთ, ესეც – რაღაც შემთხვევის წყალობით, მეორე კი ის, რომ ქვეყანა, ისევე როგორც მისი ლიტერატურა (რადგან ჭავჭავაძე ქვეცნობიერად მაინც ითვალისწინებს ამას) ძველია და, აქედან გამომდინარე, ტექსტის მთავარი გმირი, აჩრდილი, მოხუცია. უკეთ რომ ვთქვათ, ჭავჭავაძემ იცის, რომ მისი ტექსტის გმირი იმ დროში არ დაბადებულა – ის არსებობდა ადრეულ საუკუნეებშიც და სხვა მწერალთა ადრეულ ტექსტებშიც. კოსტერის გმირი კი იმ დროში დაიბადა, რომელსაც ეს რომანი-ეპოპეა აღწერს და შეგვიძლია ვთქვათ, რომ მისი მეორე დაბადება მოხდა ტექსტის დაწერისა და გამოქვეყნების შემდეგ, ანუ აღწერილი მოვლენებიდან ორი საუკუნით გვიან. ამის დასტურად ორიოდე ციტატას მოვიყვან: “ულენშპიგელის ლეგენდა” პირველი წიგნია, რომელშიც ჩვენი ქვეყანა საკუთარ თავს პოულობს”, – წერს ვერჰარნი, კარლ ლემონიე კი ამ რომან-ეპოპეას ფლანდრიულ ბიბლიას უწოდებს. 

“მოვიდა ეს დღეც შურის-გებისა”, – ამბობს ჭავჭავაძის პოემის გმირი. “მე მინდა, ვიხსნა, მე მინდა, შური ვიძიო”, – ეს ულენშპიგელის სიტყვებია. საინტერესოა, რომ ორმა ქრისტიანმა მწერალმა, რომელთა ტექსტებიც ძირითადად ქრისტიანულ საზოგადოებაში უნდა ყოფილიყო გავრცელებული, დიდი მნიშვნელობა მიანიჭეს შურისძიებას. უფრო მეტიც, მათ თავიანთ გმირებს ათქმევინეს, რომ საჭიროა შურისძიება. რა თქმა უნდა, ორივე ეს ტექსტი ძის ეპოქაშია დაწერილი და რაკი თვითონ ისინი ვერ გასცდებიან ქრისტიანობის არეალს, ჩვენც ამ კუთხით განვიხილოთ: 

“თქვენ გსმენიათ, რომ თქმულა: თვალი თვალისა წილ და კბილი კბილისა წილ” (მათ. 5,38), “მე კი გეუბნებით თქვენ: წინ ნუ აღუდგებით ბოროტს; არამედ, თუ ვინმემ მარჯვენა ლოყაში გაგარტყას, მეორე ლოყაც მიუშვირე” (მათ. 5.39). ასეთია ქრისტეს მოძღვრება. მაშ, რატომ არღვევს მას ორივე გმირი? თუ უფრო კარგად დავუკვირდებით, იქნებ არც არღვევს. “ვინც თავის სულს პოულობს, დაკარგავს მას, ხოლო ვინც თავის სულს ჩემთვის კარგავს, პოვებს მას” (მარ. 8,35; ლუკ. 9,24; იოან. 12,25) 

ეს ორი სული ითხოვს შურისძიებას სხვათა გადასარჩენად, მრავალთა გადასარჩენად ითხოვს იმას, რაც თითქოს იკრძალება სჯულით. “ნუ ჰგონებთ, ვითარმედ მოვედ მე მიფენად მშჳდობისა ქუეყანასა ზედა; არა მოვედ მიფენად მშჳდობისა, არამედ მახჳლისა” (მათ. 10,34; ლუკ. 12,51). ამ სახარებისეულ ფრაზათა ლოგიკური ბმიდან მომდინარეობს შურისგების გამართლება, რადგან თვითონ ქრისტიანული სამყაროს ღმერთი, ქრისტე, შურისგებისათვის მოვიდა და თუ გავიხსენებთ წმინდა მოციქულის სიტყვებს: “კეთილ არს ბაძვა კეთილისა”, – ყველაფერი ნათელი გახდება. 

საინტერესოა, რა როლს ასრულებს ორივე ტექსტში ბუნების მოვლენები, საკუთრივ ბუნება. “აჩრდილში” ვკითხულობთ:

“ამ დროს ქუხილმა დაიგრიალა,

გრგვინვა დაიწყო მისმა ხმამ მთებში,

ცაზედ ელვამა გაიპკრიალა

და გაანათა მდინარე ხევში.

ცას გადაედვნენ შავნი ღრუბელნი,

ნისლში შთაცვივდნენ მთანი და ველნი.

