– ჩუმაბარ გავეთილ!

ეს სიტყვები შიშის ზარს გვცემდა ბავშვობიდანვე, გვეგონა, რომ მამა, რომელიც იშვიათად გვამეცადინებდა და ათასში ერთხელ ინტერესდებოდა ჩვენი სასწავლო პროგრამით, სწორედ იმ ჯერზე ეცდებოდა ჩვენს ბოლომდე გაწურვას და მხოლოდ საყვედურს არ გვაკმარებდა. იმ რომელიღაც გაკვეთილის ჩაბარება მხოლოდ საბაბი იყო მისთვის, სიმკაცრის გაკვეთილი რომ ჩაეტარებინა, წესრიგი დაემყარებინა, ნაადრევად შეხუმრებული შვილები აელაგმა.

– თენგა, ვაგოკო ასე! – ფრთხილად ვეცდებოდი სიტუაციის განმუხტვას და მხარზე ხელს მოვუთათუნებდი.

– თენგა არა, ბატონო მამა! – შემისწორებდა მკაცრი სახით და დამიბღვერდა. არ მახსენდება შემთხვევა, შვილებისგან სახელით მიმართვა არ გაეპროტესტებინოს და მაგალითად ყოველთვის თავისი ძველი მეგობარი ადა ჩიქოვანი მოჰყავდა, – „ბატონო მამა“, ასე ეძახდა მამამისს ის ცხონებული, თქვენ კიდე თენგა, ლენგა, გუზია… არ გამოვა არაფერი! აღზრდაში დაშვებულია შეცდომები!

აღზრდაში დაშვებულ შეცდომებზე მითითება მამაჩემს ყოველთვის სიამოვნებდა, თითქოს გამოსავლადაც მიაჩნდა იმ რთული მდგომარეობიდან, როცა შვილების სიყვარული გკარნახობს, მათ კაპრიზებსა და გამოხდომებს ანგარიში გაუწიო. მით უმეტეს, თუ გადაწყვეტილი გაქვს, გიჟი მამა იყო.

მამაჩემმა ეს იმ დღიდან გადაწყვიტა, როცა უკრაინაში ლუკმა-პურის საშოვარიდან დაბრუნებულმა აღმოაჩინა, რომ ოჯახის მისახედად ოჯახში ყოფნაა საჭირო. პირველი, რაც გააკეთა, სიგარეტის გადაგდება სცადა და მეორე – სამამულო ბიზნესის აწყობა. პირველი წარმატებით გამოუვიდა, მეორეში იღბალი ღალატობს დღემდე.

შვილების „დევნა“ თავიდანვე მისი ჰობი იყო, და რადგან სამსახური ვერ იშოვნა, მის მთავარ საქმიანობადაც ეგ იქცა. ოჯახში ხისტ, უხასიათო კაცს ჩვენ გამო შეეძლო შუბლით გაეტანა ნებისმიერი დაბრკოლება, ყველაფერზე წასულიყო, მთელ ქვეყანას გადადგომოდა და ყველა გადაემტერებინა, თუკი ოდნავ მაინც ირწმუნებდა, რომ მართალი ვიყავით და დაგვჩაგრეს. ძმების დაჩაგვრა იოლი არ არის, თუ ძალიან ძლიერს ან ასაკით უფროსს არ გადაეყრებიან, ამიტომაც მამაჩემს ერთი-ორჯერ ჩვენი თავგასული მასწავლებლების ჯანდაბაში გასტუმრებაც მოუწია, რომელსაც არაფრით არ იზამდა, ჩვენს სიმართლეში ეჭვი რომ შეჰპარვოდა.

წნევა, რაც თავი მახსოვს, სულ აწუხებდა და ჩვენი თანაგუნდელების მშობლებმა რომ მეტსახელად წნევა შეარქვეს, არ გაუპროტესტებია. უცნაურად თბილი იყო ის ათასი გაჭირვებით აწეწილი 90-იანები: მშობლებს შვილებისთვის უფრო ეცალათ, უფრო უსმენდნენ და ქომაგობდნენ შვილებს. მაშინ, როცა მთელი გუნდი სამარშრუტოთი მურატ ნასიროვის ცნობილი ჰიტის („მალჩიკ ხოჩეტ ვ ტამბოვ“) თანხლებით თამაშზე მივდიოდით, ერთი სამარშრუტოთი მშობლები უკან მოგვყვებოდნენ. იშვიათად, მამაჩემს ვარჯიში ან თამაში გაეცდინოს.

კამათი და ვნებათაღელვა (განსაკუთრებით პოლიტიკურ თემებზე) მისი საუკეთესო თავშესაქცევია. წლების განმავლობაში დაუსაქმებელს პარტიებში შესვლის, მათთან მიკედლების საშუალება ხშირად ჰქონდა, მაგრამ იფრთხილა, თავი დაიზოგა, ზედმეტად არ დაუახლოვდა, სამაგიეროდ არც იმათ გამოიდეს თავი: ხელისუფლებაში რომ მოვიდნენ, მამაჩემი არავის გახსენებია. დიდად არც მამაჩემს დაწყდა გული – კაცი, რომელიც დილას უზმოზე სიგარეტის მოწევით იწყებს, მეზობლის ბავშვებთან თამაშითა და ტყუპისცალ ძმასთან წინასამატჩო ფსონების განსჯით აგრძელებს და კრიტიკულ მომენტებში ორმოცი წლის წინ გარდაცვლილ ბებიას იფიცებს („ბებ ქობწანსდა!“), ვერაფრით წარმომიდგენია, პარტიულ ვალდებულებებს შეგუებოდა.

მცირედითაც კმაყოფილია. ეს თვისება შველის და ასუსტებს კიდეც. ბევრს არ მოითხოვს ცხოვრებისგან: სიმდიდრეს, პატივს, წყალობებს არაა გამოკიდებული, მაგრამ დიდად არც ყოფითი წვრილმანების მოწესრიგება აინტერესებს.

„შეისიატ ლეტ! ნი შუტკა!“ – ასაკს ხშირად აფიქსირებს, არა იმდენად უფროსობისა და ჭარმაგობის აღსანიშნავად, არამედ იმის ხაზგასასმელად, რომ ასეთ სოლიდურ წლოვანებაშიც კი თითზე ჩამოსათვლელი ჭაღარა და ახალგაზრდული გარეგნობა შერჩა.

იშვიათად მირეკავს. და ყოველ დარეკვაზე, როცა ჩემი ტელეფონის ეკრანს „Rodis Moxvalt“ დაეწერება, იმ დროს ვიხსენებ – ძველ, მოუწყობელ, მაგრამ სხვის სახლში ნანახი სიზმარივით ტკბილად გასახსენებელ წლებს, როცა მამაჩემის მთავარი საქმე შვილების „დევნა“ და მათი „სწორ გზაზე დაყენება“ იყო. ერთადერთი სწორი გზა, მისი აზრით, ჯანსაღ ცხოვრების წესზე, კონკრეტულად კი ფეხბურთზე გადიოდა და მამაჩემის მთავარი კითხვებიც („სო მეურთ?“, „მუჟამ მოურთ?“ – „სად მიდიხართ?“, „როდის მოხვალთ?“) მხოლოდ იმას უკავშირდებოდა, რომ სახლიდან არასაფეხბურთო მიზნით გასულებს სხვა, უფრო „მცდარი“ გზა არ აგვერჩია. მაგრამ იმ დღიდან, რაც ჩვენი ფეხბურთელობის იმედი გადაეწურა, სწავლა-განათლების მნიშვნელობაზე მოუხშირა საუბარს. „ჩუმაბარ გავეთილ“-ის თქმა უკვე უხერხული ჩანდა, მერვე კლასში ვიყავით, ამიტომ ერთადერთი, რითაც ჩვენგან ყოველი იმედგაცრუების შემდეგ მამაჩემი გულს იოხებდა, მისი საფირმო ფრაზა იყო:

– მუთუნ ვეგშურს! არ გამოვა არაფერი! აღზრდაში დაშვებულია შეცდომები!

სსსმ მოსწავლეებთან ურთიერთობა, მათი სწავლება საგანგებო განათლებას, ნიჭსა და გამოცდილებას მოითხოვს. სულ ათიოდე წელია, რაც ინკლუზიამ საქართველოს სკოლებში ფეხი მოიკიდა, ამიტომ, ვფიქრობ, მასწავლებლებისთვის საინტერესო უნდა იყოს მათი ქართველი და უცხოელი კოლეგების გამოცდილება.

ამ ამბებს სხვადასხვა საგნის მასწავლებლები და ფსიქოლოგები მოგვითხრობენ:

ABA თერაპევტი, საქართველო:

– დათას ქცევა ძნელი სამართავია. ბაღში ბავშვებთან ურთიერთობას გაურბოდა. არც ისინი ამჟღავნებდნენ მასთან მეგობრობის სურვილს. ყველას ეგონა, დათამ არც ლაპარაკი იცოდა და არც რაიმე აინტერესებდა.

