სასკოლო რაციონი,  ჯანსაღი პროდუქტით (აკადემიურით თუ ორგანულით) შევსებას მოითხოვს.

სკოლებში უმეტესად მოსწავლეთა მიერ უკვე დაძლეული სირთულეები ფასდება, ძალისხმევის აღიარება კი უფრო დაწყებით კლასებში და ისიც მასწავლებლის კეთილი ნებით ხდება. არადა, თუ მივიჩნევთ, რომ ადამიანი მუდმივად განვითარებადი არსებაა, მისი თითოეული მცდელობა, თუნდაც ის ჯერ არ  შეესაბამებოდეს საზოგადოების მიერ დაწესებულ სტანდარტებს, აუცილებლად უნდა აღინიშნებოდეს, რადგან მცდელობის  აღიარების  შემთხვევაში მოზარდები გამოწვევებსა და სირთულეებს უფრო ხარისხიანად გაართმევენ თავს.

ამას წინათ ქეროლ დვეკის შესანიშნავ გამოსვლას მოვუსმინე. ის ლაპარაკობდა ჩიკაგოს ერთ-ერთი სკოლის ყველასგან განსხვავებული და განვითარებაზე ორიენტირებული შეფასების შესახებ, რომელიც გამოიხატება სიტყვებით – „ჯერ არა“. ქეროლ დვეკი ერთმანეთისგან გამოყოფს ფიქსირებულ და ზრდის მენტალიტეტებს და ორივე მათგანს პიროვნების წარმატების ხარისხთან აკავშირებს. მისი აზრით, ნებისმიერ ჩვენგანს შეუძლია საკუთარი გონებრივი შესაძლებლობების გაუმჯობესება და ნებისმიერი პრობლემის  სხვადასხვა გზით გადაჭრა.

https://www.ted.com/talks/carol_dweck_the_power_of_believing_that_you_can_improve?language=ka#t-22158

ადამიანის თვითგანვითარების ზემოაღნიშნულ ხედვას ეყრდნობა „პომოდოროს ტექნიკაც“. დროის ფლანგვა ყველაზე გავრცელებულ ადამიანურ სისუსტედ შეიძლება მივიჩნიოთ. დედლაინები რომ არა, გამოგიტყდებით, დროში ორიენტირება და მისი ნაყოფიერად გამოყენება მეც ძალიან გამიჭირდებოდა. ალბათ ამავე მიზნით გამოიგონეს დროის ეფექტურად მართვის მეთოდები, მათ შორის – Pomodoro Technique–იც.

„პომოდოროს“, ერთი შეხედვით, დროის მთვლელის ფუნქცია აკისრია, თუმცა  წუთები სპეციალური მოწყობილობის გარეშე, ნებისმიერ სმარტფონში არსებული ტაიმერითაც შეგიძლიათ აკონტროლოთ. ამ ტექნიკის ყველაზე მნიშვნელოვან ნაწილს პროდუქტიულობის წიგნაკი წარმოადგენს. სანამ მუშაობას დაიწყებთ, ანუ ტაიმერის დაყენებამდე მივა საქმე, პომიდვრების დღიური ულუფა ისე უნდა გაანაწილოთ, რომ ძალიან მნიშვნელოვანი საქმეებთან ერთად სასიამოვნო აქტივობებისთვისაც შემოინახოთ დრო.

თვითრეგულაციის პროცესი თავისთავად გულისხმობს წინასწარჭვრეტისა და დროის მენეჯმენტის უნარების განვითარებას. თქვენ წინასწარ გეგმავთ, რამდენი ოცდახუთწუთიანი „პომოდორო“ დასჭირდება სავალდებულო საქმეების მოგვარებას. შესაბამისად, დღის დაწყებამდე უკვე იცით, რამდენი თავისუფალი დრო დაგრჩებათ სასურველი ფილმის სანახავად თუ მეგობრებთან ერთად გასეირნებისთვის. თითოეული ბურთულის გაფერადებას დამსახურებული ხუთწუთიანი შესვენება მოსდევს. ამგვარი „ამოსუნთქვები“ სხეულის სტატიკური მდგომარეობისგან დასახსნელადაც კარგია.  ყოველი მეოთხე ბურთულის გაფერადების შემდეგ კი დიდი შესვენების დროც დგება.

როგორც ხედავთ, პომოდოროს ტექნიკა სიზარმაცესა  და გაფანტულობასთან ერთად ადამიანთა დიდი ნაწილისთვის დამახასიათებელ რამდენიმე საათის განმავლობაში შეუსვენებლად მუშაობის ჩვევასაც ებრძვის, რადგან ხანგრძლივად კონცენტრირებული გონება ნელ-ნელა კარგავს სისხარტეს და ეფექტურობას და ჩვენც ნაკლებად პროდუქტიულები ვხდებით.

ალბათ ყველა საქმიანი ადამიანი იყენებს ორგანაიზერს, რომელიც დროის ნაყოფიერად განაწილების პროცესს ერთმნიშვნელოვნად აადვილებს. აქედან გამომდინარე, ალბათ დაგაინტერესებთ, რით განსხვავდება მისგან Pomodoro. პასუხი მარტივია – ის დროის სწორად განაწილებასთან ერთად საკუთარი თავის რეგულირებასაც გვასწავლის.

პომოდოროს დღიურებში ყველაზე მნიშვნელოვანი რიგითობის დაცვაა (სასწრაფო საქმეებიდან სასურველ აქტივობამდე). მისი შევსება საკმაოდ ადვილი და სახალისოა. აბა რომელ ორგანაიზერში იპოვით დამატებით სივრცეს იდეებისთვის, სამომავლო საქმეებისა და შთაგონებისთვის?! თანაც თითოეული ნაბიჯის წინასწარ გათვლის საშულება გეძლევათ. უპირველესად, უნდა გაითვალისწინოთ, რომ ყველაზე მნიშვნელოვანი საქმის გრაფაში მხოლოდ ისეთი საქმეები იწერება, რომელთა შესრულების გარეშეც განვლილი დღით კმაყოფილი ვერ დარჩებით. შემდეგ შეგიძლიათ ჩაინიშნოთ ისეთი საქმეები, რომელთა ხვალისთვის გადადება შესაძლებელია, მაგრამ მათი შესრულება თქვენს დღეს გაცილებით საინტერესოს და ნაყოფიერს გახდის. თვითშეფასების რუბრიკა  „პომოდოროს ტექნიკის“ ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწილია, რადგან წერითი რეფლექსიის დროს საკუთარ თავს უმხელთ, ანუ ფიქრებს სიტყვად აქცევთ, რაც წინსვლისკენ გადადგმულ საკმაოდ მნიშვნელოვან ფაზად მიიჩნევა განათლების სფეროში.

აუცილებლად დააკვირდით და ერთმანეთს შეადარეთ წინასწარ დაგეგმილი და რეალურად გამოყენებული დროის მონაკვეთები (პომიდვრები),  ჩაინიშნეთ  დაგეგმვის ან შესრულების პროცესში აღმოჩენილი ხარვეზები და მომდევნო დღის განაწილების დროს გაითვალისწინეთ. თავდაპირველად შესაძლოა გასაკეთებელი საქმე და მისთვის მისადაგებული პომიდვრები არ გეყოთ ან მოგრჩეთ, მაგრამ ესეც თვითსწავლისა და საკუთარი თავის რეგულირების ხანგრძლივი პროცესის შემადგენელი ნაწილია.

სამყაროში, სადაც არსებობს დროის ფლანგვის შესანიშნავი საშუალებები: ინტერნეტსაიტები, ელექტრონულ ფანჯრებში მუდმივად განახლებადი გზავნილები, საქმიანი თუ სასხვათაშორისო სატელეფონო ზარები და მსოფლიოს ნებისმიერ წერტილში ტექნოლოგიების დახმარებით დაკავშირების შესაძლებლობა,  პომოდორო-ტაიმერი ერთგვარ კომპასადაც შეიძლება მივიჩნიოთ. გარდა ამისა, საქმეში ერთვება აზარტიც  (თავის გამოცდა: მართლა მოვასწრებ თუ ვერა). დროთა განმავლობაში მარეგულირებელი წიგნაკის დახმარებით საკუთარ თავთან საუბარი ჩვევაში გადაიზრდება, საბოლოოდ კი უკვე განმტკიცებულ თვითმართვის უნარს ყოველგვარი გარეგანი გამღიზიანებლის გარეშე გამოიყენებთ.

სანამ სკოლაში ზემოაღნიშნული ტექნიკის დანერგვის შესაძლებლობაზე დავიწყებდე საუბარს, გთავაზობთ ლაურა ვანდერკამის შესანიშნავ გამოსვლას, სადაც ის გვიზიარებს ხანგრძლივი დაკვირვების შედეგებს XXI საუკუნის ერთგვარი სენის – დროის უკმარისობის შესახებ.

https://www.ted.com/talks/laura_vanderkam_how_to_gain_control_of_your_free_time/transcript?language=ka#t-27588

ქართულ საგანმანათლებლო სივრცეში თვითრეგულაციით სწავლა-სწავლების შესახებ ბევრს ვერაფერს იპოვი. ამ საკითხზე მეც არაფერი მეცოდინებოდა, რომ არა ჩემი თანამშრომლის  მოხსენება თბილისის გ. ზალდასტანიშვილის სახელობის ქართულ-ამერიკულ აკადემიაში. პროდუქტიულობის დღიურის შესახებაც მისგან შევიტყვე. წელს კი პომოდოროების პოპულარიზაციის მიზნით ერთობლივი პროექტი დავგეგმეთ და ექსპერიმენტისთვის ერთ-ერთი კლასი ავირჩიეთ. უპირველეს ყოვლისა, თვითრეგულაციით სწავლის სიკეთეებზე ვისაუბრეთ, მერე კი ჩემი მეწყვილის მიერ გადმოქართულებული პომიდვრები დავარიგეთ. პირველ კვირას აქტიურ მონიტორინგს ვაწარმოებდით, მომდევნო შეხვედრაზე კი მოსწავლეებმა პირველი შთაბეჭდილება გაგვიზიარეს. აღმოჩნდა, რომ სამუშაო ფურცლების დახმარებით დრო გაცილებით ეფექტურად თერთმეტიდან რვა მოსწავლემ გამოიყენა და მის სასკოლო რაციონში პომოდოროების ყოველდღიურად ჩართვაც გვთხოვა.