ქარმა დაჰღმუვლა ხევ-ხუვსა, მთებსა,

ბუქი სვეტივით აატრიალა,

რისხვითა ჰგლეჯდა კლდესა და ღრესა,

ზვავმაც მაღლიდან დაიგრიალა, –

და მყის ბუნების მშვიდი დუმილი

ბნელ ჯოჯოხეთად გადიქცეოდა.

წყალი და ცეცხლი, მეხი, ქუხილი

ერთმანეთშია აირეოდა”.

“თანდათან უფრო მჭახედ ქუხდა დარტყმა, იმძლავრა გრგვინვამ”; “გასკდა კედელი ყინულოვანი, გადმოიქცა ყინულეთი და დღის ნათელი იშვა ზეცაში”; “და ყველამ ერთხმად აიტაცა: – დიდება ბუნებას! დიდება მის ძალას!” – ეს ნაწყვეტები “ულენშპიგელის ლეგენდიდან” არის, იმ ეპიზოდიდან, სადაც კატლინი თავისი ჯადოქრობის წყალობით ნელესა და ულენშპიგელს ზღაპრულ მხარეში გაგზავნის. აქ უადგილო იქნება, შევადაროთ ერთმანეთს ბუნების აღწერა, რადგან ჭავჭავაძის ტექსტში ამ უკანასკნელს სულ სხვა დატვირთვა აქვს, ისევე როგორც კოსტერთან. მნიშვნელოვანია ის, რომ ორივე მწერალი ემხრობა სამყაროს ერთიანობის, ბუნების საიდუმლოებათა, საგანთა თუ მოვლენათა ურთიერთკავშირის იდეას. ორივე ტექსტში გამოკრთის ოთხი ელემენტის (წყალი, ცეცხლი, მიწა, ჰაერი) თეორიაც: “უფალი ღმერთი ყურს ვერ მოგვაპყრობს – ჯერ სტიქიონების სულებს უნდა გაანდო გულისნადები”, – ამბობს ულენშპიგელი.

საინტერესოა რიცხვი შვიდი, რომელსაც ორივე ტექსტში საკრალური დატვირთვა აქვს. ულენშპიგელი, ზღაპრულ მხარეში მოგზაურობის დროს შეიტყობს, რომ უნდა ეძებოს შვიდეული, ჭავჭავაძის პოემა კი ასე მთავრდება:

“მსწრაფლ გადმოეშო ცისა ლაჟვარდსა

შვიდფეროვანი სარტყელი ცისა”.

ცისარტყელა, საზოგადოდ, მშვიდობასა და თავისუფლებასთან ასოცირდება. ასევე ის შვიდეულიც, რომელიც ულენშპიგელს უნდა მოეძებნა, იქნებოდა ფლანდრიისა და ყველა ჩაგრულის თავისუფლების საწინდარი.

ორივე ტექსტში მთავარი ადგილი უჭირავს თავისუფლების იდეას. “შვილო, არც ადამიანს, არც სხვა სულდგმულს არასოდეს წაართვა თავისუფლება, თავისუფლება უდიდესი ნეტარებაა ამქვეყნად”, – ეუბნება კლაასი ულენშპიგელს. 

“გადგა და დასცა თავზარი მტერსა,

დაამხო პირქვე ყმობა, მონობა

და უცხოთ ხელთქვეშ დაჩაგრულს ერსა,

ვით მზე, მოჰფინა თავისუფლება”, – ამბობს ფარნავაზის შესახებ ჭავჭავაძის “აჩრდილი”. 

საინტერესო შედარებაა “ვით მზე”. მზე, ქართული სიმბოლიკით, ღმერთს, მარადიულ სინათლესა და სიცოცხლეს გამოხატავს. მცირედ რომ ავცდეთ ტექსტის ფაქტებით განმტკიცებას, იოანე საბანისძესაც ხომ ასე განუმარტეს მოწაფეებმა, რომ თვითონ მზე მამა ღმერთია, მზის სინათლე – სულიწმინდა, ხოლო მზის სითბო – ქრისტე? (ნოდარ წულეისკირი, “ღვაწლი და წამება აბოსი და იოანესი”). ე. ი. ილია ჭავჭავაძე თავისუფლებას ადარებს მზეს და, ვინაიდან მზე არის ღმერთის ერთი სახე-სიმბოლო, ხოლო ღმერთი უმაღლესია, თავისუფლებაც ასეთივე გამოდის.

ვეცადე, სანიმუშოდ ერთმანეთისთვის შემედარებინა ორი ტექსტი, რომელთაგან ერთ-ერთი სასკოლო სასწავლო პროგრამაში შედის, ხოლო მეორე კლასგარეშე საკითხავ ლიტერატურად დავსახე. ორივე ტექსტი დავაკავშირე-განვიხილე ისე, როგორც ეს დაახლოებით უნდა ხდებოდეს სკოლაში, თუკი, სასწავლო მასალასთან ერთად, იარსებებს დამატებით შესასწავლი ტექსტებიც.