როდესაც ბაღში შევყევი, ჯგუფს ის–ის იყო დაეწყო რიცხვების მოხაზვა და მარტივი არითმეტიკის შესწავლა. ვიცნობდი დათას უნარებსა და ინტერესებს, ამიტომ ასეთი რამ მოვიფიქრე: გავიყვანე დაფასთან და ორნიშნა რიცხვების დაწერა ვთხოვე, მერე კი ზეპირად გამოვკითხე, რამდენი იყო, მაგალითად, 5+2, 7-3. ისიც, ჩემთან ურთიერთობას ჩვეული, სწორად მპასუხობდა. ბავშვები გაოცებას ვერ მალავდნენ. მის შესახებ წარმოდგენა რადიკალურად შეეცვალათ და პატივისცემითაც განეწყვნენ, რადგან აღმოაჩინეს, რომ დათამ რაღაც მათზე უკეთ იცოდა.

ასეა, ყველა ბავშვი მათი დადებითი მხარეებით უნდა წარმოვაჩინოთ თანატოლების თვალში და თანაკლასელებთან დამეგობრებაში დავეხმაროთ.

ფსიქოლოგი, აშშ:

– გაგიკვირდებათ და ბევრ არამეტყველ ბავშვს შეუძლია კითხვა. მიმუშავია ბავშვებთან, რომლებიც საერთოდ არ ლაპარაკობენ ან მწირი ლექსიკონი აქვთ და მინახავს, როგორ კითხულობენ. ისინი აწყვილებენ სიტყვებსა და ნახატებს, ხან კი ტექსტს თითს აყოლებენ. წერა-კითხვის უნარებს კარგად ავითარებს ხმოვანი პროგრამები. გამაფრთხილებელი, ამკრძალავი თუ საგზაო ნიშნების, აბრების, ბილბორდების უფროსებთან ერთად კითხვა სახალისოცაა და ეფექტიანიც.

მათემატიკის მასწავლებელი, საქართველო:

– სანდროს მეხუთე კლასში ვასწავლიდი. თვალებში არასდროს მიყურებდა და, ერთი შეხედვით, არც საგაკვეთილო აქტივობებში ერთვებოდა. უმეტესად ფურცლებს ხევით და გორაკებად დაწყობით იყო გართული. კოლეგებს აწუხებდათ მისი ასეთი ქცევა, მე კი ვუხსნიდი, რომ ეს მას თავის სამართავად და სიმშვიდის შესანარჩუნებლად სჭირდებოდა. დაბეჯითებით შემიძლია ვთქვა, რომ მისმენდა! მოულოდნელად და საკმაოდ შორიდან გავძახებდი ხოლმე: „სანდრიკ, როგორ ამოვხსნათ ეს ამოცანა?“ – და ისიც ყოველთვის სწორად მპასუხობდა. არასოდეს დამიძალებია ურთიერთობა, თვითონვე შემოუერთდებოდა ხოლმე მცირე ჯგუფს, როდესაც რაიმე საინტერესოს განვიხილავდით.

ბევრ მოსწავლეს უჭირს გაკვეთილზე ერთ ადგილას გაჩერება. ჩემი აზრით, არაფერი დაშავდება, თუ მათ სიარულის უფლებას მივცემთ.

სსსმ მოსწავლეთა მართვა ადვილად ხერხდება მცირერიცხოვან კლასებში, მეტადრე მაშინ, როდესაც მასწავლებელი სათანადო ფსიქოლოგიური ცოდნითაა აღჭურვილი.

მეცნიერების საგნის მასწავლებელი, კანადა:

– სანამ გაკვეთილების სრულყოფილად ჩატარებას მოვახერხებდი, გრძელი გზა გავიარე, რადგან ვითარებას თურმე სათანადოდ ვერ ვაფასებდი. მეგონა, სსსმ მოსწავლეები შეძლებდნენ იმის გადაწერას, რასაც დაფაზე დავუწერდი; ექნებოდათ მოწესრიგებული რვეულები, სადაც სწორად ჩაიწერდნენ დავალებებს; მათთვის კომფორტული იქნებოდა ნებისმიერ ცარიელ მერხთან ჯდომა. პირველმა გაკვეთილებმა თვალი ამიხილა. ახლა, ცოტა არ იყოს, მრცხვენია კიდეც – თურმე როგორ უგულებელვყოფდი ბევრი მოსწავლის საჭიროებებს… დღეს უკვე ვცდილობ, ჩემი გაკვეთილები ყველას მოვარგო.

სხვადასხვანაირი შესაძლებლობების მქონე ბავშვებთან მუშაობას ჩვეული გახლდით – ყოველთვის მყავდა როგორც ნიჭიერი, ისე საშუალოზე დაბალი აკადემიური მოსწრების მოსწავლეები, მაგრამ არ ვითვალისწინებდი სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონეებს, რომლებსაც, მაგალითად, დაფიდან სიტყვების გადაწერა უჭირდათ.

ყველაფრის კარგად მოსაფიქრებლად საკმაო დრო დამჭირდა, მაგრამ საბოლოოდ სასწავლო გეგმის მათთვის მორგება სულაც არ აღმოჩნდა ძნელი. წინასწარ ჩამოვწერე ყველა ის ტერმინი შესაბამისი განსაზღვრებითურთ, რომლებიც იმ დღეს ახსნილ მასალაში შეხვდებოდათ და ინტეგრირებული კლასის მოსწავლეებს მივეცი, მაგრამ მოხდა საოცრება – რამდენიმე სხვა მოსწავლემაც მთხოვა, ასეთი ლექსიკონი მათთვისაც შემედგინა. რატომაც არა?! აი, ასე მივაგენი საგნის სწავლების ახალ მეთოდს.

პირობითი ნიშნების გამოყენება  ის ძირითადი თვისებაა, რითაც რუკა სხვა მრავალი ისეთი გეოგრაფიული მოდელისგან განსხვავდება, როგორიცაა აერო და კოსმოსური სურათები, პანორამები და სხვ.  ნიშნები რუკაზე  მხედველობითი  აღქმის ელემენტებია, რომლებიც  გარემომცველ სამყაროში მიმდინარე მოვლენებსა და პროცესებს, მათ გეოგრაფიულ ადგილმდებარეობას, რაოდენობრივ და თვისობრივ დახასიათებას, სტრუქტურას, დინამიკასა და სხვ. პირობითად  წარმოგვიდგენენ.

სემიოტიკა  ლინგვისტური მეცნიერებაა, რომელიც ნიშნებს და ნიშანთა სისტემების  თავისებურებებს შეისწავლის.  კარტოგრაფიისა და სემიოტიკის მიჯნაზე შეიქმნა განსაკუთრებული მიმართულება – კარტოგრაფიული სემიოტიკა (კარტოსემიოტიკა),  რომლის ფარგლებშიც დამუშავებულია თეორია კარტოგრაფიული ნიშნების სისტემის, როგორც რუკის ენის  შესახებ.  იგი  იმ პრობლემების  საკმაოდ ფართო  სფეროს შეისწავლის, რომლებიც კარტოგრაფიული ნიშნებისა და  კარტოგრაფიული გამოსახვის ხერხების წარმოშობას, კლასიფიკაციას, თვისებებსა და ფუნქციებს ეხება.

კარტოგრაფიული  სემიოტიკა სამ ძირითად ნაწილს მოიცავს:  ა) სინტაქტიკა –   სწავლობს  ნიშანთა სისტემის აგებისა და გამოყენების წესებს, მათ სტრუქტურულ  თვისებებს, რუკის ენის გრამატიკას;  ბ) სემანტიკა – იკვლევს  პირობითი ნიშნების  დამოკიდებულებას გამოსახულ ობიექტებსა და მოვლენებთან მიმართებაში;  გ) პრაგმატიკა –  სწავლობს ნიშნების, როგორც კომუნიკაციის ინფორმაციულ ღირებულებას და რუკის მკითხველების მიერ მათი აღქმის თავისებურებებს. ზოგჯერ ასევე  გამოყოფენ კარტოგრაფიული სტილისტიკასაც, რომელიც იმ სტილსა და ფაქტორებს შეისწავლის, რომელთა კარტოგრაფიული ნაწარმოებების დანიშნულებასთან  და ფუნქციებთან მიმართებაში გამომსახველობითი საშუალებების არჩევანს  განსაზღვრავენ.

რუკის ენა კარტოგრაფიაში გამოყენებულ ნიშანთა სისტემაა, რომელიც  რუკების შექმნისა  და გამოყენებისათვის  აუცილებელ პირობით ნიშნებს, გამოსახვის საშუალებებს, მათი აგების, გამოყენებისა და კითხვის  წესებს აერთიანებს. რუკის ენა კაცობრიობის მნიშვნელოვანი მიღწევაა. მისი განვითარება ყველა ეტაპზე დაკავშირებული იყო  სამეცნიერო ტექნიკურ პროგრესთან, კულტურისა და  ხელოვნების მდგომარეობასთან, პოლიტიკურ და საზოგადოებრივ ინსტიტუტებთან, ანუ ყველაფერთან, რაც ისტორიულ-საზოგადოებრივ პროცესს აყალიბებს.  ამ დროის განმავლობაში რუკის ენა არა მარტო უზრუნველყოფდა ინფორმაციის შენახვასა და გადაცემას, არამედ   ასრულებდა საერთო ენის როლს დედამიწის  შემსწავლელი  და მათთან დაკავშირებული მეცნიერებებისთვის. ტექნოლოგიების განვითარებასთან ერთად რუკის ენის მიმართ ინტერესი კიდევ უფრო გაიზარდა. კარტოსემიოტიკური პოზიციიდან რუკის ენის კატეგორიები და ელემენტები, მათი გრამატიკა და სტრუქტურა, ფუნქციონირების მექანიზმები, ნიშნების გამოყენების წესები  შეისწავლება.