იმედია, წარმატების ბურთულების თვლა მოსწავლეებს დროის გაცილებით ეფექტურად გამოყენებაში გამოადგებათ. ექსპერიმენტმა თუ გაამართლა, მომავალი სასწავლო წლიდან ზემოაღნიშნული ტექნიკის დახმარებით სასკოლო ცხოვრებას თითოეული მოსწავლისთვის გაცილებით პროდუქტიულს გავხდით.

დამატებითი ინფორმაციისთვის იხილეთ ლინკები:

https://www.coursera.org/learn/learning-how-to-learn

https://cirillocompany.de/pages/pomodoro-technique

ახალი წელი მუდამ სძულდათ, როგორც რომ ერთი რამ, გადმონაშტპამიდვრის  წვენიანი ქილები არ დაუმალავთ.  საგანგებოდ, დემონსტრაციულად  ამ ,, იარაღით’’ ხელში ჩაიარეს მთელი რუსთაველი. გზად მეტნაკლებად აკადემიურს ყველაფერს წითლად წუწავდნენ – ადამიანს (ასე ჩაცმულს), აფიშას თუ დაწესებულებას. მერე მცირედით დააჯარიმეს. რა იყო ეს სასჯელი მათთვის, ვინც მსოფლიო რევოლუციაზე მეოცნებეთა რიგებს შეუერთდა, ამ პატარა, ქვეყნად უმყოფ ქვეყანაში? სრულიად პირიქით. საერთოდაც, ხვალი უტირალუ ინგი მონალინგი არჩა ხაბალარჩა.

ვიღაც ფიქრობს, რომ ქართული ლიტ-ფუტურიზმი და დადაიზმი გვიანი და უნიჭო მონაჭორია. მე არ მგონია. ხოლო, დროში აცდენას რაც შეეხება, ჩვენი მწერლობა ბარემ ყველგან  კუდში სდევდა პროცესებს, ხანაც სულაც კლასის გამოტოვებით გადადიოდა შემდეგ კლასში. ამათ გარემო მაინც ჰქონდათ შესაბამისი – მულტიკულტურული თბილისი მთელი თავისი ავლა-დიდებით, 3 წლიანი დამოუკიდებლობა და მერე, შედარებით თავისუფალი, ე.წ. საბჭოთა ავანგარდული პერიოდი. და კარგი ავტორები, რომელთა სახელ-გვარის ქვეშ, ისტორიისთვის დიქტატურამ მერე სხვა სივრცე მონიშნა. მანამდე კი H2SO4, ლიტერატურა და სხვა და თოლაბულისის სარტყელი გამოდიოდა, სრულიად უნიკალური ხასიათის თუ დიზაინის ჟურნალები. ეჰ, ანკარა, ხერელირა, რანგულისო, ურისოილო.

აიდა – ბაიდებს. არავინ იცის საით წავიდოდა სამამულო ლიტერატურა, ეს მიმდინარეობები ცოტა უფრო დიდხანს რომ გაგვესინჯა. უფრო უპირატესი უნარის და გაქანების ხალხსაც  (ურიგო არტისტები არც ესენი ყოფილან) რომ ეცადა ამ მიმართულებით ბედი. ამ ოცნების დამამსხვრეველი  კომუნისტების ტერმინი რომ მოვიმარჯვოთ – სხვა რელსებზე გადავიდოდით. ხსენებული საქმის მცოდნე ხალხმა კარგად იცის – უკეთესობისკენ გადავიდოდით და დღევანდლამდე სხვანაირად გამოწვრთნილები მოვიდოდით. მოკლედ, ალთა, ბალთა, ბარიბართუბართა. სამწუხაროდ.

გარდა ჩვეულებრივი მკითხველისთვის (ერთი ხანი ვიფიქრე და მაინც ეს ამაზრზენად გაუგებარი სიტყვათშეთანხმება გამოვიყენე) ინტერესის გაღვიძებისა, სპეციალური პროფესიის ხალხსაც მეტი დაინტერესება  მართებთ.  თუ ლიტერატურის თეორეტიკოსების საქმეა იკვლიონ,  რა ჟანრები დაცადეს ტიციან ტაბიძემ, სიმონ ჩიქოვანმა, ბესო ჟღენტმა.  ისტორიკოსების – რა გარემოებებმა განაპირობა ჩამოთვლილთა (ტიტეს ამბავი კი იცით)  და კიდევ სხვათა, ვთქვათ შალვა ალხაზიშვილისა და აკაკი ბელიაშვილის სახეცვლილება. ლექსთმცოდნეების – როგორ წვრთნიდნენ ჩაჩავა და შენგელია ნიკოლოზები ლექსს –  სილაბური(ეს, ისე), ტონური თუ სილაბურ-ტონური იყო ამ ხალხის სიტყვის ჟღერადობა.   სხვები ირაკლი გამრეკელისა და ბენო გორდეზიანის გრაფიკულ თამაშებს გააანალიზებენ. ვიღაც ჟანგო ღოღობერიძის ჟონგლიორობას მიაქცევს ყურადღებას. ცალკე საქმეა თუნდაც ზაუმის  ,,გარეშე“  წინადადების სინტაქსი, ათასგვარად დახლართული, უუნაგირო. მოკლედ, რაც უნდა ფუტუროდ გეჩვენოთ, ხანდახან უკანაც უნდა მივაპყროთ თვალები – არაერთ საინტერესო და გამოსადეგ რამესაც კი (გა)მოვკრავთ (ხელს)თვალს. ასე იყოს – სულ გუშინწინ, სულ შარშან, სულ ხვალ, უფრო ზეგისზეგ.

რა ჟურნალები იყო მათი ჟურნალები? გინახავთ მანამდელი და მერენდელი ლიტერატურული პრესა? მათ შორის გაჩხერილი ნამდვილი ქარიშხალი გახლდათ – მოულოდნელი, უპრეცედენტო და განუმეორებელი (ამ სიტყვის რაგინდარა მნიშვნელობით). ჩახედეთ და მიხვდებით, თუ როგორ შეიძლება ფურცელზე თავი აიშვა. აქ დავა მხოლოდ ერთზე შეიძლება – უფრო ხარისხიანად შეიძლებოდა თუ არა ეს თავაშვება. ის რომ ქართველი ფუტურისტები და დადაისტები ამბიციებით და ფანტაზიებით (სულ სხვა კაცის ნათქვამით – ,,ოცნებების სიგრძე’’) ევროპელ კოლეგებს არ ჩამორჩებოდნენ – ცხადზე ცხადია. ის რომ ჩვენ ქართველი ფილიპო მარინეტი,  ტრისტან ცარა და მარსელ დიუშანი არ გვყოლია – სხვა სიმღერიდანაა, ხოლო  მერე ყურძენმა მიირთვა კაცობრიობა, ისმინეთ ყველამ, რომ საქართველო არის ქოთანი სააკაძე და მეწისქვილე.

ჰოდა, ეს ამბავი იქვე მოკვდა. არქივი დარჩა მუზეუმებში და ბიბლიოთეკებში. არქივი, მუზეუმი და ბიბლიოთეკა გამორჩეულად სძულდა ამ ჯურის ხალხს. დამცინავი პარადოქსია. რას ვიზამთ. ასეთია ცხოვრება – სულ ასე იყო – ქარს ქონდა ფრთა ფრინდალი, ქარი გაფრინდა, ქარს გაყვა ცინდალი, ერთი ციდა.

დემოკრატიის ფენომენი ხანდახან სრულიად ამოუცნობია. დემოკრატიული მმართველობა შეიძლება სრულიად უცნაური, პარადოქსული ფორმით გამოვლინდეს. ალბათ ამგვარი მახასიათებლები განაპირობებენ აღნიშნული მოვლენის შესახებ მიმდინარე დაუსრულებელ დისკუსიებს. ფორმების მრავალფეროვნება გახლავთ წინაპირობა იმისა, რომ ზუსტად არცერთ ბრძენს არ აქვს პასუხი კითხვაზე – რა არის დემოკრატია?

ცხადია, ჩვენ გენიოსების მიერ ამოუხსნელი ამოცანის გადაწყვეტას არ ვისახავთ მიზნად. ჩვენი მხრიდან შეუფერებელი და არაადეკვატური საქციელი იქნებოდა. თუმცა, უნდა შევეცადოთ, რომ სამოქალაქო განათლების გაკვეთილზე მსხდომმა მოსწავლეებმა დემოკრატიის უცნაური გამოვლინებების შესახებ ერთი-ორი ამბავი მაინც შეიტყონ.

