მე რა ვიცოდი აბა სანტა-კლაუსი. თოვლის ბაბუა კი. აი, სათამაშოები რომ იდგა თხელი, თეთრ პლასტმასის – ნაძვის ხესთან. ქუდ-წვერ შეღებილი. და მეორე, მესამე წელს ამ საღებავ აცლილი. ძირიდან ხელის შეყოფა რომ შეიძლებოდა ან რამის ჩაყრა. ემახსოვრება ჩემი თაობის და მანამდელ ხალხს. თოვლის ბაბუა დეკორაციის ნაწილი იყო, განა თხოვნების ადრესატი და მიმტანი.

სანტ-კლაუსზე გვიან გავიგე. ამ წითელ ტანსაცმლიან კაცზე, რომელიც მგონი კოკა-კოლას რეკლამიდან შემომეჩეხა და მერე რაღაც წიგნებში გავიმეორე.

ჰოდა, არსდროს მიმიწერა მისთვის. ახლა მივწერ. სამ წერილს.

გამარჯობა სანტა-კლაუს! რადგან ბედმა ეგეთი საქმე გარგუნა, რომ ამქვეყნიურ სურვილებს ასრულებ, ასე მგონია, იმქვეყნადაც მიგიწვდება ხმა. მე აქ არაფერი მინდა, ოღონდ ვინც იქაურობას განაგებს,  ეს გადაეცი: მამაჩემი ახლა მანდ არის. უკვე 62 წლისაა. გამხდარი, მორცხვი კაცია. სულ ქვევით იყურება. ადვილად იცნობ. ჰოდა, რაღაც ამბები მაწვალებს და აქაურ საჩუქრებში ამ დანაბარებში გიცვლი:

• მამაჩემმა სიგარეტს თავი გაჭირვების დროს დაანება. გამოხრულ კბილში რომ დიდხანს რამე საჭმელი ჩაგრჩება, ეგეთ ჩამპალ წლებში. უფულობის მოთმენის და შეგუების წლებში. მერეც ერიდებოდა, ცოტა ამოსუნთქვის წლებში მალავდა. მაგრამ ვატყობდი რომ უნდოდა მოწევა. მე ჩამქონდა და ვაძლევდი. უარობდა. არ ვეწევიო. ამაში ფულის დახარჯვა როგორ იქნებაო. ჰოდა, მინდა რომ იქ სიგარეტი ჰქონდეს. ფილტრიანი.
• უმჯობესი იქნება უაზრო სიმძიმეებს თუ არ აწევს. არ შეიძლება ამდენი შრომა. აქაც შრომა. მაქაც შრომა. ამ თხილის ტომრების თრევა. ცოტა დაისვენოს. არა, ბევრი დაისვენოს. ბევრი დაისვენოს და რამე გაზეთიც თუ ავა, სადაც ჩემი ამბები ეწერება, იმას წაიკითხავს. აგროვებდა აქეთ ასეთ გაზეთებს. ბევრი აქვს. ორი უჯრა.
• ვინმე იქნება ჭადრაკის მცოდნე. მას მოერიდება და იმ მეორეს უთხარი, ჭადრაკი ეთამაშოს.

აბა, შენ იცი სანტა-კლაუს. ცოტა ადრე გწერ. დრო გაქვს.

შენი გიორგიკეკელიძე

მას შემდეგ, რაც სწავლების ახალი მიდგომების ცნებამ განათლების სისტემაში აქტიურად დამკვიდრება დაიწყო, არ წყდება უკმაყოფილების გამომხატველი ფრაზების ნაკადი საზოგადოების სხვადასხვა წარმომადგენლების და, უპირველეს ყოვლისა, პედაგოგების მხრიდან. „მაინც რა არის ამაში ახალი, განა ჩვენი პედაგოგები წარსულში ასე არ მუშაობდნენ“? ამ სიტყვების მოსმენა პედაგოგთა წრეებში უკვე ჩვეულებრივ მოვლენად იქცა. თუ  გავითვალისწინებთ იმას, რომ სწავლების ახალი მიდგომები მოსწავლეზე ორიენტირებულ სწავლებასა და მოსწავლეთა მაქსიმალურ გააქტიურებას მოიაზრებს, ალბათ  ყველა შევძლებთ ჩვენი ბავშვობის პერიოდიდან იმ პედაგოგთა გახსენებას, რომლებიც ამას დიდი ოსტატობითა და ხალისით აკეთებდნენ, და, ამასთან ისე, რომ თავად ვერც კი აცნობიერებდნენ, თუ რამდენად პროგრესული იყო მათ მიერ გამოყენებული სწავლების მეთოდები. რომ არა ასეთი პედაგოგები, ჩვენს საზოგადოებას, ყველაფრის მიუხედავად, არ ეყოლებოდა ის ადამიანები, რომელთათვისაც პიროვნული ღირსება ყველაზე დიდი ღირებულებაა. ვფიქრობ, ბევრი დამეთანხმება, რომ როდესაც ჩვენი მოსწავლეობის პერიოდიდან ჩვენთვის საყვარელი და ძვირფასი მასწავლებლის გახსენებას ვცდილობთ, სწორედ ის პედაგოგები გვახსენდება, რომლებიც იმ პერიოდისთვის მეტად უჩვეულო, არატრადიციულ  და არაორდინალურ გაკვეთილებს ატარებდნენ. მათი გაკვეთილების უჩვეულობა იმაში გამოიხატებოდა, რომ ისინი ხშირად გვერდს უვლიდნენ იმ დროისათვის მეტად მკაცრად გაწერილ წესებს და მათ მიერ ჩატარებული გაკვეთილები დისკუსიების, დებატების და თავისუფალი საუბრების სახეს იღებდა, რითაც  ისინი სერიოზული საფრთხის წინაშე აყენებდნენ საკუთარ პედაგოგიურ საქმიანობას. თუმცა მოსწავლეებში დიდი სიყვარულითა და პატივისცემით სარგებლობდნენ.

     როდესაც ჩემი სკოლის პერიოდიდან ასეთი პედაგოგის გახსენებას ვცდილობ, პირველი, ვინც მახსენდება და ვისაც ვერასოდეს დავივიწყებ, ეს ჩემი ისტორიის მასწავლებელი აკაკი კივილაძეა. მიუხედავად იმისა, რომ ის სკოლის დირექტორი იყო, საკმაოდ კარგი დირექტორი და უამრავი საქმით დაკავებული ადამიანი, მისთვის ყველაზე სასიამოვნო და საყვარელ საქმეს გაკვეთილის ჩატარება და ბავშვებთან ურთიერთობა წარმოადგენდა. ამას, მაშინ ჩვენ, ბავშვები ძალიან კარგად ვგრძნობდით. ასეთი თბილი, საყვარელი და გულისხმიერი პედაგოგი ბევრისთვის სანატრელი იქნებოდა. ჩვენ მოუთმენლად ველოდით საკლასო ოთახში მის გამოჩენას, რადგან ვიცოდით, რომ წინ სასიამოვნო და მოულოდნელობებით სავსე 45 წუთი გველოდა. ის არასოდეს ატარებდა ჩვეულებრივ გაკვეთილებს, ისეთს, როგორსაც ნებისმიერი სხვა პედაგოგი ჩაატარებდა. მისი გაკვეთილები ყოველთვის დისკუსიების, დებატებისა და თავისუფალი საუბრების სახეს იღებდა, რაც ჩვენ, მოსწავლეებს ძალიან გვსიამოვნებდა და გვახარებდა. ის არა მარტო საინტერესო გაკვეთილებს გვიტარებდა, არამედ იმაშიც გვეხმარებოდა, რომ ჩვენი შესაძლებლობების რეალიზება მაქსიმალურად მოგვეხდინა და საკუთარი თავი გვეპოვა ცხოვრებაში. აკაკი მასწავლებელი ყოველთვის წინ უსწრებდა მოვლენებს – ჯერ კიდევ 70-იან წლებში მისი ხელმძღვანელობით ისეთი სასწავლო-შემოქმედებითი სასკოლო კონფერენციები ტარდებოდა, რომლის მსგავსი, ვფიქრობ რესპუბლიკური კონფერენციაც კი არ ჩატარებულა. სწორედ ამ კონფერენციებმა გაგვიადვილა მეც და ძალიან ბევრ ჩემს თანატოლს ჩვენი მომავალი პროფესიის არჩევა.

