ამას წინათ, მეექვსე კლასში გურამ დოჩანაშვილის ,,ყველაზე კარგი პაპა’’ ავხსენი, ბავშვების განსაკუთრებული ყურადღება მიიქცია ეპიზოდმა, განრისხებულ ხელმწიფეს ვეზირისთვის საყვედურის თქმა რომ უნდოდა და რადგან სხვა სიტყვა არ იცოდა ,მხოლოდ ერთ სიტყვას იმეორებდა: ,,შე ცუდო, შენაო!’’. ბავშვებთან ერთად ვიმსჯელეთ, როგორი ღარიბი ლექსიკა აქვს მეფეს, როგორ არ ახსენდება სხვა სალანძღავი სიტყვა, როგორ ვერ ხვდება, აქებენ თუ აგინებენ, როცა ,,გერგილიანსა’’ თუ ,,ქველმოქმედს’’ ეძახიან, ან ,, თავში მტრედები უფრენენო’’, -ამბობენ მასზე. როგორც ამბობენ,მწირი და ღარიბი ლექსიკა ასეთივე მწირი და ღარიბი გონების ნიშანია, ჩვენი მოსწავლეების სამეტყველო ლექსიკა კი, სამწუხაროდ, სწორედ ასეთია. ბავშვები სულ თითებზე ჩამოსათვლელ ლექსიკურ ერთეულს სჯერდებიან წერისა თუ მეტყველებისას, ვერ ახერხებენ, შეარჩიონ ყველაზე შესაფერისი რამდენიმე ზედსართავი სახელი ერთი და იმავე საგნის დასახასიათებლად და ამით თავიანთი მეტყველება უფრო ხატოვანი და ემოციური გახადონ.სიტყვიერების ყველა მასწავლებელი წასწყდომია, ალბათ, შემთხვევას, როცა ამა თუ იმ გმირის, ამბის, მოვლენის დასახასიათებლად მოსწავლეები მხოლოდ შემდეგ ზედსართავებს იხსენებენ: კარგი, ცუდი, კეთილი, ბოროტი… თუ ამ პრობლემას დროზე არ მივხედეთ ,მერე გვიანღა აღმოჩნდება ,,თითზე კბენანი’’ და ლეონიძისა არ იყოს, ,,მუხლადი, ბედაური’’ ქართული სიტყვაც უკვალოდ გაქრება ბავშვების მეტყველებიდან. ზედსართავი სახელის ახსნისას კი მასწავლებელს ბევრი საშუალება აქვს მოსწავლეთა ლექსიკური მარაგის გასამდიდრებლად. ეს პროცესი შეიძლება ძალიან საინტერესოც აღმოჩნდეს მათთვის.
.შემოგთავაზებთ რამდენიმე აქტივობას, რომლებშიც ახალი და განსაკუთრებული ,ალბათ, არაფერია, მაგრამ გამოცდილებიდან შემიძლია გითხრათ, რომ აპრობირებულია მეექვსე კლასში ზედსართავი სახელის ახსნისას და მოსწავლეებისაგან საინტერესოდაცაა მიჩნეული.
მოსწავლეებს არ გაუჭირდებათ, წარმოიდგინონ სწორი მოასფალტებული გზა და გაზაფხულის ყვავილებით მოფენილი მინდორი. იმაშიც ადვილად მეთანხმებიან, როგორი მომაბეზრებელი და დამღლელია,დიდხანს უყურონ პირველი მათგანის უსახურ ერთფეროვნებას და როგორ ახარებს თვალს მეორე-სხვადასხვა ფორმის,ზომისა და შეფერილობის ყვავილებით მოქარგული ველი.სწორედ ამ დროს მივაქცევინებ ყურადღებას, რომ ამ მრავალფეროვნებას ზედსართავი სახელის საშუალებით გამოვხატავთ, სწორედ იგი ანიჭებს ჩვენს მეტყველებას ხატოვანებასა და ფერადოვნებას (თუმცა,აუცილებლად უნდა აღვნიშნოთ,რომ აქაც დასაცავია ოქროს შუალედი,რათა ისე არ გაგვიტაცოს ზედსართავი სახელებით წინადადების ,,შემკობამ’’, რომ უფრო დავამძიმოთ თხრობა და გადავტვირთოთ იგი გარეგნული ,,სამკაულებით’’). თავდაპირველად მოსწავლეებს ვთავაზობ რამდენიმე გამოცანას ზედსართავების გარეშე. ფრჩხილებში ჩასმული ზედსართავები არ წამიკითხავს მათთვის:
1)დედა-(ტურფა) ,მამა-(ჯღანკი) ,შვილი-(გადარეული).
2) (ლურჯი)აბრეშუმი სარკმლისკენ მიიწევს.
3) მოვიდა (თეთრი) მოზვერი,გააგდო (შავი) მოზვერი.
4) ფრინველია (გრძელკუდა, ჭარტალა, ქურდბაცაცა).
5) (წითელი) ხარის ნაძოვში ბალახნ არ ამოდიანო.
