2008 წლის აგვისტოს იმ მძიმე მოვლენების დროს ზედიზედ რამდენიმე ღამის განმავლობაში ერთ ბანალურ, თუმცა ამაღელვებელ სიზმარს ვნახულობდი: თითქოს საქართველო შავებში ჩაცმული ქალი იყო; კავკასიონის მთის ძირას, ლოდზე იჯდა და მიწას ჩასცქეროდა. მერწმუნეთ, მართლა გულისმომკვლელი სანახავი იყო. როცა გაიღვიძებდი, ტელევიზორში საშინელებებს გადმოსცემდნენ, დაბომბეს… ამდენი ადამიანი გარდაიცვალა… რაც ყველაზე მკაფიოდ მახსოვს, ეს იყო სასოწარკვეთის და უძლურების წამლეკავი შეგრძნება, როცა ყოველ წამს ტელეფონს დასცქერი და ყოველი უცხო ზარის შემოსვლის დროს გული გიფანცქალებს – იქნებ სამხედრო კომისარიატიდან გირეკავენ, სადაც მოხალისედ ჩაეწერე. თუმცა ისიც იცი, რომ როგორც კომისარიატში გითხრეს, ეს ყველაფერი ფორმალობაა და არავინ წაიყვანს ომში მოხალისეებს. ეს ყველაფერი გროვდება, გროვდება, გროვდება შენში, ერთ დღესაც ბალიშში ჩაემხობი და მაგრად იტირებ, კბილით გაგლეჯილი ბალიშიდან ამოყრილი ბუმბული სველ ლოყებზე გეკრობა.

გაივლის წლები და დახვრეტის მოლოდინში კედელთან მდგომი… კი არადა, გაივლის წლები და ამ ისტორიას, რატომღაც, ერთ ქალს მოუყვები. კიდევ გაივლის წლები და ის ქალი წამოგაყვედრებს, სხვები როცა იბრძოდნენ, შენ იწექი და ტიროდიო, ასეთი ტუტუცი არსებებიც დაიარებიან, მაგრამ ეგ სხვა ისტორიაა. ჯიქიაზე, ჩემს სახლთან ახლოს, სამხედრო პოლიგონია. თქვეს, რომ რუსები მის დაბომბვას აპირებდნენ, ხოდა ვნახე: რამდენიმე ღამის მანძილზე ვერეს ხეობაში რომ ათენებდნენ ჩემი მეზობლები ღამეს, ზოგი ნათესავთან მიდიოდა.

ვნახე: ჩემმა ერთმა მეზობელმა აივანზე საქართველოს დროშა გამოფინა, გამახსენდა, რომ მეც მქონდა დროშა და მეც გამოვფინე. ჩვენს კორპუსზე ორი დროშა ფრიალებდა: პირველ სართულზე და მეექვსე სართულზე. ვნახე: ჩემი ერთი მთვრალი მეზობელი ეზოში მანქანას რეცხავდა, თან ბოლო ხმაზე შუფუტინსკი ჰქონდა ჩართული. ამაზე გულისამრევი არაფერი იყო. სანამ მე მეექვსედან ჩავიდოდი, ბიჭებმა გამოართვევინეს.

არ მინახავს, მაგრამ მომიყვნენ: როცა რუსები აფხაზეთის მხრიდან სამეგრელოში შემოვიდნენ, ჩემს რაიონში, ჩხოროწყუში, მშენებარე საავადმყოფოს შენობაში დაბანაკდნენ (ალბათ, იმიტომ, რომ შენობის უკან ყოფილი აეროდრომია). საავადმყოფოს წინ, გზის გადაღმა, ცხოვრობს ბაბუა თომა, ჩია, საყვარელი კაცი, რომელიც ზამთარ-ზაფხულ  ჩაფხუტით დაიარება. ხოდა,  რომ დათვრებოდა თურმე ბაბუა თომა, დასტაცებდა თოფს ხელს და გაექანებოდა რუსებისკენ. შვილები იჭერდნენ, ბაბუა თომა მეგრულ-რუსულად იგინებოდა, რუსები კი სიცილით კვდებოდნენ. ამ ბლოგს კი ერთი ლექსით დავამთავრებ, რომელიც არის ნაწყვეტი ჩემი ლექსების ციკლიდან „აგვისტოს რომანსები”.

08.08.16

წყალი წაიღებს წასაღებსაც,

მაგრამ მოიტანს მოსატანს,

თუკი ზუსტ ადგილას ზუსტად დახვდები:

ცარცის გოგონა, შენი თავი და ეს ქვეყანა –

კიდით კიდემდე დაქსაქსული მავთულხლართებით –

მან მომიტანა.

და დავბრუნდი თითქოს ომიდან,

სადაც ვისროდი შენს ყვავილებს

და ჩემს ნაწერებს,

მხოლოდ დაჭრილი მიწა მსურდა გამომეყვანა,

მაგრამ მომიკლეს და კინწისკვრით გამომაძევეს.

ბავშვი ბევრ ქვეყანაში ოდითგანვე არასრულფასოვან არსებად აღიქმებოდა. ამიტომ მშობლები მას, როგორც ნივთს, როგორც პირად საკუთრებას, ისე ექცეოდნენ. ბავშვთა მიმართ მენტალურ ძალადობას ადგილი ჰქონდა ძველ საქართველოსა და საბჭოთა სივრცეშიც. ის  პრობლემურ საკითხად რჩება თანამედროვე ეპოქაშიც.

ამ  მტკივნეულ საკითხს ცნობილმა ქართველმა პროზაიკოსმა –  რევაზ  ინანიშვილმა  უძღვნა ფსიქოლოგიური პიესა ,,ჩიტების გამომზამთრებელი“, სადაც ჩანს ოჯახის,   სკოლისა და საზოგადოების ნიღაბჩამოხსნილი სახე. ზემოხსენებული ნაწარმოები, მართალია, მეშვიდეკლასელთა ქართული ენისა და ლიტერატურის   სახელმძღვანელოშია (გამბა ,,სწავლანი“) შეტანილი, მაგრამ სჯობდა, უფროს კლასებში ესწავლებინათ, რადგან აქ გადმოცემული ამბავი უფროსკლასელთათვის უფრო ადვილად გასაგებ-გასააზრებელი იქნებოდა.

ნაწარმოებში ჩანს აღზრდის ავტორიტარული სტილი, რომლის მიხედვითაც არსებობენ ,,ცუდი და კარგი ბავშვები“. ,,ცუდ ბიჭს“ წარმოადგენს პიესის მთავარი მოქმედი პირი. მას სკოლიდან დაბრუნებული დედა თავის მეუღლესთან – ბიჭის მამასთან – შემდეგი სიტყვებით ახასიათებს: ,,… სად წავიდა შენი დეგენერატი ვაჟიშვილი, რას სწავლობს საერთოდ, თუ აკეთებს რამეს. რა ჭირზე  ფიქრობს, გამოლენჩებული რომ ზის გაკვეთილზე…“. დედა იმიტომ მოთქვამს თავის ცოცხალ შვილს, რომ ის სკოლის მასწავლებლებს გაულანძღავთ და პროფსასწავლებელში უპირებენ გამწესებას სწავლაში ჩამორჩენილობის გამო.

ცოლ-ქმრის დიალოგიდან ირკვევა, რომ ქალისათვის სიკვდილის ტოლფასია, თუ შვილი  პროფსასწავლებელში ისწავლის, პროფესიას  ეზიარება. მისი აზრით,  ასეთი ახალგაზრდა საზოგადოების  დაცინვის  საგნადაც იქცევა. ქალი მოუწოდებს ქმარს: შიშის გრძნობა ჩაუნერგოს შვილებს, იძულებით აკეთებინოს საქმე და,, თუ არ გააკეთებენ…“ მაშინ, ალბათ, მუშტის ძალა იქნება საჭირო. აქედან გამომდინარე, დედის დევიზია:  ,, გაზარდე შვილი მტრად, გამოგადგება მოყვრად“. მამა, მართალია, ცოლის ასეთი მოწოდების აშკარა  წინააღმდეგია, მაგრამ  იმდენად ინერტული და უფერული პიროვნებაა, რომ მისთვის უცხოა შვილის ნორმალური ზრდა-განვითარების გეგმის დასახვა.

ცოლ-ქმრის ცხარე კამათში ,,გაიღება კარი და შემოდის თხუთმეტი წლის გაღიმებული ბიჭი. მაღალი, წვრილი, მხრებში მოხრილი… გაბერილი ქაღალდის პარკი უკავია მკერდთან. მთელი სხეულით მოაქვს გასახარი ამბავი.

     ბ ი ჭ ი. ფანჯრები დაკეტილია?..

ჩიტბატონები ვიყიდე მთლად იაფად, გამოვაზამთრებ და გაზაფხულზე გავუშვებ.

     პარკს პირს მოხსნის და ჩიტბატონებს ამოაფრენს. ისინი ფრთხიალით, რიკრიკით, წითელ–ყვითელი ფერების თახთახით დაფრინავენ ოთახში. ბიჭი ქვემოდან შესცქერის და ბედნიერებით  უბრწყინავს სახე.

    ქალი წამოვარდება, საკუჭნაოდან იატაკის საწმენდ ჯოხს გამოიტანს და ჩიტებს დაედევნება.

    ბ ი ჭ ი. არ დაარტყა! არ დაარტყა!

    ქ ა ლ ი. გამეცალე, თორემ შენ გაგიხეთქავ თავს!

   ბ ი ჭ ი. მამა, არ დაარტყას, მამა!                                                                                                                                                

   მამაკაცი ჭამს, თეფშს ჩაჰყურებს.                                                                                                                                       

   ქალი ერთ ჩიტს მისწვდება და კედელზე მიაჩეჩქვავს, დასდევს მეორე ჩიტსაც.

   ბ ი ჭ ი. დედა! მამა! დედა!

   ქ ა ლ ი. გამეცალე!

   ქალი იმ მეორე ჩიტსაც მისწვდა, აჭყივლებული მიასრისა კუთხეში.

   ბ ი ჭ ი. კარგი, დედა!

        დიდი, საბრალობელი თვალები ცრემლებით აქვს სავსე. მიდის, ჯერ ერთ ჩიტს აიღებს უმწეო ფრთით, მერე – მეორეს. დგას ჩიტებით ხელში… მერე უცნაური ლაყუნით მიდის, სანაგვე ყუთში ყრის.

   ბ ი ჭ ი. კარგით! კარგით!

       ფერდაკარგული ქალი იატაკის საწმენდ ჯოხს საკუჭნაოში შეიტანს და კარს ღონივრად  გამოიხურავს.

   მამაკაცი ხმას არ იღებს.

   ბ ი ჭ ი. კარგით! კარგით!