ამ კვლევებს, რომლებიც მჭიდროდაა დაკავშირებული  სემიოტიკასთან, სამანქანო გრაფიკასთან, სამხატვრო დიზაინთან და აღქმის ფსიქოლოგიასთან, ნათელი პრაქტიკული ორიენტაცია აქვს – ისინი მიმართულია ელექტრონული რუკების ხარისხის ამაღლებისკენ. კვლევის შედეგად დადგინდა, რომ  რუკის ენაში  შეიძლება განვასხვავოთ სულ მცირე ორი  შრე (ქვეენა): ერთი მათგანი ასახავს  ობიექტების მდებარეობას, მათ სივრცობრივ ფორმას, ორიენტაციას,  ურთიერთგანლაგებას, ხოლო მეორე – ამ მოვლენების შინაარსობრივ მნიშვნელობას, მათ შინაგან სტრუქტურას, ხარისხობრივ და რაოდენობრივ დახასიათებას. ორივე ქვეენის გრამატიკა კი სწორედ კარტოგრაფიული სემიოტიკის წესებით აიხსენება. რუკის ენა კარტოგრაფიის ობიექტების ენაა. მისი მთავარი ფუნქციებია (როგორც მთლიანად კარტოგრაფიის) – კომუნიკაციური, ანუ   გარკვეული რაოდენობის ინფორმაციის გადაცემა რუკის შემქმნელისგან მის მკითხველამდე და შემეცნებითი  –  კარტოგრაფიული ობიექტის შესახებ ახლი ცოდნის, ინფორმაციის მიღება.

კარტოგრაფიული გამოსახულებები განიხილება, როგორც განსაკუთრებული ტექსტი ანუ, სხვაგვარად რომ ვთქვათ, რუკა გამოსახულებაა, რომელიც რუკის ენითაა შექმნილი. კარტოგრაფიული პირობითი ნიშნები გრაფიკული სიმბოლოებია, რომელთა დახმარებით   რუკაზე  აღნიშნავენ, აჩვენებენ ობიექტის სახეს, მის ადგილმდებარეობას, ფორმას, ზომებს, ხარისხობრივ და რაოდენობრივ  მახასიათებლებს.  პირობითი ნიშნები ისტორიულად  ამა თუ იმ ადგილის ობიექტების ნახატებიდან წარმოიშვნენ. წინა საუკუნეების კარტოგრაფები ასეთი ნახატებით ცდილობდნენ ამა თუ იმ ობიექტის ინდივიდუალური თავისებურებების გადმოცემას, მაგ;  ქალაქში ეკლესიის შიდა სახე, ხეების ჯიშები და სხვ.

ძველი რუკებისთვის დამახასიათებელი იყო ადგილმდებარეობის ნახატის სახით გადმოცემა, რომელსაც ლეგენდაც კი არ  სჭირდებოდა. მარტინ ჰელვიგის რუკის ნაწილი, 1561 წ. 

თანდათან ნახატებმა დაკარგეს თავიანთი ინდივიდუალობა და ყველა ქალაქი ერთი ნიშნით, ხოლო ყველა სოფელი მეორე ნიშნით გამოსახეს. მნიშვნელოვანი გზების გამოსახატავად ერთი ტიპის ხაზი აირჩიეს, ხოლო მეორეხარისხოვანი გზებისთვის – სხვა ტიპის.  ხშირად რუკაზე ზოგიერთმა აღნიშვნამ საერთოდაც დაკარგა  მსგავსება გამომსახველ ობიექტთან, მაგალითად, ქალაქები წრით – პუნსონით აღნიშნეს.  ნიშნებმა უფრო მეტი პირობითობა და აბსტრაქტულობა შეიძინეს.

პირობითი ნიშნების გამოყენება საშუალებას გვაძლევს:

• ვაჩვენოთ რეალური და აბსტრაქტული ობიექტები, მაგ; თოვლის საფარის სიმაღლე, მიმართულება, კონტინენტური კლიმატის ინდექსი);
• გამოვსახოთ ის ობიექტები, რომლებსაც ადამიანი ვერ ხედავს და რომელსაც  მისი გრძობათა ორგანოებიც კი ვერ აღიქვამს. (ძველი კონტინენტების პალეორელიეფი, გრავიტაციული და მაგნიტური ველები);
• გადმოვცეთ ობიექტების შინაგანი მახასიათებლები, მათი სტრუქტურა (მაგ; სამრეწველო პროდუქციის მოცულობა და სტრუქტურა,  მოსახლეობის შედგენილობა);
• ავსახოთ ობიექტების  ურთიერთმიმართება:  რიგითობა და იერარქია, განსხვავება,  მსგავსება (გეოგრაფიული სტრატიგრაფია);
• ვაჩვენოთ მოვლენებისა და პროცესების დინამიკა (წყლის ხარჯის ცვლილება მდინარის აუზში თვეების მიხედვით);
• მნიშვნელოვნად შევამციროთ გამოსახულება (წვრილმასშტაბიან რუკაზე ცალკეული სახლებისა და კვარტლების ნაცვლად შესაძლებელია წრის სახით გამოვსახოთ მთელი დასახლებული პუნქტი);
• რუკებზე გამოყენებული პირობითი ნიშნები სამ ძირითად ჯგუფად იყოფა:  მასშტაბგარეშე,  ანუ წერტილოვანი, რომლებიც პუნქტებში ლოკალიზებული ობიექტების აღსანიშნავად გამოიყენება, მაგ; ნავთობის საბადო ან ქალაქები წვრილმასშტაბიან რუკებზე.  მათი მასშტაბგარეშეობა იმაში ვლინდება, რომ მათი ზომები (თუ მათ რუკის მასშტაბში გამოვსახავთ) ყოველთვის გაცილებით მეტია რეალურ ზომებთან შედარებით;

მასშტაბგარეშე ნიშნები ერთმანეთისგან განსხვავდებიან: ა) ფორმით; ბ) სიდიდით; გ) ორიენტირებით; დ) ფერით;  ე) შიდა სტრუქტურით.

ხაზობრივი ნიშნები ხაზობრივი ობიექტების – მდინარე, გზა, საზღვარი, ტექტონიკური ნაპრალები და სხვ.  გამოსასახავად გამოიყენება. ისინი მასშტაბურია სიგრძით, მაგრამ მასშტაბგარეშეა სიგანის მიხედვით.

ხაზობრივი ნიშნები ერთმანეთისგან განსხვავდებიან: ა) სიგანით; ბ) ნახატით (სტრუქტურით); გ) ფერით

ფართობლივი ნიშნებით იმ ობიექტებს გამოსახავენ, რომლებმაც რუკაზე შეინარჩუნეს თავისი ზომები და მოხაზულობა; მაგ; ტყის მასივი, ტბა, ნიადაგის გავრცელების არეალი და სხვ.  ასეთი ნიშნები, როგორც წესი, კონტურისგან და მისი შიგთავსისგან შედგება.  ისინი ყოველთვის მასშტაბურია და საშუალებას  გვაძლევს ზუსტად  დავადგინოთ ობიექტის ფართობი.

ფართობლივი ნიშნები ერთმანეთისგან განსხვავდებიან:  ა) ფერით; ბ) სტრუქუტურით; გ) ნახატის  შემავსებელი აღნიშვნებით; დ)  მაორიენტებელი   დაშტრიხვით.

ჯერ კიდევ ცოტა ხნის  წინ ყველა ნიშანი  სტატიკური იყო, მაგრამ ტექნოლოგიების განვითარებასთან ერთად  დინამიკური ნიშნებიც  გაჩნდნენ. ეს მოძრავი, ცვალებადი ნიშნები  კომპიუტერულ კარტოგრაფიულ ანიმაციებში გამოიყენება. ისინიც ასევე შესაძლებელია იყვნენ წერტილოვანი, ხაზობრივი და ფართობლივი. ნიშნების როლი  არ შემოფარგლება მხოლოდ ინფორმაციის გადაცემით, ისინი ამავე დროს  წარმოადგენენ  ფიქსაციის, ფორმალიზაციისა და სისტემატიზაციის საშუალებებსაც. ასევე მეტად მნიშვნელოვანია ნიშნების შემეცნებითი  (გნოსეოლოგიური) ფუნქციაც. მათი საშუალებით შესაძლებელის მოქმედების ჩატარება, მათი გარდაქმნა ერთი ფრომიდან სხვა ფორმაში, გაზომვების ჩატარება.