     ყოველივე ზემოაღნიშნულის მიუხედავად, ჩვენი საყვარელი აკაკი მასწავლებელი, ძალიან ბევრი სხვა პედაგოგის მსგავსად, უკმაყოფილო შეხვდა სწავლების ახალი მიდგომების დანერგვას. იცოდა რა, რომ მე, როგორც ტრენერს, სასკოლო რეფორმის ფარგლებში, პედაგოგთა პროფესიული განვითარების ტრენინგების ჩატარება მიწევდა, ის შეეცადა, ჩემთან გამოეხატა უკმაყოფილება და ჩემგანვე მიეღო პასუხი იმ საჭირბოროტო კითხვაზე, რომელიც, როგორც მაშინ მომეჩვენა, მას ძალიან აწუხებდა. ერთ-ერთი შეხვედრის დროს ჩვენ შორის საინტერესო საუბარი გაიმართა. „მაინც რა მოიგონეთ ეს ახალი მიდგომები, ახლებური გაკვეთილები, განა ცუდ გაკვეთილებს გიტარებდით?“ – არ მოერიდა ჩემი საყვარელი აკაკი მასწავლებელი თავის ყოფილ მოსწავლესთან საკუთარი უკმაყოფილების გამოხატვას. „იცით, თქვენ წლების წინ სწორედ იმ მეთოდებით გვიტარებდით გაკვეთილებს, რაც დღეს ახალი მეთოდების სახელით მოიხსენიება“,  – მეც პირდაპირ შევეცადე მისთვის ჩემი მოსაზრების გადაცემას, რამაც მრავლისმნახველ და მრავალჭირგამოვლილ პედაგოგში ცოტა გაოცება გამოიწვია. „კი მაგრამ, მე თუ ამ მეთოდებით ათეული წლის წინ გაკვეთილებს ვატარებდი, დღეს ისინი ახლებურად როგორ ითვლება?!“ „ყველაფერი ახალი ხომ კარგად დავიწყებული ძველია“, – ვუპასუხე სასიამოვნოდ გაოცებულ აკაკი მასწავლებელს, რომელიც ყველა დროში თანამედროვე პედაგოგად დარჩება. საინტერესოა ის ფაქტი, რომ მე მასთან, როგორც სკოლის ხელმძღვანელთანაც მომიწია ურთიერთობა, ვინაიდან უნივერსიტეტში სწავლის დასრულების შემდეგ სკოლის ფსიქოლოგად მუშაობა სწორედ იმ სკოლაში დავიწყე, სადაც ვსწავლობდი და რომელსაც ჩემი საყვარელი მასწავლებელი აკაკი კივილაძე ხელმძღვანელობდა. უნდა ითქვას, რომ ის ისეთივე კარგი ხელმძღვანელი აღმოჩნდა, როგორი მასწავლებელიც იყო. მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენი საუბრები ამა თუ იმ საკითხზე ხშირად მწვავე კამათის სახეს იღებდა და ბევრ რამეში ვერც ვთანხმდებოდით, ერთმანეთის სიყვარული და პატივისცემა არასოდეს დაგვიკარგავს. მართალია, უახლოეს წარსულში, აკაკი კივილაძის მსგავსი პედაგოგები ძალიან ბევრი თუ არა,  მაინც საკმაოდ იყვნენ,  ისინი იმ ეპოქის საგანმანათლებლო პოლიტიკას ვერანაირად შეცვლიდნენ. ბევრი სკოლადამთავრებული ახალგაზრდა იმ პერიოდში ინფორმირებულობითა და ცოდნით გამოირჩეოდა, მაგრამ ხშირ შემთხვევაში მოკლებული იყო ცოდნის პრაქტიკაში გამოყენების უნარს. ალბათ ბევრს ნახავდით ისეთ მოსწავლეს, რომელიც საკმაოდ დიდი მოცულობის ტექსტს უცხო ენაზე ზეპირად ჩაგაბარებდათ, მაგრამ ქუჩაში შემხვედრ უცხოელს ორ-სამ ფრაზას ვერ ეტყოდა ნასწავლ ენაზე. ან, თუნდაც ფიზიკის კანონების შესანიშნავად მცოდნე ახალგაზრდა ვერაფერს მოუხერხებდა გადამწვარ ელექტროხელსაწყოს. ყოველივე ეს, რა თქმა უნდა, არ ნიშნავს იმას, რომ დღეს ჩვენი სკოლის მოსწავლეები ამას შესანიშნავად ახერხებენ. მაგრამ, თუ გავითვალისწინებთ იმას, რომ დღევანდელი სკოლის მიზანი არა მხოლოდ ცოდნის გადაცემა, არამედ გარკვეული უნარ-ჩვევების გამომუშავება და განწყობა-დამოკიდებულებების ჩამოყალიბებაა, მუშაობის სწორად წარმართვის შემთხვევაში, ჩვენს დროში პედაგოგს გაცილებით მეტი შესაძლებლობა ეძლევა, აღზარდოს არა მხოლოდ გარკვეული ცოდნის მქონე, არამედ პრაქტიკული საქმიანობისა და ცხოვრებისათვის საჭირო უნარ-ჩვევებით აღჭურვილი, დამოუკიდებლად მოაზროვნე პიროვნება.

     დაბოლოს, ვფიქრობ გასათვალისწინებელია ის ფაქტი, რომ ვერც ყველაფერი ძველის უარყოფით და განადგურებით და ვერც სიახლეებზე უარის თქმით, ჩვენ ძლიერ სკოლას ვერ შევქმნით. მხოლოდ წარსული გამოცდილების გაანალიზებისა და მასზე ახლის დაშენებით შეიძლება ისეთი სკოლის შექმნა, რომელიც ღირსეული პიროვნებების აღზრდის და განათლების საშუალებას მოგვცემს.

აშშ-ის უზენაესი სასამართლოს განმარტებით, სახელმწიფო არ არის უფლებამოსილი შეზღუდოს სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლება. „სახელმწიფოს” ცნებაში საჯარო სკოლაც იგულისხმება. სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლებაში სახელმწიფოს ჩარევის შეზღუდვით ყველა ადამიანს შეუძლია ამ უფლებით სარგებლობა, მათ შორის, საჯარო სკოლის მასწავლებელსაც. როგორც ერთ-ერთმა მოსამართლემ განაცხადა, მნიშვნელობა არ აქვს, რამდენად მცირეა მსმენელთა რაოდენობა – სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლება აქვს ყველას: სასულიერო პირს, მშობელს, მასწავლებელს…

 აშშ-ის უზენაესმა სასამართლომ საჯარო სკოლაში სიტყვისა და აზრის თავისუფლებას „იდეების ბაზარი” უწოდა. მასწავლებელი უნდა იყოს თავისუფალი, მას უნდა შეეძლოს თავისუფლად გამოთქვას თავისი აზრი, რადგან სხვა შემთხვევაში სკოლა დაკარგავს იდეების გენერირებისა და გავრცელების ფუნქციას.

   აშშ-ის კანონმდებლობის თანახმად, კონგრესი არ არის უფლებამოსილი, მიიღოს ისეთი კანონი, რომელიც შეზღუდავს სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლებას. კონსტიტუცია იცავს ყველა ადამიანის თავისუფლებას, გამოთქვას თავისი აზრი, მათ შორის, საჯარო სკოლის მასწავლებლის უფლებასაც.

 მასწავლებელს სიტყვის, აზრისა და გამოხატვის თავისუფლება აქვს როგორც საჯარო სკოლის ფარგლებს გარეთ, ასევე მის ფარგლებში.

