სასწავლო პროცესში საგანმანათლებლო და შემეცნებითი საქმიანობის გააქტიურების მიზნით თამაშები უფრო მეტად გამოიყენება. როგორც პრაქტიკა გვიჩვენებს, მზა ცოდნის გადაცემა ყოველთვის არ იწვევს მოსწავლეებში მოტივაციას, ვერ აღვივებს ანალიზის უნარს. სწავლების ორგანიზაციისთვის სრულიად განსხვავებული მიდგომაა საჭირო, ზოგადად იცვლება მასწავლებელსა და მოსწავლეებს შორის ურთიერთკავშირი და ურთიერთქმედების სისტემა. პედაგოგი მოსწავლეებისთვის მხოლოდ ცოდნის წყარო აღარ არის, იგი გახდა კონსულტანტი, რომელიც ხელმძღვანელობს მოსწავლეების შემეცნებით საქმიანობას, იგი მიზნად ისახავს პრობლემების გადაჭრას. მოსწავლე არის საგანმანათლებლო პროცესში აქტიური მონაწილე. იგი თავად ქმნის მიზანს, ახდენს პრობლემების იდენტიფიცირებას, ინფორმაციის გაანალიზებას, კრიტერიუმების განვითარებას და სახავს პრობლემების გადაჭრის გზებს. მოსწავლე ხდება სასწავლო პროცესის ძირითადი ფიგურა, რაც სწავლებას მართლაც მოსწავლეზე ორიენტირებულს ხდის.

როლური თამაშის დაგეგმვა მომზადების ყველაზე მნიშვნელოვანი ეტაპია, როდესაც წყდება,  როგორ  გათამაშდეს იდეა ან სიტუაცია. ამისათვის მასწავლებელმა უნდა შეარჩიოს კონკრეტული მასალა, რომელზეც სიტუაცია დაიდგმება, გამოკვეთოს მოსწავლეთა როლი, უზრუნველყოს “რეკვიზიტები”, რესურსები.

თავისუფალი “ატმოსფეროს” შესაქმნელად, მასწავლებელმა უნდა გამორიცხოს ცენზურა და კრიტიკა და თავადაც უნდა მიიღოს მონაწილეობა.

მოსწავლეებს როლური თამაშის შესახებ ინფორმაცია შეიძლება  მიეწოდოთ როგორც კლასში გაკვეთილზე, ასევე წინასწარ. ეს უკანასკნელი ვარიანტი უფრო მეტად სასურველია, ვინაიდან ამ შემთხვევაში მოსწავლეები არ დაკარგავენ დროს გაკვეთილზე.

მასწავლებელმა უნდა აუხსნას მონაწილეებს თამაშის თავისებურებები, ჩატარებისა და განხილვის წესები. ყურადღება მიაქციოს როლური თამაშის შეფასების კრიტერიუმებს, იმის გათვალისწინებით, რომ მონაწილეები, ძირითადად, მცირე ჯგუფებში მუშაობენ და თამაში თითქმის შეჯიბრებითობის ხასიათისაა.

ბევრ ქვეყანაში სიმულაციური თამაშები გეოგრაფიის გაკვეთილებზე პრიორიტეტულია. ხშირად იმიტირებული თამაშები საკმაოდ კომპლექსურია, რომელიც დაკავშირებულია ბუნებრივ და სოციალურ-ეკონომიკურ პროცესებთან. მაგალითად ინგლისურ სკოლებში არის თამაში “საძოვრები”, რომელშიც მოსწავლეებმა მთელი რიგი რაოდენობრივი პარამეტრების საშუალებით უნდა გამოთვალონ ოპტიმალური დატვირთვა გარემოზე მეცხოველეობის განვითარებისას, რათა არ გამოიწვიოს მცენარეული საფარის დაზიანება, რომელიც შეუქცევადი პროცესია.

კანადის მოსწავლეთა თამაში “რკინიგზის პიონერები” არის ტრანსკანადური სარკინიგზო მაგისტრალის მშენებლობის სიმულაცია, სადაც მითითებულია დანიშნულების სავარაუდო პუნქტები.  იგი განკუთვნილია 14-16 წლამდე ასაკის მოსწავლეებისათვის. თამაშისთვის მზადდება სპეციალური სქემა, რომელზეც კანადურ ქალაქებს კვადრატების, წრეებისა და სამკუთხედების საშუალებით აღნიშნავენ. წერტილები რუკაზე მიუთითებს ათ საკონტროლო პუნქტს (კვებეკში, მონრეალში, და ა.შ.), სადაც მშენებლებს გარკვეული დაბრკოლებები შეიძლება შეხვდეთ. მზადდება აგრეთვე “შემთხვევის ბარათები”, რომლის დახმარებითაც მოსწავლეები დაძლევენ დაბრკოლებებს. ეს იქნება ჭაობისა თუ უდაბნოს გადაკვეთა, ბუნებრივი კატასტროფები (წყალდიდობა). მასწავლებელი მსაჯის როლშია. გარდა ამისა, თითოეული ჯგუფი კანადის ექვსი სარკინიგზო კომპანიიდან ერთერთს წარმოადგენს. თამაში მთავრდება, როდესაც ერთერთი კომპანია აღწევს საბოლოო დანიშნულების ადგილს.

მეტად გავრცელებულია როლური თამაშები, რომლებშიც სხვადასხვა ცხოვრებისეული სიტუაციის ინსცენირება ხდება.

შემდეგი მაგალითი კარგია გეოგრაფიის, ისტორიის ან ეკოლოგიის გაკვეთილებისთვის. თამაში “დროის ხაზი”, რომელიც მდგრადი განვითარების გააზრებისთვის გამოდგება.

თამაშის განვითარების გეგმა

მონაწილეთა ასაკი – 12 – 17 წელი

1. თემა: ბიოსფეროსა და საზოგადოების განვითარება (დროის ხაზი).
2. მიზანი: დედამიწის არსებობის ხანგრძლივობის დაკავშირება ბიოსფეროსა დ ა ადამიანს შორის; დედამიწის იერსახის შეცვლაში ადამიანის როლის განსაზღვრა.

ტექნოლოგიებისა და მეცნიერების განვითარების გარკვეული პერიოდის განმავლობაში.

3. ამოცანები:

• ბიოსფეროს არსებობის ეტაპების შეფასება მისი წარმოშობიდან ადამიანის გამოჩენამდე;
• მეთოდოლოგიის დემონსტრირება და მომავლის ერთიანი ხედვის ჩამოყალიბება, პროგნოზირებადი აზროვნების განვითარება;
• ადამიანის როლის განსაზღვრა ბუნების შეცვლაში, რათა შეაფასოს ანთროპოგენური ზემოქმედების ნეგატიური და დადებითი მხარეები.

4. თემის მთავარი იდეა: ბიოსფერო ჩამოყალიბდა ათასობით მილიონი წლის განმავლობაში. ტექნიკური პროგრესის მოკლე ისტორიული პერიოდის განმავლობაში კი ბუნება მნიშვნელოვნად განადგურებულია. ადამიანის პასუხისმგებლობის განსაზღვრა ბიოსფეროს შეცვლაში.
5. ძირითადი ცნებები: წარსული, აწმყო, მომავალი, დროის ხაზი, სასურველი მომავლის იმიჯი, მომავლის საერთო ხედვა.

ევოლუცია, მეცნიერულ – ტექნოლოგიური პროგრესი და ა.შ.

6. შედეგი (რა უნდა იყოს მიღწეული გაკვეთილის ბოლოს): მოსწავლეს დროის ხაზის ვიზუალური წარმოდგენა საშუალებას მისცემს გააცნობიეროს, თუ როდის წარმოიშვა ბიოსფერო, რამდენი ხანი ვითარდებოდა და რამდენად ცოტა დრო დასჭირდა მის განადგურებას.

მოსწავლემ უნდა გამოავლინოს  ადამიანის დადებითი და უარყოფითი ზეგავლენა ბუნებაზე (შეიძლებოდა თუ არა ადამიანის განვითარება ბუნების განადგურების გარეშე?).

7. რესურსები:

ძაფის გორგალი სიგრძე 5მ (უკეთესია, ვიდრე 10 მ), მუყაოს ბარათები, რომლებზეც გამოსახულია  დედამიწის, ბიოსფეროსა და კაცობრიობის განვითარების ყველაზე მნიშვნელოვანი ეტაპები და ვადები.

გაკვეთილის პროცესში ბარათები საკმარისი უნდა იყოს   ყველა მონაწილესთვის (20-30 ბარ ათ ი).

ბარათების ნიმუშები:

ა) პლანეტა დედამიწის წარმოშობა – 4.6 მილიარდი წლის წინ.

ბ) ცხოვრების მარტივი ფორმების წარმოქმნა – 4 მილიარდი წლის წინ.

გ) პირველი მწერები – 350 მილიონი წლის წინ.

დ) ცეცხლის გამოყენების დასაწყისი – 200 ათასი წლის წინ.

ე) სამრეწველო რევოლუცია – 250 წლის წინ.

ვ) პირველი კოსმოსური ხომალდი (ადამიანთან ერთად) – 196

8. მომზადება.

დროის ხაზი (ძაფი) უნდა იყოს 4.6 მ. როდესაც მასშტაბი 1მმ – 1 მლნ. წელია, ძაფის სიგრძე შეესაბამება 4.6 მლრდ. წელს. ძაფზე აღინიშნება დასაწყისი და ყოველ ერთ მეტრში კეთდება აღნიშვნები.

თუ ძაფის სიგრძე 10 მეტრია, შეიძლება გავზომოთ 9.2 მ, მაშინ მასშტაბი იქნება 1 მმ – 500 ათასი წელი.

9. გაკვეთილის მიმდინარეობა: მოსწავლეებმა თვალნათლივ უნდა წარმოიდგინონ დრო როგორც ხაზი (ძაფი), რომელზეც წარსულის, აწმყოსა და მომავლის მოვლენებია განლაგებული.

აუხსენით, რომ დედამიწის ისტორია 4,6 მილიარდი წლისაა. შესთავაზეთ გამოთვალონ თუ რა მასშტაბი უნდა მიიღონ, რომ დედამიწის მთელი ისტორია აჩვენონ 4.6 მ სიგრძის ძაფით.

ძაფი ორივე მხრიდან დააფიქსირეთ. მონაწილეებს ბარათები დაურიგეთ. მათ დამოუკიდებლად უნდა განსაზღვრონ ბარათების ადგილი დროის ხაზზე და შემდეგ დაამაგრონ.

გაკვეთილის დასასრულს შეგიძლიათ შემდეგი კითხვები დასვათ:

1. რა დასკვნა შეიძლება გამოვიტანოთ დედამიწის ისტორიას, ბიოსფეროს, კაცობრიობას შორის ურთიერთკავშირის შესახებ? (დედამიწის ისტორიასთან შედარებით კაცობრიობის ისტორია უმნიშვნელოა)
2. რა ცვლილებები განიცადა დედამიწის იერსახემ ადამიანის საქმიანობის შედეგად? (სფეროები, დასახლებები, გზები, ხიდები, კაშხლები, დამბები, ხელოვნური კუნძულები და სხვ.)

გამოყენებული ინტერნეტ გვერდი: https://xn--i1abbnckbmcl9fb.xn

პირველად როდის იწყებ ფიქრს, რომ რაღაც დააშავე, რადგან გოგოდ გაჩნდი?  ვიღაც, მაგალითად, ამ პოსტის ავტორი, შესაძლოა 9 წლის ყოფილიყო, როცა პირველად იფიქრა, რომ ბიჭად დაბადება ჯობდა.

თბილისისთვის უჩვეულო თოვლი, ყველა გარეთაა, მეზობლები, და-ძმა, ბავშვები, დიდები, თოვლის კაცს დგამენ, გუნდაობენ,  გზაზე მანქანები აღარ დადიან, ახლა მოლიპულია და მხოლოდ გოგო-ბიჭები სრიალებენ ჟივილ-ხივილით. საოცარი ღამეა, მერე რა, რომ ოთხმოცდაათიანებია, გარეგანათება არაა და თითქმის ყველა სახლის ფანჯრიდან ჟანგიანი მილია გამოჩრილი, ღუმლის.

დღემდე მახსოვს ის ხელთათმანები, თეთრი, ულამაზესი ნაქარგებით, სიფრიფანა, ვიღაცამ მაჩუქა, აბა, იმ ზამთარში  რას მიშველიდა, ამიტომ მალევე დასველდა და სახლში ასვლა დავაპირე, რომ გამეშრო და სხვა, უფრო ნაცრისფერი და ულამაზო, სამაგიეროდ თბილი ხელთათმანი ჩამომეტანა.

ჩემი სახლის სადარბაზო არაფრით განსხვავდება გარეუბნის ცხრასართულიანი კორპუსების ჭუჭყიანი და ბნელი სადარბაზოებისგან, არც კიბე, პრინციპში.

ზურგს უკან მესმოდა ადამიანის სუნთქვა, კიბეებზე უკან მომყვებოდა, იმ დღის მერე თუ ჩემს ზურგს უკან ნაბიჯების ხმას ვგრძნობ, მოსვენებას ვკარგავ, დღესაც ასეა, დღემდე მომყვება ეს შეგრძნება.

მოკლედ, დეტალები არაა საჭირო, მე მაშინ გადავრჩი – ორი მეზობლის ხმამაღალი საუბარი გავიგონე თუ არა სადარბაზოში, ძალი და ღონე მოვიკრიბე და კიბეებზე შეშლილივით ავვარდი.

ის ბოლო არ ყოფილა. მთელი ჩემი ბავშვობა, მოზარდობა და სტუდენტობა სავსე იყო ამ საშიში აჩრდილებით, ჩემი სახლის კიბეებს ახსოვს ჩემი ბათინკების ბრახაბრუხი, მეოთხე სართულამდე ვერ ვაღწევდი და პირველივე სართულის მეზობლის კარზე ვაბრახუნებდი გამალებით, კიდევ ერთი ჩვევა მაქვს, გიჟივით ავრბივარ სახლში, ფაცხაფუცხით ვარგებ კარს გასაღებს, ვაღებ, შიგნიდან კარგად ვკეტავ და მხოლოდ მაშინ ამოვისუნთქავ. მახსოვს მეტრო, ავტობუსი, უნივერსიტეტის ეზო, მზიურის პარკი, განსაკუთრებით ეს ბოლო, წესით რომ მწვანე  ოაზისი უნდა ყოფილიყო ბავშვებისთვის, სინამდვილეში, იყო ადგილი, სადაც გავლა საშიში იყო.

დღემდე ვფიქრობ, რატომ ვიყავი სამიზნე მე – ხუთოსანი, არაფრითგამორჩეული, ნაცრისფერი თაგვი ორი ზომით დიდი ჯინსებითა და უფროსი ძმის ჯემპრით, სანამ არ მივხვდი, რომ ყველა სამიზნეა. მიზეზი თუ საბაბი მოუფიქრო მოძალადის ქცევას, ოდნავ მაინც დაადანაშაულო მსხვერპლი, დააბრალო  სამოსს, საუბარს, თმას, ტატუს, საყურეს, ღამეს, ქუჩაში მარტო სიარულს და ა.შ და ა.შ. ერთი, დიდი ნაბიჯია მოძალადის გასამართლებლად. არ არსებობს ასეთი მიზეზი, ამ ყველაფერს არ აქვს ლოგიკა!

ასე, რომ ძვირფასო მასწავლებლებო,

დროა, უფრო მეტის დანახვა მოსთხოვოთ  თვალებს, უფრო მეტის გაგონება -სმენას, უფრო მეტი იგრძნოთ და არაფერი გამოგეპაროთ.