ნიშნები, თავის მხრივ, სამეცნიერო ცნებების ფორმირების, ვიზუალიზაციის, თეორიული დასკვნების და სხვ. საშუალებებს წარმოადგენს. ფილოსოფოსი და მათემატიკოსი გ. ლეიბნიცი, რომელმაც დიფერენციალური და ინტეგრალური გამოთვლები შექმნა და შესაბამისი სიმბოლიკაც შეიმუშავა, ამბობდა: „უნდა ვიზრუნოთ იმაზე, რომ აღნიშვნები იყოს მოხერხებული”. ეს მოსაზრება განსაკუთრებით  სამართლიანად ეხება კარტოგრაფიულ პირობით ნიშნებსაც. როგორც მელოდია იქმნება შვიდი ძირითადი ნოტისგან, ისე იქმნება რუკაც პირობითი ნიშნებით, ხოლო პირობითი ნიშნები გრაფიკული ცვლადებისგან. გრაფიკული ცვლადები ელემენტარული გრაფიკული საშუალებებია, რომელთა გამოყენებითაც ხდება კარტოგრაფიული ნიშნების და ნიშანთა სისტემის შექმნა. ესაა ფორმა, ზომა, ორიენტირება, ფერი, ფერის სიმკვეთრე და ნიშნის  შიდა  სტრუქტურა. კარტოგრაფიული სემიოტიკის კანონები და რუკის ავტორის  გემოვნება საშუალებას აძლევს მას შეარჩიოს ნიშნების ყველაზე მრავალფეროვანი სტილი და თანწყობა, მოახერხოს მკვეთრი, კარგად გამოსახული და დასამახსოვრებელი ნიშნების კონსტრუირება.  თუმცა ამავე დროს არჩევნის თავისუფლება ართულებს პირობითი ნიშნების უნიფიკაციასა და სტარდატიზაციას, რაც  მეტად სერიოზული პრობლემაა კარტოგრაფიაში. მაგ; დასახლებული პუნქტები შეიძლება აღნიშნული იყოს  სხვადასხვა ფერისა და ზომის წრით, კვადრატით, ვარსკვლავით, სახლების სტილიზებული ნახატებით ან სხვა რაიმე ნიშნით. თუ მათემატიკური და ქიმიური სიმბოლოები სპეციალისტებისთვის გასაგებია ახსნა-განმარტების გარეშე,  ნებისმიერ რუკას თან აუცილებლად უნდა ახლდეს ლეგენდა, რომელიც ყველა ნიშანს განმარტავს.  დღესდღეობით სტანდარტული პირობითი ნიშნები მიღებულია და ოფიციალურად დამკვიდრებულია მხოლოდ ტოპოგრაფიული, საზღვაო და აერონავიგაციურ რუკებზე.  თემატურ კარტოგრაფიაში  ფერებისა და ინდექსების უნიფიცირებულ სისტემას მხოლოდ გეოლოგიურ და ნაწილობრივ ნიადაგების რუკებზე იყენებენ. ასევე არის მცდელობა, მოხდეს  გეომორფოლოგიური რუკების ლეგენდის უნიფიცირებაც.

სკოლაზე თუ დავფიქრდები და ვეცდები, ჩემი თავი და ერთმანეთი გავიხსენო, ჯერ შესასვლელში ჩარიგებულ ნაძვებს შორის გავლა მიწევს. და შემოდგომის.

დავხუჭავ თავლებს და სექტემბრის ნათელ შუადღეს გავიხსენებ, დამეგობრებას. დედები ალბათ არ გვეთმობოდნენ, ალბათ, ვიტირეთ კიდეც, ეს ალბათ სევდიანი იქნებოდა, ამიტომაც დილა არ მახსოვს. სკოლის გახსენება ერთმანეთით, უდედებოდ და ნაძვებით იწყება.

თუ დავფიქრდები, სკოლაში რა ვისწავლე და ვერცერთ მარტივ ქიმიურ რეაქციას ან ისტორიულ თარიღს ვერ გავიხსენებ, ვიტყვი, რომ სკოლაში თანადგომა და მეგობრობა ვისწავლე. და სიყვარული. და თანალმობა.

ბევრი გვსმენია ბულინგზე და ბევრი ჩვენგანიც მისი მსხვერპლი ყოფილა, მაგრამ ეს რანაირი კლასი იყო, ეს რანაირი ბავშვები ვიყავით, ერთმანეთი ბავშვური დაუნდობლობით არასდროს გაგვიკიცხავს, ერთმანეთის ღარიბული, გაცვეთილი შარვლები თუ ჩანთები არც შეგვიმჩნევია, ისე გულწრფელად დავმეგობრდით, ერთმანეთი ისე შევიყვარეთ რომ ღმერთო ჩემო, რამდენი წელი გავიდა და მას შემდეგ ასე ნამდვილად, ასე მართლა, ასე მარტივად აღარავისთან დავმეგობრებულვარ.

ერთი ეგ არის, ერთმანეთს უმოწყალოდ ვატყუებდით. მე სახლში ორი ფუმფულა ბოცვერი მყავდა, თეკლეს პატარა მაიმუნი და იმ პერიოდში მისი გაწვრთნით გახლდათ დაკავებული, თეოს აუზი ჰქონდა და იქ ოქროს თევზებთან ერთად ცურავდა, გიო კი დისნეი ლენდში აპირებდა დღე- დღეზე წასვლას. ვცრუობდით ასე და ღამ- ღამობით, ძილში ჩაფლულებს სასიამოვნო ჟრუალტელი წამიერად დაგვივლიდა, ჩვენი ოცნებები გარეალურდებოდა, ისხამდა ხორცს, ფარფლებს, ბოცვრების თბილ ქურქს და გვჯეროდა, რომ კი, რომ მართლა ამხელა რამის მფლობელები ვიყავით. სინდისი ერთი წამითაც არ გვქენჯნიდა, რადგან კეთილი ამბების გამოგონება დანაშაული სულაც არ არის, დიდი ამბავი თუ ის ბოცვერი მე ათი წლის შემდეგ ვიყიდე, გიო კი დისნეი ლენდში ჯერაც ვერ წავიდა.

ექვსი წლის სალომე ექვსი წლის დათოს გახუნებულ, დამოკლებულ მაისურს ვერ შეამჩნევს, თხუთმეტი წლის შემდეგ კი რონიზე იტირებს, ჰარისთან რომ მიდის ღამით ფეხაკრეფით, ძილის წინ თავის საუკეთესო მეგობართან შერიგებას ცდილობს, სხვანაირად მშვიდად ვერ დაიძინებს. ჯოან როულინგი კი უცებ შენიშნავს, როგორი მოკლე, გახუნებული პიჟამა აცვია რონის, ალბათ რომელიმე ტყუპი ძმის ნაქონი. ძველი. ასე სირიუს ბლექის სიკვდილზე არ მიტირია. მერე ვფიქრობდი, რა დამემართა. ალბათ შემეცოდა- მეთქი, რა სირცხვილია, ამის გამო ადამიანები ალბათ არ უნდა მეცოდებოდნენ- მეთქი, ეს როგორ შეიძლება, რანაირად ხდება რომ გაცრეცილი ტანსაცმლის გამო გულთან რაღაც ჩაგწყდეს- მეთქი, დიდი ამბავი, ძონძებია- მეთქი.

მაშინ კი, სექტემბრის იმ ნათელი დილიდან თუ შუადღიდან მოყოლებული, ბავშვობის რამდენიმე  წლის განმავლობაში ასეთი წვრილმანები არ შეგვიმჩნევია.

მე სკოლა ასეთი დავიმახსოვრე:

ნაძვებს გაივლი, დილაა. ნამძინარევს შენი ფეხის ხმა უცხოდ ჩაგესმის, თითქოს ფეხის ხმა ცალკე პიროვნება იყოს, ისეა, როგორც ძველ ქართულ ფილმებში: ბაკ- ბუკ, ბაკ- ბუკ. ყოფნაა, ფეხის ხმის ყოფნა. ასე ადიხარ მეორე სართულზე, გესმის სხვების ფეხის ხმაც და თანდათან იღვიძებ, სკოლა ცოცხლობს და გესმის, რომ სცოცხლე ხმაური და მოძრაობაა. კმაყოფილი იღიმი. დერეფნების ნავთის სუნს გაივლი, იატაკი ჭრიალებს და წითელი საღებავი ალაგ- ალაგ აცლილია, საკლასო კარს შეაღებ, მისალმება.

ძალიან რომ ვეცადო, ვერ გავიხსენებ, როგორ ვაწყენინეთ ერთმანეთს, ვხდვებოდით, ერთმანეთის ყოლა იმდენად მნიშვნელოვანი იყო, არ უნდა გვეწყენინებინა. რადგან ძალიან უცნაური ამბავი გადაგვხადა თავს, თერთმეტწლიანი ერთად ყოფნა. მერე კი როცა წავიდ- წამოვედით, ზოგი სხვა ქვეყანაში და ისეც მოხდა, რომ ზოგიც კიდევ უფრო შორს, იმ შორსწასულების გასაცილებლად მისულებმა ვთქვით, რომ რაც გადაგვხდა, მშვენიერი იყო. რომ ახლა თურმე ისე გავზრდილვართ, წასვლა დავიწყეთ. და ტირილიც. არ დაიჯეროთ ღიმილით გაცილების შესახებ. გაცილებისას ტირიან.