კლასგარეშე ლიტერატურის წყალობით მოსწავლეები უკეთესად აითვისებენ პროგრამით განსაზღვრულ მასალას, განუვითარდებათ შეკავშირების, ანალიზის, ფაქტების ქრონოლოგიურად დალაგებისა და ქვეტექსტების ამოკითხვის უნარი. ამასთანავე, დამატებითი ლიტერატურის გაცნობა იქნება საწინდარი იმისა, რომ მოსწავლე არ მიეჯაჭვება მხოლოდ საპროგრამო მასალას, რომ მას ბავშვობიდანვე ექნება კავშირი იმ ტექსტებთან, რომელთა გაცნობაც უდავოდ წაადგება მის განვითარებას.

„ყველას თავისი ცხოვრება უნდა ჰქონდეს, თავისი სამყარო, სწორი და კარგი ეს იქნებოდა. მხოლოდ ასე შეიძლება სხვისი ცხოვრების გაგება და დადგება დრო, როცა გაგება გახდება მთავარი და არა პრაქტიკული ზრუნვა და დახმარება… იცი, რა? ადამიანი ხომ იშვიათად მოქმედებს უანგაროდ. ხშირად ზრუნვასა და სიყვარულში ისეთი ძალადობაა გახვეული, ვერც წარმოიდგენ… და ეს ძალადობა ყველაფერზე საშინელია. ვინც გარჩენს და გემსახურება, თავისუფლებას გართმევს ხშირად, სურს, რომ წაგართვას, შეუგნებლად ებრძვის შენს პიროვნებას… და იცი, ერთხელაც მწარედ, მწარედ გაგიკვირდება, რომ ის, ვინც გზრდიდა, გაჭმევდა, გბანდა, გივლიდა, გაცმევდა, ვერასოდეს ხვდება, რა დარდი გჭამს, რა სატკივარი…”

ბოლო დროს ინტერნეტში კითხვა დამჩემდა – იქ ბევრ ისეთ წიგნს ვპოულობ, რომელიც არ მაქვს. დღესაც ნაირა გელაშვილის „დედის ოთახიდან” ცალკეული ფრაზები ამოვიკითხე და ფიქრმა ამიყოლია… რატომღაც ხშირად მახსენდება საკუთარი მოზარდობა. ალბათ იმიტომ, რომ ძალიან სათუთი პერიოდია და ყველას განსაკუთრებულად გვახსოვს, ან იმიტომ, რომ უამრავი მოზარდი გვახვევია გარს და მათი ქცევაც თვალში საცემია, განსაკუთრებით მათთვის, ვისაც მოზარდებს შორის გვიწევს ტრიალი.

ნაირა გელაშვილის „დედის ოთახი” დიდი ხნის წინ წავიკითხე და რატომღაც არასოდეს შემიხედავს ამ თვალით, მაგრამ ახლა, როცა ხელახლა გადავავლე თვალი, ჩემი და რამდენი ჩემისთანას სატკივარი გამახსენდა…

ზემოთ მოზარდთა თვალში საცემი ქცევა ვახსენე – ერთი მეგობარი მყავს, რომელმაც მითხრა, ბავშვობაში იმდენი რამ გადავიტანე, კიდევ კარგად ვარო. ამან დამაფიქრა იმ მოზარდებზე, რომელთა თვალში საცემი ქცევა ყველას გვაღიზიანებს, მის მიზეზებზე კი ნაკლებად ვფიქრობთ. მინდა, blogger.ge-ზე გამოქვეყნებული წერილი გაგიზიაროთ და ყველას, ვისაც უკვე ჰყავს შვილი ან მომავალში გახდება მშობელი, ვთხოვო დაფიქრდეს, რათა თავისი მშობლების შეცდომები არ გაიმეოროს.

„წერილი მამას

დიდი ხანია შენთან ამაზე ლაპარაკი მინდოდა. თუმცა ვერა და ვერ გავბედე. ჩემთვის ვინახავდი გულში, მაგრამ ეხლა აღარ შემიძლია.

როცა ამბობდნენ მოზარდობის ხანა ადმიანის ცხოვრებაში ყველაზე რთული პერიოდიაო, ვერ ვაცნობიერებდი რაზე საუბრობდნენ. ეხლა კი ვხვდები რომ ეს ნამდვილად ასეა. უკვე ვეღარ ვიტან teen age პერიოდს. ჩემს შემთხვევაში კიდევ უფრო ამძაფრებს ამ სირთულეს ის, რომ ორივე(მშობლები) ასე დაუნდობლად მექცევით. ისიც კი ვიფიქრე ნაშვილები ხომ არ ვართქო. თუმცა ეს წინა წელს იყო, ჩაიარა. როცა ძველ ნივთებს ვალაგებდი,წერილები ვიპოვნე. შენ წერდი საავადმყოფოში დედას. სახელს არჩევდით ჩემთვის. იქ სხვა დამადასტურებელი საბუთებიც იყო რამაც დამარწმუნა რომ ნამდვილად თქვენი შვილი ვარ. 

