„მე მაქვს ცოდნა“ და „მე ვიცი“ – ეს არის ფლობისა და ყოფნის ორი განსხვავებული პრინციპის გამოხატულება ცოდნის სფეროში. ცოდნის ფლობა ნიშნავს – ცოდნის შეძენასა და არსებული ცოდნის შენახვას; ხოლო „ცოდნა“- ფუნქციონალურია და პროდუქტიული ფიქრის პროცესში მონაწილეობს.

ერიხ ფრომი

ახალი არ იქნება, თუ გეტყვით, რომ განათლების სისტემა, და არა მხოლოდ ქართული, ორინეტრირებულია სტანდარტიზაციაზე – ისეთი ცოდნის გადაცემაზე ან ცოდნის იმგვარი მეთოდებით გადაცემაზე, რომლის შედეგიც სტანდარტული ცნობიერებაა. ვაგროვებთ ცოდნას სკოლასა და უნივერსიტეტებში და გვაქვს იმედი, რომ ეს ცოდნა როდესმე „გამოგვადგება“, მაგრამ ძალიან ცოტა ადამიანი მინახავს, თვითგანვითარების გარეშე რომ წარმატებული გამხდარიყოს.

ეს პრობლემა რომ უნივერსალურია, ფრომის ეს ციტატიც საკმარისია: “არსებული განათლების სისტემა, როგორც წესი, მიმართულია იმაზე, რომ ასწავლოს ადამიანებს ცოდნის, როგორც გარკვეული ქონების შეძენა, რომელიც მეტნაკლებად შეეფერება იმ საკუთრებას და საზოგადოებრივ მდგომარეობას, რომელსაც მათთვის ეს ცოდნა მომავალში უზრუნველყოფს. ადამიანების მიერ მიღებული ცოდნის მინიმუმი, ზუსტად არის საკმარისი იმისთვის, რომ მათ მოცემულობის მიხედვით შეასრულონ სამსახურეობრივი მოვალეობები.“

დიახ, განათლების სისტემა ფუთავს ადამიანებს გასაყიდად, სარეალიზაციოდ. და არის ერთი ამბავი: როგორ დავწეროთ CV-ი, როგორ დავწეროთ CV-ი ისე, რომ დამსაქმებელმა მაშინვე „ხელი გვტაცოს“ და სამსახურში აგვიყვანოს. მერე ჩავებათ რუტინაში და ვაკეთოთ ის, რაც არასდროს გვსიამოვნებს, შედეგად კი მივიღოთ ფული, რომლსაც ბევრი არაფერი შეუძლია. მას შეუძლია დაგვაკმაყოფილოს საგნებით, მაგრამ ეს უბრალო დაკმაყოფილება სიამოვნებას და სიხარულს ვერ მოგვანიჭებს ან მხოლოდ –  მცირე დროით…

ბოლო დროს სულ უფრო მეტს საუბრობენ ხელოვნური ინტელექტის ეფექტურ გამოყენებაზე, შორს არ არის ის დრო, როდესაც ბევრ ავტომატურ საქმიანობას ჭკვიანი რობოტები ჩაანაცვლებენ. ბევრი პროფესია გაქრება, გაჩნდება ახალი პროფესიები… აი, მერე კი ნამდვილად მოუწევს ადამიანს იმაზე ფიქრი, რა დარჩა მისი გასაკეთებელი? ბუნებრივია, ხელოვნური ინტელექტის სასწავლო დანიშნულებით გამოყენებას (ჯერჯერობით ეს მხოლოდ იდეაა)  აუცილებლად დიდი ხმაური და ეჭვი მოჰყვება: რომ სწავლის პროცესში სწავლება ორიენტირებულია ინდივიდუალურ მოსწავლეზე (სტუდენტზე), რომ თითოეული განსაკუთრებულ მიდგომას საჭიროებს… რომ რაც არ უნდა ჭკვიანი იყოს რობოტი, ის ვერ შეძლებს ყველაზე ცუდი მასწავლებლის ჩანაცვლებასაც კი და ასე შემდეგ…  ახლა კი გულწრფელები ვიყოთ და შევიხედოთ საკლასო ოთახებსა და აუდიტორიებში… როგორი მასწავლებელი/ლექტორია იქ უმეტესად? რომელსაც თითოეულ მოსწავლეზე გათვლილი სწავლის მეთოდი აქვს? – ეს ხომ სიცრუეა…? ცოდნა სტანდარტიზებულია, მისი გადაცემის გზებიც… მასწავლებელს ყველა წუთი გათვლილი აქვს: როგორ უნდა ახსნას მასალა და როდის რომელი კითხვა უნდა დასვას – წინასწარ შემუშავებული… დიახ, მასწავლებელი სარგებლობს პროგრამით, ვფიქრობ, არაეფექტური პროგრამით და  რატომ არ შეიძლება, კარგად დაპროგრამებულმა რობოტმა ასწავლოს ?  მაშინ მითხარით, რით არის მასწავლებელი კარგ რობოტზე უკეთესი? (კითხვები პროვოკაციულია და მაინცდამაიინც, ჩემს კითხვად ნუ მიიღებთ) მით უფრო, თუ გაკვეთილში ჩართული იქნება თანამედროვე ტექნოლოგიები და უფრო სასიამოვნო და მრავალფეროვანი იქნება სასწავლო პროცესი. ვიცი, უკვე მესმის ხმები, თუნდაც ამ სტატიის ჩაკითხვისას: „ის ხომ რობოტია, ის ხომ რობოტია?“… დიახ, ის იქნება ჭკვიანი რობოტი, რომელშიც ჩატვირთული იქნება დარგის მთელი ცოდნა… დიახ, ასეთი ჭკვიანი რობოტი გაკვეთილზე არ იჭორავებს კატებზე და ძაღლებზე, არც საკუთარ პრობლემებზე და ვერც მოსწავლეს „გადაეკიდება“… ინტერაქციაც უფრო მეტი იქნება, ვიდრე ეს ხდება გაკვეთილზე…