   მ ა მ ა კ ა ც ი. ,თუ არავინ გავალებს, არც ჩიტების გამოზამთრებაა საჭირო, თუ არავინ გავალებს…

   ბ ი ჭ ი. კარგით! კარგით!“

ჩვენ თვალწინ გაირბინა ოჯახური ძალადობის საოცრად მძიმე სურათებმა. ავტორმა  შეძლო  მკითხველისათვის უმოკლეს  დროში  ეჩვენებინა  მოზარდის სურვილი – გამოზამთრებაში დაეხმაროს სუსტ არსებებს – უმწეო ფრინველებს. თავისი გადაწყვეტილებით, ბიჭი ბედნიერია, მაგრამ მდგომარეობა წუთში იცვლება, რადგან  მის კეთილ სურვილებს ისეთი დედის ხელში, რომელსაც შვილის მხოლოდ ლანძღვა-გინება  და დასჯა შეუძლია, ახდენა არ უწერია.

ცოლის ქმედებით  შეშინებულმა კაცმა ასეთ მომენტში, ნაცვლად  იმისა, რომ სამართლიანი, გადამწყვეტი სიტყვა თქვას, ,,ცეცხლზე ნავთი დაასხა, „გამაღიზიანელად ჩაილაპარაკა: ,,თუ არავინ გავალებს, არც ჩიტების გამოზამთრებაა საჭირო, თუ არავინ გავალებს…“. მისი ნათქვამიდან ჩანს, რომ მოზარდს არ შეუძლია, თავისი მოწოდებების შესაბამისად იმოქმედოს. მისი ყოველი ნაბიჯი წინასწარ უნდა იყოს გათვლილ-გაანგარიშებული. ასეთი მშობლების აღზრდილი შვილებისათვის უცხო იქნება: სიყვარულის, მეგობრობის, ერთგულების… ჭეშმარიტი გრძნობების, თავისუფლებისა და ჰუმანიზმის ადამიანური განცდა. ამის უტყუარ მაგალითებს ზოგიერთი ბელადის ცხოვრებისეული ისტორიებიც გვასწავლის.

განსაკუთრებით შთამბეჭდავია ბიჭის ბოლო სიტყვები: ,,კარგით! კარგით!“ რომლებსაც ის დაჟინებით იმეორებს. აქედან, ბუნებრივია, ჩანს უმძიმეს მდგომა-რეობაში ჩავარდნილი მოზარდის ფარული აგრესია, მშობლების მიმართ შურის-ძიების სურვილი. ოჯახური ძალადობის ამ ლიტერატურული მაგალითის ფონზე ავტორს სურს, დაგვანახოს, რა მდგომარეობაში იმყოფება მოძალადე მშობლების ხელში ჩავარდნილი მოზარდი, რომლის სულშიც რამდენიმე წუთის წინ სიკეთის მოკიაფე სხივს განფენის საშუალება არ მისცეს.

როგორი იქნება ამგვარი ქმედების შედეგი? ამის შეფასებას ავტორი მკითხველებს მოგვანდობს და ჩვენც ცხოვრებისეული მაგალითებითა თუ  ლიტერატურულ-სამეცნიერო წყაროებზე დაყრდნობით, ვასკვნით, რომ  ასეთი ბავშვები ან მონურად მორჩილები, ან ძალიან აგრესიულები ხდებიან და ათასგვარ საშინელებას  ჩადიან.

ბავშვთა მიმართ სოციალური ძალადობის შედეგად  ყალიბდებიან ,,განდგომილი, გულჩათხრობილი და ჯანმრთელობაშელახული ახალგაზრდები, რომელთაც       უჭირთ ცხოვრებისეულ სირთულეებთან განმკლავება და წარმატებებსაც ნაკლებად აღწევენ“,[1] – წერს საშა გრაუმანი – ბავშვთა უფლებების დაცვის წარმომადგენელი საქართველოში.

რ. ინანიშვილის ნაწარმოებით წარმოდგენილი თემა ჩვენს  ქვეყანაში დღესაც  აქტუალურია, რაც კვლევების შედეგადაც არაერთხელ დადასტურებულა. გაუცნობიერებელი საზოგადოებისათვის ბავშვის მიმართ განხორციელებული ოჯახური  ძალადობა  ოჯახის შიდა საქმედაა  მიჩნეული. ზოგი თვლის, რომ ასეთი ძალადობა ბავშვის დისციპლინის განმტკიცებისათვისაა საჭირო, აღზრდისათვის მისაღები და სასურველი, ამიტომ დასახელებული მიზეზების გამო საზოგადოება ოჯახურ ძალადობაში ჩარევის წინააღმდეგია.

ასეთი გართულებული მდგომარეობიდან გამოსავალი სამთავრობო და არასამთავრობო ორგანიზაციებმა, კინომ, თეატრმა, მხატვრობამ… უნდა გვაპოვნინოს. ახლა სიტყვა ახალგაზრდა შემოქმედებს ეკუთვნით. ჩვენ – მასწავლებლებმა – ოჯახურ ძალადობაზე შექმნილი ნაწარმოებები ისე უნდა განვაცდევინოთ აღსაზრდელებს, რომ მათ ყოველგვარი  სისასტიკის სიძულვილი შეიგრძნონ.

ყოველივე ზემოთქმულიდან გამომდინარე, უფროსებს არასოდეს არ უნდა დაგვავიწყდეს ის, რასაც ,,ბავშვთა უფლებების დაცვის კონვენციის“ პრეამბულა გვასწავლის, რომლის მიხედვითაც, ოჯახი არის ბავშვის ნორმალურად ზრდა-განვითარების ძირითადი უჯრედი, სადაც მოზარდი თავს ყველაზე კომფორტულად და დაცულად უნდა გრძნობდეს. მშობლების მზრუნველობით გარემოცული ბავშვი არის პიროვნება, რომელსაც უფლება აქვს, თვითონ მიიღოს გადაწყვეტილება, ადვილად შეიგრძნოს საკუთარი შესძლებლობები, თავისუფლებისა და თანასწორობის გრძნობათა სიდიადე.

გამოყენებული   ლ ი ტ  ე  რ ა ტ უ რ ა

1. ქართული ენისა და ლიტერატურის სახელმძღვანელო, გამბა ,, სწავლანი,“ ვ.როდონაია, ნ.ნაკუდაშვილი, ა.არაბული, მ.ხუციშვილი, 2016 წელი, გვ.118.
2. ბავშვთა უფლებების დაცვის კონცეფცია, პრეამბულა.
3. ბავშვთა მიმართ ძალადობა საქართველოში, ეროვნული კვლევა არსებული ცოდნის დამოკიდებულებისა და პრაქტიკის შესახებ 2013 წელი.
4. ადამიანის უფლებები ყველასათვის, სოციალური ნორმების ანალიზი ბავშვთა მიმართ ძალადობის კონტექსტში, 2016 წელი, ნოემბერი.

[1]. ბავშვთა მიმართ ძალადობა საქართველოში, ეროვნული კვლევა არსებული ცოდნის დამოკიდებულებისა და პრაქტიკის შესახებ, 2013 წელი.

ბებია დამსახურებული მასწავლებელი იყო. უკვე საკმაოდ ასაკოვანიც  კი ყოფილი მოსწავლეებისგან უამრავ წერილს იღებდა. მაშინ არ  არსებობდა არც სოციალური ქსელი და არც ელეტრონული ფოსტა. იმხანად მხოლოდ ფოსტალიონი მიტო იყო. თავის მოვალეობას ბეჯითად ასრულებდა და ჩვენი ეზოს კარებთანაც წარა-მარა ყვიროდა:

• ქეთო ძალოოო, წერილია, წერილი…

ქეთო ძალო ბებია იყო. ერთხელ დავინტერესდი, შენ რა, მიტო ფოსტალიონის ძალო -მეთქი? არაო, გაიცინა, უბრალოდ სოფელში ასე მიმართავენ, როცა ქალი გათხოვილია, ოღონდ ასაკშია, მაშინვე „ძალო“  ხდებაო. დავასკვენი, რომ „ძალო“ რაღაც წოდების მსგავსი უნდა ყოფილიყო. ჰოდა, სოფელში სტუმრად ყოფნისას, გავიგონებდი თუ არა, ბებიაზე ადრე კისრისტეხით გავრბოდი. წერილები, მგონი, მე უფრო მიხაროდა. შემდეგ ერთად დავსხდებოდით და ბებო ხმამაღლა კითხულობდა.

ერთხელ, სანამ სკოლაში შემიყვანდნენ, ერთად ციფრების წერას ვსწავლობდით. ჰოროსკოპით მერწყული ვარ. მერწყულები კიდევ რაღაცნაირი თავისებური ხალხი ვართ. თავისუფლება გვიყვარს, გარეგნულად ცივები ვჩანვართ (ოღონდ, ეს მხოლოდ გარეგნულად), სიჯიუტეზეც არ ვამბობთ უარს. თუმცა, ამას გარდა იმდენი დადებითი თვისება გვაქვს, რომ ფაქტობრივად ეს სიცივე და სიჯიუტე სალაპარაკოდაც არ ღირს. ჰოდა, იმხანად პატარა მერწყულს სიჯიუტის პატარა ნიშნები უკვე მეტყობოდა და ერთიანს პრინციპულად მარჯვენა მხრიდან ვუწერდი ჯოხს. ერთხელაც ბებია გამიბრაზდა და მითხრა:

– თუ ასე გააგრძელებ, ვერაფერსაც ვერ ისწავლი და გამოხვალ მებატეო.

მებატე რანაირად გამოვალ, ბატები არ მყავს-მეთქი –  გავიოცე გულწრფელად;

გეყოლებაო, – დამამშვიდა, – გიყიდითო.

იმხანად ლაკის ფეხსაცმელებზე ვოცნებობდი. უფრო სწორად, მქონდა, მაგრამ მე მაღალქუსლიანი მინდოდა. სულ პაწაწა ქუსლი მაინც რომ ჰქონოდა, ისეთი.

• ყველა ბატს გავყიდი და მაღალ ქუსლებზე ფეხსაცმელს ვიყიდი. ასე მებატეც აღარ ვიქნები და ოცნებასაც ავისრულებ-მეთქი, უცბად მოვძებნე გამოსავალი.

ბებია ძალიან ენერგიული იყო, მერე და მერე დაიღალა ნელ-ნელა. ხუმრობდა ხოლმე, ელემენტები მეცლებაო.

სხვათა შორის, 1936 წელს მშენებლებმა სრულიად შემთხვევით ყვითელი თიხის 15 სმ. ცილინდრის ფორმის ლარნაკი აღმოაჩინეს. მასში მოთავსებული იყო სპილენძის ფირფიტა და რკინის ღერო. ცილინდრი და ჭურჭელი ზემოდან ფისით იყო გადალესილი. ანალიზით დადგინდა, რომ ცილინდრში ყურძნის წვენს ან ძმარს აყენებდნენ. ეს ფაქტი მიუთითებდა, რომ გალვანის და ვოლტას კვლევებამდე 2000 წლით ადრე გამოიყენებოდა ელექტრული დენი და ელექტრული ელემენტი, რომელსაც „ბაღდადის ელემენტი“ უწოდეს. თუმცა, ელემენტის გამომგონებლად კი მაინც გალვანი და ვოლტა ითვლებიან.