ძალიან მინდა ნორმალური ოჯახი მყავდეს და ყველას ერთმანეთი გვიყვარდეს. მე ორივე მიყვარხართ. ზოგჯერ ვფიქრობ, რომ ვერ მიტანთ, მაგრამ ხანდახან იმასაც ვგრძნობ, რომ გიყვარვართ. არ ვიცი ეს იმიტომაა ასე რომ მინდა იყოს თუ მართლა ასეა, მაგრამ… ამაზე მინდოდა შენთან მელაპარაკა, თუმცა არასოდეს მაქცევ ყურადგებას, შენთან ასეთ თემებზე საუბარი შეუძლებელია.

გუშინ ძლივს მოხერხდა რომ გვესაუბრა მაგრამ…

შენი აზრით რჩევა-დარიგებას მაძლევდი, მაგრამ გული ისე მატიკინე როგორც არასდროს. შენ ფიქრობ, რომ ქარაფშუტა და უჭკუო ვარ, მაგრამ ცდები. ასეთი არ ვარ. ყველაზე მატად დამცირება მტკენს გულს, მითუმეტეს შენგან, შენ ხომ ამას ხშირად აკეთებ.

ეს იყო მიზეზი იმის, გუშინ საუბრისას ტირილი ვეღარ შევიკავე. შენგან მიჩვეული ვარ დაუფიქრებლად წამოსროლილ სიტყვებს, დამცირებებს, მაგრამ გუშინ ზედმეტი მოგივიდა. შენ შეიძლება არც გახსოვს…

როცა მითხარი „თუ ასე უტვინოდ აპირებდი ცხოვრებას რატომ მოდიოდი საერთოდ ამქვეყანაზეო” მერჩივნა იქვე მოვმკვდარიყავი. ეს საშინელება იყო. ამ სიტყვებით შენ მითხარი, რომ ასეთი არავის ვჭირდები, ჯობია მოვკვდე. მინდოდა მიმეხვედრებინა ეს შეცდომა შენთვის მაგრამ არ გამომივიდა, შენ ხომ არასოდეს აქცევ ასეთ რამეს ყურადღებას.

რჩევის მოსმენაზე უარს არასოდეს ვამბობ. მაგრამ რჩევას ფორმა აქვს თავისი.

შეიძლება მითხრა, რჩევას მოგცემ, „ასე” მოიქეცი ჯობია. მაგრამ ასე არასოდეს მოქცეულხარ. არც შენ და არც დედა. თქვენს რჩევა-დარიგებებს რატომღაც ყოველთვის დამცირების, ლანძღვის და ჩხუბის ფორმა აქვს.

მე დახმარება მჭირდება, რომ სწორად ვიცხოვრო. ვიცი ბევრ შეცდომას ვუშვებ, მაგრამ ეს გამივლის ასაკთან ერთად. არ ვარ ისეთი ცუდი თქვენ რომ გგონივართ. არასოდეს გატყუებთ და ამას არც მომავალში გავაკეთებ.

თქვენ გგონიათ სწორად ზრდით შვილს, მაგრამ ასე არ არის. ზოგჯერ დიდებიც ცდებიან. ძალიან ჭკვიანებიც.

ხშირად მომისმენია ბავშვების აღზრდის მეთოდების შესახებ. ამ თემაზე ტელეგადაცემებიც კეთდება. როცა მათ ვუსმენ, ყოველთვის ერთი გძნობა მეუფლება, ისინი მე მიგებენ მაგრამ თქვენ ვერა და ვერ გამიგეთ. მე სულ ვცდილობ გაგიგოთ,ზოგჯერ იმასაც ვფიქრობ რომ მართლა იმდენად უჭკუო ვარ რომ ვერაფერს ვიგებ და ყველაფერი ჩემი ბრალია. ასე საკუთარ თავს ვაჩლუნგებ და წარმომიდგენია მომავალში რაც მოხდება ჩემს სულში. თავმოყვარეობა თუ აღარ შემრჩა რა ვიქნები. მგონი არცერთ მშობველს არ უნდა რომ მისმა შვილმა ყველანაირი დამცირება აიტანოს და უთავმოყვარეო ადამიანი გაიზარდოს. თქვენ კი საით მიგყავართ.. ვეღარ ვიგებ რა ვქნა!..”