ამ ყველაფერს იმიტომ არ ვყვები, რომ დავასაბუთო, რობოტიზაცია მომწონს თუ არ მომწონს. ეს, უბრალოდ, ახლო მომავლის რეალობაა. თანამედროვე განათლების სისტემა, რომელიც სრულიად არ არის შემოქმედებითი, თავისუფლად შეიძლება ჩანაცვლდეს ხელოვნური ინტელექტით. წარმოიდგინეთ, რამდენი მასწავლებელი ვეღარ ჩაარტყამს თავში სახაზავს მოსწავლეს, ვეღარ დაჩაგრავს, ვეღარ დაუძახებს: დებილს, დეგენერატს, უტვინოს… ვეღარ დააკომპლექსებს და ასე შემდეგ (დიახ, კარგი მასწავლებლებიც არსებობენ, რომლებიც პირიქით იქცევიან, მაგრამ ისინი ერთეულები არიან და, დარწმუნებული ვარ, ისინიც დამეთანხმებიან ამაში).

ცოტა ფენტეზურ ხედვასაც შემოგთავაზებთ ამ მიმართულებით და გეტყვით, რომ შესაძლოა, სრულიადაც გაუქმდეს სკოლები და ოჯახის მასწავლებლის დახმარებით და კომპიუტერის მეშვეობით, სადაც ელექტრონული ფორმატით იქნება გაკვეთილები, მოსწავლე მიიღებს განათლებას და შეძლებს სწავლას, თანაც ისე, რომ მაინცდამაინც, 7 საათზე მაღვიძარა არ გააღვიძებს: „დროზე ადექი, გაგვიანდება“.  ჯარისკაცებივით სკოლებისკენ სირბილიც დამთავრდება, ტრანსპორტისგან დილის საათებში ქალაქებიც განიტვირთება… შემდეგ, წლის ბოლოს, ბავშვი წავა და ჩააბარებს შემდეგ კლასში გადასასვლელ გამოცდებს; მეტ თავისუფალ დროს კი ბავშვები მოახმარენ შემოქმედებითი არაფორმალური განათლების მიღებას, სპორტს და ასე შემდეგ. თუ მკითხავთ, რომ როგორ შეძლებს ყველა ოჯახი დაიქირავოს ოჯახის მასწავლებელი? – გიპასუხებთ, რომ ეს აუცილებელი არ იქნება და მშობელსაც შეეძლება ამის გაკეთება, რადგან ელექტრონულად ყველაფერი გამზადებული იქნება და მხოლოდღა ზედამხედველობა იქნება საჭირო, თანაც, მითხარით, რომელ ოჯახში არ დადის ამა თუ იმ საგანში მოსამზადებლად მასწავლებელი?