ბაღდადის ელემენტით ეგვიპტოლოგები დაინტერესებულან. უკვირდათ, იმდროინდელი ოსტატები როგორ ახერხებდნენ ვერცხლის ქანდაკებების თანაბრად მოოქროვებას. ამიტომ, ასეთი ცდა გაუკეთებიათ: ეგვიპტის ღმერთის ოსირისის ვერცხლის ქანდაკების ასლი მოათავსეს ოქროს შემცველ მარილმჟავას ხსნარში, შეაერთეს ათ ცალ თიხის ლარნაკთან (ანუ, ელემენტთან) და გამტარი ხსნარში მოათავსეს. რამდენიმე საათის შემდეგ ქანდაკება ოქროს თხელი ფენით თანაბრად დაიფარა. ამ ექსპერიმენტით დაადასტურეს, რომ ჩვ.წ. აღ-მდე იცოდნენ გალვანოტექნიკა, თუმცა ბევრი კითხვა უპასუხოდ დარჩა… თუნდაც,  საიდან იცოდნენ, რომ რკინა ხსნარიდან სპილენძს გამოაძევებდა?

ადამიანებს ჩვენი  ელემენტი გვაქვს. პეპლის ფორმისაა და თუ გაჩერდა მტრისას… ფარისებრ ჯირკვალზე ვსაუბრობ. ერთ-ერთი უმთავრესია ადამიანის ენდოკრინულ სისტემაში და იოდშემცველ ჰორმონებს გამოიმუშავებს (სტატია იოდზე აქ გაიხსენეთ https://mastsavlebeli.ge/?p=10780). ეს უკანასკნელნი კი აქტიურად მონაწილეობენ მეტაბოლურ პროცესებში. აკონტროლებენ ცილებისა და ცხიმების მეტაბოლიზმს.   თიროქსინი (ტეტრაიოდთირონინი T4) და ტრიოდთირონინი (T3). თავად თიროქსინი L-თიროზინთან იოდის მიერთებით წარმოიქმნება, ბიოლოგიურად ნაკლებად აქტიურია. პერიფერულ ქსოვილებში სელენ დამოკიდებული ფერმენტის, მონოდეიოდინაზას მეშვეობით ტრიოდთირონინად გარდაიქმნება.

თავად ამ ჰორმონებს და იოდის მიწოდებას კი ჰიპოფიზში გამომუშავებული ჰორმონი თირეოტროპინი აკონტროლებს (თირეოტროპული ჰორმონი).

კალციტონინი პეპტიდური ჰორმონია (პეპტიდური ჰორმონი ზოგადად ნიშნავს, რომ ის 2-51 ამინომჟავურ ნაშთს შეიცავს. ნაშთების რაოდენობა თუ მეტი იქნება, მაშინ ასეთი ჰორმონი ცილოვანი ჰორმონების ჯგუფში გადაინაცვლებს) და ასევე ფარისებრ ჯირკვალში სინთეზირდება. კალციუმის და ფოსფატების მიწოდებით ძვლოვან ქსოვილს იცავს გამოფიტვისგან. ასევე აფერხებს ოსტეოკლასტების წარმოქმნას. ოსტეოკლასტები გიგანტური მრავალბირთვიანი უჯრედებია, რომლებიც შლიან ძვლოვან ქსოვილში შემავალ მინერალებს და ცილა კოლაგენს. ასტიმულირებენ ოსტეობლასტების (ძვლის ახალგაზრდა უჯრედები, რომლებიც ასინთეზირებენ უჯრედშორის ნივთიერებას – მატრიქსს),  ფუნქციურ აქტივობას. სწორედ, კალციტონინის წყალობით ახალი ძვლოვანი ქსოვილი სწრაფად სინთეზირდება.

ბოლო დროს ხშირად მოვიშველიე ისლამური მედიცინის და ალქიმიის ბრწყინვალე წარმომადგენელი – იბნ-სინა, იგივე ავიცენა. ჰოდა, ავიცენა ამბობდა, ჩვენ ის ვართ, რასაც მივირთმევთო. მოგვიანებით, იმავეს ამტკიცებდა პარაცელსი. შესაბამისად, საკვებით ფარისებრი ჯირკვლის დათრგუნვაც შესაძლებელია და წახალისებაც.

მაშ ასე, საკვები, რომელიც ფარისებრი ჯირკვლის მუშაობას თრგუნავს:

გაოცდებით და ერთ-ერთ მათგანად პურ-ფუნთუშეული სახელდება. ასევე, ქერი, შვრია და ყველა ის მარცვლეული, რომელიც ცილა გლუტენს შეიცავს. ეს ყველა ადამიანს არ ეხება, მაგრამ საკმაოდ დიდ უმრავლესობას გლუტენის მიმართ შეუთავსებლობა  აქვს. მათი ორგანიზმი გლუტენს ვერ გადაამუშავებს. ამ დროს ნაწლავებში გამომუშავდება ანტისხეულები, რომლებიც „შეცდომით“ ფარისებრ ჯირკვალზეც უარყოფითად მოქმედებენ. გლუტენის კომპონენტი გლიანტინი ფარისებრში შემავალი ერთ-ერთი ცილის მსგავსია, შესაბამისად ანტისხეულების სამიზნეც ხდება.

„პეპელას“ საფრთხეს დიდი ზომის თევზებიც უქმნიან, მაგ. თინუსის მსგავსნი. საქმე მეთილ-ჰიდრარგირუმშია, რომელიც დიდი ზომის თევზებს სხეულში წლების განმავლობაში უგროვდებათ. ადამიანის ორგანიზმში გადმოსული მეთილ-ვერცხლისწყალი იმ ცილებს უკავშირდება, რომლებიც გოგირდშემცველ ამინმჟავებს შეიცავენ. ასეთი ცილები ფარისებრ ჯირკვალშიც არის…

ვერცხლისწყლის პრობლემაზე ადრეც დავწერე (იხ. „არ ეთამაშოთ, ვერაგია ..“ https://mastsavlebeli.ge/?p=3819  და  „მერკური“ https://mastsavlebeli.ge/?p=14195).

საბედნიეროდ, ისეთი საკვებიც არსებობს, რომელიც ჩვენს „პეპელას“ წაახალისებს. ყველში (განსაკუთრებით, ე.წ. მომწიფებულ, ხმელ ყველეულში) არის ამინმჟავა თიროზინი, რომლისგანაც ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონები სინთეზირდება.  თიროზინი სხვა რძის პროდუქტებშიც გვხვდება, რადგან ის რძეში შემავალი ცილა კაზეინის შემადგენლობაშია. უბრალოდ, ყველში უფრო მეტი რაოდენობით არის. გარდა ამისა, თიროზინი არის ხორცში, ზღვის პროდუქტებში, მზესუმზირაში, ნუშში, არაქისში, კვერცში, ბანანსა და ავოკადოში.

დღეში 43 გრამი საკმარისი ყოფილა.

წყალმცენარეები იოდის წყარო გახლავთ. ჩვენს სუპერმარკეტებში წყალმცენარეებიდან ზღვის კომბოსტოს მხოლოდ  დაკონსერვებულს და მარილიანს ვიპოვით. თუმცა, ზოგჯერ უმარილოდ მომზადებული ან მშრალი სახითაც გვხვდება. ზღვის კომბოსტოს 100 გრამი 10 დღის იოდის მარაგს შეიცავს.

უფრო ნაკლები რაოდენობით იოდი ასევე გვხვდება ვაშლში, მსხალში, კარალიოკში, ფეიხოსა და კივიში. ასევე იოდს იპოვით კართოფილში (განსაკუთრებით წითელში და ბატატში, რომლის ყიდვა ასევე აღარ წარმოადგენს პრობლემას), მჟაუნასა და ისპანახში.

დღეში 5 გრამი საკმარისი ყოფილა.

და ბოლოს… გასხსოვთ ხომ, T4 ნაკლებ აქტიურია და აქტიურ ფორმად T3-ად სელენ დამოკიდებული ფერმენტის მეშვეობით გარდაიქმნება. გამოდის, რომ „პეპლის“ წახალისებას სელენიც სჭირდება. დღეში სულ 4 მგ-ია აუცილებელი და სწორედ ეს რაოდენობა შედის ხუთ ცალ ბრაზილიურ კაკალში (Brazil nut), რომელიც საქართველოში ასევე იყიდება.  თუმცა, ასევე იპოვით მიწის თხილში, ჩვეულებრივ თხილსა და ზღვის პროდუქტებში.

ერთ ზოომაღაზიაში კატა „მიტო“ ცხოვრობს. რუხი ფერის ყვითელთვალება ვაჟკაცი გახლავთ. სინამდვილეში „ათოსი“ ჰქვია, მაგრამ მე „მიტო“ შევარქვი, რადგან მიტო ფოსტალიონს ჰგავს ძალიან. აი, თუ შეიძლება, რომ ადამიანი სახით კატას გავდეს, მაშინ „მიტო“ და ნამდვილი მიტო ერთი-ერთზე გვანან ერთმანეთს. თურმე, უბანშიც პირველი ბიჭია და სხვა კატები პატივისცემით და მოკრძალებით ექცევიან. მე და „მიტო“ ვმეგობრობთ და ყოველ მისვლაზე რაიმე ნუგბარით ვუმასპინძლდები. ისიც თავს მაფერებინებს და რაღაცებს მიყვება. მაღაზიაში შესულს დამინახავს თუ არა, მაშინვე ყიჟინით გამორბის ჩემკენ და თითქოს მეკითხება: სად დავიკარგე, როგორ ვარ. შემდეგ, გარშემო შემომირბენს, აურას გამისინჯავს და გადაგორდება. ამით მეუბნება, ყველაფერი რიგზეა და მეგობრობის ნიშნად მოფერების უფლებასაც მოგცემო. მაღაზიის კონსულტანტმა მითხრა – „ათოსს“, ჩემებურად „მიტოს“, იმხელა ენერგიის მოცემა შეუძლია, ჩემს ფარისებრ ჯირკვალსაც კი ყოფნისო.

ჰმ… რა საინტერესოა.

ჰოდა, სტრესის გარეშე თუ ვიცხოვრებთ (არადა, რა ძნელია…), სწორად შერჩეულ საკვებს თუ მივიღებთ და  სულ პაწაწა სითბოს რომელიმე პატარა, უთვისტომო ფისოსაც გავუნაწილებთ, ჩვენი „ელემენტი“ სულ დამუხტული  იქნება.

როგორც იტალიაში ამბობენ, საფეხბურთო კლუბ „მილანისათვის” ძველი დიდების დაბრუნება და ამ გუნდის ევროპის გრანდთა შორის წაწევა სრულიად აპენინის ღირსების საქმეა. პრინციპში ლაპარაკი არც უნდა იმ მარტივ და ცხად ჭეშმარიტებას, რომ როდესაც „მილანის” საქმეები უკან-უკან წავიდა, იტალიური კლუბების ევროტურნირებში წარმატებების ისტორიაც იქ დასრულდა და, როგორც ჩანს, მიუხედავად ტურინის „იუვენტუსის” შიდაიტალიურ ასპარეზზე უკონკურენტობისა, იტალიიდან ევროპის სახელი შორს სწორედ „მილანს” გაჰქონდა და ასე გრძელდებოდა ათწლეულების მანძილზე.