რა თქმა უნდა, გაუჭირდათ ზედსართავების გარეშე , მწირი დახასიათებით ამოეცნოთ ღვინო, ბოლი, დღე და ღამე, კაჭკაჭი, ცეცხლი. ამის შემდეგ, პირიქით,შევთავაზე მხოლოდ ზედსართავების მოშველიებით დახასიათებული საგანი, ამბავი თუ გმირი ამოეცნოთ, ამისათვის მათივე შესწავლილი ნაწარმოებებიც გამოვიყენე:
1)ამ გმირის ამბავი ძალიან სევდიანია,ტკივილიანი,ცრემლისმომგვრელი,გულსაკლავი (შვლის ნუკრი).
2) იგი შეიძლება იყოს ჭრელიც, უსამართლოც, მშვენიერიც,საყვარელიც,დიდიც ,პატარაც…(ქვეყანა-მისანიშნებლად კმაროდა სიტყვა ,,ჭრელი’’, რომლითაც გ.დოჩანაშვილი ახასიათებს ქვეყანას თავის ზღაპარში)
3)იგი შეიძლება იყოს უტკბესიც და უმწარესიც,გრძელიც,წაგდებულიც და ჩაგდებულიც.(ენა).
4)იგი შეიძლება იყოს მანუგეშებელიც, გულისმომკვლელიც,ამშენებელიც, დამანგრეველიც, გამაბედნიერებელიც და გამაუბედურებელიც (სიტყვა) .
5)იგი შეიძლება იყოს ნორჩიც, ხასხასაც, დაკბილულიც, მწვანეც, აცახცახებულიც და უკანასკნელიც (ფოთოლი).
6) იგი შეიძლება იყოს საინტერესოც, უინტერესოც, სურათებიანიც, სქელიც, თხელიც, ყდიანიც, უყდოც (წიგნი).
ამ აქტივობის შესრულების შემდეგ მოსწავლეებმა დასკვნაც თავადვე გამოიტანეს ,რომ ზედსართავი სახელის დახმარებით შეიძლება საგნის ამოცნობა მის დაუსახელებლადაც კი,მისი გამოტოვებით კი ლაზათი აკლდება ტექსტს და ჭირს იმის მიხვედრაც,რის შესახებაა საუბარი. მეტყველების განვითარებისათვის შესანიშნავი საშუალებაა სურათის აღწერა ზედსართავი სახელების გამოყენებით, რაც, გარდა იმისა,რომ მოსწავლეებს აჩვევს სურათზე ასახული კონკრეტული საგნებისათვის შესაფერისი ზედსართავი სახელების შერჩევას,მშვენიერების დანახვისა და მისით ტკბობის უნარსაც გამოუმუშავებს მათ. სწორედ ამისთვის ვაჩვენე ელენე ახვლედიანის ცნობილი ნახატის- ,,ზამთრის’’- რეპროდუქცია. მოსწავლეებს უნდა შეერჩიათ ზედსართავი სახელები სოფლის, ეზოების, სახლების, ღობეების, ხეებისათვის, უნდა აღეწერათ უკანა პლანზე გამოსახული მთები,სურათზე ნანახი ბავშვები,მათი განწყობა,არ უნდა გამორჩენოდათ სურათის კუთხეში მდგომი მოხუცი ქალები,აივნიდან მაცქერალი მოხუცი,სადღაც კუთხეში გამოსახული ხურჯინაკიდებული გლეხი ,არ უნდა გამოჰპარვოდათ სურათის მარცხენა მხარეს ჩამავალი მზის სხივებით აელვარებული თოვლის უფრო ნათელი ფერი… არაერთი სურათის გამოყენება შეიძლება ამ ფუნქციით, მაგრამ ვიყენებ არა მხოლოდ ისეთ სურათებს,რომელთა აღწერისას უამრავი ზედსართავი სახელის მოხმობა შეიძლება,არამედ ისეთსაც,სადაც ზედაპირზე როდი ჩანს დასახასიათებელი საგანი, სხვაგვარი ხედვა სჭირდება მათ დანახვასა და გრძნობას.
ამიტომაც მივიტანე ერთხელ შავ-თეთრი სურათი ღარიბული ქოხისა. სურათის აღწერისას რამდენიმე მოსწავლემ შეძლო დაენახა გამოკეტილი ქოხის სევდაც, გაუსაძლისი ერთფეროვნების მომაბეზრებლობაც, ნაცრისფერი ყოფაც, უნუგეშო ცხოვრებაც, შემგლისფერებული ცაც.
საინტერესო აღმოჩნდა შემდეგი აქტივობა ბავშვები ირჩევდნენ თანაკლასელს და თითოეული ახასიათებდა მას ერთი ზედსართავი სახელით, რომლითაც გამოხატავდა თანაკლასელის გარეგნულ მახასიათებლებსაც და მის ამა თუ იმ თვისებასაც. ასე დაიხატა რამდენიმე ბავშვის სიტყვიერი პორტრეტი-თმახუჭუჭა თუ გრძელთმიანი, ცისფერთვალება თუ შავთვალა, მაღალი თუ დაბალი,დინჯი თუ ონავარი, მშვიდი თუ დაუდგრომელი,ბეჯითი თუ ზარმაცი,გულისხმიერი თუ უდარდელი…, -ათასგვარი ეპითეტით შეამკეს მოსწავლეებმა ერთმანეთი. (რა თქმა უნდა, კორექტულობის ფარგლებში).