რამდენიმე თვის წინ გერმანიაში საპარლამენტო არჩევნები ჩატარდა. არჩევნების შედეგად ვერცერთმა პოლიტიკურმა პარტიამ ვერ მოიპოვა გადამწყვეტი უპირატესობა. გერმანია ძველი ევროპული საპარლამენტო დემოკრატიაა და მისი მთავრობის შემადგენლობა ძალიან დიდი ხანია ერთპარტიული არ ყოფილა. როგორც წესი, ფედერაციულ რესპუბლიკას ორპარტიული კოალიციები მართავენ ხოლმე. არჩევნების შემდეგ ორმა ტრადიციულმა და უდიდესმა პოლიტიკურმა პარტიამ უახლეს ისტორიაში ყველაზე ცუდი შედეგი აჩვენა. ქრისტიან-დემოკრატებმა ხმათა მხოლოდ 33%-ის მოგროვება მოახერხეს, სოციალ-დემოკრატთა მხარდაჭერების რაოდენობა კი კატასტროფულ, 20%-იან ნიშნულს მიუახლოვდა. იყო დრო, როდესაც ძველი პარტიები ამომრჩეველთა ნახევრის მომხრობასაც კი ახერხებდნენ. 2017 წელს კიდევ ერთი საარჩევნო სენსაცია გამოვლინდა. ჰიტლერის დამარცხების შემდეგ პირველად ევროპის შუაგულში მდებარე ქვეყნის პარლამენტში ფრაქციის ჩამოყალიბების უფლება კვლავ მოიპოვეს მემარჯვენე რადიკალებმა. ანტირესპუბლიკურად განწყობილი ძალა სიდიდით მესამე პარტიაა ბუნდესტაგში.

ორი ტრადიციული პარტიის განსაკუთრებულმა წარუმატებლობამ და მემარჯვენე რადიკალთა ტრიუმფმა გერმანიაში ყველაფერი არივ-დარია. არცერთი ორი პარტიის მანდატები არ აღმოჩნდა საკმარი მინისტრთა კაბინეტის დასაკომპლექტებლად. პირველად ისტორიაში კანცლერის ასარჩევად სამი პარტიის შეამხანაგება გახდა საჭირო. ქრისტიან-დემოკრატებმა, მწვანეებმა და ლიბერალებმა რამდენიმე კვირა მოლაპარაკებების მაგიდასთან გაატარეს. ოთხმოცდაორი მილიონი ადამიანი ყოველდღიურად თვალს ადევნებდა ერთგვარ „რეალითი შოუს“, რომლის მონაწილენი ქვეყნის ყველაზე პოპულარული პოლიტიკოსები იყვნენ. დიდი დავიდარაბის შემდეგ ლიდერები მთავარზე ვერ შეთანხმდნენ და დაიშალნენ. არჩევნებიდან სამი თვის შემდეგაც კი გერმანიას მთავრობა არ ჰყავს?

როგორ უნდა დარეგულირდეს ხელისუფლების გარეშე მუშაობის პრობლემა?

კანცლერ მერკელის პარტიამ მხარდაჭერისთვის ოპოზიციაში გადასულ სოციალ-დემოკრატებს მიმართა. მხოლოდ მერკელის გუნდისა და შულცის პარტიის მანდატების გაერთიანებით შეიძლება ახალი მთავრობის ჩამოყალიბება. სოციალ-დემოკრატთა ხელმძღვანელებმა ქ-ნ ანგელას შემოთავაზებას დამოუკიდებლად არ უპასუხეს. მრავალკვირიანი მოლაპარაკებების შემდეგ მინისტრთა კაბინეტის ფორმირების საკითხს სოციალ-დემოკრატიული პარტიის წევრები შიდაპარტიულ პლებისციტით გადაწყვეტენ.

არ მინდა, რომ დაგაბნიოთ. ყველაფერი ძალიან მარტივია. მოცემულ ეტაპზე გერმანიის დემოკრატიაში გადამწყვეტი სიტყვა დამარცხებული პარტიის რიგით წევრებს ეთქმით. მათი საერთო რაოდენობა კი მხოლოდ 400 000 ადამიანია.

შეგვიძლია გავიხსენოთ აშშ-ის 70-იანი წლების ისტორიაც. მოგეხსენებათ, რომ აშშ-ის პრეზიდენტსაც და ვიცე-პრეზიდენტსაც ხალხი ირჩევს. საპრეზიდენტო არჩევნებზე ორივე პარტია ორი შესაბამისი კანდიდატით გამოდის. კენჭისყრის დროს ამომრჩევლები ნდობას მხოლოდ მთავარ კანდიდატს არ უცხადებენ. ისინი გამოხატავენ თავის დამოკიდებულებას ვიცე-პრეზიდენტის მიმართ.

1973 წელს კორუფციული და საგადასახადო სკანდალის გამო ვიცე-პრეზიდენტის თანამდებობიდან გადადგომა მოუწია ბერძნული წარმოშობის რესპუბლიკელ პოლიტიკოსს სპირო აგნიუს. მეოცე საუკუნეში ამგვარი მოვლენა ერთადერთხელ მოხდა. ახალი სახალხო კენჭისყრა მხოლოდ ვიცე-პრეზიდენტის შესარჩევად ვერ ჩატარდებოდა. ამერიკის კონგრესმა პრეზიდენტის წარდგინებით აგნიუს შემცვლელად სენატის რესპუბლიკელი ლიდერი ჯერალდ ფორდი დაამტკიცა.

ფორდის ვიცე-პრეზიდენტად გამწესებიდან რამდენიმე თვეში „უოტერგეიტის სკანდალმაც“ უმწვავეს ფაზაზე გადაინაცვლა. პრეზიდენტი ნიქსონიც იძულებული გახდა თანამდებობა დაეტოვებინა. სრულიად მოულოდნელად, აშშ-ის პრეზიდენტი გახდა ადამიანი, რომელიც მოსახლეობას არც სახელმწიფოს მეთაურად და არც მის მონაცვლედ არ აურჩევია. არაარჩეული პირის პრეზიდენტობას თითქმის არავინ მიიჩნევდა უკანონოდ. ჯერალდ ფორდი არჩევნების გარეშე, მაგრამ აბსოლუტურად დემოკრატიულად გახდა ამერიკის პირველი პირი.

დამარცხებული პარტია და არჩევნების გარეშე დაწინაურებული პირი დემოკრატიის ზოგიერთ მოდელში შეიძლება გადამწყვეტი მოთამაშეები აღმოჩნდნენ. სწორედ ამაში მდგომარეობს მისი უცნაურობაც.