თუ ადამიანები ამ მხრივ დროის ეკონომიას გააკეთებენ და ამ დროს დახარჯავენ მიღებული ცოდნის შემოქმედებით გააზრებაში და იმაში, როგორ აამოქმედონ მიღებული ცოდნა, დამერწმუნეთ, ცხოვრება უფრო საინტერესო გახდება…

ეს იქნება გადასვლა ცოდნის დაგროვებიდან ცოდნის მოხმარებაზე…

ჩემი იდეა მთლად ფენტეზური არ მოგეჩვენებათ, თუ გაიაზრებთ იმას, რას აძლევს თანამედროვე სკოლა მოსწავლეს და როგორ იყენებს ის ამ ცოდნას? როგორც წესი, სკოლა „დაგეშილია“ უმაღლესი სასწავლებლებისთვის მოამზადონ მოსწავლეები და ორიენტირებულები არიან უმაღლეს სასწავლებლებში მისაღებ პროგრამებზე, მერე სტუდენტმა არ იცის, რატომ ამთავრებს საერთოდ უნივერსიტეტს, რაში ეხმარება ის ცოდნა, რომელსაც უმაღლესი აძლევს? შემდეგ იწყება დიპლომების თაროებზე შემოდება და ორდიპლომიანი ტაქსტსტების მონოლოგები ტაქსიში ჩაჯდომისთანავე…

და მაინც, რა არის ცოდნა? როგორი ცოდნა გვჭირდება და რას ნიშნავს, რომ ცოდნა ფუნქციონალური უნდა იყოს?

ამ სტატიაში ისევ ფრომს დავიხმარ, რადგან რისი თქმაც მინდა, მას უკვე აქვს კარგად ჩამოყალიბებული: „ცოდნის“ პრინციპის ყოფნასთან მიმართების გასაგებად, გამოგვადგება ისეთი მოაზროვნეების იდეები, როგორებიც იყვნენ, ბუდა, იუდეველი წინასწარმეტყვეები, იესო, მაისტერ ეკჰარტი, ზიგმუნდ ფროიდი და კარლ მარქსი. მათი აზრით, ცოდნა იწყება ჩვენი უბრალო მგრძნობელობითი აღქმის არასანდოობის გაცნობიერებით, რომ ჩვენი წარმოდგენა ფიზიკური რეალობის შესახებ არ შეესაბამება „ჭეშმარიტ რეალობას“, და უპირველეს ყოვლისა იმისი შეგნებით, რომ ადამიანების უმრავლესობა, სანახევრო ძილის მდგომარეობაში ცხოვრობს და არ იცის იმის შესახებ, რომ დიდი ნაწილი იმისა, რასაც ჭეშმარიტებად და თავისთავად მოცემულობად მიიჩნევენ, მხოლოდ და მხოლოდ ილუზიაა, რომელიც მათი საცხოვრებელი სოციალური გარემოს სუგესტიური გავლენის ქვეშ ჩამოყალიბდა. ამრიგად, ჭეშმარიტი განათლება ილუზიის დანგრევით იწყება, დიდი იმედგაცრუებით. იცოდე – ნიშნავს შეაღწიო მოვლენის ზედაპირს მიღმა მის ფესვებამდე, მიზეზებამდე; იცოდე – ნიშნავს „ხედავდე“ რეალობას ისეთად, როგორიც არის, ყოველგვარი გაფორმებების გარეშე. ცოდნა – არ ნიშნავს ჭეშმარიტების ფლობას; ეს ნიშნავს შეაღწიო მოვლენების წიაღში და კრიტიკული პოზიციის შენარჩუნებით, აქტიურად უახლოვდებოდე ჭეშმარიტებას.“

ცოდნა, რომელიც ჩვენს ტრანსფორმაციას არ იწვევს, ცოდნა, რომელიც ჩვენს კითხვებზე პასუხს არ გვცემს, ცოდნა, რომელიც ჩვენ არ გვეხება, ცოდნა, რომელიც ქმედებაში არ გადადის, ცოდნა არ არის… დაგროვილი ინფორმაციაა.

სად იყო ფრომი, რუსთაველი რომ წერდა: „არა ვიქმ, ცოდნა რას მარგებს, ფილოსოფოსთა ბრძნობისაო“.

კაცობრიობამ ცოდნა დააგროვა, ახლა კი ცოდნის გამოყენების დროა… გამოყენებისას კი ახალ ცოდნასაც ვიძენთ.