მოძალადეს და მსხვერპლს გარეგნობით თუ სამოსით ვერ ამოიცნობთ, სამაგიეროდ, ამოიცნობთ შეშინებული თვალებით, კოორდინაციის პრობლემებით, დაბნეულობით, გულმავიწყობით ან სასტიკი მზერით, დაცინვით…

თუ ასეც ვერ იპოვეთ, ხშირად ისაუბრეთ ამ თემაზე.

არაფერია, მოვაკლოთ რამდენიმე წუთი ქართულ ენასა და ლიტერატურას, ნესტანის წერილის კითხვას თუ შუშანიკის პერსონაჟის ამოცნობას, სამაგიეროდ, ვასწავლოთ ჩვენს გოგონებს, რომ მათი ბრალი არაა, თუ ძალადობისა და დაცინვის მსხვერპლები გახდნენ, ვასწავლოთ გოგონებს, რომ დუმილი ოქროდ მხოლოდ ლიტერატურაში იქცევა და ისიც ზოგან, სიუჟეტს უფრო საინტერესოს ხდის. ცხოვრებაში – პირიქითაა,

ვასწავლოთ, რომ ილაპარაკონ და მოუსმინონ, რომ სწავლა და კითხვა შესანიშნავი იარაღია,  რომ  სპორტიც მშვენიერი საშუალებაა იმისთვის, რომ გაძლიერდე. რომ არ არის აუცილებელი ისეთი იყო, როგორიც სხვების წარმოსახვის ოქროსფერ ჩარჩოს მოუხდები, ისეთი უნდა იყო, როგორც ხარ, რომ ძალიან დიდი ძალაა მათში, რომ ისინი მართავენ თავიანთ ცხოვრებას, რომ თანასწორობის გარეშე ნებისმიერი ურთიერთობა, მეგობრობა თუ ოჯახი თავის მთავარ აზრს კარგავს.

ასწავლეთ პოლიციის, ცხელი ხაზის, ფსიქოლოგის ნომერი, უთხარით, რომ მათ გვერდით ხართ, ეცადეთ გენდონ და  თავიანთი პრობლემები გაგიმხილონ.

ფრთიანი დიდაქტიკური ფრაზები, ანდაზები და აფორიზმები არაფერს გიშველით – შექმენით თანასწორი გარემო თქვენს კლასში, კონკრეტული მაგალითები მოიშველიეთ, ყოფითი, სასიცოცხლო ჩვევები ასწავლეთ.

სამწუხაროდ, პატარა გოგოებისთვის ჩვენი გარემო, ქუჩა, სკოლა ჯერ კიდევ ძალიან საშიშია – ასწავლეთ თქვენს მოსწავლეებს, როგორც გაუმკლავდნენ ყოველდღიურ პრობლემებს. სხვა ყველაფერი მოიცდის!

ამ ლექსის  მხატვრული სამყარო კიდევ ერთხელ გვაჯერებს, რომ ვაჟა-ფშაველა უნივერსალური ხედვისა და აზროვნების პოეტია. მის თვალთახედვაში სამყარო ირეკლება, როგორც მთლიანი, განუყოფელი, ღვთის მიერ შექმნილი, რომლის დაშლა შეუძლებელია. ადამიანის მიერ სამყაროს აღქმაც ასეთი უნდა იყოს, სხვაგვარად ის ვერ შეიმეცნებს იმ კანონზომიერებებს, რომლებიც სიცოცხლის აზრს განაპირობებენ. პოეტი ბუნების საოცარ თანხმიერებაში პოულობს ბედნიერებას:

„ამაზე ტურფა და კარგი

მე სხვა აღარა მგონია!“

ადამიანიც სამყაროს ნაწილია და ამიტომ  საკუთარი თავი ამ სრულყოფილ მთლიანობაში უნდა გაიაზროს, ამაზე უნდა დაასაქმოს გონება, იშრომოს, პირზე ოფლი გადაიდინოს და ჩასწვდეს არსებობის აზრსა და მიზანს:

„ხევი მთას ჰმონებს, მთა – ხევსა,

წყალნი – ტყეს, ტყენი – მდინარეთ,

ყვავილნი – მიწას და მიწა –

თავის აღზრდილთა მცინარეთ

და მე ხომ ყველას მონა ვარ,

პირზედ ოფლ-გადამდინარედ!“

ადამიანი სხვაგვარად თუ მოიქცევა, გაუცხოვდება იმ მადლისა და სიყვარულისაგან, რომელიც კოსმოსის ცალკეულ ნაწილს ერთ „ღვთაებრივ ტაძრად“ ადუღაბებს, სამლოცველოდ, რომელშიც ნებისმიერი რჯულის, რასის, ეთნოსის, კულტურის, წარსულისა და მომავლის ადამიანს თანაბრად შეუძლია მუხლის მოდრეკა და მხურვალე ლოცვა. ეს ლოცვა იმ სიხარულის გაზიარება იქნება, რომელიც სიცოცხლის სიხარულის შეგრძნებიდან იბადება. სწორედ ამაზეა ლექსი „ღამე მთაში“. რადგან ვაჟასთვის „ენა მწერლის სულია“ („ნიჭიერი მწერალი“), იგი მხატვრულ სახეებში შიფრავს სათქმელს, ოღონდ ისე, რომ გულისხმიერ მკითხველს არ გაუჭირდეს მათი დეკოდირება, ახსნა და შემეცნება:

„ლამაზის მთების ასულთა

ხმა ხმისთვის შაუწონია,

მადლი შენ, ყველა ერთმანეთს,

უფალო, დაუმონია“.

ამ  სტრიქონებით იგი წარმოაჩენს, რა წარმოქმნის ბუნების მშვენიერებას, რა უდევს საფუძვლად მის ჰარმონიულობას. ეს არის ერთმანეთს „მონობა“, ურთიერთშეთანხმებულობა. ღვთის იმგვარი განგებულება, რომლის მიხედვითაც,  „მონობა“ თავისუფლებაა, სიყვარულია. ყოველივე არსებულს თავისი იდუმალი ფუნქცია აქვს. ვაჟა ცდილობს ჩასწვდეს ბუნების ამ საიდუმლოს, რომელიც ყველა ფერს თავის ადგილს მოუნახავს ერთგვარ სამოთხისეულ აღქმაში, რომელიც სიკეთისა და ბოროტების, სიცოცხლისა და სიკვდილის მიღმა არსებობას გულისხმობს:

„საცა პირიმზეს ახარებს,

იქვე მთხრელია ზვავისა…

მაინც-კი ლამაზი არის,

მაინც სიტურფით ჰყვავისა!..“

ვაჟას, როგორც შემოქმედს, თანაბრად აქვს „თვალი“ და „ყური“ გამახვილებული, ეს იმას ნიშნავს, რომ სამყაროს იდუმალ ხმებს ისმენს და ფერწერულად აღიქვამს ყოველივეს. მასაც სჯერა ბარათაშვილივით, რომ:

„არს ენა რამ საიდუმლო უასაკოთაც და უსულთ შორის

და უცხოველეს სხვათა ენათა არს მნიშვნელობა მათის საუბრის“ („ჩინარი“).

ეს იგივე „სასუფევლის ენაა“ (ბარათაშვილი „ჩჩვილი“). რა თქმა უნდა, ყოველივე ეს ეხმიანება „ვეფისტყაოსნისეულ“ სამყაროს, რომელშიც ადამიანი და კოსმოსი ჰარმონიულად ურთიერთობს:

„რა ესმოდის მღერა ყმისა, სმენად მხეცნი მოვიდიან,

მისვე ხმისა სიტკბოსაგან წყლით ქვანიცა გამოსხდიან,

ისმენდიან, გაჰკვირდიან, რა ატირდის, ატირდიან

იმღერს ლექსთა საბრალოთა, ღვარისაებრ ცრემლნი სდიან“ (რუსთაველი).

ბუნება ადამიანს ელაპარაკება ფერითა და სურნელით, როგორც რომანტიკოსებს სჯეროდათ. რაც მთავარია, ვაჟას თავისი მუსიკალური თუ ფერადოვანი შეგრძნებები, სამყაროს ესთეტიკური აღქმა მკითხველამდე მოაქვს მხატვრული სახეებით:

„დაღამდა… წვრილნი ვარსკვლავნი

აყვავდნენ, დასხდენ ცაზედა“.

ვარსკვლავთა აყვავება იმგვარი მეტაფორაა, რომელიც ერთდროულად იწვევს ფერისა და სურნელის შეგრძნებას. აყვავება პირდაპირ ასოცირდება ყვავილებთან, რომლებიც, თავის მხრივ, სურნელსაც მოიყოლებენ. გვახსენდება გიორგი ლეონიძე, ვაჟას პოეტური მემკვიდრე, რომელიც ცას ასე ხატავს: „ცა ატმებით, მსხმოარე, ჩახჩახა“ („ნინოწმინდის ღამე“).   აქაც თვალით აღქმული ფერადოვნებაა გამოკვეთილი. აკაკის პოეზიაში, მაგალითად, სხვაგვარადაა, იქ  ვარსკვლავებს კოსმიური ხმოვანება ახლავთ თითქოს:

„და ვარსკვლავებიც იმავ დროს

დაჰფეთქენ, დასჭიკჭიკობენ“ („თორნიკე ერისთავი“).

ლექსში ბუნება  თითქოს ადამიანური ყოფისგან განუყოფლად აღიქმება. მთვარეს ჯერ არ გაუღვიძია და ტკბილად სძინავს მკლავზე, როცა გაიღვიძებს, სხივებს პირის საბანად წყალზე გაგზავნის, მერე გორაზე შემოჯდება და გამარჯობას იტყვის, მაგრამ მანამდე ჯერ შუაღამეა – მგლების ღავღუვის დრო. პოეტი  ხატავს, როგორ ენაცვლება ერთმანეთს სიმშვიდე და ხმაური, დარი და ავდარი. ყველაფერი, რაც ხდება, სასიცოცხლო  მისტერიაა, ამიტომაც არაფერს გაუნაპირდება პოეტი, ყოველივეს ყურს უგდებს და მკითხველსაც ამ საყოველთაო სასიცოცხლო რიტუალში ჩართავს, სინათლისა და სიბნელის მარადიული მონაცვლეობის აუცილებლობას აზიარებს. ამიტომაც უწოდებდა გრიგოლ რობაქიძე ვაჟას „მითოლოგიური წარსულის ძეს“. მისი აზრით: „მისთვის, განმჭვრეტი მწყემსისათვის, ჩუმ და იდუმალ ღამეში გადახსნილია ვარსკვლავთა ზეცა, და იგიც სამყაროს საერთო მდუმარების ჟამს გარდასახავს ცის ამ საიდუმლოთ თავისი ლერწმის სალამურის მომხიბლავ ხმებად. ამ გამოუცნობი პოეტის შემოქმედებითი ცნობიერება  შესაძლოა განისაზღვროს – როგორც მითოლოგიური; ის – გრძნობა და აზრი პოეტისა – ყურს უგდებს ბუნების ყოველ მოვლენას და ინტენსიურად შეიცნობს რაღაც მახლობელსა და მშობლიურს, თუმცაღა გარკვეული სახით მოწყვეტილსა და დაკარგულს; ესმის მას – გულსა და გონებას პოეტისას – რაკრაკი მთის ნაკადულისა და ამაში თავის სულიერ მღელვარებათა რიტმის გამოძახილს გრძნობს. ცნობიერება (პოეტისა) თავის სახეს ჰქმნის ბუნებაში და ამით მას ასულიერებს, – და ბუნების ასარკვაში ქმნილი სახე ცნობიერებისა ხდება სიმბოლო მათი – ცნობიერებისა და ბუნების – ერთიანობისა. ასე იქმნება მითი მათ წინასამყაროულ მდგომარებაზე: რადგან ვ. ივანოვის შესანიშნავი თქმით: „მითი გახსენებაა მისტიკური ამბისა, კოსმიური საიდუმლოსი“. სწორედ ამ ამოუხსნელ სამყაროს, სიმბოლოსა და მითის სამყაროს ბიოკლინის საღებავებით გადაგვიხსნის პოეტი ვაჟა-ფშაველა“.

მწერლობა ჩვენს ქვეყანაში ყველაზე არასერიოზული ხელობაა. ვერავის დააჯერებ, რომ წერა საქმიანობაა და არა გართობა.

– რას საქმიანობ?

– ვწერ.

– ეგ ხო, მაგრამ სადმე არ მუშაობ?! – ეს ჩვეულებრივი, სტანდარტული კითხვებია, განსაკუთრებით – იმ ადამიანების მხრიდან, რომლებსაც შენი ნაწერები საერთოდ არ წაუკითხავთ და არც საამისო სურვილი აქვთ. მწერლობა გართობად, მეორად პროფესიად მიიჩნევა, სულ რომ გენიოსი იყოს მწერალი, მაინც.

ასეთი დამოკიდებულების მიზეზი სხვა რამაა და არა ის, რომ მწერალი ჩვენს ქვეყანაში მწერლობით თავს ვერ შეინახავს. არადა, მართლა ასეა, ყველა მწერალი სადღაც მუშაობს, არა იმიტომ, რომ ეხალისებათ, უბრალოდ, პური ხომ უნდა ჭამონ. აი, ის ადამიანები, რომლებიც ზემოთ მოყვანილ შეკითხვებს სვამენ, წიგნებს რომ ყიდულობდნენ, ყველაფერი სხვაგვარად იქნებოდა. სამმილიონნახევრიან ქვეყანაში კარგი წიგნის მყიდველთა რაოდენობა მინიმუმ ასი ათასს რომ არ აღწევს, საქმე არც ისე კარგადაა. შესაძლოა შემომედავოთ, ხალხს პურის ფული არ აქვს, რა დროს წიგნიაო, მაგრამ დამიჯერეთ, უმეტესობას ყველაფრის ფული აქვს, წიგნის საყიდელი ფულის გარდა. თანაც წიგნი არც ისე ძვირი ღირს.

ერთხელ სოფლიდან ძველი წიგნები ჩამოვიტანე, თარო ახალი წიგნებით მქონდა სავსე, ადგილი ვერ გამოვნახე და კედელთან მეწყო. მეზობელი, შუახნის ქალი შემოვიდა და დედაჩემს ეუბნება: ეს ძველი წიგნები რად გინდათ, გადაყარეთ, ახლები ხომ გიწყვიათ თაროებზეო. იმაზე არ დაფიქრებულა, რომ შეიძლებოდა, ისინი სრულიად სხვადასხვა წიგნები ყოფილიყო. კი, ასეთი კატეგორიაც არსებობს, ისინი ორ-სამ განყოფილებიან თაროს ოთახის დიზაინს მორგებული გარეკანის მიხედვით ნაყიდი წიგნებით აავსებენ და მორჩა, არც რამეს მიამატებენ და არც იმ წიგნებს გადმოიღებენ წასაკითხად. თუმცა ისიც კარგია, რომ სახლში წიგნების ქონა კარგ ტონად მიიჩნევა.