ქართული (თუნდაც სუსტი) ფილმები ხომ ისეთია, ათასჯერ გვაქვს ნანახი, მაგრამ რომელიმე არხზე როცა უჩვენებენ, კიდევ ერთხელ ვუყურებთ სიამოვნებით.
საზ. მაუწყებელზე „ფეოლას” ვუყურე. იმ ეპიზოდმა, როცა მორიგი გამარჯვების შემდეგ ფეოლა ბავშვებს სასადილოში დაპატიჟებს, ყრმობა გამახსენა. მახსოვს, საფეხბურთო ჩემპიონატი იყო სკოლებს შორის და დაბალი კლასის ბავშვებს რაიონის საფეხბურთო სკოლასთან გვქონდა გასვლითი თამაში. ტრანსპორტი ჩვენ არ გვემსახურებოდა, ცხადია. ხუთისნახევრიან „სენაკი-ჩხოროწყუს“ ავტობუსში ვერ ჩავეტიეთ, ხოდა დავაწექით ფეხით, სიცხეში, ქვედა ჩხოროწყუდან რაიონამდე, და სპორტული სკოლის დაუმარცხებელ გუნდს გამანადგურებელი ანგარიშით მოვუგეთ. შემდეგ რაც მახსოვს, იყო მათი გაოგნებული მწვრთნელი და ჩვენი ფიზკულტურის მასწავლებელი, ბედნიერი იზო მასწი, რომელიც უახლოეს მაღაზიამდე გაგვიძღვა, საფულიდან უკანასკნელი ხურდები ამოფხიკა და ადგილობრივი წარმოების მსხლის ლიმონათები გვიყიდა. ვიდექით პარკში, ბესარიონ ქებურიას ბიუსტთან, ოფლიანი ტუჩებით თბილ და გაზგასულ ლიმონათს ვსვამდით და ძალიან ბედნიერები ვიყავით.
არც მახსოვს, როდის შემოვიდა ფეხბურთი ჩემს ცხოვრებაში. ალბათ დაბადებამდე და დაბადებიდან ჩემში იყო. ჯერ ერთი იმიტომ, რომ მამაჩემი მთელი ახალგაზრდობა ფეხბურთს თამაშობდა, და მეორე: სტადიონი სახლის წინ მქონდა (ახლაც იქაა, ცხადია) და ყოველ ნაშუადღევს თამაშობდნენ უფროსები ფეხბურთს. მახსოვს, მამაჩემი შუადღეს შედიოდა სათოხნად ყანაში, რომ ადრე გამოსულიყო და რაც არ უნდა დაღლილი ყოფილიყო, ფეხბურთი ეთამაშა. ახლაც მახსოვს ის მოწიწება, რასაც ვგრძნობდი მამაჩემის ბუცებისადმი, რომლებიც რელიქვიასავით ეწყო ოთახის კუთხეში და მისი ჩაცმა და უდიერად მოპყრობა აკრძალული მქონდა. შემდეგ კი, როცა მე წამოვიზარდე, ხოლო მამაჩემი ორმოცს გადასცდა, როლები შეიცვალა, ახლა მე ვთამაშობდი და მამაჩემი მიყურებდა. როცა მეზობელ სოფელს ვეთამაშებოდით მაზიანზე (თხაზე ან თიკანზე), მამაჩემთან დელეგაცია მოდიოდა, რომ თამაშზე დაეყოლიებინათ, როგორც „პირველ მერცხალშია”. დიდი ხვეწნის შემდეგ, იასონივით, მამაჩემიც თანხმდებოდა ხოლმე მეტწილად. გამომიცდია, რა შეგრძნებაა, როცა მამასთან ერთად თამაშობ ფეხბურთს და წარმომიდგენია, რა შეგრძნება იქნება, როცა მამასთან ერთად ომში იბრძვი. ჩვენი სახლის შუშაბანდი ძლიერი წვიმის დროს ტრიბუნასაც წარმოადგენდა: მაყურებლები აფარებდნენ თავს და იქიდან გულშემატკივრობდნენ გუნდებს.
ერთმა ჩემმა მეზობელმა თავისი თავი მწვრთნელად დანიშნა, ოღონდ ეს მწვრთნელობა ტაქტიკის მოხაზვაში, ვარჯიშებში და მისთანებში არ გამოიხატებოდა, სხვა სოფლებთან თამაშის დროს გვერდითა ხაზთან იდგა და ნერვიულობდა. მის განკარგულებებს და დირექტივებს, ცხადია, არავინ ითვალისწინებდა და, მით უმეტეს, არც მისი მოთხოვნით ტოვებდა ვინმე მოედანს, მაგრამ გვერდითა ხაზთან მისი ბორგვა და ყვირილი აკადემიურ და სოლიდურ იერს ანიჭებდა ჩვენს გუნდს. მან ერთხელ დამორცხვებულმა აღიარა, რომ მას შემდეგ ოცნებობდა მწვრთნელობაზე, რაც პირველად ნახა ტელევიზორში ნოდარ ახალკაცი, და მე მაშინ გული დამეწვა.
მახსოვს, ბავშვებს ბუცების და კედების ფუფუნება ნაკლებად გვქონდა, ფეხშიშვლები ვთამაშობდით. ვერ ვიტანდი, როცა ბალახის სიმწვანეს ვერაფრით ვიშორებდი ტერფებიდან და სქელი წინდებით ვთამაშობდი ხოლმე. ბედნიერი იყო, ვისაც ბუც-კედები ჰქონდა. ეს ბუც-კედები წითელიც იყო და მწვანეც, რეზინის შიპებიც ჰქონდა, მოსახერხებელი, მაგრამ უხარისხო იყო, რამდენიმე თამაშის მერე იხეოდა. თან ყოველ კვირა ვერ იყიდდი, თორმეტი ლარი ღირდა. თორმეტი ლარი კი მაშინ ფული იყო, გიმნაზიაში, სადაც ვსწავლობდი, თერთმეტ ლარს ვიხდიდი ყოველთვიურად.
ცალკე ამბავი იყო ბურთის დეფიციტი – რეზინის კამერიანი, სტანდარტული ბურთი დიდი ფუფუნება იყო. პატარაობისას მუჭისხელა პლასტმასის ბურთით ვთამაშობდით ხოლმე. რომ წამოვიზარდეთ, ლეგენდარულ ლარიან ბურთს ვყიდულობდით, ვდებდით ტყავის საფარში და თავს ხრახნით ვუცობდით. ამის გამო ერთ მხარეს მძიმე იყო და სიზუსტეში მოიკოჭლებდა: მარცხნივ რომ ურტყამდი, მარჯვნივ მიდიოდა, თანაც ხრახნის ბოლო თუ თავში მოხვდებოდა, კოპი გარანტირებული გქონდა. იყო ასევე დერმატინის ბურთები, რომლებიც ტყავის ბურთთან შედარებით იაფი ღირდა, მაგრამ მალევე ძვრებოდა დერმატინი, რჩებოდა მხოლოდ შიდა ქსოვილი და ბუშტივით მსუბუქი და უვარგისი ხდებოდა. მის კამერასღა თუ გადადებდი სხვა ტყავში. დიდ პრობლემას წარმოადგენდა ჩემი მეზობლის ტრიფოლიატის ღობე, რომელიც სტადიონის ერთ ბოლოში იყო. ბურთი თუ იქ მოხვდებოდა, ძნელად თუ გადაურჩებოდა ნეკის სიგრძე ეკლებს. წებო ჩვენ არ გვქონდა. ამიტომ კამერის ნახვრეტს ძაფით ვუკრავდით თავს, თუმცა ჰაერს აპარებდა, მალევე იჩუტებოდა და წარამარა რომ არ გვერბინა „ნასოსის” მეპატრონე ბრაზიან მეზობელთან, ნახვრეტში კენჭს ვდებდით და მხოლოდ ამის მერე ვკრავდით ქვევიდან ძაფით. ეს ეფექტური ხერხი იყო, ჰაერს არ აპარებდა, მაგრამ ამასაც ხრახნის ეფექტი ჰქონდა – ცალ მხარეს ამძიმებდა ბურთს და თავში მოხვედრისას მტკივნეული იყო. ერთს და ორს არაუშავდა, მაგრამ საოცარი სანახავი იყო ამ ხერხით ბევრჯერ თავმოკრული, მუჭის ზომამდე დაპატარავებული, კაპრონის ძაფის ბოლოებით და კენჭებით დამშვენებული კამერა. გაბერვის მერე ტყავს კოპებად აჩნდა კენჭები და ყველაზე ნაკლებად ფეხბურთის ბურთს ჰგავდა.
კარში იმას ვაყენებდით ხოლმე, ვინც თამაში არ იცოდა. დღემდე ვერ ვხვდები, მცველის პოზიციაზე თამაში სირცხვილად რატომ ითვლებოდა. ერთგვარად შეურაცხყოფილადაც კი ვგრძნობდით თავს, როცა უფროსები უკან გვაყენებდნენ. ხოლო, როცა თანატოლები ვთამაშობდით, უკან ვინ გამაჩერებდა, თავდამსხმელი ვიყავი და ეფექტური გოლებიც გამქონდა.
ბებიაჩემმა მაისურზე და შორტზე ნომერი „ათი” და დინამოს ლოგო ამომიქარგა. როცა ვიცვამდი, პირველი ბიჭი ვიყავი მოედანზე. მერე, ერთხელ, როცა ავად გავხდი, ხოლო ჩვენებს მეზობელ სოფელთან ჰქონდათ გასვლითი თამაში, ეს შორტი და მაისური მეზობელს ვათხოვე. მხოლოდ მაისური დამიბრუნა, შორტი მომპარესო. კარგა ხნის შემდეგ მდინარეზე ბანაობისას ვნახე, რომ მამამისს საბანაო ტრუსივით ეცვა.
ეს ბლოგი იმ შორტის ნათელ ხსოვნას ეძღვნება.

ეს წერილი სულ სხვანაირი უნდა ყოფილიყო. იყო კიდეც ასეთი: წინა ნაწილის (https://mastsavlebeli.ge/?p=16312) თემატური გაგრძელება და ის დაპირებული გამოსავლის გზები, რომელიც რაღაცით მაინც წაეშველებოდა მატერიალურად რთულ მდგომარეობაში მყოფ ქართველ მწერალს და მწერლობას, როგორც თითქმის გაუფასურებულ პროფესიას.

მაგრამ ბოლო წამს, სანამ ტექსტს გამოვაქვეყნებდი, ყველაფერი შეიცვალა.

23 დეკემბერს, ღამით, თამარ მეფის გამზირზე შსს-ს თანამშრომლებმა პოეტი ზვიად რატიანი დააკავეს. ჯერ ნარინჯისფერ ქურთუკზე მოედავნენ დამცინავად, შემდეგ მანქანაში ჩატენეს და იქიდან დაიწყო ფიზიკური/მორალური შეურაცხყოფის მთელი სერია – გზაში, პოლიციის განყოფილებაში, იზოლატორში, უმაღლესი საპოლიციო ტრიბუნიდან, სოციალური ქსელიდან, დაქირავებულ-დაფინანსებული მედიისა და აგრესიული ფეისბუკ მომხმარებლების მხრიდან. ამის საპირწონედ, ზვიად რატიანს თანადგომა და მხარდაჭერა გამოუცხადა ქართველი მწერლების, გამომცემლებისა და საზოგადოების დიდმა ნაწილმა. ეროვნულ ბიბლიოთეკაში გამართული საგანგებო პრესკონფერენციიდან და სხვადასხვა სატელევიზიო ეთერიდან გაისმა საპროტესტო მოწოდებები ძალადობრივი სისტემის წინააღმდეგ. ამ შესაშური ერთიანობის გასაქარწყლებლად ხელისუფლებამ ყველაზე ულმობელი და გაუმართლებელი იარაღი გამოიყენა: საზოგადოებრივი მაუწყებლის ეთერში უნიჭოდ დამონტაჟებული კადრები გაუშვა და ადამიანური სიძულვილით თუ ხელისუფლებისადმი მაამებლობით აღტყინებული ბრბო პოეტსა და მის მხარდამჭერებს მიუსია.

სისტემა, რომელსაც უნდა დაეცვა მოქალაქე (ხელოვანი), მთელი კვირის განმავლობაში უზნეო ბავშვივით იქცეოდა: ბოდიშის ან უკანდახევის ნაცვლად თავისი გავლენის ყველა წერტილში ნაღმს აფეთქებდა და საზოგადოების ნდობის, ურთიერთობის ხიდებს წვავდა. ბოლო ლურსმანი საქალაქო სასამართლომ ჩააჭედა საქმეში: ზვიად რატიანი დამნაშავედ ცნო ადმინისტრაციული კოდექსის ორი მუხლის დარღვევაში და 2 ათასი ლარის გადახდა დააკისრა. ამასთან მოსამართლემ დამამცირებელი მოწყალებაც მოიღო, – რომ არა საახალწლო დღეები, თქვენ მიმართ პატიმრობას გამოვიყენებდიო.