„მასწავლებლებს მიაჩნიათ, რომ ოჯახებს არ უნდათ მონაწილეობის მიღება, როცა სინამდვილეში ოჯახებმა არ იციან, როგორ მიიღონ მონაწილეობა“

– კარინ სალინასი

თითქოს ყველაფერი კარგად არის: რუტინაში გადაზრდილი სასწავლო პროცესი ჩვეული რიტმით მიდის, გაკვეთილები ტარდება, ზოგი კარგად სწავლობს, ზოგიც – ნაკლებად. ერთ დღესაც შვილის კლასელის მშობლებს დაბადების დღის ცენტრში შეხვდები და გაიგებ, რომ თურმე სასწაული ამბები ხდება. ის მასწავლებელი დავალებებს არ აძლევს, ეს მასწავლებელი ძალიან ბევრს ატანს სახლში სამეცადინოდ. აი, ის მესამე კიდევ საერთოდ არ ამოწმებს, რას წერენ ბავშვები საშინაო დავალების რვეულში. ხო, იმას რომ ბავშვისთვის უცემია, იმასაც გაიგებ. აი, მეხუთე კიდევ – თურმე საერთოდ არ იყენებს თანამედროვე სწავლების მეთოდებს. მეექვსე -კლასს ვერ იმორჩილებს. იგებ, რომ საკლასო ოთახი არ ნიავდება, რომ დერეფნებში საპირფარეშოს სუნი დგას და ტუალეტში ხელის დასაბანად საპონი არ არის. ბავშვებმა რომ იჩხუბეს და სკოლა ვერ გაუმკლავდა პრობლემას, ამასაც დაბადების დღის ცენტრში იგებ. რომელი მასწავლებლის დაბადების დღე ან რომელი დღესასწაული მოდის და ფული რამდენი უნდა დადო, ამასაც იქ გეტყვიან. სხვათაშორის, იგივე მშობლები, ვინც რამდენიმე წუთის წინ საშინელ ისტორიებს ყვებოდა სკოლაზე. 2 საათი გაქვს ამ ამბების მოსასმენად. რომ არა დაბადების დღის ცენტრი, შესაძლოა სასკოლო ყოველდღიურობის შესახებ ვერასოდეს გაგეგო. იმიტომ კი არა, რომ სკოლაში არ დადიხარ. არა! იმიტომ რომ ამ თემებზე სკოლაში არ ლაპარაკობენ.

დაბადების დღის ცენტრები ის ადგილია, სადაც სკოლის მოსწავლეთა მშობლები გულახდილად საუბრობენ პრობლემებზე. რას არ გაიგებ, რას არ მოისმენ. ყველა პრობლემა ხელის გულზე უდევთ. ყველაფერი იციან. ყველაფერი ესმით, მაგრამ როცა საქმე იდენტიფიცირებული პრობლემის მოგვარებაზე მიდგება, იქ „ყველა“ ერთ აზრზეა – „დალაპარაკებას რა აზრი აქვს“, „პრობლემა პრობლემად დარჩება“, „დამრიგებელმა რა ქნას“, „დირექტორი არც მიგვიღებს“, „ტყუილად ბავშვს გადაეკიდებიან“, „შვილს დამიჩაგრავენ“ და ა.შ.

ამასობაში ბავშვების გასართობად ნაყიდი 2 საათი იწურება. ყველა თავის გზაზე მიდის. მეორე დღიდან ისევ ყველაფერი „კარგად არის“. რუტინაში გადაზრდილი სასწავლო პროცესი ჩვეული რიტმით გრძელდება, გაკვეთილები ტარდება, ზოგი კარგად სწავლობს, ზოგიც – ნაკლებად…

რატომ არ მიდიან მშობლები სკოლაში?! რატომ იოხებენ გულს ერთმანეთთან ლაპარაკში და რატომ ვერ მიაქვთ სათქმელი იქ, სადაც საჭიროა?! მიზეზი მარტივია – მშობლები თვლიან, რომ მათ სკოლაში სიხარულით არ ელიან. იქ მშობლებისთვის თბილი, კონსტრუქციული გარემო არ არის. სკოლასა და მშობლებს შორის კომუნიკაციის პრობლემაა.