არ არსებობს ხელოვნების დარგი, რომლის წარმომადგენელთა მიმართ ისეთი აგდებული დამოკიდებულება ჰქონდეთ, როგორიც მწერლების მიმართ აქვთ. ვინმემ რომ მიმართვა ან წერილი დაიწყოს ასე: „მე, მხატვარი ესა და ეს, ვფიქრობ ამას და ამას“, ან: „მე, მუსიკოსი ესა და ეს…“, ან სულაც: „მე, იურისტი ესა და ეს…“ – და ეს მიმართვა ან წერილი ინტერნეტში გავრცელდეს, არავინ შეიტანს ეჭვს ავტორის მუსიკოსობაში, მხატვრობასა თუ იურისტობაში, მაგრამ მწერალმა იგივე რომ გააკეთოს, აბობოქრდება ხალხი: „გვაჩვენოს ერთი, რა დაწერა, თავს მწერალს რომ უწოდებს!“ – და ა. შ. შე კაი დედმამიშვილო, რატომ უნდა გაჩვენოს, თუ გაინტერესებს, წადი, იყიდე მისი წიგნი და ნახე. მაგრამ ზოგს წარმოდგენაც არ აქვს, რომ ამქვეყნად წიგნის მაღაზია არსებობს. სრულიად უნიკალური კითხვაა: „სად შემიძლია შევიძინო შენი წიგნი?“ ამაზე სულ ლაშა ბუღაძის ხუმრობა მახსენდება, ზუსტად ასეთი კითხვის პასუხად თქმული: „სადდა აფთიაქში!“

მწერლებისადმი ასეთი დამოკიდებულების მიზეზი ალბათ ისიცაა, რომ თანამედროვე ქართველმა პროზაიკოსებმა თამასა საკმაოდ დაბლა დასწიეს. მიუხედავად იმისა, რომ ძალიან კარგი მწერლები გვყავს, უნდა ვაღიაროთ: ოთარ ჭილაძის, გურამ დოჩანაშვილის, ჭაბუა ამირეჯიბის, ჯემალ ქარჩხაძის რომანების დონისა თანამედროვე ქართულ პროზაში ჯერ არაფერი დაწერილა. პოეზიაში ამ მხრივ საქმე უკეთაა, ძველი თაობის პოეტებს რომ თავი დავანებოთ, საშუალო თაობაშიც შემიძლია რამდენიმე დიდი პოეტი დავასახელო, თუმცა პოეტური კრებულები კიდევ უფრო ნაკლებად იყიდება.

კიდევ ერთი მიზეზი შესაძლოა გატელევიზორებული მწერლები იყვნენ, რომლებსაც ეკრანზე ლამის ყოველდღე ხედავენ, მაგრამ მათი არაფერი წაუკითხავთ. მე ასეთი მწერლების საწინააღმდეგო არაფერი მაქვს, მაგრამ, ალბათ, მოსაბეზრებელია, როცა პერანგის საყელოში კუბოკრულკაშნეჩაფენილი პოეტი ყველა თოქშოუში ზის და ყველაფერზე გამოთქვამს აზრს, „ასტერ-30–ის“ ტიპის ჰაერსაწინააღმდეგო თავდაცვითი სისტემით დაწყებული, ქართული თხილისა და ციტრუსისთვის ევროკავშირის ბაზრის აუცილებლობით დამთავრებული.

დაბოლოს, როგორც აკა მორჩილაძე იტყოდა: „სულელი არ ვიყავი, თბილისში მწერლობა რომ გადავწყვიტე? მაინც მგონია, რომ უფრო გულუბრყვილო, ვიდრე სულელი“.

სკოლების უმრავლესობას აქვს პოლიტიკა, რომლითაც წარმართავს ბულინგთან დაკავშირებულ სტრატეგიას. მიუხედავად იმისა, რომ ეს პოლიტიკა სასიცოცხლოდ აუცილებელია, პროფესიონალთა, მშობელთა და მოსწავლეთა უმრავლესობა ეთანხმება აზრს, რომ პოლიტიკა არ ცვლის ადამიანებს, ადამიანებს ცვლიან ადამიანები.
ახალგაზრდები, ვისაც უჭირს სოციალური ინტერაქცია, ვერ გამოიმუშავებენ ახალ უნარებს მხოლოდ იმიტომ, რომ პოლიტიკა ურჩევს ამას; და ბავშვები, ვისაც დომინირება და სხვისი კონტროლი მოსწონს, მსგავს ქცევას თავს არ დაანებებენ იმის გამო, რომ პოსტერზე წესი წაიკითხეს. CASEL კვლევები (2011) კი ადასტურებს, რომ სოციალურ-ემოციური სწავლების (SEL) აქტივობებში ჩართული მოსწავლეები პროსოციალური ქცევის უფრო მაღალ დონეს აჩვენებენ, ავლენენ ემოციური დისტრესის უფრო დაბალ დონეს, აქვთ სკოლისა და თანატოლებისადმი უფრო კეთილმოსურნე დამოკიდებულება და მათი აკადემიური მოსწრება უფრო მაღალია.

სკოლებში ბულინგის პრევენციის ეფექტურ პროგრამებს შეუძლია, გაზარდოს ბავშვების სოციალური და ემოციური კომპეტენცია შემდეგ ხუთ ძირითად სფეროზე ყურადღების გამახვილებით:

1. 1. ემოციების მართვა

საკმაოდ ხშირია, რომ ძლიერი ბრაზის, მოწყენილობის, შიშის ან ფრუსტრაციის გრძნობები ისე „იპყრობს” ხოლმე ახალგაზრდებს, რომ მთელი სხეული რეაგირებს ამაზე. ყველას გვინახავს: წითელი სახე, ცრემლები, კანკალი, შეკრული მუშტები, ყვირილი, აგრესია. ძლიერი გრძნობების კონსტრუქციული მართვის სწავლა ახალგაზრდებისთვის განგრძობადი პროცესია. ზოგისთვის ეს უფრო მეტ ხანს გრძელდება და უფრო დაწვრილებით ინსტრუქციებს საჭიროებს, ვიდრე სხვებისთვის.

ბულინგისას როგორც მოძალადე, ისე მსხვერპლ ბავშვებს სჭირდებათ სტრესის მართვისა და თავიანთი იმპულსების კონტროლის უნარები. ემოციების მართვის პროგრამა ასევე ეხმარება ბავშვებს თვითრეგულაციისა და თვითდამშვიდების ტექნიკის ათვისებაში.

2. ემპათია

ემპათია არის უნარი, „გაიარო მილი  სხვის ფეხსაცმელებში”, რათა გაიგო, რას გრძნობს ან ფიქრობს სხვა მოცემულ სიტუაციაში. ბულინგის პრევენციისას ემპათია ახალგაზრდებში აუცილებლად განსავითარებელი უნარია, რადგანაც ბავშვებს, ვინც ბულინგს ახორციელებს, იზიდავს ის სოციალური „ჯილდოები”, რასაც თავიანთი ქცევით იღებენ, მაგ. სხვებზე ძალაუფლების და კონტროლის გრძნობა, თანატოლების გაზრდილი ყურადღება, ან/და უფრო მაღალი სოციალური სტატუსი. შედეგად, არსებობს რისკი, რომ მათ დაკარგონ იმ მტკივნეული ეფექტის შეგრძნების უნარი, რასაც მათი აგრესია მსხვერპლ(ებ)ში იწვევს.

ემპათიის განვითარებაზე ორიენტირებული სოციალურ-ემოციური სწავლება (SEL) ბულინგისას პრევენციულ როლს ასრულებს, რადგან ასწავლის ბავშვებს, ადამიანურად გაუგონ ერთმანეთს და არ უყურონ თანატოლებს, როგორც პაიკებს პოპულარობისათვის თამაშში. ემპათიის განვითარების ეფექტური აქტივობები ეხმარება ახალგაზრდებს, იცოდნენ, რას შეიძლება გრძნობდნენ და ფიქრობდნენ სხვები.

3. პრობლემების გადაჭრა და კონფლიქტების გადაწყვეტა

ბულინგისაგან თავისუფალი კულტურის შექმნა არ უნდა ავურიოთ უკონფლიქტო გარემოში. კონფლიქტი ადამიანური ურთიერთობების ბუნებრივი ნაწილია და უთანხმოება შეიძლება პროდუქტიული იყოს, როცა ადამიანებს ყველა რელევანტური პერსპექტივის გათვალისწინებაში ეხმარება. ბულინგის პრევენციის SEL პროგრამებში მნიშვნელოვანია, ბავშვებმა ისწავლონ პრობლემების გადაჭრის უნარები, რაც დაეხმარება მათ, მართონ ცხოვრების გარდაუვალი კონფლიქტები დამოუკიდებლად და შეინარჩუნონ სხვების პატივისცემა.  კვლევებით დადგინდა, რომ პრობლემების გადაჭრის სტრატეგიები 13-ჯერ უფრო ეფექტიანია კონფლიქტების დეესკალაციისას, ვიდრე აგრესიული, ემოციურად რეაქტიული პასუხები (Wilton, et al, 2000).

4. ასერტიულობა

ასერტიულობა კომუნიკაციის ისეთი სტილია, როცა ადამიანი თავის აზრებსა და გრძნობებს გამოხატავს ვერბალურად, არაბრალმდებლურად, თავაზიანად (Long, Long & Whitson, 2008).

მაშინ, როცა ბულინგისათვის დამახასიათებელი აგრესია დესტრუქციულია ურთიერთობებისათვის, რადგანაც მიზნად ისახავს სხვებისთვის ტკივილის მიყენებას ან დათრგუნვას, ასერტიულობა ქმნის პოზიტიურ ურთიერთობებს თავისი გულწრფელი მიდგომით. როცა ბავშვები სწავლობენ და იყენებენ ასერტიულობის უნარებს, უკეთ შეუძლიათ კომუნიკაცია, კონფლიქტების დამოუკიდებლად გადაწყვეტა, თანატოლების ზეწოლასთან გამკლავება, საკუთარი საჭიროებების (მოთხოვნილებების) დაკმაყოფილება და თანატოლებთან და უფროსებთან ეფექტური კავშირ(ებ)ი.

5. მეგობრობის აგება

სასკოლო ასაკის ბავშვებში მეგობრობა ქმნის მიკუთვნებულობის მძლავრ გრძნობას. SEL-ის მნიშვნელოვანი კომპონენტი, განსაკუთრებით ბულინგის პრევენციის კონტექსტში, არის ახალგაზრდებისთვის დახმარების გაწევა როგორც დამეგობრების,  ისე პოზიტიური მეგობრობის უნარების განვითარებაში. მეგობრობის „აგება” ბავშვებისათვის ორ კომპონენტად უნდა დაიყოს:

ა. დამეგობრება:
ბევრი ახალგაზრდისათვის მეგობრების შეძენის უნარი სუნთქვასავით ბუნებრივია, მაგრამ სხვებისათვის თანასწორებთან ურთიერთობა უკიდურესად უხერხულია. ჩვენ ვიცით, რომ თანატოლების ქრონიკული უარყოფა ართმევს ბავშვებს მნიშვნელოვან შესაძლებლობებს, წარმატებული ურთიერთობა ჰქონდეთ თანატოლებთან და, ამავდროულად, განავითარონ ის ჯანსაღი სოციალური უნარები, რომელთაც სოციალური მხარდაჭერისკენ მივყავართ. ამ დროს ბულინგის მსხვერპლი ბავშვები აღმოჩნდებიან უარყოფის, სოციალური განრიდებისა და იზოლაციის მანკიერ წრეში.

ფოკუსირებული SEL პროგრამა შესაძლოა ძალიან ეფექტური იყოს იმ ბავშვებთან ურთიერთობისას, რომლებიც სოციალურად იბრძვიან პროსოციალური ქცევების დასანერგად. იმავდროულად, მნიშვნელოვანია, გვახსოვდეს, რომ კარგი SEL პროგრამირება არ შემოიფარგლება მხოლოდ ბულინგის მსხვერპლი ბავშვებით და არც მხოლოდ იმას ისახავს მიზნად, რომ ბავშვებს „ნორმალურად მოქცევა” ასწავლოს,  რათა არ გახდნენ მსხვერპლი. პირიქით, ეფექტური SEL შეეხება ყველა მოსწავლეს და ეხმარება ყველანაირი შესაძლებლობის ბავშვებს სოციალური დინამიკის მართვაში.

ბ. პოზიტიური მეგობრობის არჩევა:
ბევრი მოსწავლისათვის, სკოლა წარმოადგენს არამეგობრულ ტერიტორიას მჭიდრო ურთიერთობების მოსაძიებლად და ჩამოსაყალიბებლად. შეჯიბრება გარკვეული რანგის მოსაპოვებლად სკოლის სოციალურ კიბეზე შეიძლება იყოს დაძაბული. ზოგი ბავშვი ირჩევს თავისი თანატოლების ჩაგვრას, როგორც ლოკალურ სოციალურ იერარქიაში აღმასვლის გზას. ერთ-ერთი ყველაზე მარტივი და ამასთან საკმაოდ მძლავრი რამ, რის გაკეთებაც შეუძლიათ უფროსებს ბავშვებისათვის, ვინც ასეთ გარემოშია მოქცეული, არის სკოლისგარე შესაძლებლობების უზრუნველყოფა ბავშვებისათვის თანატოლებთან პოზიტიური ურთიერთობების შესაქმნელად. პროფესიონალებსაც და მშობლებსაც შეუძლიათ, სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი როლი ითამაშონ ბავშვების წახალისებაში, ეძიონ მეგობარი სამეზობლოში, გუნდში, კლუბებში, ახალგაზრდულ ჯგუფებში და სხვ. მსგავსი ქცევით უფროსები აცნობენ ბავშვებს თანატოლთა მრავალგვარ ჯგუფებს და მეგობრობის ყველანაირ სახეს. როდესაც ბავშვი უკავშირდება პოზიტიურ თანატოლს, მშობელი კრიტიკულ როლს თამაშობს ამ მეგობრობის შესანარჩუნებლად.

იმასთან ერთად, თუ სად ეძებონ ბავშვებმა პოზიტიური მეგობრობა, უფროსებმა უნდა ასწავლონ მათ, როგორი უნდა იყოს პოზიტიური მეგობრობა. ადრეულ ასაკში ბავშვები უფრო ინტუიციურები არიან სამეგობროს არჩევისას; ისინი გადაწყვეტენ, ვის უნდა ეთამაშონ, იმის მიხედვით, თუ ვის უყვარს იგივე თამაშები ან სათამაშოები და ვინ ექცევა მათ კარგად. ბავშვები იზრდებიან, სოციალური დინამიკა რთულდება და იცვლება მეგობრების მოძიების მოტივაცია. ამ დროს არც თუ იშვიათია მეგობრების შერჩევა მხოლოდ სოციალურ სტატუსზე დაფუძნებით, დაახლოებით მსგავსი ლოგიკით:
– ის პოპულარულია, შესაბამისად, თუ მისი მეგობარი გავხდები, მეც პოპულარული ვიქნები.
ან ასე: – ის პოპულარულად  არ მიიჩნევა. მე ის მომწონს, მაგრამ თუკი მასთან გავატარებ დროს, ხალხი იფიქრებს, რომ უცნაური  ვარ, ამიტომ მე მას აღარ დაველაპარაკები.
შესაძლოა მავნე მეგობრობისადმი შემწყნარებლური დამოკიდებულებაც კი:
– მართალია, ის მაბრაზებს და ხშირად დამცინის მეგობრების წინაშე, მაგრამ თუ არ ვიმეგობრებ მასთან, არავინ მეყოლება, ვისთანაც ურთიერთობა შემეძლება, ამიტომ თვალს დავხუჭავ იმაზე, როგორც მექცევა.

საწყენია, რომ მოზარდები კარგავენ  ბავშვობის ინსტინქტებს, რამაც მათ პირველი რეალური მეგობრობა მოუტანა. ბევრს წლები სჭირდება თავდაჯერებულობის დასაბრუნებლად, რომ მეგობრები მათი თვისებების მიხედვით და არა მისი სოციალური სტატუსის მიხედვით შეარჩიოს. მაგრამ უფროსებს შეუძლიათ, გავლენა მოახდინონ ბავშვების არჩევანზე, როცა ეს მეგობრობას ეხება და შეზღუდონ ამ მეგობრობის მავნე შედეგები.

SEL-მა ყველაფერი უნდა იღონოს ისეთი სიტუაციების მხარდასაჭერად, როცა ბავშვებს იღებენ და აღიარებენ თანატოლები და ისიც გრძნობს ამას. მსგავსი მომენტების განცდით ბავშვები ხელახლა სწავლობენ, თუ როგორი უნდა იყოს ნამდვილი მეგობრობა. პროფესიონალებს და მშობლებს შეუძლიათ ამ პროცესის ხელშეწყობა ბავშვების იმ დიალოგში ჩართვით, თუ რას უნდა მიექცეს ყურადღება ნამდვილი მეგობრობისას.