არ ვიცი, როგორი დედა ვიქნები, მაგრამ ვიცი, როგორი არ ვიქნები… მეცოდინება, რომ: „ის შვილია და მომავალი; მე მივდივარ, ის მოდის. იმისი დღენი გასავლელი მინდორია…” და რომ: „დედაშვილობაში შენ-ჩემობა რად არის? დედაშვილობაში ორი თვალი რად უნდა იყოს? ნეტავ დედას სხვასავით მაინც ორი თვალი არა ჰქონოდა… თუ აქვს, რად უჭრის ერთი თავისად, მეორე შვილისად? გული რად იხედება გარეთ ორის თვალითა, რად? რატომ ერთი თვალი არ ებრმავის, როცა მეორე იყურება?.. ვინ ვისთვისაო, რა საკითხავია დედაშვილობაში?..” /ილია ჭავჭავაძე, “ოთარაანთ ქვრივი”/

იდეალურები ვერ ვიქნებით, მაგრამ ყველა ჩვენგანი უნდა ეცადოს იმის დანახვას, სად გადის ზღვარი შვილისთვის შექმნილ მომავალსა და საკუთარი თავისთვის შექმნილ მომავალს შორის, დაფიქრდეს, შვილის არჩევანია ესა თუ ის გადაწყვეტილება თუ საჩვენ-საკეთილდღეო და მისცეს შვილებს უპირობო – “ამიტომის” და “იმიტომის” გარეშე – სიყვარულის მაგალითი, მისცეს თავისუფლება, მანამდე კი ასწავლოს თავისუფლების სწორი გაგება და დნმ-ს უწყვეტი ბმულივით შექმნას ჯანსაღი მომავალი.

თოვლი არ მიყვარს, არც სულში და არც გარეთ. მოსვლით გვახარებს, მერე კი დნება, წყლად გარდაიქმნება, იყინება და… ივსება კლინიკები კიდურებმოტეხილი პაციენტებით. თუ მოტეხილობა მარტივია და ოპერაციას არ მოითხოვს, არაბი ექიმი-ალქიმიკოსის ალ-რაზის მიერ აღმოჩენილ თაბაშირს დაადებენ და მისივე, ოღონდ გაუმჯობესებული (21-ე საუკუნეა, ბოლოს და ბოლოს) მეთოდიკით შეფუთავენ. ამასობაში გამოთბება კიდეც, ყინულიც დადნება და აორთქლდება.

იტყვით, საუბარი კვლავ ალქიმიკოსებისკენ მიჰყავსო და მართალიც იქნებით. რა ვქნა, მომწონს ეს ხალხი, თუმცა ამჯერად მინდა, მათ შეცდომაზე მოგითხროთ, რადგან შეცდომა მათიც უნდა ითქვას, ვინც მოგვწონს.

ზემოთ წყლის აგრეგატული მდგომარეობის სამი ფაზა აღვწერე: ის შეიძლება იყოს თხევად (წყალი), მყარ (თოვლი, ყინული) და გაზობრივ (წყლის ორთქლი) მდგომარეობაში. ეს ალქიმიკოსებმაც შეამჩნიეს, ოღონდ სხვანაირად აღიქვეს. მათ თქვეს: თუ წყალს შეუძლია, ორ სხვადასხვა ნივთიერებად – ორთქლად და ყინულად – გარდაიქმნას, რატომ არ შეიძლება, რომელიმე მეტალი ოქროდ იქცესო? აგრეგატული მდგომარეობის შესახებ მათ ჯერ არაფერი იცოდნენ.

წყალს მხოლოდ აგრეგატული მდგომარეობის შეცვლა კი არა, ბევრი სხვა რამეც შეუძლია, რადგან, როგორც ლეონარდო და ვინჩი იტყოდა, ის წყალია – სიცოცხლის საწყისი.

ადამიანის 2 თვის ემბრიონის სხეულის მასის 97% წყალია, 3 თვის ემბრიონისა – 96%, ახალშობილისა – 80%, 6-8 თვის ჩვილისა – 72-76%, 5-10 წლის ბავშვისა – 60-65%, ზრდასრული ახალგაზრდისა -42-45%, ასაკოვანი ადამიანისა – 25-30%. უწყლოდ სიცოცხლე შეუძლებელია. ამიტომაც მიმართავდა ასე ანტუან დე სენტ-ეგზიუპერი: “წყალო! არც გემო გაქვს, არც ფერი, არც სურნელი. შენი აღწერა შეუძლებელია. შენით ტკბებიან და არ იციან, სინამდვილეში რა ხარ. შენ ყველაზე დიდი სიმდიდრე – თვით სიცოცხლე ხარ…”

იუნესკოს მონაცემებით, დაავადებათა 80% სასმელ წყალთანაა დაკავშირებული. შედარებით სუფთა ღრმა მიწისქვეშა წყლებია. მიწის სიღრმეში წარმოიშობა მინერალური წყალიც.