მასწავლებლებს და დირექციას ხშირად ავიწყდება აზიდული წარბის დაშვება და ღიმილი, რაც ჯანსაღი ურთიერთობის საწინდარია. დაძაბულ გარემოში ყოფნა მშობლისთვის ისეთი სტრესია, რომ  მხოლოდ ვალდებულების გამო მიდის სკოლაში. მაშინაც კი როცა მივა, დიალოგი ნეგატიურ კონტექსტში მიმდინარეობს და საუბრის ტონი შორს არის თანაბარუფლებიანი პარტნიორების დიალოგისგან, მეტიც, ხშირად სცილდება კონსტრუქციულ ჩარჩოებს. არც მშობელმა იცის რა და როგორ მოსთხოვოს სკოლას და არც სკოლაში იციან, რომ უნდა მოუსმინონ და ანგარიში ჩააბარონ მშობელს.

შედეგად გვაქვს ერთმანეთზე გაბრაზებული ორი მხარე – სკოლა და მშობელი, რომლებიც ერთმანეთს ჩასაფრებულის პოზიციიდან უყურებენ. სწორედ ამ დროს ზიანდება ბავშვის ინტერესი. მოსწავლე, რომელიც მთელი ამ პროცესის მთავარი გმირი უნდა იყოს, უკან ზოლში ინაცვლებს და წინ გამოდის უფროსებს შორის მტყუან-მართალის გარჩევა. ორივე მხარისთვის უსიამოვნო პროცესი წლები გრძელდება.

სკოლა ფასს კარგავს, მშობელი – ფულს, მოსწავლე – დროს. და ყველა ერთად სიმშვიდეს.

დანაკარგის ფასს ყველა რგოლი აცნობიერებს. კომუნიკაციის ბარიერები რომ არა, როგორც სკოლებს, ასევე მშობლებს სურვილი აქვთ, ურთიერთობები უფრო ინტენსიური გახდეს. ეს სურვილი  იმ შემთხვევაში ძლიერდება, თუ პასიურმა მშობლებმა დაინახეს, რომ აქტიურის გარჯამ შედეგი გამოიღო. შედეგი კი უფრო სწრაფად დგება, თუ აქტიური მშობელი მარტო არ არის და მას თანამოაზრეები ჰყავს, რომლებსაც ღიად შეუძლიათ დააფიქსირონ აზრი ან მისცენ „მინდობილობა“ აქტიურ მშობელს, ისაუბროს მათი სახელით.

ვის შეუძლია სკოლასა და ოჯახს შორის ჩატეხილი ხიდის აშენება? ცალ-ცალკე ვერც ერთს, თუმცა დომინანტი როლი მაინც სკოლას აქვს. დირექციას შეუძლია შექმნას მშობლებისთვის მისაღები გარემო, შეუძლია ჩართოს ისინი სხვადასხვა აქტივობებში. შეუძლია „სკოლაში დაბარების“ ტრადიცია „სკოლაში მიწვევით“ ჩაანაცვლოს. შეუძლია სხვადასხვა საკომუნიკაციო ხერხებით მათთან მუდმივ კავშირზე იყოს. გამოკითხოს აზრი კითხვარების საშუალებით, მოისმინოს მათი სურვილები და საჭიროებები.

რა დაუჯდება სკოლას მშობლებთან ურთიერთობის სისტემის დანერგვა? მეტი დრო და მეტი საქმე, ვიდრე ახლა აქვთ. იმის შიში, რომ მშობელთა ჩართულობით მხოლოდ „ინტრიგან“ მშობლებს გაუღებენ სკოლის კარს, არსებობს, თუმცა ესეც დროის ამბავია, ერთგვარი გამოწვევაა, რომელსაც სკოლამ უნდა „უმკურნალოს“. გამოამზეუროს ის ნაკლოვანებები, რაც ჰიპერაქტიურ მშობლებს ახასიათებთ და კარგი მაგალითების საფუძველზე აუხსნას, როგორია მშობლისა და სკოლის კონსქტუციული, პარტნიორული ურთიერთობა.

იმ მშობლებში, დაბადების დღის ცენტრებში რომ იკრიბებიან და სასკოლო პრობლემებს განიხილავენ, დიდი ძალაა. მათი ნდობის მოპოვება ყველა გონიერ მენეჯერს უნდა სურდეს, მათ შორის სკოლის დირექტორს. მშობელთა ჩართულობით სკოლას შეუძლია იმაზე მეტი სარგებელი მიიღოს, ვიდრე მათთან ურთიერთობის ხარჯებია. მოიპოვო მშობლების  ნდობა, ნიშნავს: მეტ გადაჭრილ პრობლემას, უკეთეს რეპუტაციას, მეტ მხარდაჭერას, მშობლების რესურსების ათვისებას და რაც მთავარია, სკოლებში დანაშაულის შემცირებასა და მოსწავლეთა აკადემიური მოსწრების გაუმჯობესებას.