ბოლო სიტყვა თემასთან დაკავშირებით
მიუხედავად იმისა, რომ განათლების სისტემა ძირითადად სტანდარტიზებული ტესტების წარმატებულ ჩაბარებაზეა ორიენტირებული, არ არსებობს დასკვნები, რომ მაღალ ქულებს ტესტებში ზრდასრულ ცხოვრებაში უკეთეს შედეგამდე მივყავართ. მეორე მხრივ, არის ბევრი მტკიცებულება იმისა, რომ კარგად განვითარებული სოციალური უნარები დადებითი შედეგების საწინდარია როგორც სკოლაში სწავლისას, ასევე მომდევნო წლებში (Winner, 2013). მთელი ზოგადსაგანმანათლებლო პროცესის მანძილზე სასკოლო კურიკულუმებში სოციალურ-ემოციური სწავლების ჩართვა ბავშვების ბულინგისაგან დაცვისა და ყველანაირი ინტერპერსონალური ინტერაქციებისას წარმატების მიღწევის დადასტურებული გზაა.

წყარო: https://www.psychologytoday.com/blog/passive-aggressive-diaries/201801/5-key-skills-school-based-bullying-prevention-program

ბოლო ხანებში აქტუალურია მუზეუმისა და საგანმანათლებლო დაწესებულებების, მათ შორის სკოლების, შემოქმედებითი თანამშრომლობა. ამის ამსახველ მასალას მრავლად შეხვდებით პრესასა და ინტერნეტსივრცეში. ამჯერად ჩემს მიზანს არ წარმოადგენს ამ საკითხზე არსებული ლიტერატურის მიმოხილვა. მსურს,  დაინტერესებულ მკითხველს ჩემი გამოცდილება გავუზიარო მუზეუმთან თანამშრომლობის და მოსწავლეებში სააზროვნო და კვლევითი უნარ-ჩვევების გამომუშავების პროცესში სამუზეუმო კოლექციების გამოყენების შესახებ.

მუზეუმი არის უსაზღვრო შესაძლებლობების ადგილი თვალსაჩინოებების საშუალებით  სწავლებისა  და  მოსწავლეთა მოტივაციის ასამაღლებლად. მოზარდებისთვის ეს არის კომფორტული, სასიამოვნო  და  უჩვეულო სასწავლო სივრცე,  განსხვავებული გარემო.   მუზეუმში  შეგვიძლია დავათვალიეროთ  ექსპოზიცია, სტენდები, ვნახოთ ფილმი ინტერაქტიულ მონიტორებზე,  ხანაც საკუთარი  ხელით შევქმნათ არტეფაქტების ასლები.

ესგ–ს ძირითადი მიზნები და ამოცანები საშუალო საფეხურისთვის განსაზღვრავს, რომ ისტორიის სწავლებამ მოსწავლეს უნდა დაანახოს, რომ ისტორია არის უწყვეტი პროცესი,  უნდა განუვითაროს პრობლემის გადაჭრის უნარი.

ამ ამოცანების შესრულება მოითხოვს, რომ მოსწავლეს გამოუმუშავდეს ისტორიული აზროვნება, მას უნდა შეეძლოს ისტორიული ეპოქის აღქმა (ისტორიული ეპოქის აღწერისას მოვლენების დანახვა იმ პერიოდში  მცხოვრები ადამიანების თვალით), ისტორიული მოვლენის მიზეზებისა და შედეგების განსხვავებული შეფასებების შედარება და ანალიზი, დამოუკიდებელი  ისტორიული კვლევა, კერძოდ, ისტორიული კვლევა-ძიების მიზნის განსაზღვრა და დაგეგმვა, წერილობითი, ვიზუალური, ლიტერატურული წყაროების მოძიება, ისტორიული დოკუმენტის  ანალიზი, ისტორიკოსთა განსხვავებული შეხედულებების შედარება, ჩატარებული კვლევის საფუძველზე ისტორიული თემის დაწერა. დღეს აქტუალურია, რომ ახალ თაობას სკოლაც და მუზეუმიც  დაეხმაროს არტეფაქტების მიმართ  ახალი, ინტერაქტიული ხედვის ჩამოყალიბებაში.

ამ რთული ამოცანის დაძლევას შევეჭიდეთ მე და ჩემი მეთერთმეტე კლასელები, როცა დავიწყეთ საქართველო-რომის ურთიერთობების შესწავლა ბათუმის წმინდა ანდრია პირველწოდებულის სახელობის სკოლაში. აჭარა ის რეგიონია, რომელიც მდიდარია რომაული ეპოქის ამსახველი თვალსაჩინო მასალით.  იქნება ეს გონიოს ციხე თუ  აჭარის მუზეუმებში დაცული ექსპონატები.

ამ თემაზე მუშაობისას ჩემი მიზანი ასე განვსაზღვრე:

მოსწავლეებმა უნდა შეძლონ:

• რომის საგარეო პოლიტიკური კურსის განსაზღვრა, კერძოდ, რომისა და პართიის ინტერესის მიზეზები ქართლის და კოლხეთის მიმართ; გაიაზრონ საქართველოს როლი და ადგილი მოცემულ ეპოქაში გეოპოლიტიკურ სივრცეში;
• სხვადასხვა ტიპის წყაროების ანალიზი, მათი დაჯგუფება კრიტერიუმების მიხედვით, ამ არტეფაქტების ეპოქასთან მიმართებაში გააზრება;
• ნასწავლი და გაანალიზებული მასალის საფუძველზე   ისტორიული  და კულტურული მემკვიდრეობის ახალ, თანამედროვე კონტექსტში გამოყენება;  

(ისტ.XI.3.    მოსწავლეს შეუძლია  სახელმწიფოს  რაობისა და მნიშვნელობის ანალიზი. ისტ.XI.4.  მოსწავლეს შეუძლია  მმართველობითი სტრუქტურების ჩამოყალიბებისა და დროში ცვალებადობის ანალიზი. ისტ. XI.5. მოსწავლეს შეუძლია   საქართვე­ლოსა და მსოფლიოში საშინაო და საგარეო პოლიტიკის საკვანძო საკითხების კვლევა. ისტ.XI.7.  მოსწავლეს შეუძლია  ამა თუ იმ ქვეყნის მატერია­ლურ და სულიერ კულტურაზე რელიგიის გავლენის ანალიზი. ისტ.XI.8. მოსწავლეს შეუძლია  სხვადასხვა კულტურების ურ­თიერთზეგავლენის საკითხების კვლევა).

საქართველო-რომის ურთიერთობის შესასწავლად  მეთერთმეტე კლასელებთან ერთად რამდენიმე აქტივობა დავგეგმე.  ჩვენს სკოლას დიდი ხნის თანამშრომლობა აკავშირებს ბათუმის არქეოლოგიის მუზეუმთან და გონიოს ციხის მუზეუმ-ნაკრძალთან. რესურსად გამოვიყენე ორივე მუზეუმში დაცული ექსპონატები. ამ მუზეუმების თანამშრომელთა  კეთილი ნებით და დახმარებით ეს ერთი კვირა დაუვიწყარი გამოდგა ბავშვებისთვის. ისტორია და ტურიზმი უძველესი დროიდან არის ერთმანეთთან დაკავშირებული. პირველი „ტურისტები“  მოგზაურები, ვაჭრები, სარდლები და მეომრები იყვნენ. ისინი, ვისი ჩანაწერებიც, სამარხები, პირადი ნივთები, ყოველდღიური ყოფის ამსახველი მასალა დღეს ფასდაუდებელი საგანძურია. ამ ყველაფერს კვლევა, კრიტიკული ანალიზი, შედარება, დასკვნების გაკეთება, შემდეგ კი პოპულარიზაცია სჭირდება.

ძალიან საინტერსო იყო ექსკურსია ბათუმის არქეოლოგიის მუზეუმში, სადაც ამ ეტაპზე  მეტი ყურადღება გავამახვილეთ რომაული ეპოქის არტეფაქტებზე (იხ. ბათუმის არქეოლოგიური მუზეუმის ფეისბუქის გვერდი);

გონიოს ციხის მუზეუმის მეცნიერ-თანამშრომელთა დახმარებით ჩავატარე იმპროვიზირებული იმიტირებული გაკვეთილი გონიოს ციხეში. მუზეუმს კარგი მასალა გააჩნია მოზარდთათვის განკუთვნილი პროგრამების ფარგლებში. მუზეუმის არტეფაქტების ასლების გამოყენებით ახალგაზრდებმა გააცოცხლეს რომაული ეპოქა გონიოს ციხეში, მოირგეს ძველ რომაელთა სამოსი, საჭურველი, სამკაული, სცადეს ლეგიონერთა იარაღის „გამოცდა“.
ეს სკოლისა და მუზეუმის აქტიური თანამშრომლობის კიდევ ერთი სასარგებლო შედეგი იყო. (იხ.https://batumigimnazia.edu.ge/274-).

ამ აქტივობების საფუძველზეც მოსწავლეებმა დაწერეს მცირე ესე: „რამდენად    უწყობს ხელს სამუზეუმო სივრცე თეორიული მასალის აღქმას ისტორიის შესწავლისას?“ რა თქმა უნდა, მეთერთმეტე კლასის მოსწავლეებს უკვე გააჩნიათ კვლევის,  ანალიზის, წყაროს, სტატიის დამუშავების, ცხრილის შედგენის, პრეზენტაციის მომზადების და სხვა უნარ-ჩვევები და ა.შ.

ამის შემდეგ დავგეგმეთ გაკვეთილი, რომელიც ჩავატარე ბათუმის არქეოლოგიის მუზეუმის ბიბლიოთეკის სამკითხველო დარბაზში. ამ დღის სასიამოვნო და გაუთვალისწინებელი მოულოდნელობა იყო ცნობილი არქეოლოგის, ამ მუზეუმის შემქმნელის ბატონ ამირან კახიძის შეხვედრა მოსწავლეებთან გაკვეთილის დაწყებამდე (იხ. https://www.batumigimnazia.edu.ge/276 ). გთავაზობთ ამ გაკვეთილის გეგმას;  გაკვეთილის მსვლელობისას თითქმის არ მომხდარა გეგმის მოდიფიცირება; გაკვეთილის ხანგრძლივობა იყო 60 წუთი.

გაკვეთილის გეგმა:

თემა: საქართველო-რომის ურთიერთობა ანტიკურ ხანაში.

კლასი: XI;

კლასში ირიცხება 25 მოსწავლე.

აქტივობა N1

ორგანიზება:  ინდივიდუალური, მთელი კლასი;

დრო – 15  წთ.

მიზანი:  მოსწავლეებმა უნდა შეძლონ: რომის საგარეო პოლიტიკური კურსის განსაზღვრა, კერძოდ, ქართლის და კოლხეთის მიმართ რომისა და პართიის ინტერესის მიზეზები. გაიაზრონ საქართველოს როლი და ადგილი მოცემულ ეპოქაში გეოპოლიტიკურ სივრცეში;

( ისტ.XI.3.    ისტ.XI.4. ისტ. XI.5. ისტ.XI.7. )

მსვლელობა: გამოვიკითხავ საშინაო დავალებებს:

• როგორ გესმით ციცერონი ეს ფრაზა? „აზია რომის სახელმწიფო ხაზინის ძირითადი სასიცოცხლო წყაროა“.
• ჩამოაყალიბეთ ის მიზეზები, რამაც ანტიკურ პერიოდში განსაზღვრა  რომისა და პართიის  ინტერესები მახლობელ აღმოსავლეთის და, კერძოდ, საქართველოს მიმართ?

მსჯელობის გასაღრმავებლად მოსწავლეებს შევთავაზებ ანალიტიკურ შეკითხვებს:

1. რა პროცესები მიმდინარეობს რომში ძვ.წ. II-I სს-ში?
2. რა პროცესები მიმდინარეობს ამ დროს პართიაში, პონტოსა და სომხეთში?
3. დაახასიათეთ მმართველობის სისტემა ქართლსა და ეგრისში; შეადარეთ ისინი ერთმანეთს პომპეუსის ლაშქრობამდე და მის შემდეგ?
4. რა როლს ასრულებს ამ დიდ პროცესებში ქართლი? გამოყავით ფარსმან პირველისა და ფარსმან მეორის პერიოდები.
5. შეადარეთ ეს ორი ეპოქა ერთმანეთს.
6. რა გავლენა მოახდინა კულტურული თვალსაზრისით რომის იმპერიამ ქართულ კულტურაზე, გამოყავით ქრისტიანობის განსაკუთრებული მნიშვნელობა ამ თვალსაზრისით?

შეფასება:  ინდივიდუალური განმავითარებელი და შეფასების სქემების მიხედვით გამნსაზღვრელი.

აქტივობა N2

ორგანიზება: ჯგუფური მუშაობა.

დრო–  15 წთ.

მიზანი: მოსწავლეებმა უნდა შეძლონ ნივთიერი წყაროების ანალიზი, კონკრეტული არტეფაქტების ეპოქასთან მიმართებაში გააზრება; მათი დაჯგუფება კრიტერიუმების მიხედვით, ახსნა, რატომ მიაჩნიათ ასე;

მსვლელობა: მოსწავლეებს შევახსენებ მათ მიერ დაწერილ მცირე ესსეს: „რამდენად    უწყობს ხელს სამუზეუმო სივრცე თეორიული მასალის აღქმას ისტორიის შესწავლისას?“ და ვთავაზობ უკვე მიღებული გამოცდილების გამოყენებით პრაქტიკული სამუშაოს შესრულებას.

ჯგუფებს ურიგდებათ მუზეუმში დაცული არტეფაქტების სურათები (ანტონიუს პიუსის მონეტა, მინის და კერამიკის ჭურჭელი, თიხის საამშენებლო მასალა- კრამიტი და თიხის მილი, იარაღი -სამკაული) შესაბამისი დავალებით: „2 წთ-ის განმავლობაში ჩამოწერეთ ყველა შესაძლო შეკითხვა, რომელიც ამ ნივთის შესწავლისას შეიძლება დასვას მკვლევარმა“.

ჯგუფები წარმოადგენენ თავიანთ ნამუშევრებს.  მასწავლებელს დაფაზე გადააქვს მოსწავლეთა პასუხები და მოსწავლეების დახმარებით  გამოარჩევს საქართველოს საშინაო და საგარეო პოლიტიკის შესასწავლად აქტუალურ კითხვებს. ზოგიერთი შეკითხვა ორივეს შეესაბამება. მოსწავლეებს ვთხოვ, დაასაბუთონ თავიანთი პასუხები.

სურვილის მიხედვით, დაფაზე ჩამოწერილი კითხვების მიხედვით მოსწავლეები შეძლებისდაგვარად  ახასიათებენ რომელიმე ნივთიერ წყაროს.

შეფასება:  განმავითარებელი, რომელშიც ყურადღებას ვამახვილებ იმაზე, თუ რამდენად   აკადემიური  და მრავალწახნაგოვანი შეკითხვები წარმოადგინა ჯგუფმა, რამდენად ასაბუთებენ თავიანთ პასუხებს.

აქტივობა N3

ორგანიზება:  ჯგუფური მუშაობა.

დრო–  10 წთ.

მიზანი: მოსწავლეებმა უნდა შეძლონ წერილობითი წყაროს ანალიზი, მისი საშუალებით უნდა გააკეთონ დასკვნები.

მსვლელობა: მოსწავლეებს მოკლედ ვაწვდი ინფორმაციას არმაზის ბილინგვაზე. შემდეგ დავურიგებ ტექსტს (რომელიც ამავე დროს ეკრანზეც არის გაშუქებული) და ვთხოვ, ზეპირად უპასუხონ შეკითხვებს. მოსაფიქრებლად -2 წთ.