ის ნაძვები რომ გაიარო, ჯერ მხრებით უნდა მისწი- მოსწიო, შემჭიდროვებულან, ან მე ვარ დიდი და აღარც ძალიან მაღლები მეჩვენებიან. ხელის ერთი აწევა, კენწეროს სწვდები. გაივლი ნაძვებს, შემოდგომის მზეს, დერეფნებსაც და მაიდგები კარს, რომლის იქითაც ქიმიური რეაქციები და ისტორიული თარიღები კი არა, ბავშვობაა.

გუშინ პოლიციიდან დამირეკეს:

– დავით ზურაბის ძე გორგილაძე ხართ? – იკითხა მამაკაცის დაღლილმა, სევდანარევმა ხმამ.
– ვცდილობ ვიყო – ვუპასუხე მე, რადგან ჯერაც მეგონა, რომ ასე მხოლოდ გაშაყირების მსურველი მეგობარი თუ წამოიწყებდა სატელეფონო ზარს.
ხაზზე მყოფი კაცი უკბილო ხუმრობას ვერ მიმიხვდა და მას სამარისებური დუმილით უპასუხა.
– კი, მე ვარ – დავსერიოზულდი.
– პოლიციიდან გირეკავთ – თითქოს უფრო დაუსევდიანდა ისედაც ნაღველით დამძიმებული ხმა.
სწრაფად ვიანგარიშე, ბოლო დროს რომელ ცოდვათა გუბეებში მქონდა ჩადმული ფეხი: „ირმა ინაშვილზე ვიღლიცინე, მაგრამ, განა ეს დანაშაულია? ჯერ ქალი პარლამენტში არ შესულა, დეპუტატის მანდატიც კი არ მიუღია და უკვე ბრბო მომისია? არა, კი დაიმუქრა, ყველას მოგხედავთ, ვინც მე მაგინეთო. არადა, ღმერთი, რჯული, არ მიგინებია… ისე, Facebook-ზე კი ვაშაყირე რაც ძალა და ღონე მქონდა. რაც მართალია- მართალია, ზოგიერთი ხუმრობა ძალიან კარგი გამომივიდა. ერთი სულაც ისეთი იყო, რკინის შურისმაძიებელი ქალის რისხვად რო ღირს. კიდევ? კიდევ რა ჩავიდინე? შენა და… გზა რო გადავკვეთე უადგილო ადგილზე? კი, მაგრამ ეგ ხო გასწი-გამოსწი 10 ლარიანი ჯარიმაა? – მეტი არა. თან, თუ რამე, ადგილზე დამაჯარიმებდნენ. აქ რაღაც სხვა ამბავია. მოიცა, მოიცა! ბავშვობაში ვიკას მამის მიტოვებულ „ჟიგულიში“ რო შევძვერით და ვუუუ, ვუუუ-ს რო ვიძახდით, ის ხო არ ამოგვიქექეს მე და კვესელავას? მორჩი ახლა, პარანოია ნუ დაგეწყო. ებიჯო, კითხე და გეტყვის ეს კაცი“.
– დავაშავე რამე? – ვკითხე.
– არ იცით, სამშობლო რო გეძახით?
უცებ ყველაფერი ნათელი გახდა – საქართველო რიგით ჯარისკაცად, უფრო სწორად, რიგით დარაჯად მიხმობს, მიუხედავად იმისა, რომ ერთხელ სამხედრო კომისარიატმა უკვე მითხრა, რომ ჩემი მხედველობის პატრონს რაიმე ობიექტი კი არა, ორი მოხარშული კვერცხიც კი არ უნდა ჩააბარო.
– ეტყობა ხმაური იყო და ვერ გავიგე.
– რა თქვით?
– არაფერი, არაფერი.
– სამხედრო კომისარიატში უნდა მიხვიდეთ ხვალვე.
როგორც კანონმორჩილი მოქალაქე, კომისარიატში 09:30-ზე გამოვცხადდი. რადგანაც თბილისი გვიან იღვიძებს, დილით ვერ გაიგებ ადამიანები გამიზნულად მიდიან არჩეული ტრაექტორიით თუ სიზმრის ნაკვალებზე მიბარბაცებენ. კომისარიატი სულ ორიოდე წუთის გახსნილი დამხვდა. ერთი ღია კარის ჩარჩოზე დავაკაკუნე და როგორც კი ფურცლებში თავჩარგულმა კომისარმა ამომხედა, მიპატიჟებასაც არ დაველოდე – ისე შევედი ოთახში. უცებ აღმოვაჩინე, ჩემ წინ იჯდა კაცი, რომელმაც 10 წლის წინ, ვარკეთილის გადასაკარგავში, დანგრეულ, გაყინულ, პარკეტაყრილ, კედლებჩამოფხავებულ შენობაში, 172-ე სკოლის ბიჭები წვევამდელებად გვაქცია, მოწმობები დაგვირიგა და საქაღალდეები გაგვიხსნა. 10 წლის წინ… ცივი ზამთრის ერთ მოღუშულ, ნესტიან დღეს…
– სალამი. პოლიციიდან დამირეკეს…
– დიახ, დაბრძანდით.
– იცით? მე შეზღუდულად ჩამთვალეს 3 წლის წინ, თუმცა მას შემდეგ ჩემს თვალებს არაფერი ეშვ…
– გასაგებია, ბატონო. უბრალოდ, კიდევ ერთხელ უნდა გაიაროთ სამედიცინო შემოწმება – მითხრა თავაზიანად.
„ეჰ, ჩემო ძველო მეგობარო – ვიფიქრე ჩემთვის – „განა პირველად ვხედავთ ერთმანეთს? სულ ასე ხდება: შენ გვეძახი და ჩვენ მოვდივართ, ექიმები გვსინჯავენ და ისევ შინ ვბრუნდებით. მერე ისევ გვეძახით შენ და სამშობლო. ჩვენ კი – იმავეს გავაკეთებთ, რასაც წინა, მრავალ ჯერზე ვაკეთებდით. ჩვენ, ბადურადაზიანებული, თვალებდაავადებული ახლომხედველები“. – გავივლე გულში.
კაცმა ტელეფონის ყურმილი აიღო და შიგ ჩემი ვინაობა ჩასძახა. მალე ერთმა ახალგაზრდამ წითელი საქაღალდე ამოიტანა, რომელსაც ზედ ჩემი სახელი და გვარი ეწერა. „ღმერთო ჩემო! აი ისიც, ალიოშა დევდარიანის არქივი“ – გავიფიქრე და გამეღიმა. კაცმა საქაღალდე გადაშალა. თითქმის გაშავებული, თხელი ფურცლებიდან ჩემმა წარსულმა დაუბერა. უცებ ჩემმა ძველისძველმა ფოტომ კადრივით გადაირბინა.
– ეს მე ვარ? – ვკითხე რიტორიკულად.
კომისარმა უკან გადმოფურცლა და ფოტოს დააკვირდა. იქიდან 15 წლის, თმაქოჩრიანი, 35 კილოგრამით ნაკლები დათო გორგილაძე იყურებოდა. მერე ამომხედა, ტუჩი ოდნავ გადმოაბრუნა, თავი დააქნია და მითხრა:
– თქვენ უნდა იყოთ.
კაცმა უწყების გამოწერა დაიწყო. მე კი იმ ფოტოს გადაღების მომენტმა არ მომასვენა: ჩემი ძმის გამონაცვალი, ვირთხისფერი სვიტერი მაცვია, რომელიც მას ნათელა დონაძემ აჩუქა დაბადების დღეზე. სვიტერის საყელოდან ის პერანგი ამოწვერილა, რომელიც მელორ იაშვილმა მამაჩემს მიართვა საჩუქრად, მამაჩემმა კი – მე დამითმო. ობიექტივისკენ ვიყურები, ვცდილობ სერიოზული სახე მივიღო და ჯერ კიდევ მჯერა, რომ შეუძლებელია დადგეს დრო, როცა Guns and Roses-ს აღარ მოვუსმენ; 27-ე კორპუსელ მაკაზე ლამაზ ქალს ვერასოდეს შევხვდები; GTA-ის კოდები სიცოცხლის ბოლომდე მემახსოვრება; მე და ისაკა კი – სიბერემდე ვითამაშებთ Counter Strike-ს.

ახლა უკვე ყველამ ვიცით, რომ საქართველოს გზებზე არსებულ ნიშნულებს „ღვინის გზა“ მარნისკენ მივყავართ. ასეთ ნიშნულებს ღვინის კულტურის მქონე ყველა ქვეყანაში შეხვდებით. საქართველოს „ღვინის გზის“ პროექტი 2011 წელს ამოქმედდა. ის სახელმწიფომ და საერთაშორისო ორგანიზაცია USAID-მა დაგეგმეს. ნიშნულზე ვაზისა და ყურძნის სიმბოლიკა ქართულია, ფერი კი – საფერავის.

ცოტამ თუ იცის, რას ნიშნავს სიტყვა „ენოლოგია“. ეს არის მეცნიერება ღვინის – მისი დაყენებისა და მოვლა-შენახვის შესახებ.