ცნობილი ფსიქოლოგი თომას გორდონი, რომელიც მსოფლიომ ოჯახში, სკოლასა და სამსახურში ადამიანური ურთიერთობების ექსპერტად აღიარა, წერს: „მშობლებს ადანაშაულებენ, მაგრამ არ ასწავლიან“.

ასწავლეთ მშობლებს სკოლებთან ურთიერთობა.

დასაწყისში კი მოუსმინეთ მშობლებს, მათ უამრავი რამ აქვთ სათქმელი.

ფილოლოგიურზე რომ ვსწავლობდი, უახლესი ქართული ლიტერატურის შესწავლა, სადღაც ჭაბუა ამირეჯიბთან მთავრდებოდა. და რა გასაკვირია, რომ სასკოლო პროგრამაშიც ძალიან ცოტა მეგულება თანამედროვე ავტორის ტექსტი. მხოლოდ თანამედროვე კი არა, ცოცხალი ავტორის ტექსტი, აი, იმის განცდას რომ დაუტოვებს ბავშვს, შეიძლება, ოდესმე სადმე გადაეყაროს თავის საყვარელ ავტორს, ან ის მივიდეს რომელიმე შეხვედრაზე, ან თავად მწერალი მოვიდეს მის კლუბში, მის სკოლაში… კიდევ დაწეროს რაიმე ახალი და თვითონ ჩაუსაფრდეს ამ სიახლეს… ამიტომ მგონია, რომ კიდევ სხვა გულისფანცქალები ახლავს ცოცხალი ავტორის ტექსტს. სასკოლო პროგრამიდან სულ რამდენიმე ავტორი მახსენდება: აწ უკვე „ხატზე გადაცემული“ შატაიძე,  ბესიკ ხარანაულის ორიოდე ლექსი მეგულება, საბედნიეროდ, ჯერ ისევ პროგრამაში, მაგრამ მგონია, რომ სათანადოდ ვერდაფასებული გურამ პეტრიაშვილის ზღაპრები, დოჩანაშვილის ერთი მოთხრობაც შევიტანეთ და მის კლასიკოსობაზე მაინც არ ვკამათობთ, მადლობა ღმერთს! ამ ჩამონათვალს რამდენიმე თანამედროვე პოეტიც ემატება, თითო- თითო ლექსით რომ არიან წარმოდგენილნი. ვფიქრობ, ეს არსებული სახელმძღვანელოების თვალშისაცემი, ქართული ლიტერატურის სრულფასოვნად სწავლების ხელის შემშლელი და სასწრაფოდ გამოსასწორებელი ნაკლია.

პატარა ადამიანის მკითხველად ჩამოყალიბება, რომ ურთულესი საქმეა, ამის აღნიშვნა არასდროს მომბეზრდება. საიდანაც ჩემი მასწავლებლობის ისტორია იწყება, იქიდანვე იწყება ჩემი ამ  საკითხში მისიონერობაც. ორ პოლარულ ფრონტზე მიწევს ხოლმე ბრძოლა: კლასიკისა და კლასიკოსების დაგემოვნებას მივაჩვიო პატარა და ჯერ კიდევ გამოუცდელი მკითხველი და ქართული უთანამედროვესი მწერლობაც შევაპარო, რათა მისი არსებობა ირწმუნოს. ან კითხვის გაკვეთილებზე, ან კლუბში, აუცილებელ საკითხავად გვექცა უკვე აკას ,,ქართულის რვეულები“, ნაირა გელაშვილის,  კოტე ჯანდიერის არაჩვეულებრივი მოთხრობები, თამთა მელაშვილის ,,გათვლა“, ლია ლიქოკელის ლექსებიც და პროზაც…(ამ და კიდევ რამდენიმე ნაწარმოებზე მოკლედ ვისაუბრე სხვა სტატიაშიც  – ,,უთანამედროვესი ქართული ლიტერატურა“) აქ შევჩერდები – კლასს, პატარა მკითხველების მზაობას, გაკვეთილზე შემთხვევით თუ წინასწარგანზრახვით ამოტივტივებულ საჭიროებას, თემასა და განწყობას გააჩნია…

მოთხრობების ან ნოველების წაკითხვა უფრო ადვილია ამ ფორმატში, ძირითადად, წაკითხვისა და განხილვის დროის გამო. მაგრამ ამ სტატიაში ქართულ რომანზე უნდა ვისაუბრო.