1. რაზე მიუთითებს ის ფაქტი, რომ წარწერა ბერძნულ და არამეულ ენებზეა შესრულებული?
2. როგორ შეძლებთ დათარიღებას (რომელი ინფორმაციის საფუძველზე)?
3. რა ინფორმაცია არის დაცული ქართლის სახელმწიფო მოწყობის შესახებ?
4. რომელი ისტორიული პირები არიან წარწერაში ნახსენები?

შეფასება:  განმავითარებელი, რომელშიც ყურადღებას ვამახვილებ იმაზე,    სწორად უპასუხა თუ არა  შეკითხვებს  ჯგუფმა. შეცდომებს ვაანალიზებ და ვუხსნი, სად დაუშვეს შეცდომა.

აქტივობა N4

ორგანიზება: ჯგუფური მუშაობა.

დრო–  20 წთ.

მიზანი:  მოსწავლეებმა ნასწავლი და გაანალიზებული მასალის საფუძველზე  შეძლონ  ისტორიული  და კულტურული მემკვიდრეობის ახალ, თანამედროვე კონტექსტში გამოყენება;  

მსვლელობა: მოსწავლეებს საშინაო დავალებად უნდა მოემზადებინათ სარეკლამო სახის პროდუქცია თემაზე: „ მზადება რომაული კვირეულისთვის მუზეუმში“;

ჯგუფების პრეზენტაციები  (თითო ჯგუფი 2 წთ-ის განმავლობაში წარმოადგენს შემთხვევითი შერჩევის წესით მიღებულ დავალებებს) :

1. სატელევიზიო სარეკლამო ვიდეორგოლის სცენარის შექმნა;
2. სარეკლამო ფლაერის მაკეტის დამზადება;
3. კოსტიუმირებული წარმოდგენის პროექტი გონიოს განძის ელემენტების გამოყენებით;
4. სარეკლამო პრეზენტაცია უცხო ქვეყნის ტუროპერატორებისათვის რომაული პერიოდით დაინტერესებული ტურისტების მოსაზიდად;
5. სარეკლამო ბანერის პროექტი უცხო ქვეყნის ტუროპერატორებისათვის რელიგიური ტურიზმით დაინტერესებული ტურისტების მოსაზიდად;

შეფასება: მასწავლებელი აკეთებს თავისთვის ჩანაწერებს საბოლოოდ შეფასებისთვის; ჯგუფური მუშაობის შეფასებისთვის ვიყენებ სქემას.

ყველა ჯგუფი ერთმანეთის ნამუშევრებს აფასებს მასწავლებლის მიერ შეთავაზებული ცხრილების საშუალებით.

ყველა ჯგუფი გამოარჩევს იმ პრეზენტაციას, რომელიც ყველაზე მეტად მოეწონათ. მაგრამ უნდა ახსნან, რატომ. ამის შემდეგ მასწავლებელი აკეთებს განმავითარებელ შეფასებას. ხოლო ჯგუფის თითოეული წევრი ავსებს თვითშეფასების სქემას.

შეფასება – განმსაზღვრელი და განმავითარებელი (შეფასებისა და თვითშეფასების სქემების საშუალებით).

რესურსად გამოვიყენე:

1. სახელმძღვანელო, ისტორია, XI კლასი, ავტ. ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობა;
2. თემატური ისტორიული რუკები;
3. საქართველოს ისტორიის ატლასი;
4. რომის იმპერატორები, ცხრილი;
5. ილუსტრაციათა ფოტოები ;
6. წყაროს ანალიზისათვის საჭირო შეკითხვები;
7. PowerPoint- ით გაკეთებული პრეზენტაცია;
8. შეფასების სქემები;

რესურსები, რომლებიც მოსწავლეებს მოვაწოდე მასალაზე მუშაობის დროს:

1. ნ. შოშიტაშვილი, რომი და საქართველო, საქართველოს ილუსტრირებული ისტორია, პალიტრა L, თბილისი, 2016.
2. ა. კახიძე, თ შალიკაძე, თ. ფარტენაძე, ბათუმის არქეოლოგიური მუზეუმის საგანძური, კატალოგი, ბათუმი, 2015.
3. დ. ბოლქვაძე, ესე ისტორიის სწავლებაში, https://mastsavlebeli.ge/?p=4179
4. ნ. ხოფერია,იბერიელები, ჭანები და აბაზგები რომის არმიაში Notitia Dignitatum-ს მიხედვით (IV ს.), https://samxedro-istoria.blogspot.com/2016/12/notitia-dignitatum-iv.html#more
5. იბერიელი უფლისწული სომხეთის ხელისუფლების სათავეში (და დედოფალი ზენობია), https://www.georoyal.ge/?MTID=1&TID=24&id=852
6. ნ. ხოფერია, რომაული ფორტიფიკაციები საქართველოში და აფსაროსის ციხის რეკონსტრუქცია, https://samxedro-istoria.blogspot.com/2017/01/blog-post.html#more
7. ე. ბუბულაშვილი, წმინდა მოციქულთა მოღვაწეობა საქართველოში და მათ სახელთან დაკავშირებული სიწმინდეები, “საეკლესიო ბიბლიოთეკა”, ტ. VIII. თ. IV. გამომცემლობა “ახალი ივირონი”, თბილისი, 2007 წ.
8. ფარსმან II ქველი, www.youtube.com/watch?v=CS8SiHtZ7UE
9. მთავარსარდალი ფარსმან ქველი, youtube.com/watch?v=AgSgw3BeN4c

ჩემი აზრით,  ამ გაკვეთილის ერთ-ერთ ძლიერ მხარედ უნდა ჩაითვალოს  ის, რომ , მოსწავლეები ძალიან ახლოს ამოჩნდნენ არტეფაქტებთან, გაითავისეს.  არც ისეთი მოსწავლეების ჩართვა გახდა რთული, ვისაც ადრე მაინცდამაინც დიდი ენთუზიაზმი არ გამოუჩენია დავალებების ჯგუფურად  ან ინდივიდუალურად შესრულებისას. ჯგუფში მუშაობის დროს კვლევითი სამუშაოს შესრულებისას მოსწავლეებმა ისეთ ნიუანსებზე გაამახვილეს ყურადღება, რაზეც, ალბათ, ნაკლებად დაფიქრდებოდნენ. ეს მომავალში მნიშვნელოვან გამოცდილებას შესძენს მათ. ბოლო აქტივობა აღმოჩნდა ყველაზე საინტერესო და სახალისო მოსწავლეებისთვის. ამან განსაზღვრა კიდეც აბსოლუტური უმრავლესობის ჩართვა მუშაობის პროცესში. ეს დავალება შემოქმედებითი და ინტერაქტიულია, მოითხოვს  ელექტრონული რესურსის გამოყენებას, იმ ტიპის უნარ-ჩვევების გამომუშავებას, რაც ახალი ტექნოლოგიების ფლობას გაამარტივებს.

გარდა მიზანზე ორიენტირებული დავალებებისა,  შევეცადე, შემერჩია, ასევე, ყველასთვის დაძლევადი ინდივიდუალური დავალებები, ხოლო სირთულის შემთხვევაში  შეეძლოთ ჯგუფებში თანამშრომლობით შედეგის მიღწევა. რაც შეეხება შეფასების სქემებს,   მასალა წინასწარ მივაწოდე ბავშვებს. მათ უკვე იცოდნენ რა შეფასდებოდა და რომელი რუბრიკებით. ყველა მოსწავლისათვის შევქმენი ინდივიდუალური საქაღალდე, სადაც თემის შესწავლის პროცესში შესრულებული ყველა დავალება მოვათავსე თავისი შეფასების სქემებით.

მოსწავლეთა ნამუშევრებიდან კარგად გამოიკვეთა, რომ მათ იცოდნენ მასალა, შეძლეს  რუკის, ცხრილის და სხვა რესურსის გამოყენებით   დავალების შესრულება. გაკვეთილმა ხელი შეუწყო თანამშრომლობის, პრეზენტაციის მომზადების, წარდგენის, ანალიზის უნარების   განვითარებას.

არსებობს პრეზენტაციის ჩატარების ორი გზა – შემეცნებითი და გაყიდვადი. პირველ მიდგომას იყენებენ სკოლის მასწავლებლები, უნივერსიტეტების პედაგოგები და მეცნიერები, მოსწავლეები და სტუდენტები, მეორეს – ბიზნესმენები. ორივეს მსგავსი მიზნები აქვს: ინფორმირება, დარწმუნება, ჩართვა, შთაგონება მოქმედებისკენ. თუმცა, მასწავლებლების პრეზენტაციები, ბიზნესის წარმომადგენლებთან შედარებით, ნაკლებადაა დამუშავებული. ყველაზე ხშირად, ისინი ბევრ ტექსტს და ცოტა გამოსახულებას შეიცავს, გამოირჩევა ძალიან სუსტი დიზაინით. რატომ ხდება ასე? არსებობს პრეზენტაციის ჩატარების უამრავი საერთო პრინციპი. გთავაზობთ რამდენიმეს:

პრეზენტაციის ჩასატარებლად აუცილებელი შინაარსის ფლობის უნარი. კარგი მასწავლებელი ინფორმაციას 200%-ით ფლობს.

ბუნებრივია, ადამიანები, რომლებსაც სურთ გაყიდონ პროდუქცია ან მომსახურება, უნდა ფლობდნენ ინფორმაციას. ეს გამომსვლელს თავდაჯერებას მატებს და ეხმარება მსმენელის დარწმუნებაში. მასწავლებლები ბიზნესმენებს ამ საკითხში არაფრით ჩამოუვარდებიან. ვინ, თუ არა მასწავლებელმა, შინაარსი ყველაზე უკეთ იცის? გამოცდილმა პედაგოგმა არა მხოლოდ საკუთარი მასალა იცის, არამედ თავიდანვე ხვდება, რა შეიძლება გაურთულდეს თავის მოსწავლეს. ისინი კავშირს ამყარებენ სხვა თემებთან და საგნებთან. ეს მასწავლებლების ერთგვარი პრივილეგიაა.

პრეზენტაცია – დიალოგი თანაბარ პირობებში

ეს რთული პრინციპია. საქართველოს სკოლებში საუბარი-პრეზენტაცია თანაბარ პირობებში ცოტა წარმოუდგენლად ჟღერს. საქმე მხოლოდ ის არ გახლავთ, რომ სოციალურ-ასაკობრივი იერარქია ყველა სფეროში იჩენს თავს. მასწავლებლები და მშობლები ბავშვების სიცოცხლესა და ფიზიკურ თუ ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე, ცოდნის და გამოცდილების გაზიარებაზე არიან პასუხისმგებლნი, შესაბამისად, ნებისმიერი მოზრდილი ადამიანი ბავშვების დიდ ჯგუფში მოხვედრისას ინსტინქტურად იწყებს მათთვის მიმართულების მიცემას და მართვას, ეს კი უკვე გამორიცხავს თანაბარ პირობებში ურთიერთობას. სავარაუდოდ, ეს უფრო ნიშნავს  პატივისცემის დამსახურებას, დისციპლინის კონტროლს, შენიშვნების მიცემას, სათანადო დროს „არა“-ს თქმას.

სამწუხაროდ, პრეზენტაციის ჩატარებისას ძალიან გავრცელებული შეცდომაა „მასწავლებელი-ბოსის“ როლის მორგება. კარგი საგანმანათლებლო პრეზენტაციის დროს მასწავლებელი არ დომინირებს მსმენელზე, არ ცდილობს მოახვიოს საკუთარი აზრი. გაყიდვებს თუ შევადარებთ – ეს შეთავაზებაა, აუდიტორიისთვის საჭირო პროდუქტის რეკლამა. ეს არ არის უსარგებლო ნივთის გაყიდვის მიზნით ჩატარებული მანიპულაცია, არამედ სასარგებლოს გაზიარების გულახდილი სურვილია.

გთხოვთ, შემაწყვეტინოთ

გამომსვლელები შემეცნებით და მეცნიერულ პრეზენტაციებში ამ პრინციპს ხშირად არღვევენ. დაფასთან მდგარი „პულტიანი“ მასწავლებელი რატომღაც ხელშეუხებელი ხდება. პრობლემა მხოლოდ მასწავლებელი როდია, რომელსაც არ სურს თავისი ავტორიტეტის შელახვა. ხშირად გამომსვლელი გამყოფ ხაზს ავლებს აუდიტორიასთან და კითხულობს მონოტონურ მონოლოგს, რადგანაც ეშინია, რომ ვერ შეძლებს კლასის მობილიზებას. განსაკუთრებით ეს ეხება დაბალი და საშუალო კლასების მოსწავლეებს, რომლებსაც ჯერ კიდევ არ აქვთ განვითარებული ყურადღების კონცენტრირების უნარი.

პრინციპის რეალიზებისთვის საჭიროა დისკუსიის მართვა. სკოლებსა და უნივერსიტეტებში შეგიძლიათ ითხოვოთ, რომ პრეზენტაცია არ შეგაწყვეტინონ. ამავდროულად, აუცილებელია ინფორმაციის გაცვლის შეთავაზება და დიალოგის ორგანიზება. შეგიძლიათ უთხრათ მოსწავლეებს, რომ ჩაინიშნონ პრეზენტაციის განმავლობაში გაჩენილი კითხვები. თუ კითხვები არ ექნებათ, ეს პირდაპირი ნიშანია იმისა, რომ ინფორმაციამ უკვალოდ ჩაიარა, მსმენელისთვის ის უმნიშვნელო იყო.

მთავარი გმირი თვითონვე ხართ

სკოლის მასწავლებლებს შორის მხოლოდ რამდენიმე გვამახსოვრდება. რა აქვთ საერთო ამ მასწავლებლებს? ალბათ ისინი საინტერესო ადამიანები იყვნენ და აუდიტორიის გარეთაც თავიანთი პროფესიით ცხოვრობდნენ. ეს ყველაზე მოქმედი პრინციპია. მხიარულ, ქარიზმატულ მასწავლებელს აუდიტორია ყველაფერს აპატიებს: უზუსტობას, გაზვიადებას, საუბრის არასრულყოფილ ტექნიკას, გადამეტებულ ემოციურობას. ეს ნამდვილი ჯადოქრობაა.

საკვირველია, მაგრამ ამ წესის დაცვა მარტივია. საკმარისია, იყოთ ის, ვინც ხართ. გაუზიარეთ მოსწავლეებს თქვენი პირადი გამოცდილება, მოყევით რომელმა ისტორიულმა ფაქტმა გაგაოცათ, რომელი ლექსი დაგამახსოვრდათ ან რა საგანმა იქონია თქვენზე დიდი გავლენა. მთავარია, არ იცრუოთ. ინტერესი ჩნდება ცოცხალი ადამიანის მიმართ, ცოცხალი ადამიანი კი არ შეიძლება იყოს სრულყოფილი, იდეალური. მას შეცდომებიც მოსდის და ამის აღიარებაც შეუძლია. მასწავლებელი საუბრისას შეიძლება წაბორძიკდეს, ეს ნორმალურია. ეს მას აახლოვებს მსმენელთან, რომელიც ხედავს საკუთარ შეცდომებს და იმასაც, როგორ შეიძლება მათი გამოსწორება. მაშინ მოსწავლე „გმირ“ მასწავლებელში საკუთარი თავის საუკეთესო ვერსიასაც დაინახავს და ეცდება იყოს მისი „ხატების“ შესაბამისი.

თქვენი სამიზნე აუდიტორია შედგება ცოცხალი ადამიანებისგან

ამ პრინციპის გამოყენების შესაძლებლობა სკოლებსა და უნივერსიტეტებში ნამდვილად არსებობს. კარგი მასწავლებლები იცნობენ თავიანთ მოსწავლეებს, ახსოვთ, როგორ იზრდებოდნენ ისინი, როგორ ეცნობოდნენ მათ ოჯახებს. ეს კი დიდი უპირატესობაა პრეზენტაციის მომზადებისა და ჩატარების დროს. ადამიანთან ურთიერთობაზე დაყრდნობით კომუნიკაცია უფრო ეფექტიანი ხდება. მსმენელთან მყარდება ემოციური კავშირი.