არადა, ამ წერილის პირველ ნაწილში როგორ მჯეროდა, რომ მწერლის რთული ყოფითი პრობლემებისა და მუშაობისთვის არასახარბიელო გარემოს წარმოჩენის შემდეგ, ამ პრობლემებთან გამკლავების გზებზე უფრო მეტს ვისაუბრებდით. ბევრი საინტერესო ვერსია გაჩნდებოდა და მაშინ მჯეროდა კიდეც, რომ ჩვენს ხმას მივაწვდენდით იმ სახელმწიფო ინსტიტუტებს, რომელთაც ხალხისგან ამ საკითხებზე ზრუნვა დაეკისრათ.

„ზრუნვის“ საბჭოური გამოცდილება წინა ნაწილში გამოვრიცხეთ, მაგრამ მწერლისა და სახელმწიფოს ურთიერთობის თანამედროვე ცივილიზებული გამოცდილება სწორედ ისაა, რაც ჩვენს ლიტერატურას სასიცოცხლოდ სჭირდება. სკანდინავიური და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნების მაგალითზე მალევე შეიძლება რამდენიმე ვარიანტის ამუშავება, თუკი, რა თქმა უნდა, ამის ნება იქნება ხელისუფლებისგან.

1) მწერლების მხარდაჭერის სახელმწიფო პროგრამა, რომელიც დააფინანსებს ქართველი ავტორების ცხოვრებასა და შრომას, შეუქმნის ფინანსურ თუ ყოფით პირობებს იმისთვის, რომ წერონ – ტექსტზე ფიქრსა და მუშაობას დაუთმონ ძირითადი დრო. საქართველოში თითქმის ყველა ავტორი თავს არამწერლური სამსახურით ირჩენს, ამიტომ ყოველდღიურად იკარგება ის პოტენციალი (და ეს ბოლო წლებში განსაკუთრებით გამოჩნდა), რომელიც ლიტერატურის/კულტურის განვითარებას უნდა მოხმარებოდა. ცხადია, არსებობს ავტორების შერჩევის კრიტერიუმები და პროგრამის მომზადების დროს, საკონკურსო დოკუმენტში შესაძლებელია ამ დეტალების გაწერა და შემდგომ გათვალისწინება.

2) წიგნის მხარდაჭერის პროგრამა, რომლის მსგავსიც, ვთქვათ, ნორვეგიაშია: სახელმწიფო ყოველწლიურად შეისყიდის იმ წელს გამოცემული ყველა თანამედროვე ავტორის წიგნის 700 ეგზემპლარს საბიბლიოთეკო ქსელისთვის. ეს ქმედება რამდენიმე მხარეს აძლიერებს: მწერალს, რომელმაც იცის, რომ მისი ყოველი ახალი წიგნი გარანტირებულად შვიდასი ეგზემპლარი გაიყიდება, გამომცემელს, ბიბლიოთეკებს და მკითხველს, რომელსაც, ბუნებრივია, ყველა წიგნის შეძენის საშუალება არა აქვს.

3) გრძელვადიანი კამპანია „თანამედროვე ლიტერატურა სკოლაში“, რომელიც უწყვეტად, მიზანმიმართულად, სხვადასხვა ღონისძიების სახით (თანამედროვე ავტორების ტექსტების სასკოლო პროგრამაში შეტანა, შეხვედრები მწერლებთან, სადისკუსიო კლუბებისა და ელექტრონული პლატფორმების შექმნა…) განხორციელდება მთელი ქვეყნის მასშტაბით. ის ერთდროულად რამდენიმე მიმართულებითაა საჭირო და აქტუალური: ა) წიგნის კითხვის პოპულარიზაციისათვის; ბ) მასწავლებლების ახალი, პროგრესული ნაკადის გამოჩენისთვის, რომელიც ლიტერატურას ცოცხალ ორგანიზმად აღიქვამს და არა გაქვავებულ, სტატიკურ მასალად; გ) ახალგაზრდებში სკოლის ასაკიდანვე გაჩენილი ინტერესისათვის თანამედროვე ლიტერატურის მიმართ, რაც ბევრ სხვა სიკეთესთან ერთად, იმ სტიგმასაც მოგვაშორებს, რაც ამ ბოლო დღეებში კიდევ ერთხელ გამეფდა: „ილია და გალაკტიონიც მწერლები არიან და ეგენიც?“ (ცნობისათვის, ინტერესი თანამედროვე ქართული ლიტერატურისადმი ისეთივე დიდია ამჟამად ევროპაში, როგორც კლასიკის მიმართ. ჩვენთან როდემდე უნდა მიიჩნეოდეს „კაი ტონად“ თანამედროვე ხელოვნების აბუჩად აგდება?).

ამ ყველაფრის სანაცვლოდ, განვითარებულ ქვეყნებში მწერლებისგან უპირობო მორჩილებას, ხელისუფლებისადმი ლოიალობასა და კონფორმიზს ცხადია არ ითხოვენ. ყველა მოაზროვნე ადამიანს კარგად ესმის, რომ მსგავსი ცნებები სტალინისა და გორკის ეპოქის ჯოჯოხეთში უნდა დარჩეს სამუდამოდ. ოღონდ სანამ ეს მოხდება, ნაცემი და შეურაცხყოფილი მოქალაქის წინაშე პასუხისმგებლობა უნდა იგრძნოს ყველამ, ვისაც ამ ცუდ საქმეში თავისი წილი უდევს. თორემ ჩვენი დროის დაუსჯელი ჯალათებიც თავს ისე გაიმართლებენ, როგორც სოცრეალიზმის პირანიები სიბერის ჟამს, – რა გვექნა, ძმაო, დრო იყო ასეთიო.

როგორ ჩავატაროთ ქიმიის პირველი გაკვეთილი ისე, რომ საგნის გაცნობისთანავე დავაინტერესოთ მოსწავლეები? რომელი მეთოდებისა და ხერხების გამოყენებაა მიზანშეწონილი მათი აზროვნებისა და ყურადღების გააქტიურებისთვის. როგორ გავუღვივოთ მათ საგნის შესწავლის სურვილი? შეეცადეთ საინტერესოდ წარმართოთ გაკვეთილი – ახალ საგანზე შექმნილი პირველი შთაბეჭდილება ძალზე მნიშვნელოვანია!

პირველი გაკვეთილის ძირითადი მიზანია, გააცნოთ მოსწავლეებს ქიმიისა და მისი განვითარების ისტორია, შეუქმნათ ამ მეცნიერებაზე პირველი შთაბეჭდილება. მოახდინოთ ნივთიერებების შესახებ მოსწავლეთა ცოდნის განახლება; დაიწყოთ ნივთიერებათა თვისებებზე და მათ გარდაქმნებზე წარმოდგენის ფორმირება; განავითაროთ მათში, ლოგიკური აზროვნების ანალიტიკური უნარები. ყოველივე ეს არასტანდარტულად შეგიძლიათ განახორციელოთ, მაგალითად, სთხოვოთ უფროსკლასელებს, მონაწილეობა მიიღონ საგაკვეთილო პროცესში. მოდით, განვიხილოთ ასეთი გაკვეთილის „სცენარი“.

აღჭურვილობა:

ბარათები, რომლებზეც ნივთიერებათა ფორმულები და ქიმიური რეაქციებია გგამოსახული, ქიმიური ჭიქები, ბრტყელძირიანი კოლბები, მუქი ფერის შუშის ჭურჭელი, ასანთი, მშრალი საწვავი, სადემონსტრაციო მაგიდა, ტიგელის მომწერები, ცხვირსახოცი, ფაიფურის ტიგელი, ლითონებისა და პლასტმასების კოლექცია.

ნივთიერებები: ახლადდამზადებული კალიუმის იოდიდი და ტყვიის აცეტატი, ფენოფტალეინი, კალცინირებული სოდა, ნატრიუმის ჰიდროსულფატი, ეთანოლი, ნორსულფაზოლის აბები, ამონიუმის დიქრომატი.

გაკვეთილის მსვლელობა:

1. მასწავლებლის შესავალი სიტყვა:

არსებობს მეცნიერება, რომლის გარეშეც შეუძლებელია ყველაზე ფანტასტიური პროექტებისა და ზღაპრული ოცნებების განხორციელება. ეს გახლავთ ქიმია, რომელიც არაერთ ისეთ საოცრებას ინახავს, რომ მის წინაშე მსოფლიოს საუკეთესო მეზღაპრეთა ფანტაზიებიც კი უფერულდება. როგორც ზღაპარში გადაიქცევა ბაყაყი პრინცესად, ისე გარდაქმნის ქიმია გრაფიტს ბრწყინვალე ალმასად, ქაღალდს ანიჭებს ლითონის სიმტკიცეს, ლითონს კი მეხსიერებით აჯილდოებს. ამაოდ არ უწოდებენ მას ჯადოქარს – ის გვკვებავს, გვაცმევს, გვკურნავს, გვირეცხავს, მოგვაპოვებინებს სასარგებლო წიაღისეულს, მას ავყავართ კოსმოსში და ჩავყავართ ოკეანის სიღრმეებში. ყოველი ჩვენგანი ყოველდღიურად, სახლიდან გაუსვლელად ვახორციელებთ ქიმიურ რეაქციებს, ისე, რომ წარმოდგენაც არ გვაქვს: ასანთით ვანთებთ გაზქურას, ვამზადებთ საკვებს, ვრეცხავთ სარეცხს და ა.შ. თვით ადამიანის ორგანიზმიც დიდ ქიმიურ საწარმოს წარმოადგენს, რომელშიც ყოველწუთიერად უამრავი ქიმიური რეაქცია და გარდაქმნა მიმდინარეობს.