ვიყენებ კიდევ ერთ აქტივობას-შესწავლილი ნაწარმოების გმირთა დახასიათება ზედსართავ სახელთა მოშველიებით. მუშაობენ წყვილები და ახასიათებენ ხელმწიფეს (გ.დოჩანაშვილის ,,ყველაზე კარგი პაპა’’), უცხო მოყმეს (შოთა რუსთაველის ,,ვეფხისტყაოსანი’’) ,წვიმის მოყვარულ კაცს (გ.პეტრიაშვილის ,,წვიმის მოყვარული კაცი’’) , სიტყვის პაპას, (გ. დოჩანაშვილის დასახელებული ზღაპარი) ,ვარსკვლავბიჭუნას (ოსკარ უაილდის ,,ვარსკვლავბიჭუნა’’) ,ეინარ მიხალაინენს (ს.კლდიაშვილის ,,შორეული’’) , იოსებას (რ.ინანიშვილის ,,უშიშარი ბიჭი იოსება’’) და ა.შ.
მოსწავლეთა ლექსიკის გამდიდრებისათვის არაჩვეულებრივი საშუალებაა სინონიმურ და ანტონიმურ ზედსართავებზე მუშაობა, ამისათვის ვაძლევ მათ ამა თუ იმ ზედსართავს და ვავალებ,გაიხსენონ მისი სინონიმები და ანტონიმები, უნდა შეეცადონ,რომ თითოეულ ფორმას უპოვონ მაქსიმალური რაოდენობის სინონიმი და ანტონიმი (მაგალითად, შემდეგ ზედსართავებს: ენატკბილი, ხელგაშლილი, ძუნწი, ამაყი, ღარიბი, უშნო, ხარბი, გულკეთილი, ოტროველა, ორგული, ცრუ, მოხუცი, ჭკვიანი, ღონიერი, უმეცარი, ბეჯითი, მარდი, გერგილიანი, ფართო, ავსიტყვა…). ამ აქტივობზე მუშაობისას, ვცდილობ,აუცილებლად დავუთმოო გარკვეული დრო იმაზე საუბარსაც ,რომ სინონიმები ყოველთვის თავისუფლად ვერ ჩაენაცვლებიან ერთმანეთს, მაგალითად, გამოთქმებში ,,ჭკუას ასწავლის’’, ,,ჭკუა ვერ ისწავლა’’, ჭკუას მისი სინონიმით-გონებით ვერ შევცვლით. ვერც წმინდასა და სუფთას შევუნაცვლებთ ერთმანეთს და მკვეთრად უნდა გავმიჯნოთ ამ ორი სინონიმის გამოყენების არეალი, თუ წმინდა შეიძლება ვთქვათ გრძნობის, გულის, გონების, ტაძრის, ფიცის, სიყვარულის, სანთლის… დ.ა.შ. დასახასიათებლად, სუფთა შეიძლება იყოს ზეწარი, ფეხსაცმელი, ქაღალდი, ჭურჭელი, ტანსაცმელი, ეზო დ. ა.შ.
ერთ-ერთ აქტივობას წარმოქმნილ ზედსართავ სახელებზე მუშაობისას ვიყენებ-ვაძლევ არსებით სახელებს და ვავალებ მათგან ზედსართავი სახელების მიღებას. შეიძლება ამას კონკურსის სახეც მიეცეს-გარკვეული დროის განმავლობაში ვინ მეტ ზედსართავ სახელს აწარმოებს შემდეგი არსებითი სახელებისაგან:ენა, ხელი, გული, თვალი, სული, ქუდი, პირი, მკლავი, თავი, შუბლი. როცა სიტყვა ,,გულიდან’’ ზედსართავ სახელებს აწარმოებენ, როგორც წესი, რამდენიმე ახსენდებათ ხოლმე , სწორედ ამ დროს ვუკითხავ ქართული ენის განმარტებითი ლექსიკონიდან ასამდე ზედსართავს, ამ სიტყვიდან წარმოებულს და თავადვე რწმუნდებიან, რა მდიდარი ენა გვაქვს. კიდევ უამრავი აქტივობის ჩამოთვლა შეიძლება, ვამუშავებ ზედსართავი სახელების გამოყენებით წინადადებების შედგენაზე, საბოლოოდ კი კლასშივე ვაძლევ შემდეგ დამოუკიდებელი სამუშაოს-ძირეული და წარმოქმნილი ზედსართავი სახელების გამოყენებით აღწერონ თავიანთი საკლასო ოთახი ან სკოლა… ამ დავალებასაც არანაკლები ხალისითა და ინტერესით ასრულებენ და სწორედ ამიტომ მიჩნდება იმედი, რომ თითოეული ეს აქტივობა საბოლოოდ მათი ლექსიკის გამდიდრება-დახვეწას შეუწყობს ხელს.