დღეს „მილანში” დიდი ამბები ხდება და ჩინელი მფლობელების ამბიციურმა გეგმებმა და მიზნებმა რეალური განხორციელება უკვე ჰპოვეს არაერთი ძვირადღირებული ტრანსფერის სახით. რასაკვირველია, ჯერ ადრეა საუბარი „მილანის” დიდების დაბრუნებაზე, რადგან ერთია ფეხბურთელების შეძენა და მეორეა განახლებული გუნდის საქმეში, ანუ მწვანე მინდორზე ხილვა. თუმცა, მილანური გრანდის მტერიცა და მოყვარეც დარწმუნებულია, რომ შავ-წითლები ისეთი ბეჩავები აღარ იქნებიან, როგორიც უკანასკნელ წლებში იყვნენ და ბოლოს და ბოლოს იტალიის საფეხბურთო პირველობასაც დაუბრუნდება ძველი ინტრიგა და ეშხი.

ახლა რაც ევროპელ საფეხბურთო მიმომხილველებს აქვთ გულში ხინჯად, ისაა, რომ ასე, დიდი ჩინური ფულით წინწაწეული „მილანი” გახდება თუ არა ძველი, საოჯახო საგულშემატკივრო ტრადიციის მქონე მილანელი ტიფოზებისთვის მისაღები და ხომ არ დაემსგავსება ეს კლუბი სხვა ფულით „გაქაჩულ” გუნდებს. მაგალითად, „მანჩესტერ სიტის”, რომელიც დიდმა ინვესტიციამ მართლაც დააყენა ფეხზე, ევროპის გრანდებს შორისაც გარია, მაგრამ დაკარგა უმთავრესი – ძველთაძველი გულშემატკივრების სიყვარული, რომლებმაც თითქოს პირი შეკრესო – ერთხმად თქვეს უარი „ფულის ტომრების” გულშემატკივრობაზე. ამ ამბავზე ბრიტანული მედია დღესაც ბევრს წერს.

„მილანის” ძირძველი ტიფოზების ნაცვლად აბა ჩვენ როგორ ვიმსჯელებთ, მაგრამ ის კი ცნობილი ფაქტია, რომ ეს კლუბი ოდიდგანვე ტრადიციებისადმი დიდი ერთგულებითა და სიყვარულით გამოირჩეოდა. სწორედ ეს ტრადიციულობა იყო იმის მიზეზი, რომ სილვიო ბერლუსკონის გუნდის გაყიდვა ძალიან გაუჭირდა და ჩინელების მაცდურ წინადადებაზე მხოლოდ მაშინ დასთანხმდა, როდესაც სიტუაცია საშინელი სისწრაფით წავიდა დაღმა და კლუბს უკვე ფეხბურთელების ხელფასების დაფარვაც კი გაუჭირდა.

ტრადიციების ერთგულება ჭეშმარიტად კარგი რამაა, მაგრამ, ტრადიციების ტყვეობა რომ ცუდია – ეს ქართველებმა წესით ყველაზე კარგად უნდა ვიცოდეთ. ჩვენთან ხომ 1981 წლის ინერციით 13 მაისს დღემდე აღნიშნავენ და დღემდე ფიქრობენ, რომ იმ ერთი კინკილა გამარჯვების „ერთგულება” ჩვენს იავარქმნილ საკლუბო ფეხბურთს რაიმეში წაადგება. არა, ნამდვილად არ ვადარებთ ჩვენი „დინამოს” მიერ აწგაუქმებული ერთადერთი თასის მოპოვებას „მილანის” მართლაც რომ დიად ისტორიას, მაგრამ იმასაც ვხედავთ, რომ ზოგიერთი მილანელი ტიფოზი უკვე განაწყენებულია ახალი მენეჯმენტის მხრიდან კლუბის ტიფოზერიის ინტერესის ნაკლებად გათვალისწინების გამო და მომდევნო საფეხბურთო სეზონზე ამ კლუბში, სავარაუდოდ, დიდი და სკანდალური ამბების დატრიალებას უნდა ველოდოთ.

დიდი ამბები „მილანში” უკვე ტრიალებს და ევროპის საფეხბურთო პრესის ფურცლებზე შავ-წითლების ტრანფერებისადმი ინტერესმა სხვა ბობოლა კლუბებში მომხდარი ამბებიც კი დაჩრდილა. მაგრამ, როგორც უკვე ვთქვით, ყველა კითხვას პასუხი მას შემდეგ გაეცემა, რაც იტალიის საფეხბურთო ჩემპიონატი აიღებს სტარტს. წელს სწორედ „მილანია” სერია “ა”-ს მთავარი ინტრიგა. “მილანი”, რომელიც წარსულის მტვრიდან ფენიქსივით აღდგა!

როგორ წარმოგიდგენიათ, ექიმი თავად იხდიდეს პაციენტების მედიკამენტების საფასურს? ან მეხანძრე – იმ წყლის საფასურს, რომელსაც ხანძრის ჩაქრობის დროს ხარჯავს? ინგლისის მთავრობა ყოველწლიურად 2.8 მილიონ გირვანქა სტერლინგს გამოყოფს, რათა საჯარო სკოლების ადმინისტრაციამ მოსწავლეებისთვის კლასგარეშე საკითხავი ლიტერატურა და სასკოლო ინვენტარი მოიმარაგოს. თანხა, როგორც ხვდებით, ძალიან ცოტაა, ამიტომ მასწავლებლებს ამ ყველაფრის შეძენა საკუთარი ფულით უწევთ.

მასწავლებლებისა და ლექტორების ეროვნული ასოციაციის ბოლოდროინდელი კვლევის თანახმად, ბრიტანეთის საჯარო სკოლების მასწავლებლების 94% თავად იხდის კლასგარეშე ლიტერატურაში ფულს, 73% კი რეგულარულად ყიდულობს საკანცელარიო ნივთებს, რადგან მათ სკოლას ამისთვის სახსრები არ ჰყოფნის. წლის ბოლოს ისინი მშობლებს სთხოვენ, სკოლას 10-20 გირვანქა სტერლინგი შესწირონ, რასაც მშობლების 42% აკეთებს, ან დაუტოვონ თავიანთი შვილების საკანცელარიო ნივთები და წიგნები, რომლებიც აღარ სჭირდებათ. ბევრ სკოლაში მასწავლებლებს საპირფარეშოს ქაღალდით მომარაგებაც უწევთ.

ქვემოთ წაიკითხავთ სამი მასწავლებლის მიერ გამოთქმულ მოსაზრებებს სასკოლო კრიზისის შესახებ, რომელიც მათ ჯიბეს მეტისმეტად აზარალებს.

დენიელი, კინგსტონი:

– მასწავლებლები ყოველთვის სიამოვნებით ხარჯავენ ფულს უცნაურ და იშვიათ რამეებში, ორიგინალურ ნივთებში, რომლებითაც მოსწავლეებს დააჯილდოებენ, მაგრამ მხოლოდ მაშინ, როცა ეს მათსავე სურვილზეა დამოკიდებული. სასკოლო ბიუჯეტი წლიდან წლამდე მცირდება და ჩვენ იძულებული ვართ, თავად შევიძინოთ საჭირო აქსესუარები. ჩემი აზრით, სახელმწიფომ ისე უნდა დააფინანსოს სკოლები, რომ მასწავლებლებსა და მშობლებს დამატებით სუბსიდირება არ მოუხდეთ. არასწორია, დაეყრდნო მშობლებისა და მასწავლებლების კეთილ ნებას, გადაიხდიან თუ არა ისინი ფულს, რათა საკლასო ოთახები ადეკვატურად იყოს აღჭურვილი და მოსწავლეებს შესაბამისი რესურსები ჰქონდეთ.

რა ხდება, როცა კლასისთვის რამეს ყიდულობ? უნდა მიხვიდე ადმინისტრაციაში და თანხა გამოითხოვო. ეს პროცესი ხანგრძლივი და შეურაცხმყოფელია, გირჩევნია, უბრალოდ ადგე, იყიდო და დახარჯული ფულის ანაზღაურება საერთოდ არ მოითხოვო – ტყუილად დაკარგავ დროს და სანაცვლოდ უგულებელყოფას მიიღებ. ახლა ყოველკვირა ვყიდულობ პლასტმასის კონტეინერებს, სტეპლერებს, მწებარე ფურცლებსა და ბარათებს, წებოს, ელემენტებს, რადგან სკოლას საამისო სახსარი არ გააჩნია. როცა ფული არ მყოფნის, ისეთ აქტივობას ვიგონებ, რომლისთვისაც წებო არ დაგვჭირდება. ფოტოკოპირების ბიუჯეტის ნაკლებობის გამო მოსწავლეებს ისეთი პატარა მასალები დავუბეჭდე, ძლივს წაიკითხეს. სულ რამდენიმე კვირის წინ იძულებული გავხდით, გვეყიდა უცხოური ენის ლექსიკონები და პორტატიული მეხსიერების ბარათი (ე.წ. ფლეშკა), რადგან სკოლის მეხსიერების ბარათები სავსეა და ახალი ინფორმაციის შესანახად მომიწევს, ძველი მასალები წავშალო. წარმოუდგენელი რამაა, რომ მასწავლებელს საკუთარი ფულის ხარჯვა უწევს, რათა თავისი საქმე ნორმალურად აკეთოს. როგორ ფიქრობთ, კბილის ექიმი საკუთარ კბილებს ჩაგვისვამდა? ან პოლიცია მოგვცემდა თავის ხელბორკილებს? ცხადია, არა!

მარტინი, ჩრდილო-დასავლეთი ინგლისი:

– ტექნოლოგიის მასწავლებელი ვარ და ჩემი კლასისთვის პირადი რესურსების ხარჯვა ხშირად მიწევს. ამასწინათ მე და ჩემმა კოლეგამ, დეპარტამენტის ხელმძღვანელმა, მთელი წლის განმავლობაში მოსწავლეებისათვის ჩვენ მიერ დახარჯული თანხის ქვითრები დავითვალეთ და ორივეს ერთად 5,500 გირვანქა გამოგვივიდა. წებოს, ხის, სკოჩისა და სხვა ნივთების ქვითრების ადმინისტრაციისთვის ჩვენებას აზრი არ აქვს – მაინც არ აგვინაზღაურებენ.