დღეს ამ საოცარ მეცნიერებასთან თქვენი პირველი შეხვედრა და გაცნობა შედგება.

ცოდნის აქტუალიზება

მასწავლებელი: რა იცით ახალი საგნის შესახებ?

უკვე შესწავლილ რომელ სასკოლო საგანთანაა ახლოს ქიმია?

როგორ ფიქრობთ, არის თუ არა ქიმია მეცნიერება? რატომ თვლით ასე?

ქიმია – ეს საჭირო მეცნიერებაა, რომლის ცოდნაც შემდგომში თქვენს პროფესიებში გამოგადგებათ?

პასუხების შემდეგ ხდება მათი კორექტირება.

მოსწავლეები რვეულებში ინიშნავენ გაკვეთილის თარიღს, თემას (პრეზენტაციის სლაიდიდან), ქიმიის საგნის განმარტებას: ქიმია საბუნებისმეტყველო მეცნიერებაა ნივთიერებების, მათი ფიზიკურ-ქიმიური თვისებების, გარდაქმნებისა და გამოყენების კანონზომიერების შესახებ.

გავარჯიშება:

მასწავლებელი: ქიმია, თქვენთვის ჯერ უცხო და ახალი მეცნიერებაა, მაგრამ ჩანს, რომ უკვე ბევრი რამ იცით სხვა საგნებიდან და საკუთარი ცხოვრებისეული გამოცდილებიდან. ახლა ამაში თავად დარწმუნდებით ჩემს კითხვებზე პასუხების გაცემისას. დაიცავით შემდეგი წესები: ერთმანეთს არ შეაწყვეტინოთ საუბარი, პატივი ეცით სხვის აზრს, შეძელით ღირსეულად წაგება.

კითხვარი – „ჩვენ ეს უკვე ვიცით!“

1. რატომ ვუბერავთ ასანთს, როცა მისი ჩაქრობა გვსურს? (ამოსუნთქულ ჰაერში ნახშირორჟანგის შემცველობაა, რომელიც ხელს უშლის წვას).
2. რატომ არ შეიძლება ცეცხლმოკიდებული ბენზინის წყლით ჩაქრობა? (ბენზინი წყალზე მსუბუქია, არ ერევა მას და წყლის ზედაპირზე წარმოქმნის აპკს).
3. როგორ გავაძვრინოთ წყალი ბადეში, ისე, რომ წვეთიც არ დაგვეღვაროს? (გავყინოთ.)
4. რომელ წყალშია შეუძლებელი დახრჩობა? რატომ? ამის რა მაგალითი ვიცით? (მარილიან წყალში, მკვდარი ზღვა)
5. 1 კგ. რკინის მოცულობა მეტია თუ 1 კგ. ბამბისა? (ბამბის მოცულობაა მეტი, რადგან მას ნაკლები სიმკვრივე აქვს).
6. 1 გრ. რომელი ლითონისაგანაა შესაძლებელი 2,5 კმ. სიგრძის მავრთულის გაჭიმვა ან ამ 1 გრ.-ის გაბრტყელება ისე, რომ დაახლოებით 4 მ. სიგანის ფირფიტა მივიღოთ? (ოქროსგან).
7. შესაძლებელია თუ არა, მხოლოდ ნახევარი ოთახის ჰაერით შევსება? (არა, რადგან ჰაერი მთელს მოცულობაზე ნაწილდება).
8. რომელი ლითონის ნაერთები განაპირობებენ, პლანეტა მარსის წითელ ელფერს? როგორაა ეს ლითონი დაკავშირებული ფერთან? (ეს ლითონია რკინა, მისი ნაერთები ანიჭებენ წითელ შეფერილობას ჩვენს სისხლს, სახეზე ალმურიც მასთანაა დაკავშირებული).

ყველა ჩამოთვლილი კითხვის დასმა აუცილებელი არაა. ეს დამოკიდებულია იმ დროზე, რომელიც მათ პასუხებისთვის დასჭირდებათ.

ამის შემდეგ გაკვეთილს განაგრძობენ მე-9 კლასის მოსწავლეები საკუთარი პრეზენტაციით. ისინი გიამბობენ ქიმიის მეცნიერების განვითარების ისტორიას, ნახავთ არაერთ საინტერესო ცდას. გაკვეთილის ბოლოს კი, ვიქტორინის კითხვებზე პასუხის გაცემის შემდგომ თქვენ მოიპოვებთ იმ ექსპრესის ბილეთებს, რომელიც გაგაქროლებთ პლანეტა „ქიმია-8-ის“ თვალუწვდენელ სივრცეში.

1. II. ახალი მასალის შესწავლა, ცდების დემონსტრირება.

პირველი წამყვანი.

მე-8-ე კლასიდან თქვენ იწყებთ ახალი საგნის, ქიმიის შესწავლას. ეს არის მეცნიერება ნივთიერებათა და მათ გარდაქმნათა შესახებ. ყველა ნივთიერება, რომელიც ჩვენ ირგვლივაა, შედგება ქიმიური ელემენტებისაგან, რომლებიც დღეისათვის 113-ზე მეტია. სხვადასხვა ელემენტების ატომები, შეერთებისას წარმოქმნიან 20 მილიონზე მეტ ნივთიერებას.

მათი თვისებების ცოდნა აუცილებელია, რათა შევძლოთ მათივე გამოყენება. ჩვენი შორეული წინაპრები აფასებდნენ ქვის სიმტკიცეს და მას სანადირო და სამუშაო იარაღების დასამზადებლად  იყენებდნენ. ზოგიერთ ნივთიერებას თქვენ უკვე იცნობთ: რკინა, ალუმინი, წყალი, ცარცი, შაქარი, ჟანგბადი, ნახშირორჟანგი, ეთილის სპირტი, წყალბადის ზეჟანგი, პლასტმასი, მინა და სხვა (ახდენენ ლითონებისა და პლასტმასების კოლექციის დემონსტრირებას). არა მხოლოდ დედამიწაზე, არამედ მთელ სამყაროში ნივთიერებები ერთი და იმავე ელემენტებისაგან შედგება, რომლებიც მეცნიერებმა ჩვენს პლანეტაზე ერთმანეთის მიყოლებით აღმოაჩინეს.

ქიმიის გაკვეთილებზე თქვენ გაეცნობით ბევრ საინტერესო მასალას ელემენტების შესახებ. დღეს კი ჩვენ გვსურს, მოკლედ გაგაცნოთ ქიმიის განვითარების ისტორია.

მოსწავლე:

როგორც წესი, ქიმიის ისტორიკოსები მისი განვითარების შემდეგ ძირითად ეტაპებს გამოყოფენ:

1. პრეალქიმიის პერიოდი: ჩვენს ერამდე III საუკუნე. ამ პერიოდში ნივთიერებების შესახებ თეორეტიკული და პრაქტიკული ცოდნის ასპექტები, ერთმანეთისაგან შედარებით დამოუკიდებლად ვითარდებოდნენ. ნივთიერებების თვისებების წარმომავლობას განიხილავდა ანტიკური ნატურფილოსოფია, მათზე პრაქტიკული ოპერაციები სახელოსნო ქიმიის პრეროგატივას წარმოადგენდა.
2. ალქიმიის პერიოდი: III – XVII ს.ს. თავის მხრივ მას სამ პერიოდად ჰყოფენ – ალექსანდრიული (ბერძნულ-ეგვიპტური), არაბული და ევროპული ალქიმია. ეს ფილოსოფიური ქვის ძიების პერიოდია, რომელიც მნიშვნელოვანი იყო ლითონების ტრანსმუტაციისათვის. სწორედ ამ დროს დაიწყო ექსპერიმენტული ქიმიის ჩასახვა და ნივთიერებებზე გარკვეული ცოდნის დაგროვება. ალქიმიური თეორია, რომელიც ეფუძნებოდა წარმოდგენებს ანტიკური ფილოსოფიის ელემენტების შესახებ, მჭიდრო კავშირში იყო ასტროლოგიასა და მისტიკასთან. ქიმიურ-ტექნიკურ „ოქროს მზადებასთან“ ერთად, ალქიმიური პერიოდი მნიშვნელოვანია მისტიკური ფილოსოფიის უნიკალური სისტემის შექმნითაც.
3. გაერთიანების (ფეხზე დადგომის) პერიოდი: XVII – XVIII ს.ს. ქიმიის, როგორც მეცნიერების აღორძინების პერიოდში, მოხდა მისი სრული რაციონალიზაცია. ის გათავისუფლდა ელემენტებზე, როგორც გარკვეული ხარისხის მატარებლებზე, ნატურფილოსოფიური და ალქიმიური შეხედულებებისგან. ნივთიერებებზე პრაქტიკული ცოდნის გაფართოების კვალდაკვალ დაიწყო ქიმიურ პროცესებზე ერთიანი ხედვის ჩამოყალიბება და ექსპერიმენტული მეთოდის სრულად გამოყენება. ქიმიური ევოლუციის ამ პერიოდმა, საბოლოოდ დასრულებული სახე მისცა ქიმიას, როგორც დამოუკიდებელ (თუმცა სხვა საბუნებისმეტყველო დარგებთან მჭიდრო კავშირში მყოფ) მეცნიერებას, რომელიც ექსპერიმენტულად შეისწავლიდა ნივთიერებათა შედგენილობასა და აგებულებას.
4. რაოდენობრივი კანონების პერიოდი (ატომურ-მოლეკულური თეორიის პერიოდი): 1789 – 1860 წ.წ. რაოდენობრვი კანონების პერიოდი ისტორიაში აღინიშნა, როგორც მთავარი რაოდენობრივი კანონზომიერების – სტექიომეტრიული კანონების აღმოჩენითა და ატომურ-მოლეკულური მოძღვრების ფორმულირებით, რამაც ქიმია საბოლოოდ აქცია ზუსტ მეცნიერებად, რომელიც არამხოლოდ დაკვირვებებს, არამედ გათვლებსაც ეფუძნება.
5. კლასიკური ქიმიის პერიოდი: 1860წ. – XIXს. დასასრული. ეს პერიოდი ხასიათდება, მეცნიერების განვითარებისკენ სწრაფვით: შეიქმნა  ქიმიურ ელემენტთა პერიოდულობის სისტემა, ვალენტობის თეორია და მოლეკულის ქიმიური აგებულების, სტერეოქიმია, ქიმიური თერმოდინამიკა და კინეტიკა. ბრწყინვალე წარმატება მოიპოვა გამოყენებითმა არაორგანულმა ქიმიამ და ორგანულმა სინთეზმა. ნივთიერებებსა და მათ თვისებებზე იმ დროისათვის დაგროვილ ცოდნასთან დაკავშირებით დაიწყო ქიმიის დიფერენციაცია – მისი ცალკეული განშტოებების გამოყოფა, რომლებიც დამოუკიდებელ მეცნიერებების სახეს იღებდნენ.