როგორც წესი, მასწავლებლები და მოსწავლეები ერთმანეთს დიდი დროის განმავლობაში იცნობენ, ამიტომ გამოსვლის დროს ორატორის თვითპრეზენტაციაზე დრო აღარ იხარჯება.

დიდი მნიშვნელობა აქვთ ტექნოლოგიებს

დაკვირვების თანახმად, მასწავლებლების თითქმის 80%-ს აშინებს პრეზენტაციების გაკეთება  და თუ აკეთებენ, აშინებთ ცოცხალი ილუსტრაციების გამოყენება. მათ ეშინიათ ცარიელი სივრცის და ცდილობენ ყოველი სანტიმეტრი ეკრანზე ტექსტით შეავსონ. მასწავლებლები ნაკლებად ფიქრობენ შრიფტზე, არ ფიქრობენ პრეზენტაციის შაბლონების გარეშე გაკეთებაზე. Power Point ფართო შესაძლებლობების მქონე არაჩვეულებრივი პროგრამაა, მაგრამ ბევრი პედაგოგი (და მათი შემყურე მოსწავლეც) იმაზე შორს არ მიდის, რომ გამოიყენოს პირველივე მოცემული შაბლონი და სწორედ ის შეავსოს ტექსტით.

ეს ეხება ყველა სფეროს, სადაც პრეზენტაციები გამოიყენება, არა მხოლოდ განათლებას. შესაძლოა, შინაგანი ხმა გვეუბნება „მე ხომ არ ვარ დიზაინერი“ ან „მე არასდროს მეხერხებოდა ხატვა“ და ვირჩევთ პროფესიონალების მიერ შექმნილ შაბლონებს, მაგრამ, ძალიან ცუდია, როდესაც უკვე მეასედ იყენებთ ერთსა და იმავე შაბლონს (იმავე შრიფტით, ხაზებით, ბლოკებით). შეიცოდეთ თქვენი მოსწავლეები. დაგუგლეთ „პრეზენტაციის შაბლონები“ (ან „უჩვეულო პრეზენტაციის შაბლონები“ – „unusual presentation templates“) და მოძებნეთ ისეთი შაბლონი, რომელიც აქამდე არასდროს გამოგიყენებიათ, ისეთი, რომელიც თემას, თქვენს ხასიათს შეეფერება. სცადეთ პრეზენტაციის გაკეთება სხვა პროგრამაში.

ნუ შეგეშინდებათ შაბლონებს გარეთ გაღწევის და დაინახავთ, როგორ მოეწონება ეს თქვენს მოსწავლეებს.

რა უფრო მნიშვნელოვანია, იყოთ სამართლიანი თუ წარმატებული?

რთულია გაუგო მასწავლებელს, რომელიც კლასში ძალაუფლების დემონსტრირებას ახდენს. მასწავლებელი ეს არის უფროსი ადამიანი აუდიტორიაში, გამოცდილი, პატივსაცემი პერსონა, რომელიც ფლობს ცოდნას. ამიტომ კონტროლისთვის დამატებითი ზომების მიღება სრულიად ზედმეტია. რადგან ამ დროს ბავშვები (და სტუდენტები) მასწავლებლის მხრიდან არცოდნის კომპენსირების მცდელობას და თავდაჯერებულობის ნაკლებობას გრძნობენ. ისინი ინტუიციით გრძნობენ უსამართლობას და დიდებისგან განსხვავებით, ამ თავიანთ აღმოჩენას არ მალავენ. პირიქით, აკეთებენ ყველაფერს იმისთვის, რომ სიცრუე გამოვლინდეს.

ეცადეთ, სამართლიანი იყოთ და არ გაექცეთ სიმართლეს, როგორი უხერხულიც არ უნდა იყოს. ხშირ შემთხვევაში ბავშვებს (განსაკუთრებით უფროსკლასელებს) ესმით, რაც არის ცხოვრება, ხანდახან კი მასწავლებლებზე უკეთაც. მათ იციან, როგორ არის მოწყობილი სამყარო. ამიტომ ზოგი რამის დამალვას აზრი აღარ აქვს.

თუმცა, სიმართლის თქმისას აკონტროლეთ თავი. ეცადეთ, არ ისაუბროთ ავადმყოფობებზე, ოჯახურ და პირად პრობლემებზე – ეს აღიქმება როგორც თანაგრძნობის გამოწვევის მცდელობა. ფრთხილად იყავით პოლიტიკაზე, შემოსავლებზე და რელიგიაზე საუბრისას. ამან შეიძლება კონფლიქტის პროვოცირება გამოიწვიოს.

მე და დედაჩემს შერიგების ჩვენი რიტუალი გვქონდა და ამ რიტუალის მთავარი საიდუმლო, აი, ეს ლექსი იყო:

„მსუბუქი ტანი გაქვს, სურვილს აყოლილი,

ნეტა შენ, არ ვგავართ ერთმანეთს მე და შენ,

ქარს გინდა რომ აჰყვე და სივრცეს სულ ევლო,

დედიკოს რომ მოწყდე, დაჭკნები, სულელო“.

ლექსი მირზა გელოვანს ეკუთვნის. დედამ გამომიწოდა ერთხელ, როცა სინდის-შეწუხებული, ისედაც ოთახის კუთხეში ვიხერხებოდი და, ამით ყველაფერი მითხრა. მერე მეც დამიბრუნებია ეს ლექსი მისთვის იმავე მუხტით, იმავე გულისფანცქალით.

თვითონ ლექსია ასეთი – გულის ფანცქალიანი, მზეზე მოცახცახე ნიავივით გამჭვირვალე, მსუბუქი და ნამდვილი…

და უფრო მეტიც – თავად მირზა გელოვანის პოეზიაა ასეთი – ყველაფრის თქმა შეგიძლია მისი ლექსებით, ყველა განცდის თანაზიარობა. ამ ერთი შეხედვით ნაივურ, თითქოს მრავალჯერ სადღაც წაკითხულ და ნაცნობ პოეზიას აქვს ფარული ჯადო, სამუდამო ხიბლში დაგტოვოს და სულაც არ გამძიმებდეს, პირიქით – გამშვენიერებდეს სამყაროს, ადამიანის, სიყვარულის ასეთი ხიბლი.

2 მარტს მირზა გელოვანი 101 წლისა გახდა. სააქაო კი მან, 27 წლისამ დატოვა, ისე, რომ სამშობლოს მიწაში დაკრძალვა არც ღირსებია.

თავდაპირველ ლექსებს გვარ-სახელის ნაცვლად ასე აწერდა თურმე – „მზის კაცი“. მზე მისი სიცოცხლის და შემოქმედების უშრეტი ენერგია იყო, მისი თილისმა. მზის კაცები კი, რჩეულები არიან და ლამაზადაც კვდებიან ხოლმე.

რამდენიმე წლის წინ, აწ განსვენებულმა ქალბატონმა მანანა ზარიძემ დამირეკა და ჩვეული კეთილშობილებით მთხოვა: მირზა გელოვანის სიყრმის დროინდელ მეგობრებს შორის ერთადერთიღა დარჩა ცოცხალი, 94 წლის ნათელა ბერძენიშვილი, დღემდე გაუბზარავი მეხსიერება აქვს და უზადოდ აზროვნებს, მირზაზე ახალი მოგონებები დაუწერია, უნდა, მოასწროს და ვიდრე ცოცხალია, ვინმესთან დააბინაოს. მე ჯანმრთელობის გამო მის მონახულებას ვერ ვახერხებ, ეგებ შეძლო და ესტუმროო. . .

ასე, სრულიად შემთხვევით გავიგე მშვენიერი, ულამაზესი, 94 წლის ქალბატონის არსებობა, რომლის ცხოვრების ამ გვიან და გადაცრეცილ შემოდგომაშიც ჩაუქრობლად, გაუნელებლად ანთია მზე, სახელად მირზა გელოვანი.

შინ ვესტუმრე. ავად იყო, მაგრამ ჩემი მისვლის მიზეზი რომ შეიტყო, მაშინვე მოწესრიგდა და ოთახიდან გამოვიდა. მაღალი, მწვანეთვალება, არისტოკრატულად კეთილშობილი ნათელა ბერძენიშვილი – მირზა გელოვანის სტუდენტობის მეგობარი და მასზე არაერთი მოგონების ავტორი.

მირზაზე საუბრისას თანდათან ძალაც მიეცა და ბოლოს გახალისდა კიდეც, ავად ყოფნა აღარც მახსოვსო, თქვა. ამბიდან ამბავმდე რემარკასავით ჩაურთავდა ხოლმე: „ჩემი მირზა”. . . და მოაყოლებდა: „იცი როგორი იყო? ლამაზი, ძალიან ლამაზი, ჭკვიანი. ბაირონს ვეძახდით. ისე მღეროდა! აი ასე იცოდა ტუჩის კუთხეებში თითების ჩამოსმა და მხოლოდ ამის მერე დაიწყებდა ლექსის წაკითხვას”. . .

ქალბატონ ნათელას ერთი მოგონება შესულია წიგნში „ივრისპირელი მზეჭაბუკი”, რომელიც მანანა ზარიძისა და ციცინო გაბიდაურის თაოსნობით გამოვიდა. მირზა გელოვანზე შექმნილი ამ ყველაზე სრული კრებულის შემდგენელ-რედაქტორი ემზარ კვიტაიშვილი გახლავთ.

თორმეტფურცლიანი ვარდისფერი რვეული ჩანაწერებით და მოგონებებითაა სავსე. ამ ყველაფრის თავმოყრა 2010 წელს დაასრულა. გარეკანზე მიუწერია: „1936-1939 წწ. თბილისში ცხოვრება და ჩვენი მეგობრობის წლები”. რვეული ამ წლების ხსოვნას ინახავს.

სწორედ ეს ჩანაწერები გამომატანა და მთხოვა, რომ თუკი სადმე მირზაზე ითქმებოდა, ამ მოგონებებითაც ხსენებულიყო პოეტის სახელი.

დღეს აღარც მანანა ზარიძეა ცოცხალი, აღარც ნათელა ბერძენიშვილი. როცა მირზაზე საუბრისას გაბრწყინებულ მის თვალებს ვუყურებდი, მომეჩვენა, რომ დღეგრძელობის წამალი მისთვის სწორედ ეს ხსოვნა იყო. ცოცხალი, გაუნელებელი სურათები, ერთგული სიყვარული და უკვდავებასთან წილნაყარი ავტობიოგრაფია. სიცოცხლე იმისთვის, რათა საკუთარი თავით გაახანგრძლივო ძვირფასი სახელი, რათა ამ სახელის შესახებ სხვებს მოუთხრო და ეს ხსოვნა გადასცე.

ამ წერილსაც, სწორედ მათ ხსოვნას ვუძღვნი – ადამიანებს, ვინც თავისი თავით სიყვარულს, პოეზიას და მშვენიერებას ახანგრძლივებს ამ სამყაროში.

ნათელა ბერძენიშვილთან ჩემი შეხვედრის დროინდელ მონათხრობს კი ოდნავი შემოკლებით გთავაზობთ:

„ვწერ ჩვენი მეგობრობის შესახებ, რაც  შემორჩა ჩემს მეხსიერებას 93 წლის ასაკში. 1937 წლიდან 1939 წლამდე.

1936-37 წლებში ჩავაბარეთ თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში, ფილოლოგიის ფაკულტეტზე. სტუდენტები თითქმის ყველა ვიცნობდით ერთმანეთს გამოცდების პერიოდიდან. ლექციაზე (ჰუმანიტარული საგნების) შევნიშნეთ უცხო ყმაწვილი – პირველად გარეგნობით მიიპყრო ჩვენი ყურადღება. შემდეგ გავიგეთ, რომ „ის ნუკრივით ბიჭი” (რაჟდენ გვეტაძის სიტყვებია – ნ.ბ.) მირზა გელოვანი იყო. მირზა ითვლებოდა თავისუფალ მსმენელად. განსაკუთრებით აქტიურად ესწრებოდა ვახტანგ კოტეტიშვილის ლექციებს. მწარე მოგონებად დამრჩა 1937 წელი უნივერსიტეტში. ვისხედით აუდიტორიაში სულგანაბულები. მირზაც ჩვენთან იყო. უჩვეულოდ დაიგვიანა ვახტანგმა. უცებ გაიღო კარი და ტირილით შემოვიდა ჩვენი კურსის სტუდენტი – ვახტანგ ძია არ მოვა, ის დააპატიმრეს, – თქვა. ეს გოგონა იყო მედეა მაკალათია, ვახტანგის დისშვილი, ცნობილი ეთნოგრაფის, ნიკო მაკალათიას ქალიშვილი. იმ შემზარავი სურათის გადმოცემა მიჭირს, თუმცა მახსოვს ყველაფერი.

მთლიანად აუდიტორიის მზერა იყო მიპყრობილი მირზასკენ. როგორ შეიცვალა ასე უცებ? გაფითრებული, გაოგნებული ჩუმად იდგა და ხმას ვერ იღებდა. მეორე დღიდან თითქმის ყოველდღე ვიგებდით ამა თუ იმ ლექტორის დაპატიმრების ამბავს. ესენი იყვნენ ბატონები – სიმონ ყაუხჩიშვილი, შალვა ნუცუბიძე, სოსო მრევლიშვილი. ბევრი უკან დაბრუნდა. ბატონი ვახტანგი კი დახვრიტეს. სხვებიც…

… ჩვენ ვხვდებოდით მწერალთა კავშირში მოწყობილ ღონისძიებებზე, მწერლების იუბილეებზე, წიგნების განხილვებზე. ჩვენი ერთ-ერთი მეგობარი, თინა მაქსიმელიშვილი ცხოვრობდა მაჩაბლის ქუჩაზე, ზუსტად მწერალთა სახლის პირდაპირ. თინა იყო ძალიან ლამაზი, მომხიბვლელი, მასზე წერდნენ ლექსებს. თინა მირზას ბოლო მუზაც იყო.

მერე, სხვა პოეტებს ჩვენც დავუახლოვდით. არაჩვეულებრივი ადამიანი იყო ირაკლი აბაშიძე. მირზა ძალიან უყვარდა. მირზა გალაკტიონსაც უყვარდა, მოსწონდა, გამოარჩევდა დამწყებ პოეტებს შორის.

… მირზა უნივერსიტეტში მისთვის საინტერესო ლექციებს ესწრებოდა. წლის მიწურულში, ე.ი. ნოემბრის თვიდან ვიწყებდით საგნების მომზადებას მე, თინა და ნონა. ჩვენ უკვე ვატყობდით, რომ მირზას ნონა ლასხიშვილისადმი გაუჩნდა სიმპატია. ნონა იყო ძალიან განათლებული. მირზამ გვთხოვა, მეც ვიმეცადინებ თქვენთანო. ჩვენ სიამოვნებით დავთანხმდით. ვმეცადინეობდით უფრო მეტად ჩემს ოჯახში. ენათმეცნიერებაში მირზას ნიშანი “5” ჩვენ დავუწერეთ, ჩვენ კი პროფესორმა არნოლდ ჩიქობავამ მატრიკულში ჩაგვიწერა ხუთები.