მიუხედავად იმისა, რომ სულ ახლახან იხილა სამზეო, ამ ნაწარმოებზე უკვე ძალიან ბევრს ლაპარაკობენ, ბევრს წერენ და ლიტერატურული პრიზებიც საკმარისად დაიმსახურა.

ვეცდები, ჩამოვაყალიბო ის მიზეზები, რის გამოც ჩავთვალე, რომ არჩილ ქიქოძის რომანი ,,სამხრეთული სპილო“ საინტერესო ტექსტია უფროსკლასელთათვის.

1. მწერლის ენა აქ მთავარი პერსონაჟის ენაა, ახალგაზრდა თბილისელი მამაკაცი ყვება თავის ამბებს, მთელი რომანი შინაგანი მონოლოგია. მისი მონოლოგი არის ძალიან ბუნებრივი, სადა, თავისუფალი ზედმეტი სტილიზაციისაგან, ჟარგონებისგან, უხამსი სიტყვებისგან, თბილისური კილოს მახასიათებლებისაგან, მაგრამ არც ძალიან მხატვრულ- ლიტერატურულია. თან გასდევს მსუბუქი იუმორი, ისე, შენთვის რომ ჩაგაცინებს. ამიტომაც ძალიან ადვილად იღებს და უშინაურდება მკითხველი პერსონაჟს.

2.მრავალფეროვანი თემატიკა: წარმოიდგინეთ, რამდენი ფიქრი და დარდიან – სიხარულიანი მოგონება, რამდენი მოსაყოლი ამბავი შეიძლება  აუფუთფუთდეს გონებაში კაცს, რომელსაც დიდი ხნის უნახავი, უკვე გაუცხოებული  უახლოესი მეგობარი ეწვევა დილით და მან, უბრალოდ, ოთახი უნდა დაუთმოს და მეტი არაფერი.

რამდენი ნაცნობი ახლობელი ან უცნობი ახლობელი ადამიანი შეიძლება შეხვდეს  თუ საკუთარ ქალაქში საკუთარ ფიქრებსა და ემოციებს აყოლილი დილიდან საღამოომდე იხეტიალებს?

მერე იმ შეხვედრილ ნაცნობ- უცნობებს როგორი ერთმანეთისგან განსხვავებული აურა, ბედი, ცხოვრება და შეხედულებები ექნებათ?

თან უკლებლივ ყველა ადამიანი და ყველა ამბავი ერთნაირად საინტერესოა. ზოგი სევდიანი, ზოგი სახალისო, ზოგი შთამბეჭდავი, ზოგი საინტერესო, ზოგი ყველაფერი ერთად… ყველა ამბავს ცალკე სიცოცხლე აქვს თითქოს და ამავე დროს რომანის ორგანული ნაწილია:

ძალიან სევდიანი და მნიშვნელოვანი, ლამის ჩვენს ყოველდღიურ რეალობად ქცეული ამბავი   პატარა ბიჭის მიერ უფრო პატარა ბიჭის მკვლელობა, რომელიც ფაქტობრივად საზოგადოების გულგრილობის მსხვერპლი ხდება და ამის საკუთარი თავისთვის ვერმპატიებელი თაზოს ამბავი…

სვანი რეჟისორი როზეტას და უცნაური ენერგოყაჩაღის ამბები, საოცრად ნამდვილი სევდითა და იუმორით მოთხრობილი მარტოკაცის ომი ან თემიდან მოკვეთილი მკვდარი მოძალადის დედის ამბავი, რომელიც ნაწარმოებშივე იქცა კინოდ. ჩემთვის, მაგალითად, არც ერთი სვანებზე გადაღებული ფილმი არ ყოფილა ისეთი ღრმა და შთამბეჭდავი, როგორც ამ რომანში მოთხრობილი სვანების ამბები.

მეტისმეტად საინტერესო პერსონაჟია მთავარი გმირის დედა – პროფესიით არქეოლოგი ( თავისთავად ძალიან საინტერესო და უჩვეულო პროფესია ქალისთვის) მარტოხელა დედაა (პრობლემა, რომელზეც ყოველგვარი ზედმეტი დრამატიზებით საუბრობს მწერალი), რომელიც ,,ზვიადისტია“ (უახლესი ისტორიის თანმდევ ამ უცნაურ ფენომენზე ასე მსუბუქად და ემოციურად დაწერილი მე, პირადად, მხატვრულ ლიტერატურაში არაფერი და ზოგადად, მხოლოდ უარყოფითი წამიკითხავს).