  ამ კუთხით, საინტერესოა აშშ-ის უზენაესი სასამართლოს რამდენიმე მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებით დადგენილი პრინციპების განხილვა:

1. სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლება საჯარო სკოლის ფარგლებს გარეთ.

Pickering v. Board of Education საქმის მიხედვით, მასწავლებელი საჯარო სკოლიდან გათავისუფლების მიზეზი გახდა ის, რომ მან ადგილობრივ ჟურნალში გამოაქვეყნა კრიტიკული წერილი განათლების ადგილობრივი ხელისუფლების წინააღმდეგ. უზენაესი სასამართლოს მოსაზრებით, მასწავლებლის მიერ სიტყვის თავისუფლებით სარგებლობა და საჯარო მნიშვნელობის თემაზე მსჯელობა არ შეიძლება გახდეს მისი საჯარო სკოლიდან გათავისუფლების საფუძველი. სასამართლოს განმარტებით, მასწავლებლის მიერ გამოქვეყნებული წერილი ეხებოდა საჯარო მნიშვნელობის საკითხს და არ არსებობდა მტკიცებულება იმისა, რომ ამ კრიტიკული წერილის გამოქვეყნება შეუშლიდა  მას  ვალდებულებების შესრულებაში ან ნეგატიურ გავლენას მოახდენდა სკოლის ნორმალურ ფუნქციონირებაზე. სასამართლოს აზრით, მასწავლებლის უფლებები არ განსხვავდება საზოგადოების სხვა წევრების უფლებებისგან.

2. 2. სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლება საჯარო სკოლაში.

სკოლაში სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლებასთან მიმართებით, აშშ-ის უზენაესმა სასამართლომ დაამკვიდრა ორი სტანდარტი. Tinker v. Des Moines საქმის მიხედვით, უზენაესმა სასამართლომ გადაწყვიტა, რომ სკოლის ხელმძღვანელობის მიერ მოსწავლეთა ჯგუფისთვის შავი ფერის სამაჯურების აკრძალვა, რომლითაც ისინი ვიეტნამის ომს აპროტესტებდნენ, უკანონო იყო. კერძოდ, სასამართლოს განმარტებით, სკოლის ფარგლებში სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლება შეიძლება შეიზღუდოს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ უფლებით სარგებლობა (1) არსებითად ეწინააღმდეგება სკოლაში დისციპლინის დაცვის მოთხოვნებს ან (2) არღვევს სხვის უფლებებს. სასამართლომ ასევე განმარტა, რომ მხოლოდ დარღვევის შიში არ არის საკმარისი საფუძველი უფლებით სარგებლობის შეზღუდვისთვის. გარდა ამისა, სკოლის ოფიციალური პირები არ არიან უფლებამოსილი აკრძალონ სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლება იმ მიზნით, რომ თავიდან აირიდონ „დისკომფორტი და უსიამოვნება”. მიუხედავად იმისა, რომ ეს საქმე უშუალოდ მოსწავლეთა გამოხატვის თავისუფლებას ეხება, იგივე პრინციპი არაპირდაპირ სასამართლომ მასწავლებლებთან მიმართებაშიც გაავრცელა.

– სოციალურმა ქსელმა ადამიანი გულწრფელობისკენ კი განაწყო, მაგრამ, – თვალები მოჭუტა ტყავის გაცვეთილ სავარძელში მოკალათებულმა ჩემმა მოულოდნელმა სტუმარმა, – ადამიანის ფარისევლური შესაძლებლობები უფრო აამუშავა: ყველას უნდა ლამაზი, ჭკვიანი, გამბედავი, ერთგული, დაფასებული, წარმატებული, მოკლედ კარგი და კეთილი გამოჩნდეს. ის კი, ის ჯიგარი, ჩვენი…

– ვინ ის? – ჩავეკითხე.

– ელიოტი.

– ელიოტი?

– იეს. ტომას სტერნზ ელიოტი! ტიპი, მაგარი პოეტი, ადგა და მიძღვნა გააკეთააა..! ჩაისვა ყველა. კაცობაშიც და პოეტობაშიც. ხო გახსოვს?

– კი, როგორ არა.

– არ გახსოვს. – ყავის ჭიქა მაგიდაზე დადო და საჩვენებელი თითი შემართა, – ეზრა პაუნდს, ჩემზე დიდ ოსტატს! აი, ეგრე!

თავს ვუქნევ, მაგრამ ამავდროულად სტამბაში გასაშვებ ორ წიგნზეც ვფიქრობ, რომლის გამოცემაც რამდენიმე დღეში, ფესტივალისთვის უნდა მოესწროს. „რედაქტირება მორჩა, გარეკანი მზადაა, ანოტაციაც თითქმის…“; ბებიაჩემი მარგალიტა მირეკავს, რომელსაც ცხადია ვერ ვპასუხობ (მაპატიე, მარგო, რომ შენი ამაგის წილ გამოტოვებულ ზარებში მოხვედრა გერგო); ამასობაში ვასწრებ სამი სარეკლამო მესიჯის მოშთობას (ეს ყველაზე დიდ სიამოვნებას მანიჭებს სტრესულ მდგომარეობაში).

– მახსოვს ეგ ამბავი. და რატომ გგონია, რომ ეგ კაი ტიპობაა?

– და არ არის?! ბიჭო, ხალხი არ ინდობს ერთმანეთს, ვინ, ვის, სად, როგორ დასცინოს, უპოდლოს და გამოუჭენოს, მაგაზე არიან დაგეშილები, და შენ ელიოტის საქციელი ჩვეულებრივი ამბავი გგონია?

– ელიოტი ვალდებული იყო, ეგრე მოქცეულიყო. ზედ გადაყვა პაუნდი.

– ვალდებული არა, ისა… შენ ეტყობა ამ ოთახიდან კვარტალში ერთხელ გამოდიხარ. თომას წიგნის პრეზენტაციაზე ვიყავი წეღან. გარუჩავა იდგა სცენაზე. „მე არ შემეძლო გულგრილად მეყურებინა ამ ყველაფრისთვის, რადგან შენი წიგნის კითხვაში დამათენდა. არ შემეძლო, თბილი სიტყვები არ მეთქვა შენთვის, გული არ გამემაგრებინა ამ ულმობელ დროში, ვინაიდან დღეს ის ჟამი დგას, როცა ნამდვილ შემოქმედებს, დიდ შემოქმედებს სწორედ კოლეგების მხარდაჭერა სჭირდებათ. სხვა ვინ შეიძლება იგრძნოს პოეტის შრომა, თავგანწირვა და სისხლის ხმაური, – აქ გამომწვევად, მედიდურად გადმოხედა დანარჩენ საზოგადოებას, – თუ არა პოეტმა, ვისაც გულისგულამდე განცდილი აქვს ყოფის ტკივილი, უღმერთო, სულიერებისგან დაცლილი ეპოქის მძიმე მარყუჟები… მინდა ვთქვა, რომ დიდი ხანია ასეთი მშვენიერი რამ არ წამიკითხავს!“

ტაშმა იფეთქა. ემოციებად დაღვრილი გარუჩავა თომასთან მიიჭრა, ვეება, მის სიმაღლესთან შეუსაბამოდ დიდი ხელი გაუწოდა და გადაეხვია. ტაშის გრიალში გამოაცილეს. ხალხის ნაკადი გადმოკვეთა, თან გზადაგზა თავაზიან ღიმილს არიგებდა. მერე სადღაც გაუჩინარდა… „როგორ ხარ?“ – დაბნეულმა მივიხედე, გვერდით მიდგას და ხელს მიწვდის. ღმერთო, რამხელა მტევანი აქვს ამ პატარა კაცს! „არამიშავს, თავად როგორ ბრძანდებით?“ – ხელს ვართმევ, ვუღიმი, ჩავლილ დღესასწაულებს ვულოცავ. „მოგეწონა?“ – თავს ვუკრავ, რაღაც მინდა ვუთხრა, არ მაცლის: „სამჯერ დამირეკა, ეგებ რამე თქვაო. ხათრი, ძველი მეგობრობა, თორემ ამ პრიმიტიულობაზე, საშინელებაზე რა უნდა ილაპარაკო! წინადადება ვერ გაუმართავს, აზრი ვერ ჩამოუყალიბებია, იჭაჭება რაღაცას…“

მეღიმება, თვალს ვუკრავ ჩემს მოულოდნელ სტუმარს, ის მოღუშულია:

– რაზვი ეტა ნარმალნა?