ჩვენი დეპარატამენტი ყოველ პროექტზე 20 მოსწავლეს იღებს. სკოლის მიერ მათი სახარჯი მასალებისთვის გამოყოფილი თანხა პირველსავე კვირაში იხარჯება. ჩვენ მათ ხისგან სხვადასხვა ნივთის დამზადებას ვასწავლით. წარმოგიდგენიათ, რამდენი რამის შესყიდვა გვიწევს? რა მოხდება, თუ საჭირო მასალას არ ვიყიდით? – სამსახურში ვერ წავალთ. ბევრი სკოლა ხის ტექნოლოგიის მიმართულების გაუქმებას იწყებს, რადგან ეს მათთვის დიდი ფინანსური პასუხისმგებლობაა. ეს ნიშნავს, რომ ნიჭიერი მოსწავლეები ძალიან დაიჩაგრებიან. მოკლედ და კონკრეტულად – იმისთვის, რომ მოსწავლეებს კარგად ვასწავლოთ, ცხოვრების მაღალ დონესა და მცირე კომფორტზე უარის თქმა გვიწევს. არა მგონია, ამ ქვეყანაში ბედნიერი მასწავლებელი იპოვოთ.

რახელი, ჩრდილო-დასავლეთი ინგლისი:

– ამ წლის დასაწყისში ვცადე, შემეწყვიტა სკოლისთვის პირადი რესურსების ხარჯვა, მაგალითად, არ მეყიდა საწერი კალმები ყველა მოსწავლისთვის და დავკვირვებოდი, რა მოხდებოდა. ცხადია, მოსწავლე მეტყოდა, რომ საკლასო სამუშაოს ვერ შეასრულებდა, რადგან კალამი არ ჰქონდა, გაღიზიანდებოდა და მის დასამშვიდებლად დამატებითი დროის დახარჯვა მომიწევდა. ინგლისში მოსწავლეებს ლანჩისთვის ყოველდღიურად 2 გირვანქას აძლევენ. მათ კი ისიც არ უნდათ, კალმებისთვის 10 ცენტი დახარჯონ. ჩვენ, მასწავლებლებს, მშობლები ხშირად გვსაყვედურობენ: „მერე რა, მიეცი კალამი!“ არავინ კითხულობს, საიდან მოდის ეს კალმები. თუ ეტყვი, რომ არ გაქვს, უმალვე კითხვას შემოგიბრუნებენ: „როგორ წარმოგიდგენია, ბავშვს კალამი ჰქონდეს, როცა თავად არ გაქვს?“ წიგნებთან დაკავშირებითაც იგივე არგუმენტი მოგჰყავთ.

ჩვენ ყველანი, როგორც ჩანს, ძალიან ვუფრთხილდებით სკოლის ბიუჯეტს და პირადად მე ყოველწლიურად 250 გირვანქას ვხარჯავ. ახალბედა მასწავლებლები თავდაპირველად ამას სიმოვნებით აკეთებენ, მერე ბეზრდებათ და სკოლიდან მიდიან, სხვა სამსახურს ეძებენ.

სტატიის წყარო The Guardian წერს, რომ ტექსტში ყველა მასწავლებლის სახელი შეცვლილია.

როგორ არის მოწყობილი საშუალო სპეციალობის განათლება საზღვარგარეთ და რაში შეიძლება  გამოგვადგეს ის? უნივერსიტეტთან შედარებით, იქაურ კოლეჯში მოხვედრა გაცილებით მარტივია, სწავლაც უფრო იაფი ღირს. პროფესიის არჩევისა და ორ-სამწლიანი სწავლების შემდეგ, არც სხვა ქვეყანაში დასაქმებაა მითი.

ესპანეთი       

ევროპის სხვა ქვეყნებთან შედარებით, ესპანეთში სწავლა წელიწადში დაახლოებით 200-500 ევრო ჯდება. აქ არც ცხოვრებაა ძვირი – დიდ ქალაქში ოთახის ქირაობა 300 ევროდ შეიძლება, დაახლოებით ამდენივეა საჭირო კვებისთვის. სწავლის საფეხურს, რომელიც ესპანეთში საშუალო პროფესიულ სწავლებას უტოლდება, Formacion Profesional: Grado Medio ჰქვია. სწავლება ერთი-ორი წელი მიმდინარეობს, აქედან საერთო სწავლის დროის 25%-ს სტუდენტები პრაქტიკას უთმობენ. სპეციალობათა შორისაა ბირთვული მედიცინა, სტომატოლოგია, 3D-ანიმაცია, დიჯეინგი და ხმის რეჟისურა.

პროგრამა Grado Medio ხელმისაწვდომია ყველასათვის, ვისაც 17 წელი შეუსრულდა. ჩაბარებისთვის საჭიროა საშუალო განათლების დიპლომის წარდგენა ან შიდა მისაღები გამოცდების ჩაბარება. პროგრამის კურსდამთავრებული იღებს უმცროსი სპეციალისტის დიპლომს, რომელიც ევროპის ყველა ქვეყანაშია აღიარებული. ასეთი დიპლომით შესაძლებელია სამსახურის დაწყება ან კოლეჯის უფროს კლასში ჩაბარება (გავლილი საგნების ნაწილი ავტომატურად  ჩაბარებულად მიიჩნევა). ესპანურ უნივერსიტეტში ჩასაბარებლად მხოლოდ ეს პროგრამა (Grado Medio) არ კმარა  – საჭიროა პროფესიული სწავლების მეორე უმაღლესი საფეხურის გავლა (Grado Superior).

კვიპროსი

კვიპროსში სპეციალობების უმრავლესობა, ასე თუ ისე, ტურიზმს უკავშირდება – კუნძულის მოსახლეობის მესამედი სწორედ ამ გზით შოულობს შემოსავალს. ამიტომ აქაურ სასტუმროებში, ტურისტულ სააგენტოებსა და სატრანსპორტო კომპანიებში ყოველთვის მოიძებნება ადგილი სტაჟიორებისთვის. კიდევ ერთი მიზეზი კვიპროსის ასარჩევად არის – თბილი კლიმატი და ზღვა. თუმცა, ადგილობრივ კოლეჯებში სწავლება არც ისე იაფი სიამოვნებაა  – წელიწადში დაახლოებით 3500 ევრო.

ზოგ კოლეჯში, ერთი ან ორი ზედმეტი წლით სწავლის შემდეგ, ბაკალავრის დიპლომის მიღებაა შესაძლებელი. კვიპროსის უმაღლეს ტექნიკურ კოლეჯში კი 3 წლის სწავლის შემდეგ შეიძლება ინჟინერ-ტექნიკოსის საერთაშორისო დიპლომის მიღება და განათლების  ნებისმიერ სხვა ქვეყანაში გაგრძელება. კვიპროსის ზოგ კოლეჯში ორმაგი დიპლომის მიღებაც შეიძლება, რომელიც დიდი ბრიტანეთის ან აშშ-ის სასწავლო დაწესებულებებითაა აკრედიტებული.

კოლეჯში სწავლის დაწყება 15 წლის ასაკიდან შეიძლება, საჭიროა საშუალო განათლების ატესტატის და ინგლისური ენის ცოდნის სერტიფიკაცის წარდგენა – IELTS ან TOEFL.

ირლანდია

ირლანდიაში სასწავლო დაწესებულებები არ იყოფა კოლეჯებად ან უნივერსიტეტებად – ისინი ადგილობრივ განათლების სისტემაში, ე.წ. „მესამე საფეხურს“ წარმოადგენენ. მაგალითად, სახელმწიფო ტექნიკურ უნივერსიტეტებში შეიძლება მიიღო როგორც საშუალო პროფესიული სერტიფიკატი, ისე სამეცნიერო ხარისხი, მაგრამ კომპიუტერული ტექნოლოგიების სფეროში პროფესიული განათლების სერტიფიკატი უფრო მეტად ფასობს. პროფესიული მომზადების მოკლევადიანი პროგრამა 1-3 წელზეა გათვლილი. დამთავრების შემდეგ სტუდენტი ეროვნულ სერტიფიკატს (სწავლების 2 წლის შემდეგ) ან ეროვნულ დიპლომს (3 წლის შემდეგ) იღებს.

კოლეჯში ან ტექნიკურ უნივერსიტეტში მოხვედრა 16 წლის ასაკიდან შეიძლება, მაგრამ სტუდენტების ძირითადი ნაკადი 18 წელს ზევითაა: ამ ასაკამდე ირლანდიაში საშუალო სკოლაში სწავლობენ. ჩასაბარებლად საშუალო განათლების ატესტატი და TOEFL ან ​IELTS სერტიფიკატია საჭირო.

სწავლის საფასური ირლანდიაში უფრო დაბალია, ვიდრე მეზობელ დიდ ბრიტანეთში, თუმცა მაინც საკმაოდ მაღალია – 10-13 ათასი ევრო წელიწადში. უცხოენოვან სტუდენტებს ბევრი კოლეჯი სტიპენდიის მიღების საშუალებას აძლევს, რაც წლიური ღირებულების 60%-ს ფარავს.

კანადა

კანადური კოლეჯები სამ ტიპად იყოფა: საჯარო, ტექნიკური და კოლეჯები CEGEP სისტემით. ეს უკანასკნელი მხოლოდ კვებეკის პროვინციაშია და ფრანგულენოვან სტუდენტებს მიზანმიმართულად კვებეკის სასწავლებელში ჩასაბარებლად ადგება. საჯარო და ტექნიკურ კოლეჯში უცხოენოვანი სტუდენტისთვის მოხვედრა უფრო მარტივია (უფრო სასარგებლოც, თუ პროფესიის მიღება გსურთ). მაგალითად, შეგიძლია გახდე კოსმეტოლოგი, ფიზიოთერაპევტი, 3D-დიზაინერი, სისტემური ადმინისტრატორი ან საიმიგრაციო კონსულტანტი.

საჯარო კოლეჯში სწავლება 2 წელი გრძელდება. ამის შემდეგ სტუდენტი იღებს არასრული უმაღლესი განათლების სერტიფიკატს და, სურვილისამებრ, პირდაპირ პარტნიორი უნივერსიტეტების მე-3 კურსზე აბარებს. ტექნიკურ კოლეჯში სწავლა 2 წელიწადს გრძელდება.  ის უმეტესად ლაბორატორიებში და სახელოსნოებში მიმდინარეობს. დამთავრებისას კი სტუდენტი საშუალო პროფესიული განათლების დიპლომს იღებს. ასეთი დიპლომით უცხოენოვანი სტუდენტი კანადაში მუშაობის სამწლიან ნებართვას იღებს (Post Graduate Work Permit), მომავალში კი შეუძლია მოქალაქეობის მიღების მოთხოვნა. სწავლა წელიწადში 5 ათასი ევრო ღირს.

კანადის კოლეჯში მოხვედრა 18 წლიდანაა შესაძლებელი. დაგჭირდებათ საშუალო განათლების ატესტატი და ენის გამოცდის ჩაბარების სერტიფიკატი TOEFL ან IELTS. ზოგი კოლეჯი ატარებს საკუთარ მისაღებ გამოცდებს ან ითხოვს მოსამზადებელი კურსების გავლას.

საფრანგეთი

ბოლო პერიოდში საფრანგეთში სულ უფრო პოპულარული ხდება სწავლება პროფესიულ ლიცეუმებში (Lycée Professionnel). ამის ხარჯზე ადგილობრივ ახალგაზრდებში უმუშევართა რაოდენობა მცირდება, უცხოელებს კი ენობრივ გარემოში ინტეგრირებისა და სამუშაო სპეციალობის მიღების საშუალება ეძლევათ. მათ ასწავლიან ბავშვებზე ზრუნვას,  ამზადებენ საჯარო მოხელეებად და დიასახლისებად. ამ უკანასკნელები ისეთ პროფესიებში სპეციალიზდებიან, როგორიცაა საკვების მომზადება და ტანსაცმლის მოვლა.