წყალი, რომელიც მიწისქვეშა ლაბირინთებში მოგზაურობს, გაივლის დედამიწის ქანებს, მინერალებს. მოგზაურობის დროს წყალში სხვადასხვა ნივთიერება იხსნება. შედეგად ის შემადგენლობას იცვლის. ზოგჯერ წყალი ისეა გაჯერებული სხვადასხვა ელემენტით, რომ “ჯანმრთელობის ელექსირად” იქცევა. ზოგიერთი მინერალური წყალი გოგირდწყალბადითაა გამდიდრებული, ზოგი – სოდით, სხვადასხვა ანიონებითა და კათიონებით.

ზოგჯერ მინერალური წყაროს სათავესთან მურა წითელი ფერის დანალექი შეიმჩნევა. წითელი ფერის ნალექი მიუთითებს, რომ წყალი სხვა მარილებთან ერთად რკინასაც შეიცავს. ორვალენტიანი რკინა იჟანგება ჰაერის ჟანგბადით, ურთიერთქმედებს წყალთან და გამოილექება წითელი ფერის რკინის (III) ჰიდროქსიდი.

მინერალური წყლიდან ყოველდღიურ ყოფაზე გადავიდეთ. ზოგჯერ წყალში საპონი ძნელად ქაფდება, საკვები პროდუქტები ცუდად იხარშება, წყლის ადუღებისას ჭურჭლის კედლებზე მინადუღის სქელი ფენა რჩება. ეს წყლის სიხისტის შედეგია.

ბუნებაში არსებობს ხისტი და რბილი წყალი. ორივე მათგანი შეიცავს (II-III) ვალენტიანი კალციუმისა და მაგნიუმის შემცველ მარილებს. წყალს, რომელშიც ეს მარილები მცირე რაოდენობითაა ან სულ არ არის, რბილი ეწოდება, ხისტ წყალში კი მათი შემცველობა გაცილებით მაღალია. ისიც უნდა ითქვას, რომ დასალევად ხისტ წყალს გაცილებით სასიამოვნო გემო აქვს.

მაინც როგორ ხვდება წყალში კალციუმისა და მაგნიუმის მარილები? ბუნებაში ამ მეტალების შემცველი მინერალები ფართოდაა გავრცელებული, ჰაერის შემადგენლობაში კი შედის გარკვეული რაოდენობის ნახშირორჟანგი და წყალიც. ისინი მინერალებთან ურთიერთქმედებენ და წარმოქმნიან მარილებს, რომლებიც ჩაედინება ზღვებში, ოკეანეებში, მდინარეებში.

როგორ დავარბილოთ ხისტი წყალი? – ადუღებით ან სოდის დამატებით.

როგორ ფიქრობთ, შეიძლება თოვლის დაწვა? ნუ გეღიმებათ, ქიმიკოსებს ყველაფერი შეგვიძლია. მართალია, თოვლის ლოდინი გაისამდე მოგვიწევს, მაგრამ მოვა თუ არა… დავწვათ.

თუნუქის ქილაში ჩაყარეთ თოვლი. ქილის სიმაღლის ¼-ში გააკეთეთ ჩაღრმავება და მოათავსეთ 3-4 ნატეხი კალციუმის კარბიდი, დააყარეთ თოვლი. თოვლთან მიიტანეთ ანთებული ასანთი. თოვლი „იწვის”!

კალციუმის კარბიდზე წყლის ზემოქმედებით აცეტილენი წარმოიქმნება.

 

აცეტილენი უჯერი ნახშირწყალბადია და მნათი ჭვარტლიანი ალით იწვის. ალის სიკაშკაშე აცეტილენის ნახშირბადის მაღალი შემცველობითაა გამოწვეული. ჭვარტლის გამოყოფა კი იმაზე მიუთითებს, რომ აცეტილენი ბოლომდე არ იწვის.

 

რა თქმა უნდა, ამის შეხსენება არ გჭირდებათ, მაგრამ მე მაინც დავწერ: თოვლი ამწოვ კარადაში „დაწვით”, ექსპერიმენტის ყველა მონაწილეს კი დამცავი სათვალე და ხელთათმანი უნდა ჰქონდეს!

წყლის მოლეკულებს შორის წყალბადური ბმებია. წყალბადური ბმა რომ არ არსებობდეს, წყალი ჩვეულებრივ პირობებში (მისი მცირე მოლეკულური მასის გამო) გაზობრივ მდგომარეობაში იქნებოდა. შესაბამისად, დედამიწაზე სიცოცხლე შეუძლებელი გახდებოდა. წყალბადური ბმით აიხსნება ისიც, რომ წყლის დუღილის ტემპერატურა შედარებით მაღალია.

იცით, რომ ლეგენდარული „ტიტანიკი” წყალბადურმა ბმებმა იმსხვერპლა? დიახ, დიახ, ის ხომ აისბერგს შეეჯახა. აისბერგის (ანუ ყინულის) სიმტკიცე კი წყალბადური ბმების სიმრავლით არის გამოწვეული. აისბერგის (ანუ ყინულის) სიმკვრივე უფრო დაბალია, ვიდრე ჩვეულებრივი წყლისა და მას შეუძლია, წყლის ზედაპირზე იტივტივოს.