– და შენ ამით რისი თქმა გინდა: საქართველოში არ არსებობენ ელიოტები? – ამ პათეტიკაში ჩემმა გულძმარვამაც შემახსენა თავი. დიეტა. მოხარშული ხორცი. არა: გაზიან სასმელებს, ახალ პურს, შემწვარ-მოხრაკულებს. მაფრთხილებდა მანანა კვარცხავა, მაგრამ არ გავიგონე.

– რაღაც ვერ ვიხსენებ ამ ელიოტებს და მომკალი.

– წუწუნა ნიჰილისტი ხარ. – ვეუბნები და ვცდილობ გონება დავძაბო და გავიხსენო ქართველი პოეტი, რომელსაც თავისი კოლეგისთვის მისივე სიცოცხლეში ასეთი აღმატებული ეპითეტით ლექსი მიუძღვნია. მაგრამ ჯერ გონებაში შემოიჭრება უპასუხოდ დატოვებული მარგალიტას დაღონებული სახე, შემდეგ მესიჯად შემოიჭრება სასესხო დავალიანების დაფარვის თარიღი და ბოლოს ოთახში შემოიჭრება თაკო ლონდარიძე, რომელიც ჯეიმზ ჯოისის „პირად წერილებს“ აგერ უკვე რახანია არედაქტირებს.

– გინდა ზარი ახლობელთან? – სასოწარკვეთილებაში ჩავარდნილი გამოსავალს ვეძებ, თაკოს ვთხოვ დაგვტოვოს და ნაცნობ ნომერზე ვრეკავ.

სიტუაციის ახსნის შემდეგ, ჩვენი საერთო ნაცნობი და მხსნელი ფოსტაზე ლინკს მიგზავნის. ლინკს ვხსნი:

თიხის სამი ფირფიტა
წარწერა ოთარ ჭილაძის წიგნზე

აკვირდები ცისარტყელას –
ღმერთისა და კაცის ტიხარს.
ტიხარს აქეთ – კაცი ხარ და
ტიხარს იქით – პოეტი ხარ!

თვითონ ღმერთის შესაქმნელი –
ტანჯვით მოიპოვე თიხა,
და ფირფიტა ცრემლით ზილე –
ბედნიერი პოეტი ხარ!

მოგიტევებს სევდას ციურს –
ფრთალაღი კაპოეტი ხარ.
სხვაზე მეტი დარდი გაქვს და
სხვაზე კარგი პოეტი ხარ.

მიკვირს კიდეც ზოგჯერ, როცა
ჩვენთან გხედავ – დგახარ! ზიხარ!
სულ ღმერთებში იტრიალებ,
ოდეს აიღებენ ტიხარს!..

ტარიელ ჭანტურია, 1975 წელი“.

– ხედავ, კუკუშ?

– არა, ხედვით კი ვხედავ, მაგრამ… –  მძიმედ სუნთქავს ჩემი სტუმარი, – ისე, ის გოგო, აქ რო შემოვიდა… თაკო, ხო? გამაცანი, ტო.

სკოლებისა და მოქმედი მწერლების ურთიერთობის ისტორიას ამერიკისა და კანადის, კერძოდ, ორეგონის შტატისა და ონტარიოს პროვინციის გამოცდილებით განვაგრძობთ. საინტერესოა როგორც მწერლებისა და სკოლების თანამშრომლობის სქემა, ისე უშუალო მონაწილეთა (მასწავლებლების, მოსწავლეებისა და მშობლების) გამოცდილება და შთაბეჭდილებები, რომლებიც აშკარად გვიჩვენებს ასეთი თანამშროლობის დადებით მხარეებს.

ონტარიოს პროვინციის პროგრამა Writers-in-the-Schools (ინგლ. „მწერლები სკოლებში“), მოქმედებს და ფინანსდება ონტარიოს ხელოვნების საბჭოს მიერ და უზრუნველყოფს დაწყებითი და მეორე საფეხურის სკოლების მოსწავლეებისა და მოქმედი ავტორების შეხვედრას სკოლებში, მწერალთა სახლებში, ბიბლიოთეკებში თუ სხვა საჯარო სივრცეში. Writers-in-the-Schools პროგრამას ნაწილობრივ აფინანსებს კანადის მწერალთა კავშირი, რომელიც მწერლებს გარკვეულ გასამრჯელოს უხდის ონტარიოს სკოლებში სტუმრობისთვის.

ჩვეულებრივ, მწერლები და მასწავლებლები საკლასო ოთახში ატარებენ გაკვეთილს ან სემინარს. ხშირად ეს გაკვეთილი/სემინარი მორგებულია გარკვეულ თემას, არსებულ სასწავლო გეგმას და მიზნად ისახავს, გაუღვივოს მოსწავლეებს ინტერესი თანამედროვე ლიტერატურისა და მწერლობისადმი.

ამ ტიპის პროგრამა მოსწავლეებს უბიძგებს, წერონ, რედაქტირება გაუკეთონ საკუთარ ნაწერებს, იმუშაონ ნაწარმოებების გამოცემის პროექტებზე და, საზოგადოდ, აქტიურად ჩაერთონ შემოქმედებით წერაში.

„მწერლები სკოლაში“ ტიპის პროგრამები ხელს უწყობს ახალგაზრდებში კითხვისა და წერისადმი ინტერესის აღძვრას, განურჩევლად მათი ინტერესებისა და თუ სამომავლო პროფესიული კარიერისა. პროგრამები შეესატყვისება ადგილობრივ თუ ეროვნულ სასწავლო სტანდარტებს ლიტერატურისა თუ, საზოგადოდ, ხელოვნების მიმართულებით.

მაგალითად, კანადის ერთ-ერთი პროვინციის „ახალგაზრდული ლიტერატურული პროგრამის“ ფარგლებში 2015/2016 წლებში 4 000-ზე მეტი სტუდენტი დაესწრო სკოლებსა თუ სხვა საჯარო ადგილებში კანადელ მწერლებთან შეხვედრას. ამ შეხვედრებმა მოსწავლეებს საკუთარი შემოქმედებითი შესაძლებლობების გამოცდის საშუალება მისცა. პროგრამა მოიცავდა შემდეგ მიმართულებებს:

◦ „მწერლები სკოლაში“ – ერთსემესტრიანი წერითი სემინარი მეორე საფეხურის სკოლის კლასში;

◦ წიგნები კლასისა და სკოლის ბიბლიოთეკისთვის;

◦ მოსწავლეების საჯარო კითხვა წიგნების მაღაზიებსა და ლიტერატურულ კაფეებში;

◦ მოსწავლეთა ნაწარმოებების გამოქვეყნება ყოველწლიურ ნაბეჭდ გამოცემაში და მოსწავლეთა ციფრულ ლიტერატურულ ანთოლოგიაში;

◦ ცნობილი ავტორების ერთდღიანი ვიზიტები სკოლებში;

◦ მოსწავლეთა დასწრება პროვინციის დედაქალაქში გამართულ სპეციალურ ლიტერატურულ ღონისძიებებსა და სემინარებზე;

◦ მოსწავლეთა პოეტურ და ლიტერატურულ კონკურსებში მონაწილეობა.

ქვემოთ გთავაზობთ მოსწავლეების, მასწავლებლებისა და მოსწავლეთა მშობლების კომენტარებს პროგრამის შესახებ:

„ეს იყო პირველი შემთხვევა, როდესაც ავტორს პირადად მოვუსმინე. ის თავის ცხოვრებასა და წიგნებზე საუბრობდა. ამ შეხვედრამ სურვილი გამიჩინა, მეფიქრა, კიდევ რისი გაკეთება მინდა ცხოვრებაში. ეს საოცარი გამოცდილება იყო“ /ფრანკლინის ჰაი-სქულის მოსწავლე.