რაში გვჭირდება გეოგრაფებს მეცნიერება ღვინის შესახებ?

ტურიზმის თეორიტიკოსები 2020 წლისთვის ტურიზმის მამოძრავებელ ძალად თემატურ ტურიზმს მოიაზრებენ. ტურიზმის ამ მიმართულებას მიეკუთვნება ღვინის მწარმოებელ ქვეყნებში განხორციელებული ტურისტული პროგრამები. ენოტურიზმის მაგალითია ცნობილი ტური „ფრანგული ღვინის გზებით“. სამწუხაროდ, ეს ტურისტული პროდუქტი სათანადოდ არ არის წარმოდგენილი საქართველოში, რასაც თავისი სუბიექტური და ობიექტური მიზეზები აქვს. ამ მიმართულების განსავითარებლად საჭიროა, გავიზიაროთ იმ ქვეყნების გამოცდილება, რომლებიც დიდი ხანია ჩართულნი არიან ამ სფეროში. მათ რიცხვს მიეკუთვნებიან საფრანგეთი, იტალია, ესპანეთი, გერმანია, პორტუგალია, კვიპროსი, საბერძნეთი და ავსტრია. ეს მოვლენა შეგვიძლია შემდეგი გარემოებით ავხსნათ: გამოკვლევებმა აჩვენა, რომ ევროპას მოწინავე ადგილი უკავია ჩასული ტურისტების რიცხვით; აქ ბევრი კულტურულ-ისტორიული ღირსშესანიშნაობაა. აღსანიშნავია მომსახურების მაღალი დონეც. მეორე მხრივ, ისტორიულად ის ისეთ გეოგრაფიულ ზონაში მდებარეობს, სადაც კლიმატური და ეკოლოგიური პირობები ხელს უწყობს ღვინის წარმოების განვითარებას და პროდუქტის იმპორტის მაღალ კულტურას. ტურისტებს იზიდავს არა მარტო ისტორიული ძეგლები, არამედ ევროპული სამზარეულოც, ასევე – ღვინის დეგუსტაციის დღესასწაულები, მოსავლის აღებასა და ღვინის დაწურვაში მონაწილეობა. ტურიზმს საკმაო წვლილი მიუძღვის ამ რეგიონების ბიუჯეტის შევსებაში.

ღვინის გზაზე მონიშნული მარნების რაოდენობა ქვეყნის მასშტაბით უკანასკნელ წლებში შესამჩნევად გაიზარდა. ბოლო ხანს ჩვენს ქვეყანაში არაერთი ოჯახური მარანიც ამოქმედდა.

2013 წელს იუნესკომ არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიანიჭა ქვევრის მეთოდს, სამი წლის შემდეგ კი გაერთიანებული ერების კიდევ ერთი ორგანიზაციის, UNWTO–ს, ინიციატივით, ღვინის ტურიზმის შესახებ პირველი გლობალური კონფერენცია საქართველოში გაიმართა. ეს უმნიშვნელოვანესი მოვლენაა საერთაშორისო ასპარეზზე საქართველოს როგორც ღვინის სამშობლოს იმიჯის დამკვიდრების კუთხით. კონფერენციას 42 ქვეყნის 250 დელეგატი და 150 ორგანიზაცია დაესწრო.

ღვინო უძველესი დროიდანვე მიიჩნეოდა ღმერთების საჩუქრად. ხმელთაშუა ზღვის აუზის ქვეყნების მითოლოგიაში აღწერილია, როგორ იყენებდნენ ექიმები „ღმერთების საჩუქარს“ სამკურნალოდ, ავადმყოფობის შემდგომ პერიოდში ძალ–ღონის აღსადგენად. თანამედროვე მედიცინაც ცნობს ღვინის სამკურნალო თვისებებს.

გადმოცემით, წმინდა ნინომ საქართველო ვაზის ჯვრით მოაქცია, რაც ცხადყოფს, რომ ვაზი საქართველოში წმინდა მცენარედ მიიჩნეოდა. ცხადია, ამის შემდეგ კიდევ უფრო გაიზარდა ქართველების პატივისცემა ვაზისა და ღვინის მიმართ. ქართული ეკლესიების კარები ხშირად ვაზის ფიცრებისგან მზადდებოდა, ვაზის მოტივებს იყენებდნენ ეკლესია-მონასტრების მშენებლობაში. ვაზისგამოსახულებიანი ჩუქურთმები და ორნამენტები არაერთ ქართულ ტაძარს ამშვენებს.

სამთავისი, XI საუკუნე

ლეგენდის თანახმად, ღვინის წარმოება ევროპის ტერიტორიაზე, კუნძულ კვიპროსზე დაიწყო. ჯერ კიდევ სოლომონმა გაუთქვა სახელი „ქებათა ქებით“ კვიპროსულ ყურძენს, ხოლო სტრაბონი წერდა, რომ კვიპროსული ღვინო საუკეთესო იყო მსოფლიოში. ლეგენდა მოგვითხრობს, რომ ზღვის ქაფიდან ამოსულმა აფროდიტემ სწორედ კვიპროსზე დარგო პირველი ვაზი და პირველი სიყვარულიც ვაზის მომვლელ მეზვრესთან განიცადა. კიდევ ერთი ლეგენდა ჰყვება, რომ თეზევსმა მინოტავრის დამარცხების შემდეგ არიადნა მინოსის სამეფოდან წამოიყვანა და კვიპროსზე, ქალაქ ატამუსში დასახლდა. სწორედ მის ოჯახს დაუწყია ვაზის გაშენება და დაუწურავს პირველი ღვინო. კვიპროსულ ვაზის ჯიშს სტაფილოსი ტეზევსის უფროსი ვაჟის სახელის გამო ეწოდა. ღვინის იმდროინდელი სახეობები დღესაც არსებობენ და უმთავრესად საექსპორტო მასალას წარმოადგენს. მათთან ერთად მსოფლიოში კარგადაა ცნობილი ღვინის ისეთი მარკები, როგორებიცაა შარდონე, სავინიონი ბლანკი, სემილიონი, რისლინგი, გრენაში, კარინიანი ნაური და სხვა.

კვიპროსში ყოველი წლის სექტემბერში იმართება ღვინის ფესტივალი, რომელიც 10 დღეს გრძელდება. ღონისძიებას მართავს ქალაქ ლიმასოლის მუნიციპალიტეტი, ტურისტებისთვის შედგენილია სამი ძირითადი თემატური მარშრუტი. ეწყობა ტური ქალაქ პათოსში. 2001 წლიდან მოქმედებს ღვინის მუზეუმი ქალაქ ერიმში, სადაც იმართება გრანდიოზული დღესასწაული დეგუსტაციით და ნაირ-ნაირი ღვინის გამოფენა–გაყიდვა.

საქართველოში მეღვინეობა-მევენახეობას 8 ათასი წლის ისტორია აქვს, რასაც მრავალრიცხოვანი არქეოლოგიური გათხრა ადასტურებს. მეცნიერთა ნაწილი მიიჩნევს, რომ სხვადასხვა ენაში არსებულ ღვინის აღმნიშვნელ სიტყვებს ქართული წარმომავლობა აქვს და ღვინის სამშობლოდ სწორედ საქართველოს აღიარებს.

გათხრების დროს საქართველოს ტერიტორიაზე აღმოაჩინეს სხვადასხვა ჯიშის ყურძნის წიპწები, რომლებიც ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 6-5 ათასი წლის წინანდელი ეპოქით თარიღდება. აღმოჩენილია აგრეთვე ძველისძველი მარანი, თიხის უზარმაზარი ქვევრი, ოქროს, ვერცხლის, ბრინჯაოს ფიალები. აღსანიშნავია ალაზნის ველის სამაროვნები (ძვ. წ. აღ. I ათასწლეული). მცხეთის მახლობლად, ბაგინეთში, ნაპოვნია თიხის ჭურჭელი, რომელსაც ძვ. წ. აღ. IV-III ათასწლეულებს მიაკუთვნებენ. ბორჯომში ნაპოვნია 11, ვარძიაში კი 100-მდე ქვევრი, რომელთაგან ერთ-ერთი ორმაგკედლიანია, თერმოსის მსგავსი. ქართლში არქეოლოგებმა მიაკვლიეს ყურძნის წიპწებს, რომლებიც ძვ. წ. აღ. მე–7-6 ათასწლეულებს მიეკუთვნება. დაახლოებით იმავე ასაკისაა ანაკლიის დიხა-გუძუბაში აღმოჩენილი წიპწები. ამრიგად, ირკვევა, რომ ენეოლითურ პერიოდში ანუ ჩვენს წელთაღრიცხვამდე დაახლოებით 5000 წლის წინათ აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოში იცნობდნენ ვაზის კულტურას. ნაპოვნია კულტურული ვაზის უშუალო წინაპარიც – გარეული ვაზი კრიკინა (უსურვაზი), რომელიც დღეს საერთაშორისო წითელ წიგნშია შეტანილი. ყოველივე ეს საქართველოს ტერიტორიაზე მევენახეობა-მეღვინეობის ხანგრძლივ და მდიდარ ტრადიციაზე მეტყველებს.