ყველაზე სასიამოვნო ის არის, რომ საფრანგეთში განათლება სრულიად უფასოა ან მასში ძალიან ცოტას იხდიან. პროფესიული განათლების მიღება წელიწადში 350-700 ევრო ჯდება. სწავლა ორწლიანია. საიდანაც 12-22 კვირა პრაქტიკულ მეცადინეობას ეთმობა. ლიცეუმის სერტიფიკატით სტუდენტი სამსახურშიც ეწყობა ან ბაკალავრიატზე უნივერსიტეტში აბარებს. თუ ახალგაზრდას აკადემიური განათლების მიღება სურს, მაგრამ უნივერსიტეტში გატარებული ოთხი წელი ენანება, შეუძლია ამავე ლიცეუმში ბაკალავრიატის ერთწლიანი პროგრამა გაიაროს. ფრანგულ ლიცეუმში 15 წლის ასაკიდან აბარებენ.

ჰოლანდია

ჰოლანდიაში საშუალო სპეციალიზებული განათლების (MSE) პროგრამა შეიძლება ერთიდან 4 წლამდე გაგრძელდეს. მუშაობის დაწყება ნებისმიერი პროგრამის დასრულების შემდეგ შეიძლება, უნივერსიტეტში ჩაბარება კი – მხოლოდ ოთხწლიანი პროგრამის გავლის შემდეგ.

ჰოლანდიის შრომის ბაზარზე მუშახელის ძირითადი მომწოდებლები საშუალო განათლების კოლეჯები არიან – დასაქმებული ჰოლანდიელების 40%-მა სწორედ ასეთი სახის განათლება მიიღო. ჰოლანდიურ საგანმანათლებლო დაწესებულებათა შორის კოლეჯებს ყველაზე მჭიდრო კავშირები აქვთ კომპანიებთან, რომლებსაც მუდმივად სჭირდებათ თანამშრომლები. კომპანიების მოთხოვნების მიხედვით, კოლეჯები გარკვეულ უნარებზე ორიენტირდებიან და დამსაქმებლებს მათთვის საინტერესო კადრებით ამარაგებენ. ყველაზე პოპულარული მიმართულებები, რომლებსაც სტუდნეტები ირჩევენ, არის – ეკონომიკა, ჯანდაცვა, ტექნიკური სპეციალობები და სოფლის მეურნეობა.

დიდი ბრიტანეთი

დიდ ბრიტანეთში არსებობს ორი ტიპის სასწავლებელი, რომლებიც საშუალო პროფესიულ განათლებას გვთავაზობს: შემდგომი განათლების კოლეჯები (Colleges of Further Education) და უნივერსიტეტის წინა კოლეჯები (Colleges of Sixth Form). სწავლება საკმაოდ პრესტიჟულია. ამით აიხსნება საკმაოდ მაღალი გადასახადი – წელიწადში 15-40 ათასი ევრო.

ბრიტანეთის კოლეჯის კურსდამთავრებული იღებს პროფესიულ კვალიფიკაციის ეროვნულ სერტიფიკატს, რომლითაც შეუძლია სამსახურში მოწყობა. თუკი კოლეჯის დამთავრების შემდეგ მას უნივერსიტეტში შესვლის სურვილი გაუჩნდა, იქ ადვილად მიიღებენ; ჩაუთვლიან კოლეჯში გავლილ საგნებს, ხოლო რიგ შემთხვევებში კი მეორე ან მესამე კურსზეც კი ჩარიცხავენ.

კოლეჯში ჩაბარება 16 წლის ასაკიდან შეიძლება. ნებისმიერ მსურველს, რომელიც კოლეჯში საზღვარგარეთ ჩააბარებს, შეუძლია სტუდენტური ვიზის გაფორმება. ამასთან ერთად ბევრი სტუდენტი სხვადასხვა შეღავათით სარგებლობს და თუ ქვეყანა ევროკავშირის წევრია, მას შენგენის ტერიტორიაზეც გადაადგილებაც შეუძლია. სტუდენტური ვიზის მისაღებად საბუთების გაფორმებაზე ერთიდან სამ თვემდეა საჭირო.

გასული ნახევარი საუკუნის განმავლობაში სამუშაო სპეციალობები ბევრ ქვეყანაში ყველაზე მოთხოვნადი და მაღალანაზღაურებადი იყო. ბევრგან ეს საერთაშორისო არაკომერციული მოძრაობა WorldSkills-ის დამსახურებით დაიწყო. ის სამუშაო პროფესიის პოპულარიზაციას ეწეოდა,  დღესაც ატარებს პროფესიული უნარ-ჩვევების ჩემპიონატებს მსოფლიოს 77 ქვეყანაში. ახალგაზრდა სპეციალისტები სპეციალურ დოკუმენტს – უნარების პასპორტს (Skills Passport) იღებენ. დამსაქმებლისთვის ეს მისი მფლობელის კვალიფიკაციისა და პროფესიონალიზმის დონის უტყუარი მაჩვენებლია.

„იმას, ვისი გონებაც არ შეესაბამება მისსავე ასაკს, თავისი ასაკის მთელი უბედურება ატყდება თავზე“. ვოლტერის ამ სენტენციის მოხმობით იწყებს  მსჯელობას ცნობილი გერმანელი ფილოსოფოსი არტურ შოპენჰაუერი თავისი ცნობილი წიგნის, „ცხოვრებისეული სიბრძნის აფორიზმების“, ბოლო თავს: „ასაკობრივი სხვაობისათვის“. მრავალ მნიშვნელოვან საკითხთან ერთად  იგი იმასაც განიხილავს, თუ როგორ იცვლება  ადამიანის ზრდასთან ერთად  მისის დამოკიდებულება საკუთარ თავსა, გარემოსა თუ სამყაროსთან. „მთელი სიცოცხლის განმავლობაში ჩვენ მხოლოდ აწმყოს ვფლობთ და მეტს არაფერს“, _ წერს იგი. მისი აზრით, განსხვავება ცხოვრების დასაწყისსა და ბოლოში ისაა, რომ დასაწყისში ადამიანი ხედავს ხანგრძლივ მომავალს,  ბოლოს კი _ უკან მიტოვებულ ხანგრძლივ წარსულს.  აწმყოს აღქმის რაობას კი განაპირობებს ადამიანის  ტემპერამენტი და არა ხასიათი.  იგი ორ არსებით საკითხზე ამახვილებს ყურადღებას. ესენია:

1. შემეცნება;
2. ნების გამოვლენა.

ცხოვრების პირველ მეოთხედში სწორედ შემეცნება განაპირობებს  იმ ბედნიერებას, რომელიც შემდგომ „დაკარგულ სამოთხედ“ განიცდება.  ბავშვის გონება ხარბად აკვირდება მისთვის სრულიად უცნობ ცხოვრებას, სადაც „ყველაფერი სიახლის ხასხასა ფერებით ბზინავს“.  „სწორედ ამის შედეგია ის სერიოზული, ჭკვიანური მზერა, რომელსაც ესოდენ ზუსტად გადმოგვცემს რაფაელი თავის ანგელოზებსა და, განსაკუთრებით, „სიქსტის მადონაში“.  მისი აზრით, ბავშვობის წლები ყველაზე პოეტურია ადამიანის ცხოვრებაში, რადგან  პოეზიის თუ, ზოგადად, სხვა ხელოვნების არსი ისაა, რომ თითოეული მოცემული საგნიდან გამოიტანოს მისი „პლატონური იდეა“.  ეს იმას ნიშნავს, რომ ბავშვი  მთლიანობაში აღიქვამს ყოველივეს. ყველა სახესა თუ საგანში ბავშვი ჭვრეტს „მარადისობის ერთგვარ ხატებას“ (სპინოზა).  სწორედ ამით ხსნის იგი იმ გამაოგნებელ განსხვავებულ  შთაბეჭდილებას, რომელსაც ერთი და იგივე საგანი იწვევს ბავშვობასა  თუ მოწიფულობაში ხილვისას.

შოპენჰაუერის აზრით, ბავშვობაშივე ეყრება მტკიცე საფუძველი მსოფლმხედველობას, რომელიც შემდგომ კი ვითარდება, მაგრამ არსებითად უცვლელი რჩება. აღზრდა ადამიანს თავს ახვევს ცნებებს, მაგრამ ცოდნის არსებითი ელემენტები ცნებებით არ ეძლევა ადამიანს. ყოველგვარი შემეცნების საფუძველი სამყაროს თვალსაჩინო აღქმისა და წვდომის უნარია.  აქ ფილოსოფოსი აღზრდასთან დაკავშირებით საკმაოდ პესიმისტურ აზრსაც გამოთქვამს: „თვით პესტალოცის პედაგოგიურ ხელოვნებასაც კი არ შეუძლია მოაზროვნე ადამიანად აქციოს ის,  ვინც ბრიყვად დაიბადა. ბრიყვად დაბადებული ბრიყვადვე მოკვდება“ (პესტალოცი მე-19 საუკუნის ცნობილი შვეიცარიელი პედაგოგი იყო).

მხოლოდ ბავშვი ისრუტავს და ისისხლისხორცებს ყოველივეს, რასაც ხედავს,  ამიტომაც ასე წარუშლელად აღიბეჭდება მეხსიერებაში ბავშვობის შთაბეჭდილებები.  მისთვის სამყარო ობიექტურად არსებული, მომხიბლავი და დაუსრულებელი ბედნიერების მომნიჭებელია. მოგვიანებით კი  ჩნდება ნამდვილი ცხოვრების შემეცნების წყურვილი, რასაც ილუზიების მსხვრევა მოჰყვება: „შეიძლება ითქვას, რომ ბავშვობაში ცხოვრება ერთგვარ დეკორაციად წარმოგვიდგება, რომელსაც შორიდან ვხედავთ,  სიბერეში კი ეს იგივე დეკორაციაა, მხოლოდ ახლოდან დანახული“. „ცხოვრებას ჯერ პოეზიით შევიცნობთ და შემდეგ მისი ნამდვილი სახით“.

შოპენჰაუერის აზრით, ბავშვობის ბედნიერებას ისიც განაპირობებს, რომ  ისინი ერთმანეთს ჰარმონიულად ეხამებიან, ჰგვანან, მაგრამ სიჭაბუკეში ურთიერთგანსხავება და დაშორიშორება იზრდება და სულ უფრო მეტი მანძილი ყოფს ადამიანებს ერთმანეთისგან იმ წრის რადიუსებივით, გამუდმებით რომ ფართოვდება. თანდათან კი ჩნდება უბედურების შიში, რომელიც  ბედნიერების დაუოკებელ წყურვილს გადაფარავს,  ამის დასტურად შოპენჰაუერს პირადი მაგალითი მოჰყავს: „სიჭაბუკეში კარზე რომ მომიკაკუნებდა ვინმე, გახარებული ვამბობდი; „მადლობა ღმერთს“, მაგრამ გავიდნენ წლები, ახლა იგივე ვითარება ჩემში შიშს თუღა იწვევს და მე ვამბობ: „აი, ისიც“.