„მწერლობა მინდა, ამიტომ ჩემთვის მნიშვნელოვანი გახლდათ ისეთი ადამიანის ნახვა, რომელიც უკვე წარმატებული მწერალია. ეს შთამაგონებელი შეხვედრა იყო“ /რეინოლდსის ჰაი-სქულის მოსწავლე.

„ამ შეხვედრამ დამანახა, რომ ყველას შეუძლია გახდეს მწერალი, განურჩევლად მისი წარსულისა“ /ალიანს ჰაი-სქულის მოსწავლე.

„მოსწავლეები მწერლისგან იგებენ ახალ სიტყვებს, სწავლობენ წინადადების დაწყობის წესებს და მაგალითების გამოყენების სტრატეგიებს ახალი იდეების გენერირებისთვის“ /ემი ამბროზიო, რუზველტის ჰაი-სქულის მასწავლებელი/.

„ყველა მოსწავლეს უნდა მიეცეს შანსი, საჯაროდ მოჰყვეს თავის ისტორიას“ /ლინკოლნის ჰაი-სქულის მოსწავლე/.

„პატარა ნაბიჯები შეიძლება დიდი შედეგით დასრულდეს. პრაქტიკისა და მოთმინების წყალობით დროთა განმავლობაში შენი სამწერლო უნარები შესამჩნევლად გაუმჯობესდება“ /კლივლენდის ჰაი-სქულის მოსწავლე/.

„მხატვრული წერა სასარგებლოა. თუ ეს პროცესი მოგწონს, ხშირად უნდა წერო. თუნდაც ხშირად არ წერო, ეს მაინც გეხმარება საკუთარ თავში რაღაც ახლის აღმოჩენაში“ /მედისონის ჰაი-სქულის მოსწავლე/.

„კარგი რაღაცეების წერა შემიძლია, თუ მოვინდომე. თავის იძულება ძალიან ძნელი, მაგრამ უამრავი რამ ვისწავლე და გავიზარდე კიდეც, როგორც მწერალი“ /მედისონის სკოლის მოსწავლე/.

„მე ჩემი სათქმელი მაქვს და შემიძლია, ჩემი გრძნობები და განცდები მოთხრობის მეშვეობით გამოვხატო“ /მედისონის სკოლის მოსწავლე/.

„მწერალმა ფანტასტიკური ლექცია ჩაატარა და მგონია, რომ ძალიან ბევრი რამ ვისწავლეთ“ // კლივლენდის ჰაი-სქულის მოსწავლე/.

„[ამ გაკვეთილზე] ვისწავლე, როგორ უნდა დავწერო უკეთესი ლექსი და საერთოდ, როგორ დავიწყო. ახლა პოეზიას უფრო მეტად ვაფასებ“ /უილსონის ჰაი-სქულის მოსწავლე/.

„არ მეგონა, რომ რამის სწავლას შევძლებდი. მან მასწავლა, რომ ისიც კი, ვისაც არ სურს რამის დაწერა, შეიძლება კარგი მწერალი გახდეს“ /გრანტის ჰაი-სქულის მოსწავლე/.

მოსწავლეთა კომენტარები ესეის წერის ხელოვნების პროექტის შესახებ:

„მენტორთან ერთად მუშაობამ სრულიად ახალი თვალით დამანახა ჩემი ესეი და დამეხმარა იმის გაგებაში, როგორ უნდა ვწერო უკეთესად“ /ფრანკლინის სკოლის მოსწავლე/.

 „ამ გაკვეთილებმა ჩემს ნაწერზე დამაფიქრა და უცხო თვალით დამანახა ის. [მენტორმა] მიმითითა ისეთ საკითხებზე, რომლებიც მკითხველს დაეხმარება, უკეთ გამიგოს“ /რუზველტის ჰაი-სქულის მოსწავლე/.

 „ძალიან სასიამოვნოდ მეჩვენა ჩემი ნაწერის ნაწილ-ნაწილ განხილვის პროცესი. კარგი საუბარი გვქონდა ესსეში განხილულ საკიტხებზე. ისეთი გრძნობა დამეუფლა რომ დამეხმარნენ უკეთ დაწერაში“ / რუზველტის ჰაი-სქულის მოსწავლე.

„ეს პირველი შემთხვევა იყო, როდესაც ვნახე წიგნის ავტორი, რომელიც თავის ცხოვრებასა და წიგნებზე გვესაუბრა. ეს დამეხმარა, უკეთ გამეგო, რა მინდა ჩემი ცხოვრებისგან. ეს ძალიან საინტერესო გამოცდილება იყო“ /ფრანკლინის ჰაი-სქულის მოსწავლე/.

მასწავლებლების შთაბეჭდილებები „მწერლები სკოლაში“ პროგრამის შესახებ:

„ძალზე შთამბეჭდავი იყო იმის ნახვა, როგორ ასწორებს საკუთარ ტექსტს მწერალი. იუმორისტული ნაწერის რედაქტირებაც ისეთივე ყოფილა, როგორიც სხვა ჟანრისა: გადაკეთება, ხელახლა გადაკეთება, შეცვლა და ასე უსასრულოდ…“ / დანა ვინგერი/

„მოსწავლეებმა, რომლებსაც, ჩვეულებრივ, წერის მოყვარულებს ვერ დაარქმევ, ბოლომდე მიიყვანეს დავალებები იმ ხნის განმავლობაში, რაც მწერალი ჩვენს კლასში მუშაობდა“ /ივენ პრაისი/.

„მწერალმა მოსწავლეებს ისე დაანახა პოეზია და ლექსი, როგორც ვერასდროს წარმოედგინათ“ /როდნი მააკი/

„მოსწავლეებს მწერალთან შეხვედრა ძალიან მოეწონათ. მათთვის განსაკუთრებით მოულოდნელი ის იყო, რომ ავტორები ხალისიანი და საინტერესო ხალხი აღმოჩნდნენ და არა ვიღაც მოსაწყენი დიდები“ /ტერესა ბრანდტი/.

მშობლების შთაბეჭდილებები:

„ვფიქრობ, შეხვედრა ძალიან დაეხმარა ჩემს შვილს. მისთვის ძალიან მნიშვნელოვანი იყო მშობლებისა და მეგობრებისთვის იმის ჩვენება, რაც ეამაყება. მგონია, რომ ეს მისი ზრდის დასაწყისი გახდება… მადლობელი ვარ, რომ სკოლამ ჩვენს შვილებს ამის საშუალება მისცა!“ /კელი გრიფიტი/

„ჩემი გოგონა დიდად არ მონაწილეობდა სკოლის ცხოვრებაში და ჩემთვის მოულოდნელი აღმოჩნდა, როცა შინ გამოგვიცხადა, რომ საკუთარ ნაწარმოებს საჯაროდ წაიკითხავდა „როუდვეის წიგნების“ ღონისძიებაზე“ /ანონიმი მშობელი/.

„საკუთარი თვალით ვნახე, როგორი ენთუზიაზმით მუშაობდა ჩემი შვილი თავის ნაწერზე პროფესიონალ მწერალთან ერთად. ადრე, როდესაც დავალებებს წერდა, ეს ენერგია არასოდეს შემიმჩნევია მისთვის. აშკარა იყო, რომ შინ შთაგონებული დაბრუნდა“ /ქეთრინ დრინანი/.

როგორც ხედავთ, მწერლების ვიზიტები და მათ მიერ ჩატარებული გაკვეთილები მხოლოდ დადებით შთაბეჭდილებას ახდენს. ამ ინციატივის კიდევ ერთი თავისებურებაა ისიც, რომ არც მასწავლებელმა, არც მოსწავლეებმა და არც თავად მწერალმა ზუსტად არ იციან, როგორ განვითარდება გაკვეთილი თუ სემინარი. მწერლის ფანტაზია, ბავშვების რეაქციები და ის ახალი, უცნობი სამყარო, რომელიც „მოაქვს“ მწერალს საკლასო ოთახში, ქმნიან იმ მოულოდნელ და საინტერესო შედეგს, რომელიც ხელოვანის ბავშვებთან საუბარს მოჰყვება ხოლმე.