შორეულ წარსულში ქართველმა ტომებმა გამოიყვანეს ვაზის მაღალხარისხიანი და უხვმოსავლიანი ჯიშები, შეიმუშავეს მისი მოვლა-გაშენების განსაზღვრული ტრადიცია და ღვინოების დაყენების ორიგინალური წესები.

მევენახეობა-მეღვინეობის შემოსავლიანობა რომ ოდითგანვე დიდი იყო, ამას მოწმობს არა ერთი და ორი ცნობა ღვინის ექსპორტის შესახებ უკვე გვიან ფეოდალურ ხანაში: ირანის მბრძანებელი შაჰ-სეფი (1627-1641 წ.წ.) საქართველოს კათოლიკოსს საგანგებო ფირმანით ატყობინებდა, რომ „სამყაროს თავშესაფრის სასახლეში” საქართველოდან მიიღეს რამდენიმე საპალნე „ედემის ღვინო“, რაც სპარსეთისადმი საქართველოს „გულწრფელი და ურყევი ერთგულების“ ნიშნად იქნა მიჩნეული. სხვა ცნობების მიხედვით, საქართველოდან ღვინო გაჰქონდათ როგორც სომხეთსა და მიდიაში, ისე ირანშიც (ისპაჰანში შაჰის სასახლე ქართული ღვინოებით მარაგდებოდა).

შარდენისა და სხვა უცხოელი მწერლების ცნობებზე დაყრდნობით, მეცნიერები წერენ: „თუ ასეთი ვითარება იყო შაჰ-აბასისგან განადგურებულსა და გაღატაკებულ საქართველოში, ადვილი წარმოსადგენია, თუ რაოდენი მნიშვნელობა ექნებოდა ღვინის ექსპორტს საქართველოში იმ დროს, როდესაც იგი პოლიტიკურადაც ძლიერი იყო და კულტურულადაც“. ეს საქართველოს მეზობელმა და მეტოქე სახელმწიფოებმაც იცოდნენ… ამიტომ იყო, რომ თემურ-ლენგმა XIV საუკუნის დამლევს და შემდეგ შაჰ-აბასმა XVII საუკუნის დამდეგს საქართველოს ეკონომიკურად დასასუსტებლად თავის ლაშქარს ვენახის გაკაფვა-ამოძირკვა უბრძანა.

მკვლევართა განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევდა, როგორ აყენებდნენ ღვინოებს, რომლებიც იმდროინდელი ტრანსპორტით – ურმით, ცხენითა და აქლემით – სპარსეთამდე მოგზაურობას კარგად იტანდა. თუმცა თვით ეს ფაქტი საშუალებას გვაძლევს ვივარაუდოთ, რომ საექსპორტო ღვინო სათანადოდ მოვლილი და საკმაოდ ალკოჰოლიანი უნდა ყოფილიყო. სხვაგვარად შორ გზაზე მისი ხარისხი დაეცემოდა და ღვინო თავის საუკეთესო თვისებებს დაკარგავდა.

საქართველოს ტერიტორიაზე ვაზის ველური ჯიშები დღესაცაა გავრცელებული. გასული საუკუნის 80-იან წლებში ქართული ტყის ვაზი წითელ წიგნში შეიტანეს და მას სახელმწიფო იცავს. საქართველოში აღნუსხულია 500–მდე სახეობის ვაზი, რომელთაგან 430 სხვადასხვა სახელმწიფო თუ კერძო საკოლექციო ვენახებშია დაცული. 2013 წელს, იუნესკოს გადაწყვეტილებით, ქართული ქვევრის ღვინო კაცობრიობის კულტურული მემკვიდრეობის ნუსხაში შევიდა.

აი, რატომ არის საინტერესო ენოლოგია და ენოტურიზმი. ამ თემის განხილვისას კარგი იქნება გაკვეთილში ისტორიისა და მხატვრული ლიტერატურის ჩართვა. ალკოჰოლური დუღილის დროს მიმდინარე ქიმიური გარდაქმნების არსის დასადგენად შეიძლება გაკვეთილის ქიმიასთან ინტეგრირებაც.

შესაძლებელია ტოპოგრაფიული რუკების შედგენაც. შესთავაზეთ მოსწავლეებს, მოიძიონ „ღვინის გზის“ არსებული მარშრუტები და ტოპოგრაფიული ნიშნების გამოყენებით გზამკვლევი შეადგინონ. ამ თემის შესწავლა ხელს შეუწყობს რამდენიმე კომპეტენციის: წიგნიერების, ციფრული წიგნიერების, ეკოლოგიური და სემიოტიკური კომპეტენციების, სოციალური და სამოქალაქო, შემოქმედებითი და კრიტიკული აზროვნების – განვითარებას.

გამოყენებული ინტერნეტსაიტები:

https://vinoge.com

https://sputnik-georgia.com

https://gnta.ge

https://www.24saati.ge

ერთი მოარული გამონათქვამით, უფრო  კი, რიტორიკული კითხვით დავიწყებ – წარმოიდგინეთ, რას იზამდნენ ადამიანები, ხეები რომ უსადენო მაღალსიჩქარიანი ინტერნეტის გადამცემები ყოფილიყვნენ. პასუხი ადვილი სავარაუდოა. მორალი – ადვილი მისახვედრი. ადამიანთა უმრავლესობა მომხმარებელი არსებაა, კომერციული მოგება კი უზენაეს მიზნად და მიღწევად დაგვისახავს.

ჩვენი დედაქალაქის ეკოლოგიური მდგომარეობა ხშირად მაფიქრებს. უფრო სწორად, მაშფოთებს, მაშინებს, მზაფრავს. სუფთა ჰაერზე გასეირნება – ანაქრონისტული ფრაზა გახდა. დედაქალაქში სუფთა ჰაერი, უბრალოდ, არ დარჩა. ხშირად მეპარება ( სულ უფრო და უფრო ახლოს) აზრი, რომ აქედან „გადაცხოვრებაა“ საჭირო. იქ, სადაც დილა სისხამია, ჰაერი -გამჭვირვალე, ხეების შრიალი ისმის და ბავშვების გარეთ გაშვება არ გეშინია(გამურული ცხვირით და უამრავი მავნე ნივთიერებით დამძიმებული ფილტვებით რომ არ დაბრუნდებიან შინ).

ამ ბოლო დროს, რაც თემა აქტუალური და ასე თუ ისე გახმაურებლი გახდა, საკუთარ თავს ვეკითხები – რა გაგიკეთებია მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად? პასუხი ძალიან არ მომწონს.

პასუხი სამარცხვინოა.

არაფერი!

რამდენიმე აქციაზე მისვლა, ამით პოზიციის გამოხატვა და სოციალურ ქსელებში „აქტიურობა“ არ ითვლება. მე არ დამირგავს ხეები, არ მომივლია არც ერთი მცენარისთვის, არ შევწინააღმდეგებივარ საკუთარი  დროისა და კომფორტის ხარჯზე ხეთა მმუსვრელებს, არც ბულდოზერს გადავდგომივარ და არც არაფერი.

 სუფთა ჰაერი კი, უკაცრავად, ძალიან მინდა.

მეტიც, იმათი გამკვირვებია, ვინც ამ ხეებს ძირფესვიანად გლეჯს და ანადგურებს. გულწრფელად მიკვირს, ისინიც ამ ქალაქში არ ცხოვრობენ? ისინიც ამ ჰაერს არ სუნთქავენ? აქ არ ზრდიან შვილებს? ახლა რომ ვწერ და თან ვაანალიზებ, ეს ამათი მიუხვედრელობა დიდად არაფრით განსხვავდება ჩემი გაკვირვებისა და აღშფოთებისაგან და სინამდვილეში, მეც და ისინიც ერთსა და იმავეს ვაკეთებთ. ისინი თხრიან, მე კი საკუთარი უმექმედობით თანამოაზრე თუ არა, თანამონაწილე მაინც ვარ.

ცოტა ხნის წინ სკოლაში, სადაც ვმუშაობ, სწორედ ამ საკითხზე ვსაუბრობდით და ბიოლოგიის მასწავლებელმა, ქალბატონმა ელენემ, ახსენა გოგონა, რომელიც ერთი „რიგითი“ ხის გადასარჩენად ორი წელი იჯდა ამ ხეზე! გამახსენდა, რომ ამ მოტივზე შექმნილი ძალიან კარგი მხატვრული ფილმი(“Flipped”) არაერთხელ მინახავს ჩემს გოგონასთან ერთად. აღვფრთოვანებულვართ მთავარი მოქმედი გმირის სითამამით, პირდაპირობითა და უშუალობით, იმით, რომ დასახული მიზნის მისაღწევად ჯულია სირთულეებს არ უშინდება და თანატოლებთან ურთიერთობისას გაჩენილ პრობლემებსაც გონივრულად, გულწრფელად და გაბოროტების გარეშე წყვეტს. ფილმი მართლაც ძალიან ბევრი სამსჯელო თემის წამომჭრელია და მოსწავლეებისთვის მისი ჩვენება ნამდვილად ღირს. კინოჩვენებას მსჯელობა და საუბარიც შეიძლება მოჰყვეს. დარწმუნებული ვარ, ბავშვებს ბევრი კითხვაც გაუჩნდებათ და ბევრ პასუხსაც დაძებნიან ამ პროცესში.