შოპენჰაუერი ყურადღებას ამახვილებს ადამიანის მარტოსულობაზე და აღიშნავს: „სიჭაბუკეში ადამიანს ჰგონია, რომ ყველამ მიატოვა, ხანშიშესული კი ფიქრობს, რომ თვითონ გაექცა ყველას. პირველი, ძალზე უსიამოვნო განცდა, კაცთა ვერცნობისგან იღებს დასაბამს. მეორე, სასიამოვნო კი, მათი ცნობისაგან“. „ადამიანს სძულს ან უყვარს მარტოობა, ესე იგი, თავისი თავის ამარა ყოფნა,  იმისდა კვალად, თუ რამდენად ფასეულია მისი შინაგანი სამყარო“.

მისი აზრით, „ცხოვრება შეიძლება ტილოს მოქარგულ ნაჭერს შევადაროთ, რომლის წაღმა პირსაც ადამიანი თავისი ცხოვრების პირველ ნახევარში ხედავს, უკუღმა პირს კი _ მეორეში. მართალია, ეს უკანასკნელი არც ისე მშვენიერია, მაგრამ გაცილებით მეტს კი გვასწავლის, რადგანაც მასზე შეიძლება თვალი გავადევნოთ, როგორ ეწვნიან ძაფები ერთმანეთს“.  მისი აზრთ, სიჭაბუკეში თვით დროც კი გაცილებით უფრო ზანტად მიიზლაზნება. ამიტომაც სიცოცხლის პირველი მეოთხედი არა მარტო ყველაზე ბედნიერი, არამედ ყველაზე გრძელი პერიოდიც, გაცილებით უფრო მეტ მოსაგონარს გვიტოვებს. სიცოცხლის შემოდგომაზე კი დღეები უფრო მოკლე, მაგრამ, ამასთან, უფრო მშვიდი და ნათელია. გალაკტიონი ამავე აზრს ასე გამოთქვამდა:

„ოჰ, როგორ მიდის ახალგაზრდობა –

დაუნდობელი სურვილი ლომის!

და ყოველივე როგორ ნაზდება,

როცა ახლოა მზე შემოდგომის“ („ცამეტი წლის ხარ“).

შოპენჰაუერის აზრით, სიჭაბუკე ვნებათაღელვის დროა, სიბერე კი _ სიმშვიდისა. ბავშვი ხარბად ეპოტინება ყველაფერს, რაც ესოდენ მშვენიერი და ფერადოვანი ეჩვენება, ყველაფერი უჩვეულო ძალით აღაგზნებს, რადგანაც მისი აღმქმნელობა ახალია და ცინცხალი. იგივე ითქმის სიჭაბუკეზედაც, მხოლოდ მისი ცნობისწადილი კიდევ უფრო ძლიერია და მძაფრი. მასაც ასევე აღაგზნებს ეს ჭრელი სამყრო თავისი მრავალფეროვანი ფორმებითურთ და მისი წარმოსახვა აქედან გაცილებით მეტსა ქმნს, ვიდრემ სინამდვილემ შეიძლება მისცეს. ისიც ხარბად მიელტვის რაღაც ბუნდოვანს და გაურკვეველს, მოსვენებას რომ არ აძლევს მას, რომლის გარეშეც არ არსებობს ბედნიერება.  სიბერეში კი ადამიანი თავისუფლდება ილუზიების, ქიმერებისა და ცრურწმეების ტყვეობისაგან. ადამიანი მხოლოდ ხანდაზმულობისას იმსჭვალება ჰორაცისეული „ნურაფერი განგაცვიფრებს“, ესე იგი, უშუალო, გულწრფელი და მტკიცე რწმენით, რომლის თანახმადაც ამქვეყნად ყველაფერი უბადრუკი, უაზრო, უშინარსო და ეკლესიასტეული „ამაოება ამაოთაა“.

„ჩვენი ცხოვრების პირველი ორმოცი წელი ტექსტია, მომდევნო 30 წელი კი ამ ტექსტის კომენტარი.  რაც საშუალებას გვაძლევს ჩავწვდეთ მის ჭეშმარიტ აზრსა თუ თანმიმდევრობას“. სიცოცხლის დასასრული კი მასკარადის დასასრულს მოგვაგონებს, როცა ყველა იხსნის ნიღაბს.

ადამიანს სიჭაბუკეში განვლილი ცხოვრება იმიტომაც ეჩვენება მოკლე, რომ „მეხსიერებიდან ამოიშლება ყოველივე უსიამოვნო, უმნიშვნელო და უბადრუკი“. მოუქნელი გონება ხოლოდ იმას იმახსოვრებს, რასაც გამუდმებით იმეორებს. გონებას არ სჩვევია, „გამუდმებით ცოხნოს უსიამოვნება“, თუმცა, „ძალზე ცოტაა იმნაირი უბედურება, რომელშიც ჩვენ თვითონ არანაირი ბრალი არ მიგვიძღვოდეს“.

ფილოსოფოსის აზრით, ჭაბუკმა უნდა დაზოგოს თავისი ძალა, ეს ეხება როგორც ფიზიკურ, ასევე, სულიერ ენერგიებს, გონებრივ შრომაში რომ ვლინდება. ბევრი ნორჩი გენიოსი, ვუნდერკინდი, უფრო გვიან არც კი განსხვავდება დანარჩენ მოკვდავთაგან.

შოპენჰაუერი არ იზიარებს იმას, რომ ადამიანთა ბედი პლანეტებზე წერია.  მისი აზრით, „ადამიანთა უბადრუკ სუბიექტურობას,  რის შედეგადაც მათ ყველაფერი თავიანთ თავზე დაჰყავთ და ნებისმიერი იდეიდან პირდაპირი გზით უბრუნდებიან  საკუთარ თავს, შესანიშნავად ადასტურებს ასტროლოგია, ადამიანის უბადრუკ მეს რომ უსადაგებს უზარმაზარ კოსმიურ სხეულთა მოძრაობას, შესაბამისად, ამქვეყნიურ განხეთქილებებსა და უწმინდურებას კომეტების გამოჩენას უკავშირებს“, მაგრამ, ფილოსოფოსის აზრით, ზეციური სხეულები გვიჩვენებენ „ადამიანის გზას საერთოდ“. ყველა ასაკს ესა თუ ის პლანეტა შეესაბამება და, ამრიგად, მთელი ცხოვრების განმავლობაში ერთიმეორის მიყოლებით ყველა პლანეტა ახდენს გავლენას.

ათი წლის ასაკში ჩვენს ცხოვრებას განაგებს მერკური. ამ პლანეტის მსგავსად, ადამიანიც ძალიან სწრაფად და თავისუფლად მოძრაობს ძალიან ვიწრო წრეზე.  თვით უმნიშვნელო წვრილმანებიც კი აშფოთებს, მაგრამ ბევრ რამეს ადვილად  სწავლობს და ითვისებს. ოცი წლის ასაკიდან ვენერას გავლენა იწყება. ჭაბუკს მთლიანად ეუფლება სიყვარული და ქალის ხატება.  30 წლიდან მარსის გავლენის ქვეშ ვექცევით. ადამიანი ფიცხი, მამაცი, შეუპოვარი და ამპარტავანი ხდება. ორმოცი წლიდან ერთდროულად ოთხი ასტეროიდი ახდენს გავლენას: ცერერა, ვესტა, პალადა, იუნონა.  ამ დროს ცხოვრების ასპარეზი ფართოვდება. მათი გავლენით  ადამიანი ემსახურება იმას, რაც სასარგებლოა.     საკუთარ სახლ-კარზე ზრუნავს,    სწავლობს იმას, რაც მართებულია (აქ იუმორით იმასაც შენიშნავს ფილოსოფოსი, რომ ახლად აღმოჩენილ პლანეტოიდებს ანგარიშს არ უწევს, რადგან ისინი მის მსჯელობას არ ეთანხმებიან).

ცხოვრების 50 წლიდან იუპიტერი იწყებს მბრძანებლობას. ამ დროისთვის ადამიანს უკვე აქვს ცოდნა, გამოცდილება, ავტორიტეტი, ამიტომ მას აღარ სურს სხვას ემორჩილებოდეს. დარწმუნებულია თავის ძალებში, რომ შეუძლია სხვები მართოს და განაგოს საქმეები. 60 წლიდან  სატურნის გავლენა შემოიჭრება, თავს იჩენს სიზანტე, სიმძიმე, ინერტულობა.  70 წლიდან იწყება ურანოსის გავლენა და ადამიანი უახლოვდება დროს, ცისკენ რომ უნდა გაეშუროს. 80 წლიდან კი დგება ჟამი  ნეპტუნისა, რომელსაც ეროსსაც ეძახიან. ასე უერთდება დასაწყისი დასასრულს. „ადამიანის სიცოცხლის ხანგრძლივობას კი უპანიშადები სავსებით სამართლიანად  განსაზღვრავენ 100 წლით“. იდუმალი კავშირით ერწყმის ეროსი სიკვდილს. მიწისქვეშეთის საუფლო არა მარტო „წამრთმევად“, არამედ „მომცემადაც“ წარმოჩნდება. ასე რომ, „სიკვდილი სიცოცხლის შემოქმედად გვევლინება“. და ეს ისეთი საიდუმლოა, რომელსაც ადამიანი ვერასოდეს ჩასწვდება.