ქვემოთ მოკლედ აღვწერთ, დაახლოებით როგორ გამოიყურება პროგრამა პრაქტიკაში:

◦ ერთი ადგილობრივი მწერალი მთელი სემესტრის განმავლობაში ასწავლის მოსწავლეებს ლიტერატურის სხვადასხვა ჟანრს: პოეზიას, ბელეტრისტიკას (სხვაგვარად – სიტყვაკაზმულ მწერლობას), კრეატიულ წერას და დოკუმეტურ პროზას. საბაზო რეზიდენტურა მოიცავს დაახლოებით 80-84 სასკოლო საათს; შეიძლება სხვა მწერლის ვიზიტისა და საათების დამატებაც.

◦ იმართება ერთი შეხვედრა სახელგანთქმულ ავტორთან.

◦ მოიზიდავენ ფონდებს მოსწავლეთა ნაწერების გამსოაცემად, ჩასაწერად, საზოგადოდ, „სამწერლო“ პროექტებისათვის.

◦ გამოიცემა ანთოლოგია, რომელიც აერთიანებს სკოლის მოსწავლეთა საუკეთესო ნაწარმოებებს.

◦ იმართება მოსწავლეთა შემოქმედების საჯარო კითხვა, რომელზეც კითხულობენ ანთოლოგიისთვის შერჩეულ მოთხრობებს/ლექსებს, ხოლო წლის ბოლოს იმართება დასკვნითი შეკრება, რომელზეც ავტორები თავიანთ ნაწარმოებებს კითხულობენ.

◦ ხდება წიგნების გადაცემა/ჩუქება სკოლის ბიბლიოთეკისთვის, იქმნება სასწავლო რესურსები და საკლასო კოლექციები.

◦ წესდება მცირე სტიპენდიები მოსწავლეებისთვის პროფესიული განვითარების საზაფხულო სემინარებზე დასასწრებად.

◦ წესდება მცირე სტიპენდიები მასწავლებლებისთვის პროფესიული განვითარების სემინარებზე დასასწრებად.

◦ გაიცემა სპეციალური სასაჩუქრე ბილეთები დიდ ლიტერატურულ ღონისძიებებზე (ხელოვნებისა და ლიტერატურის საღამოებზე, დიდი ლიტერატურული კონკურსების დასკვნით ცერემონიებზე და სხვ.) დასასწრებად.

დაბოლოს, ალბათ საინტერესო იქნება იმის გახსენებაც, რომ ბევრი ცნობილი საბავშვო მწერალი მწერლობამდე სკოლის მასწავლებელი იყო

◦ მეგაპოპულარული „ჰარი პოტერის“ ავტორი ჯ. ქ. როულინგი ინგლისურის მასწავლებელი იყო პორტუგალიაში, ხოლო მოგვიანებით, ქმართან გაყრის შემდეგ, შოტლანდიაში ფრანგულს ასწავლიდა;

◦ სერ უილიამ გოლდინგს, „ბუზთა მბრძანებლის“ ავტორს, როგორც ამბობენ, მასწავლებლობის დროს გაუჩნდა იდეა, დაეწერა ნაწარმოები ბავშვებისთვის „სრული თავისუფლების“ მინიჭების შესახებ, რამაც ის მსოფლიოს ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ მწერლად აქცია;

◦ სტივენ კინგი (ავტორი წიგნებისა „ქერი“, „გაქცევა შოუშენკიდან“, „ციალი“, “მკვდარი ზონა“) ინგლისურის მასწავლებელი გახლდათ მენის შტატში;

◦ „და ვინჩის კოდის“ ავტორი დენ ბრაუნიც სკოლის მასწავლებელი გახლდათ ჯერ კალიფორნიაში, მერე – ნიუ-ჰემფშირში. სწორედ სკოლაში მუშაობისას დაიწყო მან თავის პირველ რომანზე, „ციფრულ ციხესიმაგრეზე“, მუშაობა.

◦ მაიკლ მორპურგო, ბრიტანელი მწერალი, ავტორი ცნობილი საბავშვო მოთხრობისა „საბრძოლო ცხენი“, დაწყებითი კლასების მასწავლებელი იყო კენტის საგრაფოში, როდესაც საბავშვო მოთხრობების წერა გადაწყვიტა. მოგვიანებით მორპურგო საქვეყნოდ ცნობილი მწერალი გახდა და მხოლოდ ამის შემდეგ დაანება თავი მასწავლებლობას.

მოამზადა ლევან ალფაიძემ

წყაროები: https://www.literary-arts.org/what-we-do/wits-home/students-teachers-parents-say/

https://deblund.com/debs-services/author-visits/benefits-of-author-visits/

https://www.theguardian.com/education/gallery/2009/apr/29/teacher-turned-author

https://www.writersunion.ca/writers-schools-northern-ontario-program

მასწავლებლობა არც ისე იოლი ყოფილა, როგორც მეგონა, სანამ პრაქტიკულ გამოცდილებას მივიღებდი. თანდათან მივხვდი, რომ მასწავლებელი უნდა იყოს არა მარტო საგნის კარგი სპეციალისტი, არამედ კარგი კომუნიკატორიც. მას უნდა შეეძლოს პრობლემის სწრაფი მოგვარება, იყოს მუდმივი ინოვატორი, სოციალური ორგანიზატორი. ეს ყველაფერი მოითხოვს ბევრ ენერგიას, მოთმინებას და დროს. მასწავლებლის პროფესიას კიდევ უფრო ართულებენ მოსწავლეები, რომლებსაც „რთულ მოსწავლეებს“ ვუწოდებთ.

არ მეგულება მასწავლებელი, რომელსაც 2 ან 3 ასეთი მოსწავლე მაინც არ ჰყავდეს. ისინი ჩვენს სასწავლო პროცესს ძნელად სამართავს ხდიან, მაშინ როდესაც სწავლა საკმაოდ სახალისო პროცესია, თუ ის სწორად მიმდინარეობს.

აი, ორი ყველზე დიდი შეცდომა, რომელიც შეიძლება მოუვიდეს მასწავლებელს რთულ მოსწავლეებთან ურთიერთობისას:

1. ყვირილი, ჩხუბი, არასასიამოვნო ფრაზების გამოყენება, მუქარა – ეს გააუარესებს მდგომარეობას და შედეგად შესაძლოა მივიღოთ მოსწავლის უპატივცემულობა ჩვენდამი და არასასიამოვნო გარემო;
2. გადაჭარბებული ქება – ნუ შევაქებთ დავალების შესრულებისას სხვაზე მეტად; ნუ მივცემთ მათ ქებას დემონსტრაციულ სახეს. ჩვენი მიზანია ასეთი მოსწავლეების სასწავლო პროცესში ჩართვა და არა მათი გამორჩევა სხვა მოსწავლეებისგან. ასეთმა ქცევამ შესაძლოა გააღიზიანოს სხვა მოსწავლეები და უსამართლობის განცდა გაუჩინოს.

მინდა, გაგიზიაროთ რამდენიმე მიდგომა, რომლებიც წარმატებით გამოვიყენე რთულ მოსწავლეებთან ურთიერთობისას:

1. 1. ვიკონტაქტოთ მშობელთან ხშირად და დროულად

თუ მასწავლებელი, მოსწავლე და მშობელი ერთად ჩაერთვებიან სასწავლო პროცესში, ეს ხელს შეუწყობს მოსწავლის წარმატებას. მშობელთან თანამშრომლობა საგრძნობლად შეამცირებს დისციპლინის დარღვევებს და დადებითად იმოქმედებს მოსწავლის აკადემიურ მოსწრებაზე. აუცილებელია, მშობელს რეგულარულად მივაწოდოთ ინფორმაცია – როგორც დადებითი, ისე უარყოფითიც. დადებითი ინფორმაციის მიწოდება წაახალისებს მოსწავლეს. უარყოფითი შედეგის შემთხვევაში აუცილებელია მშობლის დროული ჩართვა მდგომარეობის გამწვავების თავიდან ასაცილებლად.