იცით, რომ წყალბადური ბმა შეიძლება წყალბადსა და რომელიმე დიდი ელექტროუარყოფითობის მქონე ელემენტის ატომს (F,O,N) შორის წარმოიქმნას?

იცით, რომ წყალბადური ბმა წყლის გარდა სპირტებში, ცილებსა და ნუკლეინის მჟავებშიც გვხვდება?

იცით, რომ წყლის მოლეკულებს შორის წყალბადური ბმები მყარ მდგომარეობაშიც არსებობს?

იცით, რომ წყალბადური ბმები ყინულის კრისტალურ სტრუქტურაში წარმოქმნის ისეთ მოცულობით ბადეს, რომელშიც წყლის ერთი მოლეკულის წყალბადატომი მიმართულია მეზობელი მოლეკულის ჟანგბადატომისკენ?

იცით, რომ იაპონელმა მეცნიერებმა ახალი ელასტიკური ნივთიერება გამოიგონეს, რომლის 95% წყლისგან შედგება? დანარჩენი თიხა და ორგანული მასალაა. ასეთი „ელასტიკური წყალი” ჟელეს მოგვაგონებს და მის გამოყენებას მედიცინაში აპირებენ, თუმცა იმის იმედიც აქვთ, რომ მას შესაბამის სიმტკიცესა და სიმკვრივეს შესძენენ და პლასტმასების წარმოებაშიც შეიძლება გამოდგეს. ამჟამად პლასტმასების უმეტესობა ნავთობპროდუქტებისგან იწარმოება და მათი ნარჩენები პლანეტის თავსატეხია.

იცით, რომ სულ მცირე გაუწყლოება ნივთიერებათა ცვლას 3%-ით აფერხებს?

იცით, რომ, ვაშინგტონის უნივერსიტეტის დიეტოლოგების გამოკვლევით, ერთი ჭიქა წყალი ღამით შიმშილის შეტევას ბლოკავს?

იცით, რომ დღის განმავლობაში უმიზეზო დაღლილობის შეგრძნება შეიძლება წყლის უკმარისობის შედეგი იყოს?

იცით, რომ დღის განმავლობაში 5-7 ჭიქა წყლის დალევამ შესაძლოა ზურგისა და სახსრების ტკივილი 80%-ით შეგიმსუბუქოთ?

იცით, რომ თქვენს ორგანიზმში წყლის სულ 2%-ით შემცირება მეხსიერებასთან დაკავშირებულ პრობლემებს გამოიწვევს?

იცით, რომ გალაკტიონის ლექსი, რომლითაც წერილი დავიწყე, ასე სრულდება?

“ძვირფასო! სული მევსება თოვლით:

დღეები რბიან და მე ვბერდები!

ჩემს სამშობლოში მე მოვვლე მხოლოდ

უდაბნო ლურჯად ნახავერდები”.

წინამდებარე წერილში გთავაზობთ ამოცანებს მექანიკაში იმპულსის და ენერგიის  მუდმივობის კანონების გამოყენებაზე, აგრეთვე მუშაობის გამოთვლაზე და მათ კავშირზე  მექნიკური ენერგიის ცვლილებასთან.

 ვრცლად

სკოლაში გატარებული უკანასკნელი წლების განმავლობაში დავრწმუნდი, რომ სასწავლო პროცესის ფარგლებში ჩემ მიერ წაკითხული ისტორიის სახელმძღვანელოთა უმრავლესობა არასრულყოფილი გახლდათ. მივხვდი, რომ ამ წიგნებში ყველაფერს ბოლომდე არ მეუბნებოდნენ. ვგრძნობდი, რომ რაღაცებს მიზანმიმართულად ასხვაფერებდნენ ან მალავდნენ. ხშირად, უმაღლესი პოლიგრაფიული ხარისხის ფურცლებზე არაერთ ზღაპარსა თუ უსაფუძვლო ლეგენდას გადავყრივარ. კიდევ კარგი, რომ ამ საგანშიც შესანიშნავი პედაგოგები მყავდნენ. ისინი ყოველთვის დაუღალავად მიკირკიტებდნენ, რათა კრიტიკული აზროვნების უნარი ჩამომყალიბებოდა.