… 1937 წლის 31 დეკემბერს, ნონას ოჯახში, საახალწლო სუფრაზე შევიკრიბეთ. სტუმრად მოვიდნენ ახლო მეგობრები – ნელი ამაშუკელი, ელენე გოგოლაშვილი, ნინო ლაშხია, შოთა რევიშვილი, გივი ჟვანია, ვახტანგ ჭელიძე. კარგად მოვილხინეთ. მირზა კარგად მღეროდა. მე და მირზამ, ელენემ და ნელიმ ხმები შევუწყვეთ და კარგი კონცერტი გამოგვივიდა. შემდეგ გადავედით ლექსების კითხვაზე – ვინ უფრო მეტ ლექსს იტყოდა. მირზამ გვაჯობა ყველას. ჯერ საკუთარი ლექსების კითხვით, მერე სხვადასხვა ქართული და რუსული ლექსებით. ნათლად მახსოვს მანერა მისი კითხვისა, ოდნავ მხრებში მოიხრებოდა, სამ თითს მოისვამდა ტუჩებზე და ჭერში ცქერით დაიწყებდა. წუთითაც არ შეჩერდებოდა. ხმაც, ტემბრიც ძალიან სასიამოვნო ჰქონდა. 12 საათზე, მხიარულები კარგი განწყობით შევხვდით, თურმე უბედურ 1937 წელს.

საბედისწერო აღმოჩნდა ეს წელი ნონას ოჯახისთვის. დააპატიმრეს მამა – ივლიანე ლასხიშვილი, ცნობილი იურისტი. სხვათა შორის, ნონას ძმა ოთარ ლასხიშვილიც შემდეგ ცნობილი იურისტი გახდა, ჯერ ექიმი იყო და შემდეგში მიიღო იურიდიული განათლება.

ჩვენი თავშეყრა ნონას ოჯახში ხდებოდა. ურთიერთობა ნონასა და მირზას შორის უფრო გაღრმავდა. ჩვენგან დამოუკიდებლად ხვდებოდნენ ერთმანეთს. 18 თებერვალი ნონას დაბადების დღეა. მეორედ შევხვდით მირზას სუფრასთან. კარგი მომლხენი იყო, უფრო გათამამებული სიმღერითა და ლექსების თქმით.

ერთ-ერთი მეცადინეობის დროს, ნონას ოჯახში მე და თინა მივედით სამეცადინოდ. სესიები იწყებოდა და უნდა მოგვემზადებინა ბატონი კორნელი კეკელიძის საგანი  – ძველი ქართული ლიტერატურა. მოგეხსენებათ, წიგნები, იმ დროს არ იყო გამოცემული. გვქონდა ჩვენ-ჩვენი ჩანაწერები, ე.წ. კონსპექტები. ყველაზე კარგი კონსპექტი კურსზე ჰქონდა თინა ყაუხჩიშვილს. მარტო მე მენდობოდა და ვსარგებლობდი მისი კონსპექტებით, ის გამოჩენილი მეცნიერი გახდა. მუყაითი, ნიჭიერი სტუდენტი იყო და არა მარტო სვიმონ ყაუხჩიშვილის შვილი.

…ერთ-ერთი მეცადინეობის დროს გაიღო კარი და შემოვიდა მირზა ტორტით ხელში. გავოგნდით, რის აღსანიშნავად მოგვართვა ეს ტორტი? თვითონ აგვიხსნა: ტორტი ჩემი შრომის შედეგად აღებული ფულით ვიყიდეო. აი, თურმე რაში ყოფილა საქმე:

მირზა ცხოვრობდა მელიქიშვილის ქუჩაზე, დარაბაში. მასთან ახლოს იყო პატარა, კოხტა „ვერის ბაზარი” – მხოლოდ ვერელებისთვის. სხვათა შორის, ამ ბაზარში ხშირად შეხვდებოდით ვერის ლამაზმანებს: თამარ ციციშვილს, თამარ ბოლქვაძეს, მირანდა ფალავანდიშვილს და კიდევ მრავალს. მეც ამ ბაზრის მყიდველი ვიყავი. მირანდა შესასვლელში მეყვავილეებისგან მაშინვე იყიდიდა ხოლმე მიხაკებს და მთელ ბაზარს მოივლიდა ასე. მირზას დაუნახავს, მოხუცი დგას და კნავის: „მწვანილი, მწვანილი”, და ვერ ყიდის. შესცოდებია მოხუცი, მისულა, დამდგარა დახლთან და ღიღინით დაუწყია: „იყიდეთ თიანური, სურნელოვანი მწვანილი, ქორფა მწვანილი”… ნახევარი საათი არც დასჭირვებია, დახლი დაცარიელდა. მირზამ ნავაჭრი თანხა გადასცა მოხუცს და მოემზადა გამოსამშვიდობებლად. მოხუცს ჯიბეში ჩუმად ჩაუდია მცირედი – ეს შენი დამსახურებული თანხაა და აიღეო. დიდი ჭიდაობის შემდეგ მირზას უფიქრია, გოგოებს ამ ფულით ტორტს მივართმევო და, თანხა გამოურთმევია. იქვე იყო საკონდიტრო მაღაზია, ჩვენკენ წამოვიდა და მართლაც გვასიამოვნა. მივირთვით ჩაი და ტორტი. ნონამ სხვა რაღაცეებიც დაუმატა და კარგი სუფრა გამოგვივიდა. მე და მირზამ ცოტა წავიღიღინეთ და გავაგრძელეთ მეცადინეობა.

მახსენდება – მირზა ხშირად იყო გაღიზიანებული, ცუდ გუნებაზე მყოფი სამსახურის გამო. არ უბეჭდავდნენ ლექსებს. მხოლოდ ერთხელ გამოექომაგა ირაკლი აბაშიძე და „ლიტერატურულ საქართველოში” დაუბეჭდა ლექსი. ეს უსიამოვნება მირზამ გამოთქვა მწერალთა ყრილობაზე და მკაცრად გააკრიტიკა პროლეტარული მწერლები. მირზამ ყრილობაზე გამოსვლით კონსტანტინე გამსახურდიას დიდი მოწონება დაიმსახურა. კონსტანტინემ მირზა გააჩერა, ხელი ჩამოართვა და უთხრა: „მეამა, ჭაბუკო, თქვენი გამოსვლა. მე თქვენი პოეზიით კმაყოფილი ვარ. მოხარული ვიქნები თუ ასეთ უკომპრომისო ბრძოლას გააგრძელებთ”.

მირზამ მიიღო სამხედრო ბარათი და გაიწვიეს სამხედრო სამსახურში. მას წინ უსწრებს მისი გაუჩინარება. შოთა რევიშვილმა ვლადიკავკასიდან მიიღო წერილი. თურმე მირზას მეგობარ ნინო ლაშხიასთვის უთქვამს – ჩემო ნინო, საქართველოში ჩემი  ფეხის დასადგმელი ადგილი არ დარჩა და უნდა სადმე წავიდეო.

და მართლაც, მირზა გაუჩინარდა.

დიდი დრო არ გასულა, მოულოდნელად მესტუმრა შეიარაღებული მირზა ვლადიკავკასიდან. კმაყოფილი იყო – კარგი ხალხია, კარგად მიმიღეს, მაგრამ დიდხანს ვერ დავრჩებიო. მაგიდაზე დამიდო გახვეული პაკეტი, საკაბე გიყიდეთ შენ და რუსუდანსო, შეიკერე და ატარე ჩემს მოსაგონებლადო. მე ალბათ მალე მომიწევს ჯარში წასვლაო. ეს ამბავი მეგობრებს გავაგებინე. ამის შემდეგ მირზა და ნონა გაიბუტნენ, მიზეზი ვერავინ გაიგო.

… ჩვენს ბოლო შეხვედრაზე მირზა უკვე თმაგადახოტრილი მოვიდა და გვითხრა – გოგოებო, მივდივარ ჯარში. თუ ომმა არ მომისწრო მალე ჩამოვალო. ემოციების დაცხრომის შემდეგ გადავწყვიტეთ, გადაგვეღო კაბინეტური სურათი. გადავურეკეთ ნონას. ძმაც სახლში ყოფილა. ნინო ლაშხიაც ჩემთან იყო და თინაც. ფოტოატელიე იქვე იყო – პლეხანოვისა და მარჯანიშვილის ქუჩების კუთხეში. კარგი სურათი გამოვიდა. რამდენიმე დღის შემდეგ მირზამ შეგვატყობინა _ დღეს მივდივარო.

ეს იყო ელდა. 1939 წლის ნოემბრის ერთი სუსხიანი დღე. გავედით სადგურზე. აუარებელი ხალხი იყო, ყველას ნაღველი ედო სახეზე. ყველანი ვიცნობდით ერთმანეთს. ვცდილობდით მირზა გაგვემხნევებინა. მირზაც ცდილობდა დაეფარა მღელვარება. მოწყდა და ავარდა მატარებლისკენ, აირბინა კიბე და უცებ ფანჯრიდან თავზე წამოგვადგა. ყვიროდა ნაწყვეტებს ლექსებიდან. დაიძრა მატარებელი. შეძახილები, ტაში, ხელების ქნევა… ბოლოს ისევ დავიშალეთ და გავუდექით ჩვენს გზას.

…მირზას ჯარიდან მხოლოდ თინასთან ჰქონდა კავშირი. სწერდა წერილებს. მირზას თხოვნით თინამ და რუსუდანმა გადაიღეს ფოტო და გაუგზავნეს მას. ერთ-ერთი წერილის პასუხად თინამ იებიც გაგზავნა. ამ იებმა დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა მირზაზე. ომი რომ დაიწყო, უბეში ჰქონდა იები და მე იების სუნთქვას ვგრძნობო, თინას იები სანგარშიც მაქვს გულის ჯიბეშიო, ამბობდა. რატომღაც ჩემთვის მირზას წერილი არ მოუწერია, ნონასაც ერთხელ მისწერა მხოლოდ.

ომის დაწყების შემდეგ, ერთხანს, შეწყდა წერილები. ჩვენ ვუკავშირდებოდით ოჯახს და ასე ვიგებდით მირზას ამბავს. ერთხელ ნონამ მისწერა, მათი ურთიერთობის შეცვლის შემდეგ, ცოტა მკაცრი წერილი და ბოლოში მიაწერა: „თუ ძმა ხარ, ნათელა ნუ დაგვიჩაგრე, წერილს რატომ აღარ უგზავნიო”…

იყო პერიოდი, როცა საერთოდ შეწყდა წერილები.

ამან დიდად დაგვადარდიანა. სამჯერ მომიწია თაიენთში წასვლა – ერთხელ მივლინებით. ბოლოს მოვიდა საზარელი ცნობა მირზას დაღუპვის შესახებ. 1944 წლის ივლისის თვეში, ბელორუსიაში დასავლეთ დვინის გადაცურვის დროს დაიღუპა შესანიშნავი პოეტი, ახალგაზრდა კაცი, მირზა გელოვანი.

…ბოლოს თიანეთში, მირზას სახლ-მუზეუმში 2001 წელს ვიყავი. მირზას მიერ ჩემთვის ნაჩუქარი სურათებიდან და წიგნებიდან, რომლებიც ადრე მუზეუმს გადავეცი, არაფერი აღარ დამხვდა.

მირზას და მისი მეგობრების უფროსი მეგობარი, ნიკა აგიაშვილი დიდ დახმარებას უწევდა ახალგაზრდა პოეტებს, „ახალთაობელებს”, ლექსების ბეჭდვაში. პოეტები მას უფროს ძმას უწოდებდნენ. ნიკა აგიაშვილის მოგონებაში ვკითხულობთ: „გაბო ჯაბუშანურის თხოვნას ვასრულებ – მინდა, ვინმემ დაწეროს ჩვენი ახალგაზრდული თავგადასავალი. რა კარგი საქმე იქნებოდა. ჯერჯერობით მე ვერ ვახერხებ ამასო!..” ეს თხოვნა შეასრულა დიდებულმა ადამიანმა ნიკა აგიაშვილმა და დაწერა წიგნი „ჭაბუკები დარჩნენ მარად”. ეს წიგნი ბევრისთვის დღემდე სამაგიდო წიგნად რჩება.

…მირზას ხსოვნის უკვდავებისთვის იღწვის ქალბატონი ლულუ ქავთარაძე. მან მოაწყო შეხვედრა მირზას ორ მეგობართან – ჩემთან და თინა ოჩიაურთან. ვილაპარაკეთ მირზასთან ჩვენს ურთიერთობაზე. თინამ მირზას ბევრი ლექსი ზეპირად წაიკითხა. ერთი წლის შემდეგ გარდაიცვალა თინა ოჩიაური, ნინო ლაშხია. მირზას მეგობრებიდან დავრჩი მარტო მე. თუ არის ვინმე ცოცხალი, გამომეხმაუროს. დავეძებ ლულუ ქავთარაძეს… “.

პრობლემური დავალებების გამოყენება საგანმანათლებლო სივრცეში დიდი ხანია აღიარებული მეთოდია. ამგვარი დავალებები მიმართულია მოსწავლის მიერ პრობლემის დამოუკიდებლად გადაწყვეტის უნარის განვითარებისკენ, კრიტიკული და შემოქმედებითი აზროვნების გააქტიურებისკენ, ზოგადი პიროვნული ზრდისკენ. ამ მიზნით ისტორიის სწავლებაში ეფექტურად გამოიყენება, ე.წ. სამსაფეხურიანი სქემა, რომელიც ეხმარება მასწავლებელს გაკვეთილზე პრობლემური  სიტუაციის შექმნაში, პრობლემის სწორად გამოკვეთაში, პრობლემური შეკითხვის ჩამოყალიბებასა და  მოსწავლეთა დამოუკიდებელი მუშაობის ორგანიზებაში.

3 პრაქტიკული ნაბიჯი:

1 ნაბიჯი – მასწავლებელი შესასწავლი თემიდან გამოკვეთს მნიშვნელოვან ისტორიულ მომენტს, ფაქტს, მოვლენას, იდეას, რომელიც შეესაბამება  სასწავლო მიზანს და გამოაქვს ის განხილვისთვის;

2 ნაბიჯი –  მოსწავლეები იწყებენ პრობლემის ალტერნატიული გადაწყვეტის გზის მოძიებას, რომელიც  აღწერილი, გადმოცემული  სიტუაციის  საწინააღმდეგო იქნება;

3 ნაბიჯი – პრობლემის იდენტიფიცირების შემდეგ მოსწავლე გამოყოფს ძირითად პრობლემას, ანუ სვამს პრობლემურ შეკითხვას („პრობლემას დაუსვამს კითხვას“)  და აყალიბებს დავალებას.

სასურველია, ისტორიის მასწავლებელმა პრობლემური დავალებების რამდენიმე ვარიანტი მოძებნოს, რომელიც  დასახული მიზნის შესაბამისი იქნება. ეს დაეხმარება მას ჩაატაროს პრობლემის იდენტიფიცირებასა და გადაწყვეტაზე მიმართული გაკვეთილი, გაზარდოს მოსწავლეთა ინტერესი, გაააქტიუროს დამოუკიდებელი აზროვნება და შექმნას პიროვნული განვითარებისათვის პოზიტიური გარემო. მთავარია, მასწავლებლის მიერ მიწოდებულმა მასალამ კითხვები გაუჩინოს მოსწავლეს:

• „მაინც როგორ დასრულდა ეს ამბავი?..“ „როგორ მოხდა, რომ..“,  „რატომ მოხდა ასე?..“, „ნუთუ შესაძლებელია….“ და ა.შ.

მასწავლებელი აუცილებლად შეამჩნევს, რომ ამ ტიპის შეკითხვებში ჩანს მოსწავლის გარკვეული ცოდნა მოცემულ საკითხზე, რომელიც არაა სრულყოფილი და ის უნდა შეივსოს, სრულყოფილ ცოდნად იქცეს. ამის გარეშე მოსწავლე ვერ განსაზღვრავს ზუსტად თავის ცოდნას – რა იცის და რა – არა, რა გაიგო და რა – ვერ.

დავალების მიცემისას – ანუ საორიენტაციო  პრობლემის გამოკვეთისას – უნდა გავითვალისწინოთ ასაკობრივი და საფეხურისთვის დამახასიათებელი სირთულეებიც, რადგან დავალება დასაძლევი და მისაღწევი უნდა იყოს მოსწავლისათვის.