სასწავლო პროცესში მშობლის ჩართვა ზრდის მოსწავლის პასუხისმგებლობას. აუცილებელია, მშობელს გავაცნოთ სასწავლო მიზნები, მათი როლი სასკოლო ცხოვრებაში, ქცევის წესები, საკლასო ღონისძიებები და საშინაო დავალებების შესრულების ხარისხი.

სამწუხაროა, მაგრამ გვხვდებიან ისეთი მშობლებიც, რომლებიც თანამშრომლობაზე უარს ამბობენ. ამ შემთხვევაში მასწავლებელმა ყველა მეთოდური საშუალება უნდა გამოიყენოს დადებითი ურთიერთობის დასამყარებლად.

მშობლები შეიძლება დავყოთ 4 კატეგორიად:

ყველა მასწავლებელს ჰყავს მეოთხე კატეგორიის ერთი მშობელი მაინც. სასწავლო პროცესში მათ ჩასართავად აუცილებელია, ისინი დავიბაროთ სკოლაში, შევხვდეთ როგორც ინდივიდუალურად, ისე მშობელთა კრებებზე, ერთად ვიმსჯელოთ პრობლემებზე და მათი მოგვარების გზებზე. მშობელთან საუბარი აუცილებლად დადებით და იმედის მომცემ ნოტზე უნდა დასრულდეს.

2. შევაგროვოთ ინფორმაცია

მასწავლებელი კარგად უნდა იცნობდეს მოსწავლეს. ამისთვის სასურველია შეგროვდეს საჭირო ინფორმაცია დამრიგებლის, ფსიქოლოგისა და სხვა იმ მასწავლებლებისგან, რომლებსაც შეხება აქვთ ამ მოსწავლესთან, ხოლო მშობლისგან მივიღოთ ინფორმაცია სოციალური კუთხით და გავაცნობიეროთ არსებული დისციპლინური პრობლემები მოსწავლის სწორი შეფასების უზრუნველსაყოფად.

სასურველია შევქმნათ კითხვარი, რომელსაც შევავსებინებთ მოსწავლეს. კითხვარს სახალისო ფორმა უნდა ჰქონდეს და არ ქმნიდეს ისეთ შთაბეჭდილებას, თითქოს მოსწავლე დაკითხვაზეა.

გთავაზობთ კითხვარის ნიმუშს, რომელიც, რა თქმა უნდა, არ არის ყველა მოსწავლეზე მორგებული – მისი მოდიფიცირება შეიძლება მოსწავლის ასაკის და სხვა ინდივიდუალური პრობლემების გათვალისწინებით.

3. დავუწესოთ ქცევის წესების დარღვევის ლიმიტი

მასწავლებელმა სასწავლო წლის დასაწყისშივე უნდა იზრუნოს დადებითი სასწავლო გარემოს შექმნაზე. ასეთი გარემო მას დაეხმარება, სწორად წარმართოს სასწავლო პროცესი. ქცევის წესების შემუშავება და დარღვევის ლიმიტის დაწესება უფრო მაშინაა ეფექტური, როდესაც მის შექმნაში მონაწილეობენ მოსწავლეებიც. ამ დროს იზრდება მათი პასუხისმგებლობა. ისინი მეტად ზრუნავენ ამ წესების დაცვაზე. ქცევის წესების საყოველთაო ფორმა არ არსებობს, მათი შემუშავება ხდება კლასში არსებული პრობლემების, მოსწავლეთა ასაკისა და საჭიროებების გათვალისწინებით.

წესი არ უნდა იყოს ბევრი (საშუალოდ 4-6 საკმარისია). ისინი მკაფიოდ უნდა განიმარტოს და თვალსაჩინო ადგილას გაიკრას. აუცილებელია მათი მონიტორინგიც. მოსწავლეებს უნდა ავუხსნათ, რომ ამ წესების დაცვა მნიშვნელოვანია, რომ ეს მათ კარგ მოქალაქეებად ჩამოყალიბებაში დაეხმარება. სასურველია, განვუმარტოთ ის სასჯელიც, რაც წესების დარღვევას მოჰყვება და დარღვევის ლიმიტიც.

ქცევის წესები ასეთი შეიძლება იყოს:

1. 1. მოვეპყროთ სხვებს ისე, როგორც ჩვენ გვინდა მოგვეპყრონ.
2. პატივი ვცეთ საკუთარ და სხვის საკუთრებას.
3. გავუცინოთ ყველას და არავის დავცინოთ.
4. პასუხი ვაგოთ საკუთარ საქციელზე.
5. როცა სხვები საუბრობენ, მოვუსმინოთ.
6. ვიმუშაოთ ჩუმად, ხელი არ შევუშალოთ სხვებს.
7. ყოველთვის ავიწიოთ ხელი, როცა რამის თქმა გვსურს.
8. ვითხოვოთ ნებართვა, სანამ რამეს გავაკეთებთ.
9. სწორად ვმართოთ დრო, დროულად მივიდეთ სკოლაში და გაკვეთილებზე.
10. ვეცადოთ, ვიყოთ საუკეთესოები.

ქცევის წესები ასეც შეიძლება გამოვსახოთ:

4. 4. ხშირად შევახსენოთ მოვალეობები

ვაკონტროლოთ საშინაო და საკლასო სამუშაო, ხშირად მივცეთ განმავითარებელი შეფასება, მივაწოდოთ ინფორმაცია აკადემიური მოსწრების შესახებ, რათა ჩამორჩენას არ მოჰყვეს სირთულეები – კლასში დარჩენა, გარიცხვა და სხვა.

5. 5. შევარჩიოთ ხელსაყრელი დრო მათთან სასაუბროდ

თავი ვარიდოთ კლასში, სხვების თანდასწრებით, შენიშვნის მიცემას, შევხვდეთ ინდივიდუალურად.

6. განვუვითაროთ კომუნიკაციის უნარ–ჩვევები

ძნელად სამართავ მოსწავლეებს უჭირთ თანაკლასელებთან კარგი ურთიერთობის დამყარება. ხშირად ეს სოციალური უნარების უქონლობითაა გამოწვეული. ამ დროს მათ მაწავლებელი უნდა დაეხმაროს და სოციალური უნარ-ჩვევები განუვითაროს, რათა მოსწავლე მთლიანად ჩაერთოს სასწავლო პროცესში და გაკვეთილზე თავი სტუმრად არ იგრძნოს.

საკლასო ოთახი იდეალური ადგილია სოციალური უნარ -ჩვევების განსავითარებლად.

როგორ დავეხმაროთ მოსწავლეს სოციალური უნარ-ჩვევების განვითარებაში?

1. ხშირად დავგეგმოთ საკლასო ჯგუფური სამუშაოები.
2. დავგეგმოთ და განვახორციელოთ სასკოლო პროექტები ამ თემასთან დაკავშირებით.
3. ვურჩიოთ მშობელს, მიიყვანოს ბავშვი სპორტულ ან სხვა საგანმანათლებლო კლუბში.

მასწავლებელმა უნდა აუხსნას მოსწავლეს, რა საჭიროა ამ უნარის ფლობა და რაში გამოადგება ის, მერე კი ეტაპობრივად, ნაბიჯ-ნაბიჯ იზრუნოს მის განვითარებაზე.

7. არასდროს უარყოთ

ყოველთვის ეცადეთ, ყურადღება გაამახვილოთ მოსწავლის დადებით მხარეებზე, შესთავაზეთ ინდივიდუალური სავარჯიშოები.

სრულფასოვანი ურთიერთობა შესაძლებელია მხოლოდ მაშინ, როცა მასწავლებელი მოსწავლესთან ურთიერთობისას მისი წამყვანი რეპრეზენტატიული სისტემის გათვალისწინებით აგებს

ცხადია, ეს პრაქტიკული რეკომენდაციები არ არის იდეალური. მათი მოდიფიცირება შესაძლებელია. იმედს ვიტოვებ, ისინი, ასე თუ ისე, მაინც დაგეხმარებათ რთულ მოსწავლეებთან ურთიერთობის მოგვარებაში.