მცირე ვირუსმა მცირე ხნითვე სახლში დამტოვა და ვაგრძელებ სხვა დღიურების წერას. მოკლედ, ასე:

თუ ოდესმე ქალაქ ოზურგეთში, კალანდარიშვილის ქუჩა #12 ა – ში, სადღაც 1992 წლის 18 თებერვალს, 8 წლისას, სიცხე გქონიათ, იოლად მიხვდებით ნიუანსების სიზუსტეს, მაგრამ რადგან ასეთი მხოლოდ მე ვარ – სიტყვაზე უნდა მენდოთ.
,,ე, ბაღანას სიცხემ უუწია’’ – ამბობს ბებია შორიდან. ,,სიდან მიუათრიე აი გრიპი, ა, საიდან?!შენ არ მეისპე საცხა, რომ დეეთრევი ღელე–ღელე’’ – ეს დედაა, უფრო ახლოდან. ,,კაი, დეეთხუე ბაღანას, აკანკალებს ისედაც’’ – მამა. ბაბუა ცოტა გვიან შემოდის, არაფერს ამბობს, მაგრამ მთელი გურული მეოცე საუკუნის მიწურულის გვიანი ზამთარი მეტყველებს მისით – მყრალი სიგარეტის და ჭაჭის სუნი საშინლად უხდება ტალახიან ვალინკებს და შეუკრეჭელ წვერზე შერჩენილ ხურმა კარალიოკის კვალს. აი, საშინლად. ხატავს. ჯოჯოხეთში თუ მოვხვდები, მათ შორის ასეთი ვარიანტიც შეიძლება – იქნება თებერვლის ნელ–ცივი, წვიმანარევი დღე, მექნება სიცხე, დაახლოებით 37.4, ოღონდ ლოგინში ჩაწოლის დრო ვერ მექნება – მეზობელს მივეხმარები შეშის დახერხვაზე, მერე ის გამოიტანს არაყს, დავლევ, კიდევ დავლევ, ასტრას ნაფაზს დავარტყამ, გამოხრულ კბილში ჩარჩენილ თხილს გადმოვაფურთხებ, ხის გადანაჭერზე ჩამოვჯდები და ფეხებში შესულ წყალზე დავფიქრდები – თავისით გაშრება თუ ფეჩი დაჭირდება? ეს არის ჯოჯოხეთი.
ჯოჯოხეთამდე 1992 წელია. დაახლოებით ისიც ჯოჯოხეთი, მაგრამ სამოთხის ანარეკლებით. მე ვწევარ და თვალს რომ ხუჭავ და წითელი ვარსკვლავები ტრიალებს, ოჯახის წევრების ხმები კოსმოსში გაგზავვნილი სიმღერასავით რომ უერთდება. და ხმა და ფერი იგივეა. გიკვრის? მერა რა. სიცხის დროს უცნაური ამბები ჩვეულებრივდება. მერე მოდის ძმრიანი ნასკები და თხის ქონი და გულისრევა და თხის ქონი და გულისრევა. ლამფის გაჭვარტლული შუშის ჭვრეტა და კედელზე ჩრდილებისგან ბრძოლის სცენების ხატვა. ,,ა, გაოფლიანდა ისევლე’’ ,,მაიკის გამოცვლა’’ ,,მაიკის გამოცვლა’’ ,,მაიკის გამოცვლა’’ – მორჩილი ხარ გამოცვლების დროს, რაღაც უცნაურად ნებდები და ხელს მაღლა წევ. ფხალის ფოთლით შეკრული თავი. უი, სინათლე მოვიდა? ქი წავა ოც წუთში. ან მოსვლა რა იყო, ან იგი – წასვლა. მაგრამ სამოთხის ანარეკლიც ეგაა.
თუმცა მთავარი სცენა მაინც სხვაა. ანუ ის რაც ყველაზე მძაფრად ჩამჩრა და ახლა, ძალიან, ძალიან მომინდა განმეორებულიყო. დედა თერმომეტრს იღებს და მამაჩემს ეუბნება – დაფერთხე , მე აღარ მაქვს მკლავში ძალა. და მამა ,,ფერთხავს’’. მეტი არაფერი, აი, მხოლოდ ეს. არაფერი განსაკუთრებული და ყველაფერი განსაკუთრებული – ოღონდ ჩემთვის. არის საერთო ამბები და არის მხოლოდ შენი – ქალაქ ოზურგეთში, კალანდარიშვილის ქუჩა #12 ა – ში, სადღაც 1992 წლის 18 თებერვალს, 8 წლისას, სიცხე თუ გქონიათ.

მოსწავლეობის დროიდან ყველაზე დიდი სიამოვნებით სწორედ ამ ამბავს ვიხსენებ: უფროსების დაუხმარებლად, მხოლოდ და მხოლოდ საკუთარი შესაძლებლობების იმედად,  ამოცანის სირთულის არცთუ სრულად გაცნობიერებით, თუმცა კი შემართებითა და თავგანწირვით – როგორ გადავწყვიტეთ სპექტაკლის დადგმა და დავდგით კიდეც ნამდვილ სცენაზე. ეს სცენა კინოდარბაზისა კი იყო, მაგრამ მუქი შინდისფერი ხავერდის ფარდა ჰქონდა და საკმარისი სივრცეც – იმისათვის, რომ გორის თეატრის მსახიობებს დროგამოშვებით მოსწავლეებისა და მასწავლებლების წინაშე ძველი სკეტჩები გაეთამაშებინათ.

კლასის დამრიგებელი გავაფრთხილეთ, რომ სპექტაკლს ვდგამდით. სხვებმაც იცოდნენ – მასწავლებლებმა, მშობლებმა, კინოდარბაზის მეთვალყურეებმა. თავიდანვე ვთქვით, რომ დახმარებას არ ვითხოვდით, ყოველ შემთხვევაში, იმ დრომდე, სანამ საქმე დეკორაციის მომზადებასა და ტანსაცმლის შეკერვაზე არ მიდგებოდა. დღესაც კი მიკვირს, რომ ბოლომდე გვენდნენ – რეპეტიციების უფლება მოგვცეს, აზრი არც ზღაპრის შერჩევისას გამოუთქვამთ და არც როლების განაწილებისას, თავი პიესის წაკითხვითაც არ შეუწუხებიათ. ალბათ ფიქრობდნენ, რომ დაწყებულის დასამთავრებლად ნებისყოფა არ გვეყოფოდა, წლის ბოლოს კი სახელდახელოდ მოგვამზადებინებდნენ რაიმე წარმოდგენას.

არავის უსწავლებია, როგორ უნდა დამეწერა პიესა. კონკია, დედინაცვალი, დედინაცვლის ქალიშვილი, მეფე, დედოფალი, უფლისწული… როცა დიალოგებს ვწერდი, თვალწინ იმ კლასელების სახეები მედგა, რომლებსაც ეს როლები უნდა შეესრულებინათ. ძროხა, ენას რომ ამოიდგამს და საგონებელში ჩავარდნილ გოგოს რჩევებს აძლევს – აი, ეს ძროხაც ხომ ვიღაც უნდა ყოფილიყო. ამ როლით დიდად ვერავინ მოიხიბლა. ბოლოს, როგორც იქნა, მამუკა მეზვრიშვილი დავიყოლიე – წარმოდგენის პირველ ნაწილში ძროხა იქნები და მეორე ნაწილში – უფლისწული, უქმად ყოფნა არ მოგიწევს-მეთქი.

რეპეტიციები დიდხანს გაგრძელდა – ოქტომბერი, ნოემბერი, დეკემბერი. კინოდარბაზში შებინდებამდე ვრჩებოდით ხოლმე. გვციოდა და გვშიოდა, მაგრამ ამას ყურადღებას არ ვაქცევდით. ჩემს თავს დიდი ამბავი ხდებოდა: პიესის ავტორიც ვიყავი, რეჟისორიც და კონკიას როლის შემსრულებელიც. წლის ბოლო რომ მოახლოვდა, კლასის დამრიგებელმა შემოგვთავაზა: გორის თეატრის რეჟისორს ვთხოვ, თქვენი სპექტაკლი ნახოს, შეაფასოს და რჩევებიც მოგცეთო. იმ კაცის სახელი და გვარი არ მახსოვს, დღემდე კი დიდი მადლიერებით ვიხსენებ – წარმოდგენა ნახა, მთელი საღამო დაგვითმო, განათების მნიშვნელობაზე გვესაუბრა და ჩემი ერთი კლასელი ორიოდ წუთში გამნათებლად აქცია, ჩემი დადგმული სცენები მთლიანად გადააკეთა, უამრავი რჩევა-დარიგება მოგვცა. უკვე ღამე იყო, სახლებში რომ დავბრუნდით, კმაყოფილები და ახალი ცოდნის მნიშვნელოვნებით გაბრუებულები.

მახსოვს, იმ რეჟისორმა დედინაცვლის ქალიშვილს უთხრა: შენი სიძულვილი უფრო თვალსაჩინო უნდა იყოს, ამიტომ როცა კონკიას შვრიისა და ხორბლის გარჩევას ავალებ, ჯამი კი არ გაუწოდო, ზიზღით მიუგდეო. ჰოდა, მომდევნო რეპეტიციაზე რიტა მეზვრიშვილმა ის ჯამი მთელი ძალით მესროლა – შუბლის ნახევარი კარგა ხანს მტკიოდა.

პრემიერის დროს დედინაცვალმაც ვერ მოზომა და იმის ნაცვლად, რომ მძინარესთვის ფეხი მსუბუქად წაეკრა – ადე, შე უსაქმუროო! – ფეხსაცმლის ცხვირი ფერდში გამეტებით მაძგერა. ტკივილისგან სუნთქვა შემეკრა. მეგონა, ვეღარასდროს წამოვდგებოდი.

ძროხამ მშვენივრად გაართვა თავი საქმეს – უბედურ გოგოს ნამდვილი მეგობრობის ძალა აგრძნობინა. ოთხზე დამდგარ პატარა ბიჭს რუხი ნაჭერი ჰქონდა გადაფარებული, თეთრად მიხატული ძუძუებით, თავზე კი მუყაოს რქები ადგა. როცა წარმოდგენის პირველი ნაწილი დასრულდა და ძროხა უფლისწულის ტანსაცმლით გამოგვეცხადა, მუხლების ადგილას ამოთეთრებული შავი ქსოვილი ყველას თვალში მოგვხვდა. უფლისწულს გრძელი გზა კი გამოევლო კონკიას სახლამდე, მაგრამ მისი სამოსი აშკარად უფრო დიდ განსაცდელთან გამკლავებაზე მეტყველებდა.

აქვე უნდა ითქვას, რომ პრემიერა სულაც არ გამართულა იმ სცენაზე, სადაც რეპეტიციები გვქონდა. აღარ მახსოვს, რა მიზეზით არ გაგვიღეს კინოდარბაზის კარი სწორედ იმ დღეს. სკოლის დირექციის გადაწყვეტილებით, წარმოდგენა, რომელსაც თითქმის მთელი სკოლის მასწავლებლები და მოსწავლეები ესწრებოდნენ, სპორტულ დარბაზში გაიმართა – ამიტომაც იყო, რომ სცენის მტვრის ნაცვლად უფლისწულის მუხლებზე რაღა არ აღმოჩნდა: ნახერხი, ცარცის ნაფშხვნები… მოკლედ, ამ უფლისწულის საეჭვო წარსული კარგა ხანს იყო შიდასასკოლო საუბრების თემა.

მეფე და დედოფალი ერთ სკამზე ისხდნენ. წარმოდგენა ისე დაიწყო, მეორე ნაწილში სკამები რომ დაგვჭირდებოდა – დაგვავიწყდა. ჰოდა, უჭირდათ მეფეს და დედოფალს, თავს ძლივს იკავებდნენ, მოღუშული სახეებით ელოდნენ საფინალო რეპლიკების გაგონებას.

ვყვები და მგონია, რომ ეს მე არ ვყოფილვარ. თამამი, თავზეხელაღებული. სხვებიც ისეთები იყვნენ, მერე რომ აღარ ყოფილან: თავისუფლები, რაღაცის შექმნის სიხარულით გულაჩქარებულები. არასდროს დამავიწყდება, როგორ დავიწყეთ და დავამთავრეთ; როგორ ვთქვით, რომ ყველაფერს მოვითმენდით, ოღონდ კი კარგი სპექტაკლი გამოსულიყო – ისეთი, როგორსაც ჩვენგან არ ელოდნენ.