თანამედროვე პერიოდი:  ХХ ს. დასაწყისიდან დღემდე. ХХ ს. დასაწყისში, რევოლუცია მოხდა ფიზიკაში: მატერიაზე ცოდნის სისტემა, რომელიც ნიუტონის მექანიკის კანონებს ეფუძნებოდა, ჩაანაცვლა კვანტური და ფარდობითობის თეორიებმა. ატომის ხლეჩის დადგენამ და კვანტური მექანიკის შექმნამ ახლებური შინაარსი შესძინეს ქიმიის ძირითად წარმოდგენებს. ამ პერიოდში ფიზიკაში მიღწეულმა წარმატებებმა შესაძლებელი გახადა ელემენტებისა და მათი თვისებების პერიოდულობის გაგება, სავალენტო ძალების ბუნების ახსნა და ატომთა შორის ქიმიური კავშირის თეორიის შექმნა. პრინციპულად ახალი ფიზიკური  კვლევის მეთოდებმა, ქიმიკოსებს მანამდე წარმოუდგენელი შესაძლებლობები მისცა ნივთიერებების შედგენილობის, სტრუქტურისა და რეაქციის უნარიანობის შესასწავლად. ამ ყველაფერმა, სხვა მიღწევებთან ერთად, განაპირობა ბიოქიმიის ბრწყინვალე წარმატებები, წინა საუკუნის მეორე ნახევარში – დნმ-ისა და ცილების აგებულების დადგენა, ცოცხალი ორგანიზმის უჯრედების ფუნქციონირების მექანიზმის შესწავლა.

მეორე წამყვანი:

ქიმიის სამშობლო ეგვიპტეა. სახელწოდება „ქიმია“ მომდინარეობს სიტყვიდან ქემი ან ქუმა (შავი) – ასე უწოდებდნენ ძველი ეგვიპტელები საკუთარ სამშობლოს. ამდენად, სიტყვა „ქიმია“ ნიშნავს ეგვიპტურ ხელოვნებას, რომელიც კავშირში იყო სხვადასხვა მინერალებთან და მეტალებთან. ქიმია ღმერთების მეცნიერებად ითვლებოდა. ის ქურუმთა ხელში იყო და არახელდასმულთათვის საიდუმლოს წარმოადგენდა.

შემდეგ არაბებმა სიტყვა „ქიმიას“, მათი ენისათვის დამახასიათებელი სუფიქსი „ალ-“ დაამატეს, ასე გაჩნდა ტერმინი „ალქიმია“ და,  შესაბამისად, „ალქიმიკოსი“. ამჟამად, ალქიმიად იწოდება IV ს.-დან XVI ს.-მდე ქიმიის განვითარების პერიოდი. ალქიმიკოსთა კვლევები მიმართული იყო „ფილოსოფიური ქვის“ აღმოჩენისკენ, რომელიც, მათი ვარაუდით, ნებისმიერ მეტალს ოქროდ აქცევდა. მეფეებს საკუთარ კარზე ჰყავდათ ალქიმიკოსები, რათა მათ ოქრო მიეღოთ. ვნახოთ როგორ მუშაობდნენ ალქიმიკოსები

ალქიმიკოსი:

მე წარმოგიდგენთ „წყლის ოქროდ გადაქცევის“ ცდას. ერთ ქიმიურ ჭიქაში მოთავსებულია კალიუმის იოდიდის ახლად მომზადებული ხსნარი, მეორეში – ტყვიის აცეტატის ხსნარი. ორივე ხსნარი გადაგვაქვს დიდი ტევადობის ქიმიურ ჭიქაში. მიმდინარეობს მკვეთრი ყვითელი ფერის მქონე ტყვიის იოდიდის გამოლექვა (ბარათზე დაწერილ ქიმიურ რეაქციას ანახებენ).

2KI + Pb(CH3COO)2 = PbI2 + 2KCH3COO.

– შემდეგ გაკვეთილებზე, თქვენ შეიტყობთ, თუ რას ნიშნავს, ქიმიური ტოლობების მსგავსი ჩანაწერები.

მესამე წამყვანი:

ალქიმიკოსებმა, ბევრი ცდის მიუხედავად, მაინც ვერ შეძლეს მეტალის ოქროდ გარდაქმნა. ალქიმია ბევრ ქვეყნებში აიკრძალა და ალქიმიკოსებს, როგორც ჯადოქრებს, კოცონზე წვავდნენ. შეუძლებელია მეცნიერების აკრძალვა. მეცნიერებმა, სახელწოდებიდან ამოიღეს სუფიქსი „ალ-“ და მივიღეთ ახალი დასახელება – ქიმია, რომელიც დღემდე მოჰყვება, და შეისწავლის ჩვენ გარშემო სამყაროში არსებულ ნივთიერებებს, მათ თვისებებსა და მათში მიმდინარე გარდაქმნებს. დღეისათვის ქიმიური წარმოების პროდუქტები ჩვენი ყოველდღიურობის ძირითადი შემადგენელია. ქიმიური კვლევები მიმდინარეობენ ფაბრიკა-ქარხნებში, ლაბორატორიებში და ა.შ. ყველა სკოლაშია ქიმიის კაბინეტი და, შესაბამისად, ლაბორატორია.

ახლა გავეცნოთ ზოგიერთ ნივთიერებასა და მათ გარდაქმნებს.

პირველი ლაბორანტი:

– მე წარმოგიდგენთ წყლის ჟოლოს სიროპად გარდაქმნის პროცესს.

ამ ცდის ჩასატარებლად დაგვჭირდება ოთხი ქიმიური ჭიქა და მუქი მინის წყლის ჭურჭელი. პირველ ჭიქაში მოთავსებულია ფენოფტალეინი, მეორეში – ნატრიუმის კარბონატი, მეოთხეში – ნატრიუმის ჰიდროსულფატი, მუქ ჭურჭელში – წყალი, მესამე ჭიქა კი ცარიელია. შემდეგ ჭიქებიდან წყალს გადავღვრით მუქ ჭურჭელში. ბოლო ჭიქას კი ვიტოვებთ საკონტროლოდ. ჭიქებში ისევ ჩამოვასხამთ დიდ ჭურჭელში არსებულ ხსნარს. შეხედეთ: ხსნარმა მკვეთრი ჟოლოსფერი მიიღო, თითქოს ვაჟინს დაემსგავსა! ჩავაბრუნოთ „ვაჟინი“ დიდ ჭურჭელში და იმ წყალს შეურიოთ, რომელიც ბოლო ჭიქაში გვაქვს. ისევ ჭიქებში ჩამოვასხათ და დავინახავთ, რომ ხსნარი ისევ წყლად იქცა. თითქოს საოცრებაა, მაგრამ არა, უბრალოდ ერთ ჭიქაში ფენოფტალეინი იყო, მეორეში კი ტუტე გარემოს მქონე ხსნარი. მათი შერევით ხსნარი ჟოლოსფერი ხდება. დაიმახსოვრეთ: ფენოფტალეინი ტუტე გარემოში ყოველთვის ჟოლოსფერია! შეფერილობა რომ გაქრეს, მე დავამატე მჟავა გარემოს მქონე ხსნარი, რომელმაც გაანეიტრალა ტუტე და ხსნარი გაუფერულდა.

– დაასახელეთ ის ქიმიური ნივთიერებები, რომლებიც ამ ცდისას გამოვიყენეთ.

მეორე ლაბორანტი:

ბევრ თქვენგანს ალბათ უყვარს ფანტასტიკის ჟანრი. ახლა თქვენ იხილავთ, როგორ იბადება ჭუპრიდან გველი (ისმის მუსიკა, იწყება ცდის დემონსტრირება, რომელსაც „ფარაონის გველი“ ეწოდება).