გამოყენებული ლიტერატურა:

1. https://www. shttps://www. teachhub. com/10-ways-deal-difficult-student 2. smartclassroommanagement. com/2011/04/23/7-rules-of-handling-difficult-students/
2. https://www. theguardian. com/teacher-network/teacher-blog/2013/may/21/classroom-disruption- top-tips
3. https://www. scholastic. com/teachers/article/25-sure-fire-strategies-handling-difficult-students

დაბადება ალბათ ყველაზე მაგიური სიტყვაა ჩვენს მრავალრიცხოვან ლექსიკონში. მაგიურია როგორც თვით პროცესი, რომელსაც ეს სიტყვა აღნიშნავს, ისე ამ პროცესის შედეგიც. ძველი აღთქმაც ამ სიტყვით იწყება. ის რაღაც ახლის, მანამდე არარსებულის შექმნას ნიშნავს. და კიდევ – მოკვდავის მარადიულ ოცნებასთან, უკვდავებასთან, თითქმის მიახლებას. თუმცა სამყაროში ბალანსის დარღვევა არ შეიძლება – რამდენიც დაიბადება, იმდენივე სიკვდილის მომსწრე გახდება სამყაროს განმგებელი.

მარადიული არაფერია ამქვეყნად, ეს კი იმას ნიშნავს, რომ რაც დღეს არის, ოდესმე აღარ იქნება, მაგრამ მის ადგილს სხვა დაიკავებს და სამყაროს ამით არაფერი დააკლდება.

ოდესღაც დაბადებულა ყველაფერი, რასაც ჩვენი თვალი ხედავს თუ ცნობიერება სწვდება. და რაკი ვიცით, რომ ეს ყველაფერი წარმავალია, ძალ–ღონეს არ ვზოგავთ ახლის შექმნისთვის, დაბადებისთვის. თუმცა ასე ნანატრი დაბადება ტანჯვის გარეშე არასოდეს ეძლევა სამყაროს. ესეც საყოველთაო კანონია. ჩვენს დაბადებას დედის ტანჯვა უძღვის წინ. თუ უფრო შორეული წარსულისკენ გავიხედავთ, ადვილად წარმოვიდგენთ, როგორ ტკივილებს განიცდიდა დედა-დედამიწა მთების დაბადებისას, რაოდენი ძალისხმევა, გრგვინვა და კვნესა დასჭირდებოდა, რომ მისი წიაღიდან ეს ბუმბერაზები ამოზრდილიყვნენ, რომ მათ მწვერვალებს ეხილათ მზის სინათლე. ზღვები და ოკეანეებიც ტანჯვითა და ვაებით იშვნენ – მყინვართა მრავალსაუკუნოვანი ცრემლთა დენით მოევლინნენ ამა სოფელს. ყოველ მცენარეს, გიგანტური ბაობაბი იქნება, თუ ერთი ციცქნა ია, სანამ დღის სინათლეს იხილავდეს, უდიდესი ძალისხმევა სჭირდება ნიადაგის ამოსამტვრევად და მიწიდან თავის ამოსაყოფად.

ტანჯვით დაბადებულან სოფლები, ქალაქები და ქვეყნებიც. უამრავი ოფლი და სისხლია დაღვრილი მათი გაჩენისას. დაბადებულა არაერთი ლექსი, რომანი, სიმღერა თუ ტილო… თუ ისტორიის მიერ მიყრილი ფერფლის სქელ ფენას გადავფხეკთ, დავინახავთ, რაოდენი სევდა და ნაღველია თითოეულ მათგანში. სევდა და ნაღველი, რომელსაც მათი ავტორი დაატარებდა და ბოლოს ისევე ამოტყორცნა სამზეოზე, როგორც დედამიწა ისვრის ხოლმე ვულკანურ მაგმას…

იბადებიან ქიმიური მოლეკულებიც. იბადებიან კოსმოსში, პლანეტების წიაღში, სულიერ თუ უსულო არსებებში, კოლბებსა და სინჯარებში.

დროგამოშვებით იბადებიან ქიმიური ელემენტებიც. ელემენტები, რომელთა დაბადებასაც აღარ ველოდით. სულ ახლახან პერიოდულობის სისტემას კიდევ ოთხი ელემენტი შეემატა.

ყოველ დაბადებას ნათლობა მოსდევს. ელემენტისთვის სახელის დარქმევის უფლება აღმომჩენს აქვს, თუმცა „დაბადების მოწმობაში“ მის ჩაწერამდე რამდენიმეთვიანი პროცედურაა გასავლელი და საერთო შეთანხმება მისაღები.

ახალაღმოჩენილ ელემენტს, ტრადიციისამებრ, სახელს ანიჭებენ: მითოლოგიური კონცეფციის ან ხასიათის (ასტრონომიული ობიექტების ჩათვლით), მინერალების ან მსგავსი მასალების, ადგილისა და გეოგრაფიული რეგიონის, ელემენტის თვისების ან მეცნიერის სახელის მიხედვით.

ახალი ელემენტების დაბოლოებაც საზოგადოდ დადგენილი წესით განისაზღვრება: „-ium“ სუფიქსით ბოლოვდება 1-16 ჯგუფის ელემენტები, მე-17 ჯგუფისთვის განკუთვნილია „-ine“, ხოლო მე-18–სთვის – „-on“ დაბოლოება. ელემენტების სახელდება ინგლისურად ხდება და სხვა ენებში შესაბამისად გადადის.

ახალი ელემენტების აღმომჩენთა მიერ შემოთავაზებული სიმბოლოები და სახელწოდებები IUPAC-ის არაორგანული ქიმიის განყოფილებამ მიიღო და საჯარო განხილვაზე გამოიტანა, 2016 წლის 8 ნოემბერს კი მათ უკვე ოფიციალურად ეწოდა ეს სახელები.

113-ე ელემენტს, რომელიც აღმოჩენილი იქნა იაპონიაში, RIKEN ნიშინას ცენტრში, ეწოდა ნიჰონიუმი (nihonium). მისი ქიმიური სიმბოლოა Nh. „ნიჰონი“ იაპონიის ერთ-ერთი იაპონური დასახელებაა, რომელიც სიტყვასიტყვით „ამომავალი მზის ქვეყანას (მიწას)“ ნიშნავს. აღსანიშნავია, რომ ნიჰონიუმი პირველი სინთეზური ელემენტია, რომელიც აზიის კონტინეტზე იქნა მიღებული.

115-ე ელემენტს დაერქვა მოსკოვიუმი (სიმბოლო – Mc), ხოლო 117-ეს – ტენესინი (სიმბოლო – Ts). ორივე ელემენტი სინთეზირებულ იქნა რუსეთისა და ამერიკის შეერთებული შტატების (Nuclear Research, Dubna (Russia), Oak Ridge National Laboratory (USA), Vanderbilt University (USA) and Lawrence Livermore National Laboratory (USA)) ერთობლივი კვლევითი ინსტიტუტის მიერ.

118-ე ელემენტს სახელი ეწოდა დარგის ერთ–ერთი პიონერის, პროფესორ ოლეგ ოგანესიანის პატივსაცემად, რომელსაც უზარმაზარი წვლილი მიუძღვნის სუპერმძიმე ელემენტების აღმოჩენაში.

ყოველ დაბადებას დიდი შვება და სიხარული მოაქვს, რადგან დაბადება ტანჯვის დასასრულსაც ნიშნავს. ამ უკიდეგანო სამყაროში უამრავი რამ დაბადებულა. მომავალშიც ბევრი დაიბადება. მაგრამ ყველაზე დიდი და მშვენიერი, თუკი რამ გაუჩენია არსთა გამრიგეს, იმედია. ყოველ ახალდაბადებულ მოლეკულასა თუ ელემენტს ისეთივე იმედის თვალით შევცქერით, როგორითაც ახალშობილ ჩვილს – ვინ იცის, ვინ გაიზრდება, რა დადგება მისგან…