მახსოვს, ჩემი ინტერესის ერთ-ერთი განსაკუთრებული სფერო რელიგიური ორგანიზაციებისა და საზოგადოებრივი ჯგუფების, რელიგიისა და სახელმწიფოს ურთიერთმიმართება გახლდათ. გაკვეთილებზე მიმდინარე ცხარე დისკუსიებისას, მუდამ ხაზს ვუსვამდი გრიგოლ ხანძთელისა და გიორგი ჭყონდიდელის სახელმწიფოებრივ საქმიანობას, რომელმაც მნიშვნელოვანი პოლიტიკური სარგებელი მოუტანა ფეოდალურ საქართველოს. თუმცა, იქვე გაბრაზებით ვაკეთებდი აქცენტს XVII საუკუნეში სასულიერო პირების მიერ გადაბუგულ „ვეფხისტყაოსნის” ხელნაწერებზე. ჩემი კრიტიკის უმთავრესი ობიექტი გახლდათ პასიურობა, რომელიც XIX და XX ასწლეულების გზაგასაყარზე ეკლესიამ საქართველოში განვითარებული სოციალური მოძრაობის მიმართ გამოამჟღავნა. ხშირად, ჩემი შეფასებები ზედმეტად სუბიექტური და ძალიან რადიკალური იყო. ალბათ, ეს წარმოადგენდა რეაქციას, რომელიც 16 წლის მოსწავლეში სასკოლო სახელმძღვანელოებმა და ფრანგული რევოლუციისადმი ემოციურმა დამოკიდებულებამ გამოიწვიეს. ბუნებრივია, ჩემს ამგვარ პოზიციას არანაკლებ ხისტად უპირისპირდებოდა თანაკლასელთა ნაწილიც.

სასიხარულოდ, ჩვენს შფოთს ჩვენმა მასწავლებელმა თვალის დახამხამებაში დაუსვა წერტილი. მან რუსეთის პირველი რევოლუციის დროს საქართველოში მიმდინარე პროცესების შესახებ დაწვრილებით გვიამბო.

1905 წლის 22 ოქტომბერს, თბილისში მასობრივი დემონსტრაცია გაიმართა. გოლოვინის პროსპექტზე ათასობით მოქალაქე მეფის აბსოლუტიზმისა და სამხედრო რეჟიმის  წინააღმდეგ გამოვიდა. ისინი პოლიტიკურ პატიმართა გათავისუფლებასა და რვასაათიან სამუშაო დღესაც ითხოვდნენ. მათთან ერთად, ქალაქის ცენტრში ფართომასშტაბიანი მიტინგი გამართეს ნიკოლოზ II-ის მხარდამჭერებმაც, რომელთა შორის მრავლად იყვნენ სასულიერო პირებიც. „შავრაზმელები” მოწინააღმდეგეებს ხელმწიფის პორტრეტისა და ხატების საჯარო თაყვანისცემას აიძულებდნენ. ვინც ამ ბრძანებას არ დაყაბულდებოდა, მათ ტყვიით უმასპინძლდებოდნენ. ცარისტების პროვოკაციის შედეგად, გამოსვლა უსასტიკესად დაარბიეს – 68 დემონსტრანტი გარდაიცვალა, ასობით ადამიანი უმძიმესად დაშავდა.

აღნიშნულ მოვლენათა პარალელურად, რადიკალურად განსხვავებული ვითარება იყო შექმნილი დასავლეთ საქართველოში. იმერეთის, სამეგრელოსა და რა თქმა უნდა, გურიის სოფლებში ადგილობრივი თემები თანმიმდევრულად აქვეყნებდნენ საპროტესტო მანიფესტებს. აჯანყებულები მიწის ნაკვეთების დაბრუნებას, სავადებულო უფასო განათლებას, სიტყვის თავისუფლებას, რელიგიურ ორგანიზაციათა ქონების კონფისკაციას, „დრამის” (საეკლესიო გადასახადი) გაუქმებასა და დემოკრატიული წესით არჩეული დამფუძნებელი კრების მოწვევას ითხოვდნენ. „ჯვარცმის” საკრებულოში მდებარე პატარა გურული სოფლის – ბახვის მსგავსად, რიგ სხვა დასახლებებში შედგენილ დოკუმეტებსაც უპირველესად ადგილობრივი მღვდლები აწერდნენ ხელს. ამასთანავე, ისინი მოძრაობის აქტიური ორგანიზატორებიც იყვნენ და სიცოცხლის რისკის ფასად თანასოფლელებს თანადგომას უცხადებდნენ.

შესანიშნავი გაკვეთილის შემდეგ, ყოველთვის  ვცდილობ ნებისმიერი საკითხი მრავალმხრივი პერსპექტივიდან შევაფასო და სხვადასხვა განხილვის დროს უპირატესობა კომპლექსურ, ნაკლებად ემოციურ ანალიზს მივანიჭო. ხანდახან არ გამომდის, მაგრამ მე ზუსტად ვიცი თუ რომელია მსჯელობის მართებული გზა და სტრატეგია. 

დღესაც არ შემცვლია აზრი, ახლაც დარწმუნებული ვარ, რომ „შავრაზმელთა” გვერდით ბახველი მღვდლებიც არსებობენ.

[ფოტო: ფილმიდან „პატრიოტი” (2000), მამა ოლივერი]