ცდის აღწერა:

მშრალი საწვავის აბი დავაქუცმაცოთ და კონუსურად მოვათავსოთ სადგამზე. კონუსის წვერზე დავადოთ ნორსულფაზოლის სამი აბი. მოვულიდოთ ასანთით და მეტალის წკირით გავასწოროთ „გველები“, რომლებიც გამოძვრებიან. ცდის დასრულებისას ცეცხლი პლასტმასის ხუფით  ჩავაქროთ.

პირველი ლაბორანტი:

– ახლა ცხვირსახოცს ხელში ავიღებ, წყაროს წყლით დავასველებ და ასანთის ალზე დავწვავ. (ახდენს ცდის დემონსტრირებას, სახელწოდებით – „ცხვირსახოცი, რომელიც არ იწვის“).

ცდის აღწერა:

ცხვირსახოცი წყალში გაავლეთ, ოდნავ გაწურეთ და გაჟღინთეთ სპირტით. ტიგელის მომჭერით დაიკავეთ მისი ერთი ბოლო და გაჭიმული ხელით ალი ქსოვილთან მიიტანეთ. სპირტი მაშინვე აალდება და იქმნება შთაბეჭდილება, თითქოს ქსოვილი იწვის. წვა სრულდება და ცხვირსახოცი უვნებელი რჩება, რადგან ნოტიო ქსოვილის აალების ტემპერატურა გაცილებით მაღალია, ვიდრე სპირტისა.

C₂H₅OH + 3O₂ = 2CO₂ + 3H₂O.

– დაასახელეთ ნივთიერება, რომელიც ხელს უწყობს სუნთქვისა და წვის პროცესებს. რა იცით ამ ნივთიერების თვისებებზე?

მეორე ლაბორანტი:

– ჩვენი შეხვედრის დასასრულ მე გაჩვენებთ ცდას, რომელსაც ეწოდება „ვულკანი“. უწინ ვულკანი ვეზუვი პომპეას ფერფლით ფარავდა ქალაქ. (კვლავ ირთვება მუსიკა და იწყება ცდის დემონსტრირება).

ცდის მსვლელობა

კონუსური კოლბის ყელზე მოათავსეთ ტიგელი ან ფაიფურის ჭიქა. კოლბა შეგიძლიათ პლასტელინით დაფაროთ და მთას დაამსგავსოთ, ან დაამზადოთ ამაღლებული მაკეტი. კოლბას ან მაკეტს, დაუფინეთ ქაღალდი, რათა ქრომის (|||) ოქსიდი შეაგროვოთ. თიგელში ან ჭიქაში მოათავსეთ ამონიუმის დიქრომატი, რომელიც სპირტითაა დანამული. „ვულკანი“ კაშკაშა ალით ინთება, ეს ეგზოთერმული რეაქციაა და აქტიურად მიმდინარეობს. აზოტთან ერთად ქრომის ოქსიდის გავარვარებული ნაწილაკები იფრქვევა. თუ სინათლეს ჩავაქრობთ, ვულკანის ამოფრქვევას მოგვაგონებს, როცა კრატერიდან გავარვარებული ლავა ამოხეთქავს (აჩვენებენ ქიმიური რეაქციის ჩანაწერს ბარათზე).

(NH₄)2Cr₂O₇ = N2 + Cr₂O₃ + 4H₂O.

(შეაგროვეთ ქრომის (|||) ოქსიდი სხვა ცდებისთვის).

მასწავლებელი:

– აი, რამდენი საინტერესო ქიმიური გარდაქმნის მოწმენი გახდით დღევანდელ გაკვეთილზე. ქიმიურ რეაქციაზე მსჯელობა, მისი მახასიათებლებითაა შესაძლებელი – ნივთიერების ფერის ცვლილება, სუნის წარმოქმნა, გამოლექვა, სინათლის ან სითბოს გამოყოფა, აირადი ნივთიერების წარმოქმნა.

– წარმოდგენილი ცდების მიხედვით, ქიმიური რეაქციის რომელი მახასიათებლები შეგიძლიათ დაასახელოთ?

III. ვიქტორინა მოსწავლეთათვის.

მასწავლებელი: აბა როგორ ფიქრობთ, მოგხიბლათ ქიმიამ თავისი საოცრებებით? ახლა შეეცადეთ უპასუხოთ ვიქტორინის შეკითხვებს.

ვიქტორინის კითხვები:

1. დედამიწაზე ყველაზე გავრცელებული ნივთიერება? (წყალი).
2. წყალში არ იძირება, ცეცხლში არ იწვის, მხოლოდ ნულ გრადუსზე დაბალ ტემპერატურაზე არსებობს. რა არის? (ყინული).
3. დაასახელეთ ლითონი, რომელიც ითახის ტემპერატურაზე თხევადია. (ვერცხლისწყალი).
4. ამ აირის გარეშე შეუძლებელია ცხოველებისა და ადამიანების ცხოვრება, მისი სახელი ბავშმაც კი იცის (ჟანგბადი).
5. მსოფლიოში ცნობილი ვარ, რბილი ვარ და მსუბუქი ვარ, მეცამეტე ბინაში დავბინავდი მბრწყინავი (ალუმინი).
6. ეს აირი ქუხილისას წარმოიქმნება, მას ფიჭვნარშიც ვხვდებით, სადაც სუნთქვა გვიადვილდება, წყალში მისი გემო საერთოდ არ იგრძნობა, მაგრამ კარგად აკეთებს დეზინფექციას. რა არის? (ოზონი).
7. ამ ნივთიერებას, ჩვენი წინაპრები სიკვდილ-სიცოცხლის გამგებელს უწოდებდნენ. მას ღმერთებს სწირავდნენ და ზოგჯერ თავადაც ეთაყვანებოდნენ, როგორც ღვთაებას. ის სიმდიდრის, ძალაუფლების და მედგრობის საზომი იყო. სილამაზისა და ახალგაზრდობის მფარველად ითვლებოდა. ფართოდ გამოიყენებოდა ყოფა-ცხოვრებაში, კერძოდ, კულინარიაში, ტყავის დამუშავებასა და ტექსტილის წარმოებაში და სხვა. რომელ ნივთიერებაზეა საუბარი? (საკვები მარილი).
8. ძველი ეგვიპტელები მას „ვააეპერეს“ უწოდებდნენ, რაც „ცით მოვლენილს“ ნიშნავდა; ძველი კოპტები კი „ზეციურ ქვას“ უწოდებდნენ. მისგან დამზადებული ნივთები ოქროზე ძვირად ფასობდა. მხოლოდ ძალიან მდიდრებს ჰქონდათ მისგან დამზადებული სამკაული. ამ ნივთიერების სახელი ეწოდა საუკუნეს. ის პლასტიური და რბილი მეტალია… (რკინა).

• ყველა კითხვას სწორად უპასუხეთ, ყოჩაღ!
• ახლა უკვე, რომელი ქიმიური ნივთიერებების დასახელება შეგიძლიათ?

1. გაკვეთილის შედეგების შეჯამება.

მასწავლებელი: შეძლეს თუ არა ჩემმა თანაშემწეებმა თქვენი დარწმუნება, რომ ქიმია ძალიან საინტერესო მეცნიერებაა? რომელი ცდები შეგიძლიათ გაიმეოროთ სახლის პირობებში, რათა თქვენი ახლობლები გააოცოთ? რაც მთავარია, არ დაგავიწყდეთ უსაფრთხოების წესები.

უნდა აღინიშნოს, რომ ქიმია, ერთ-ერთი რთული მეცნიერებაა საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა შორის. მილიონობით ნივთიერება, ეს ნიშნავს მილიონობით ქიმიურ ფორმულასა და რეაქციას, უამრავ კანონსა და კანონზომიერებას. თქვენ მოგიწევთ მათი შესწავლა, რადგან ქიმიის კანონები ეს იგივე სამყაროს კანონებია. ყველა თქვენგანს, ვინც გადაწყვეტს, ამ მეცნიერებას მიუძღვნას თავი, შესაძლებლობა ეძლევა საკუთარი წვლილი შეიტანოს ბუნების საიდუმლოებათა გახსნაში, ახალი, ბუნებაში არარსებული ნივთიერებებისა და მასალების აღმოჩენაში.

სასწავლო წლის მანძილზე, ჩვენ თანდათანობით  დავიპყრობთ პლანეტას „ქიმია-8“, რომელსაც საკუთარი ცოდნით დავეუფლებით. წარმატებებს გისურვებთ და გზას დაგილოცავთ ამ რთულ, მაგრამ საინტერესო მოგზაურობაში!

1. საშინაო დავალება:

სახელმძღვანელოდან: თემები – ქიმიის საგანი, ნივთიერებები, ნივთიერებათა გარდაქმნები.

სურვილისამებრ, ქიმიის ისტორიიდან თემების მომზადება: „ძველესი ხალხების ქიმიური ცოდნა“,  „ალქიმია“,  „პრაქტიკული ქიმია საქართველოში“.

თქვენი გაკვეთილები საინტერესო და შთამბეჭდავი რომ იყოს, მუდმივად მოიძიეთ ახალი ინფორმაციები, უცნაური და საინტერესო ფაქტები ყველა თემასთან დაკავშირებით, რომლებიც სახელმძღვანელოში არაა მოცემული. გააოცეთ თქვენი მოსწავლეები და თქვენც გაოცდით მათთან ერთად!

წყარო:

1. https://sharemylesson.com/subject/chemistry
2. https://study.com/academy/topic/introduction-to-chemistry-lesson-plans.html
3. https://www.pinterest.com/explore/chemistry-lessons/
4. https://him.1september.ru/article.php?ID=201000604
5. https://numi.ru/fullview.php?id=12523