მოვიყვანოთ  პრობლემური დავალებების  კონკრეტული მაგალითები, რა ტიპის დავალებებზეც  შეიძლება გაკეთდეს  აქცენტი  საგაკვეთილო მუშაობის დროს, ანუ მოვიყვანოთ  ხელოვნურად გამოწვეული პრობლემური დავალებების  ვარიანტები:

1. მოცემულია გაკვეთილის თემა, რომელშიც ასახულია, შესწავლილია ასეულობით წლის წინანდელი მოვლენა, მაგრამ მოსწავლე ვერ ხედავს ფაქტის, მოვლენის დასწავლის აუცილებლობას, რადგან კარგად არ ესმის საკითხის არსი, ან შეიძლება დაისწავლოს, მაგრამ მხოლოდ მოვალეობის მიზნით. მაგრამ როგორც კი მასწავლებელი ამ მოვლენას „მიანიჭებს“  თანამედროვეობის უკეთ გაგებისთვის საჭირო ინფორმაციის ხარისხს, ანუ წინ წამოწევს მის აქტუალობას თანამედროვეობასთან მიმართებაში, ამით მოცემული თემა მოსწავლისთვის შეიძენს სულ სხვა შინაარსს – ის გადაიქცევა ნამდვილ პრობლემად და მის მიმართ მოსწავლის დამოკიდებულება აბსოლუტურად შეიცვლება. მთავარია, ამ დროს მასწავლებელმა ისე წარმართოს საგაკვეთილო პროცესი, რომ მოსწავლეს  გაუჩნდეს შეკითხვები, მიღებული პასუხები კი შეადაროს ძველ და ახალ ცოდნას, დააკავშიროს ისინი ერთმანეთთან და ასე  შეივსოს ის.

• მაგალითად, როდესაც სახელმძღვანელოში საუბარია XIX საუკუნის 70-იან წლებში რუსეთის იმპერიაში მიმდინარე რეფორმების შესახებ, ხოლო მასწავლებელი ხელოვნურად ქმნის პრობლემურ სიტუაციას და სვამს პრობლემურ შეკითხვებს ამ რეფორმების მიმდინარეობისა თუ შედეგების შესახებ, ამით ის მოსწავლეს  საშუალებას აძლევს რეფორმების შესახებ უკვე არსებული ცოდნა გაიმდიდროს, შეივსოს. ამგვარად, მის წარმოდგენაში არსებული ცნება „რეფორმის“ შინაარსი კიდევ უფრო სრულყოფილი სახით ჩამოყალიბდება.

მსგავს უნარებზე მუშაობა მე-7 კლასიდან შეგვიძლია  დავიწყოთ, მაგალითად, რომის იმპერიის შესწავლისას მოსწავლეებს შეუძლიათ დამოუკიდებლად განსაზღვრონ აჯანყებების, ზოგადად, სამოქალაქო დაპირისპირების მიზეზები. შემდეგ კლასებში ასევე დამოუკიდებლად შეისწავლიან გლეხთა ომებს და, ზოგადად, გამოყოფენ იმ ძირითად ნიშნებს, რაც  ახასიათებს დიდ სახალხო მღელვარებას.

2. ხელოვნურად გამოწვეული პრობლემური დავალების ჩამოყალიბებისთვის აქტიურად გამოიყენება ალოგიზმის პრინციპი, რომლის დროსაც თემის შესწავლისას დაშვებულია ყველანაირი ალოგიკური დაბოლოება, შესაძლებლობა იმისა, რომ მოცემულ ამბავს ექნება სრულიად განსხვავებული დასასრული, ვიდრე ეს ვინმეს წარმოედგინა. ასეთ მაგალითებს უხვად შევხვდებით სახელმძღვანელოების ფურცლებზეც, განსაკუთრებით XX საუკუნის პოლიტიკური ვითარების, სსრ კავშირის ისტორიისა და სხვა მაგალითების შესწავლის დროს. მასწვლებელს მათი მოძებნა არ გაუჭირდება.

ალოგიკური დასკვნების  შესახებ შესაძლებელია კლასში დისკუსიაც გაიმართოს და მოსწავლეებს გაუჩნდეთ საკუთარი მოსაზრებები და კითხვები: „რატომ და რისთვის?“

3. წარმატებით გამოიყენება ისეთი დავალებებიც, რომლებიც მოსწავლეს ორი სავარაუდო პასუხიდან ერთის არჩევის საშუალებას აძლევს;
4. ეფექტურია სტანდარტული მასალების ჩანაცვლება აფორიზმებით, კარიკატურებით, ნახატებით, ოღონდ განსაზღვრული სიხშირით, რათა ზედმეტად არ გადაიტვირთოს სასწავლო პროცესი;
5. 5. მნიშვნელოვანია მიზანმიმართული შეცდომა-პროვოკაციის გამოყენება, როდესაც მოსწავლემ თავად უნდა აღმოაჩინოს შეცდომა, მაგრამ ამისათვის შეცდომა უნდა იყოს ისეთი მკვეთრი, რომ მოსწავლემ  შეძლოს მისი დანახვა.

• ასეთი „შეცდომები“ განსაკუთრებით ეფექტურია ისტორიულ პერსონალიებთან დაკავშირებით, როდესაც საუბარია მათ პოლიტიკურ ურთიერთობებზე, პარტიულ დაპირისპირებაზე და ა.შ.

6. სწავლის მაღალ საფეხურზე შეგვიძლია ყურადღება გავამახვილოთ ისეთი ტიპის პრობლემურ დავალებებზეც, როდესაც ერთსა და იმავე საკითხზე სხვადასხვა მოსაზრებაა გამოთქმული და მოსწავლემ უნდა დაასაბუთოს საკუთარი პოზიცია, დაიცვას თავისი მოსაზრება.

• მაგალითად, მოსალოდნელი საფრთხის შესახებ ბევრი აფრთხილებდა სტალინს, მაგრამ არის ცნობები, რომ ის არ მოელოდა მსგავს პრობლემას, ან მოელოდა სულ სხვა მხრიდან, მაგალითად, იაპონიის მხრიდან  და ა.შ. მოსწავლემ ამ საკითხის შესახებ თავისი მოსაზრება უნდა დაასაბუთოს, რაც სამივე პოზიციის  დაწვრილებით განხილვას  გულისხმობს.

ასეთი დავალებების დროს კარგად გამოიკვეთება მოსწავლის ცოდნის დონე, აზროვნება და ოპერირების უნარი – შეუძლიათ თუ არა პრობლემა დაინახონ სხვადასხვა მხრიდან.

არსებობს პრობლემური  დავალებების სხვა მრავალი ვარიანტებიც, რომელთაგანაც ისტორიის მასწავლებელს შეუძლია, აირჩიოს თავისთვის საინტერესო და  მისაღები ვარიანტი, მთავარია, რომ ამით  საინტერესო  და სახალისო  გახდეს  გაკვეთილი, ხელი შეეწყოს მოსწავლის პიროვნულ და შემოქმედებით ზრდას, კრიტიკული ანალიზისა და პრობლემის გადაწყვეტის უნარის გამომუშავებას, ცოდნის დაგროვებასა და სისტემატიზაციას, თვითგანვითარებას, თვითშეფასებასა და კორექციას. ამგვარი მუშაობით მოსწავლე გაცილებით „მდგრადი“ ხდება  პრობლემების წინაშე, არ უშინდება მას, ეძებს და პოულობს გადაწყვეტის გზებს და მომავალშიც, სკოლის დასრულების შემდეგ, გაცილებით დაცული იქნება მოსალოდნელი საფრთხეებისგ

(ციკლიდან „პირთა საძიებელი“)

1.

„დამატებითი დრო“ – როგორც მახსოვს, ასე ერქვა რომანს, რომლის წერაც 80-იანი წლებიდან დაიწყო შუკო ჯიქიამ და მისთვის საჭირო ექვსი თვე თავის დრამატულ ცხოვრებას ვერც მეოცე საუკუნეში წაგლიჯა და ჯერჯერობით ვერც ოცდამეერთეში. რამდენიმე ფრაგმენტი წაკითხული მაქვს და თუ სიტყვაზე მენდობით, იშვიათად კარგი წიგნი უნდა გამოსულიყო, მაგრამ ყველასთვის ნაცნობი ლათინური სენტენციისა არ იყოს, – აქვთ წიგნებს თავისი ბედი.

2.

მარიკა ბაკურაძე ამბობდა, ზედიზედ მიეწყო ღამისთევა, მივლინებაში წასვლა… და დილით, მანქანაში მჯდომი, ვერ ვხვდებოდი, რომელი თვის რომელი რიცხვი და კვირის რა დღე იყოო. გადაქანცულმა და გამოღლილმა თანამშრომელს შუა საუბარში ვუთხარი ტელეფონით, – ფასანაურში ვარ, ახლა 8 საათია და თბილისში ალბათ 11 იქნება-თქო.

3.

მეგრულ ქორწილებში სიძე-პატარძალს მგონი ყველაფრის უფლება აქვს. ერთხელ, ანაკლიაში, 7 საათზე დანიშნული ქორწილი ღამის პირველზე დაიწყო, რადგან ნეფე-დედოფალმა ეტყობა სამეგრელოს ყველა ღირსშესანიშნაობის მონახულების და მის ფონზე ფოტო-ვიდეო სესიის გამართვა მოიწადინა. როცა ქუჩაში სიგნალი და თოფის სროლა ატყდა, მექორწილეებს უკვე მოელიათ „სეკას“ მრავალჯერადი პარტიები, უცოლოთა და გასათხოვართა შეთვალიერება და მსოფლიო ჩემპიონატის მერვედფინალური მატჩი თავისი პენალტებით.

4.

რევაზ შენგელიას უთქვამს, ნებისყოფა საგანი უნდა იყოს და სკოლაში ისწავლებოდესო.

ეგრეა. დროის კაპრიზებთან გასამკლავებლადაც გამოდგება და ჩვენი მსხვრევადი ხასიათების ჩამოყალიბებისთვისაც.

5.

გაცდენილ დროზე უკვე აღარ ვნაღვლობ ხოლმე. იმ მკვლელივითა ვარ, სინანული სისუსტე რომ ჰგონია და მის მიერ დახოცილების სახელები კი არა, მიახლოებითი რაოდენობაც არ ახსოვს. მაგრამ ყოველთვის ის განცდა ამიყოლიებს ხოლმე, რომ ვერაფერს ვერ ვასწრებ. და ასე მგონია, რისი გაკეთებაც მინდოდა, ვერც ვერაფერს ვერ გავწვდი. რაც დრო გადის, საზრუნავი მეტი გროვდება, ყველა უფრო მეტ დროს ითხოვს ჩემგან, მეც უფრო მეტს მოველი საკუთარი თავისგან და ერთ წრეზე ვტრიალებ – გაძლებისა და გადარჩენის წრეზე. წინ ვერ მივდივარ, ერთსა და იმავე ტვირთს ვეზიდები და ბედნიერების ის ძაფებიც გამიწყდება მგონია, ჩემს საყვარელ საქმესთან რომ მაკავშირებდა; გადატვირთვას ვეცადე უკვე, მაგრამ აღარ გამოდის, დასვენება მიჭირს, არც საქმე არ მანებებს ყველაფრისგან თავის გამოთიშვას, რამის გაფუჭება და ამით თავმოყვარეობის შელახვაც არ მინდა – ტყუილად ხომ არ ვიწვალე ამდენ ხანს?!

6.

ჩვენს ავტორებს ხშირად ვთხოვ, ტექსტზე მუშაობის პარალელურად, დაწერონ კონკრეტული დღის თუნდაც სქემატური ანგარიში – ვრცელი კომენტარები კი არა, მხოლოდ ფაქტები, პერსონალია, ძუნწად შტრიხები; ეს დეტალები შეუფასებელი წყარო იქნება 20, 30 ან მით უფრო 100 წლის შემდეგ. როგორც, ვთქვათ, გალაკტიონის ეს ჩანაწერი (გალაკტიონთან თანამედროვე ავტორები რა მოსატანი იყოო, – ვისაც ამ რეპლიკის სურვილი გაუჩნდა, ძალიან გთხოვთ, თავს ნუ შეიწუხებთ!):

„9 ივნისი, 1940 წ.

1. როგორც გადმომცეს, შეყვანილი ვარ ლერმონტოვის საიუბილეო კომიტეტში.
   2. „მნათობის“ ბეჭდვა შეჩერებულია უქაღალდობის გამო. ჩემი დაბეჭდ.
   3. აკადემიის ფილიალიდან სახლშიც და მწერალთა კავშირშიაც რეკავდენ: კოჯორის შოსეზე ვიღაცა შოფერს გადმოუსვამს ახალგაზრდა ქალი, რომელსაც განუცხადებია, რომ იგი სახალხო პოეტის გ. ტაბიძის ბინაში იზრდება (ალბად, იმის გამო, რომ მეტი ყურადღება მიექციათ) და ჩამოიყვანეს ბებიასთან, კამოს ქუჩაზე. ნეტა ვინ არის?
   4. ილო მოსაშვილი განთავისუფლებულია ლიტფონდიდან. ასე და ამგვარად. თან წამოცდენია სიტყვა თარსი… საქმე ჭადრაკულად აქვს.
   5. „ლიტ. საქართველო“ გამოვიდა. არის ქრონიკა ჩემს შესახებ (აკაკი). პირველად წამოსცდათ სიტყვა „სახალხო პოეტი“.
   6. დარიკო ახვლედიანი ძლიერ სუსტადაა. ვნახე მწერალთა კავშირში. ამ დღეებში ჩამოვიდა ქობულეთიდან და ხვალ ისევ მიდის. მითხრა: – მე მალე მოვკვდები და შენ ისეთი ხარ, ჩემს დასაფლავებაზეც კი არ მოხვალო.
   ლიდიაც ჩამოსულა.
   7. ყველა მეუბნება, რომ ფედერაციას არ აქვს უფლება, ასე მომექცეს. არსებობს კანონი. ასევე მეუბნებიან „მნათობის“ შესახებაც.
   8. ო. ი. კარგად არის.
   9. მწერალთა კავშირში რაღაც სასიამოვნო განწყობილებაა… თუ მეჩვენება?
   10. საღამოთი ვნახე კინოსურათი „დიდი ვალსი“ იოჰან შტრაუსის ცხოვრებიდან. დაუვიწყარი სურათია.
   11. მარჯვენა მხრით სჩანდა ახალი მთვარე. ო. ი. ამბობს, ეს კარგი ნიშანიაო. მთელი დღე შინაარსიანი იყო და კარგი.“

7.

ჩემს დიდ ბებიას – ზეინე ბოხუას ჩვევად ჰქონდა: სუფრებსა და დღეობებში ოჯახის ახლობელ-ნათესავს თუ დაიგულებდა, მიუჯდებოდა გვერდით და ჰკითხავდა: „რომელი საათია?“ „ორის ნახევარი“. „შკვითის ბღურუქ“ – შვიდზე მოვკვდებიო, ისე თავდაჯერებულად ეტყოდა სტუმარს, გეგონება წერამწერალს მისთვისაც ყურში ეჩურჩულებინოს აღსრულების დრო და საათი.

ვინც იცოდა ზეინეს ეს ახირება, უიოლებდნენ, სიცილში გაუტარებდნენ ხოლმე; ვინც იჯერებდა და ცნობისწადილით ელოდა 90-ს მიტანებული ქალის წინასწარმეტყველების ახდენას, დღის ბოლოს რწმუნდებოდა, რომ…

ისე, პავლე მოციქულის „მარადღე მოვკვდებიც“ ხომ აღსრულების ყოველდღე მოლოდინს და სიკვდილის გაიოლებას გულისხმობს?!.