ყველაზე საინტერესო კი მთელ ამ ისტორიაში ისაა, რომ ერთი ადამიანისთვის, ერთი მოზარდისთვის, ერთი ხე რიგითი, უბრალო ხე კი არაა, რომლის მოჭრითაც ბევრიც არაფერი დააკლდება ქალაქს თუ გარემოს, არამედ ძალიან, ძალიან მნიშვნელოვანი ცოცხალი არსებაა, რომელიც არავის არაფერს არ უშავებს. დგას თავისთვის, ამდიდრებს ჰაერს ჟანგბადით, ატკბობს თვალს მშვენიერებით და არაფერს, სრულიად არაფერს არ ითხოვს სანაცვლოდ.

ფილმის გმირის პროტოტიპი, ჯულია ჰილი

ფილმის ეს მონაკვეთი რეალური ისტორიაა ამერიკელ მოზარდზე, ჯულია ჰილზე, რომელმაც 738(!) დღე გაატარა ხეზე, საქვოიაზე, რომელსაც სიყვარულით ლუნა დაარქვა და რომელსაც კომპანია Pacific Lumber-ი მოჭრას უპირებდა.

 გოგონას საპროტესტო აქცია არ შეუწყვეტია არც ძლიერი წვიმების, არც ქარიშხალ ელ-ნინიოს თავდასხმის და არც სამხედრო შტურმის მცდელობის დროს. ის მედგრად იტანდა ასევე ადგილობრივი ხისმჭრელების სიტყვიერ შეურაცხყოფას და მორალურ ძალადობას. საბოლოოდ, კონსენსუსი შედგა და 1999 წელს კომპანიამ ოფიციალურად განაცხადა უარი ხის მოჭრაზე. მეტიც, მან ლუნასთან ერთად კიდევ რამდენიმე ადგილობრივ ხეს შეუნარჩუნა სიცოცხლე.

ამ ეპიზოდმა სრულიად შეცვალა გოგონას ცხოვრება და მას შემდეგ ჯულია გარემოს დაცვის საკითხებით სერიოზულადაა დაკავებული. არის არაერთი წიგნის ავტორი, მართავს შეხვედრებს მსოფლიოს სხვადასხვა ნაწილში ( წელიწადში დაახლოებით 250 შეხვედრა ბუნების დამცველ აქტივისტებთან), დააარსა და მართავს რამდენიმე ფონდს, შემოსული თანხები სრულად ხმარდება ეკოლოგიური მდგომარეობის გასაუმჯობესელ აქტივობებს

პ.ს.

სტატია რიტორიკული კითხვით დავიწყე, რიტორიკული მიმართვით კი – მინდა დავასრულო.

 როგორც რიტორიკული მიმართვის წესი და რიგია, გამოხმაურებას არც რომელიღაც ინდიელი ბელადის ეს მიმართვა საჭიროებს. დაფიქრებას, არსებული ვითარების გაანალიზებას და ქმედებას კი – აუცილებლად. მეტიც, სასიცოცხლოდ აუცილებელია ამ საკითხებზე დაფიქრებას შესაბამისი და შესაფერისი ქმედება მოჰყვეს. წინააღმდეგ შემთხვევაში ერთი ყლუპი სუფთა ჰაერი ისევე სანატრელი გაგვიხდება, როგორც ერთი ყლუპი წყალი ცნობილი ზღაპარ-ფილმიდან ცისკარასა და ბაყბაყ-დევის შესახებ.

თეთრო ადამიანო! უკანასკნელ ხეს რომ მოჭრი, უკანასკნელ მდინარეს რომ დაწამლავ, უკანასკნელ ჩიტსაც რომ დაიჭერ, მხოლოდ მაშინ მიხვდები, რომ ფული არ იჭმევა.

ტექნოლოგიების განვითარებასთან ერთად სულ უფრო მეტი რესურსი ჩნდება ინტერნეტში ისეთი, რაც წარმატებით შეგვიძლია გამოვიყენოთ თანამედროვე ბავშვების გართობისთვის, განვითარებისთვის ან მათი მოტივაციის ასამაღლებლად.

მართალია, ბავშვები ძირითადად ინტერნეტს ვიდეოების საყურებლად ან სათამაშოდ იყენებენ, მაგრამ თუ ცოტას დავეხმარებით, ერთად აღმოვაჩენთ, რომ ათასი სხვა რამ შეიძლება ვაკეთოთ და, რაც მთავარია, აქ ყველანაირი ინტერესების მქონე ადამიანს შეუძლია თავისთვის სასურველი და საინტერესო პროდუქტის პოვნა.

მაშ ასე. 5 აპლიკაცია, რომელიც შეგიძლიათ თქვენს შვილებს ან მოსწავლეებს ურჩიოთ და ისინი რამდენიმე დღეში აღფრთოვანებულები დაგიბრუნდებიან მადლობის სათქმელად.

1. Happy Kids Timer – მობილური ტელეფონებისა და პლანშეტებისთვის განკუთვნილი ეს აპლიკაცია ბავშვებს მოტივაციას გაუჩენს, სიხარულით აკეთონ ისეთი რუტინული რამეები, როგორიცაა კბილების გახეხვა, ტანსაცმლის დაკეცვა, მიყრილი სათამაშოების დალაგება და ა.შ. ამ აპლიკაციაში შეგიძლიათ შეიყვანოთ დღის განმავლობაში გასაკეთებელი საქმეები და ყველა შესრულებული დავალების შემდეგ ბავშვი შექების ნიშნად ვარსკვლავს მიიღებს. რაც მეტი ვარსკვლავი გროვდება, ბავშვი უფრო ბედნიერია. გზადაგზა რუტინა ჩვევაში გადადის და ყველა ბედნიერია.

აპლიკაციის ბმული – https://apple.co/2cEpsZ9

2. Write about this free – “თავისუფალი თემები” გახსოვთ ხო? ვინც მაგას კარგად წერდა, ითვლებოდა, რომ ჭკვიანი იყო, კარგად აზროვნებდა. ათას რამეზე თავისუფლად წერაა შესაძლებელი ამ აპლიკაციის საშუალებით. ერთი ეგაა, თანამედროვე ბავშვებს ის უფრო მისაღებ ფორმას სთავაზობს, ვიდრე მასწავლებლის ნათქვამი რაიმე ზოგადი სიტყვა, მაგალითად, “თავისუფლება”. აპლიკაციაში იღებ რაიმე ვიზუალს ან ფოტოს და მის შესახებ ჰყვები ნებისმიერ ამბავს. ამბავს შეგიძლია დაურთო აუდიო- ან ვიდეომასალაც. გონების სავარჯიშოს მთავარი სიკეთე ის გახლავთ, რომ ბავშვი ვარჯიშობს სხვადასხვა თემებზე ტექსტების შექმნაში, უფროსებმა კი წლის ბოლოს შეიძლება ადრეული ნაწერები ბოლოს დაწერილებს შეადარონ და მიხვდნენ, როგორ გაუმჯობესდა ბავშვის წერითი უნარები და გაფართოვდა ინტერესების სფერო.

აპლიკაციის ბმული – https://apple.co/2cQl8Ub

3. Book Creator – წერითი უნარებისა და შემოქმედებითი აზროვნების განვითარებისთვის ბავშვებს შეგვიძლია საკუთარი წიგნების შექმნაც ვასწავლოთ. ეს აპლიკაცია სწორედ ამისთვისაა. ვიზუალური გამოსახულებების და აუდიო-ვიდეო მასალის თან დართვა აქაც შესაძლებელია. წერ ამბებს, აბამ ერთმანეთს, ირგებ წიგნის სტრუქტურას და ერთობი. რა შეიძლება იყოს ამაზე მშვენიერი.

აპლიკაციის ბმული – https://apple.co/1g41WBA

4. Epic! – Unlimited Books for Kids – თუ ბავშვმა ინგლისური კარგად იცის და კითხვა უყვარს, ამაზე უკეთესს ვერაფერს შესთავაზებთ. აპლიკაციაში თავმოყრილია 12000-მდე წიგნი სხვადასხვა თემატიკაზე.

აპლიკაციის ბმული – https://apple.co/2d7YMTF

5. Artkive – თუ გინდათ, რომ თქვენი მოსწავლეების ან შვილების ნახატები არ დაგეკარგოთ, არ დაგიზიანდეთ და ერთად გქონდეთ თავმოყრილი, მაშინ ეს აპლიკაცია თქვენთვის არის. ნებისმიერ მათ ნამუშევარს უღებთ ფოტოს, აწერთ თარიღს და ავტორს და ინახავთ. შეგიძლიათ დაათვალიეროთ ნებისმიერ დროს.

გარდა იმისა, რომ ერთგვარ არქივს ქმნით, განვითარებისთვის თვალის დევნებაც შეგიძლიათ.

აპლიკაციის ბმული – https://apple.co/1dTY0TO