,,მაგარი ვინმე“ ლეოს და ანგელოზივით, ,,სხვანაირი დასტოინი“, პროფესორის შვილი მედიკოს უცნაური სიყვარულის ამბავი – ,,ნეტა მსოფლიოს კიდევ რომელ ქალაქში შეიძლება მოხდეს ეგეთი რამ? უფრო სწორად, არაფერიც არ მოხდეს. ერთმანეთისგან ას ნაბიჯში მცხოვრებმა ორმა ადამიანმა, რომლებსაც სრულიად არაფერი აქვთ საერთო, მთელი ცხოვრება ერთმანეთზე უხილავი ძაფით გადაბმულებმა გაატარონ.“ და ლეოს ნაჩუქარი მანქანის ყველაზე რომანტიკული ისტორია…

ან კიდევ მედიკოს მამა, გაუცხოებულ ქალაქს თვითონაც რომ გაუუცხოვდა და ერთ დღესაც გადაწყვიტა, გაჯახუნებული კარი არასოდეს გამოეღო და მხოლოდ მუსიკის სამყაროში ეცხოვრა… გაუცხოების დიდი სევდაა მედიკოს მამის ისტორია.

ისეთი ამბებიც ბევრია, მკითხველისთვის რომ ძალიან ნაცნობი და მარადსაინტერესოა – ისე ცოცხალია ბერიასა და მიხეილ ჯავახიშვილის საბედისწერო ,,ურთიერთობის“ სურათები… 13 ივნისის ტრაგედიის გულისმომკვლელი ამბებიც და არა მხოლოდ ადამიანების, ცხოველების სევდა…

3.კიდევ ერთი მიზეზი, რომელიც საინტერესოს ხდის რომანს ახალგაზრდებისთვის ( და არა მხოლოდ მათთვის), ჩემი აზრით, არის ის, რომ მასში ცოცხლობს სხვა ხელოვნებაც: კინო, მუსიკა, მხატვრობა…

მხოლოდ ერთგან, თითქოს „შემთხვევით“ ახსენებს თენგიზ მირზაშვილს, მაგრამ შეუძლებელია, გულგრილად გააგრძელო კითხვა და არ დაინტერესდე მისით: ,,კედელზე თენგიზ მირზაშვილის რამდენიმე ნახატი, როგორც ნიშანი იმისა, რომ ეს სახლიც, ისევე, როგორც თავად თაზოს სახლი, ნაწილია ქალაქის შიგნით მეორე ქალაქისა, რომელიც ამ მხატვარმა თავისი უანგარო საჩუქრებით მონიშნა… შეიძლება ის ქალიც, თაზოს რომ ელოდება, „ ჩუბჩიკას“ ქალაქიდან არის. მარტოობა ხომ ორივე ქალაქში ერთნაირად აუტანელია.“

კინო საერთოდ სუნთქავს ტექსტის პარალელურად და მკითხველი მაშინვე გრძნობს, რომ მწერლისთვის ეს სფერო ძალიან ნაცნობი და ახლობელია. ისე საინტერესოდ საუბრობს ოთარ იოსელიანზე, ბერგმანზე … ვისთვისაც უცნობია ეს სახელები, შეუძლებელია, მათი შემოქმედების გაცნობა არ მოუნდეთ: ,, … ხმა კიდევ, არასოდეს ყოფილა ჩვენი კინოს ძლიერი მხარე. იოსელიანი არ თვლება – ის მანიაკური გულმოდგინებით თავად ქმნიდა საკუთარი კინოს ხმას. მისი ფილმების გასაოცარი ხმაურები მხოლოდ მისი დამსახურებაა და არა ხმის რომელიმე სპეციალისტის. ხმისთვის მიძღვნილი მისი ლექციაც გვაქვს მოსმენილი მე და თაზოს და ეგეთი რამე თქვა მაშინ: ნიაგარის ჩანჩქერის ხმაური მაქვს ჩაწერილი და ცოტაოდენს ყოველთვის ვადებ ქუჩის ხმაურსო. სრული სიგიჟე- ვიღებთ ნიაგარის ხმას და ვამატებთ გემოვნებით. სიგიჟეა, მაგრამ მჯერა.“

ასე რომ მივყვე, ან მთელი რომანის გადაწერა მომიწევს, ან ამ რომანისხელა ნაშრომის დაწერა.

დასაწყისზეც ვიტყვი ორიოდ სიტყვას და დავასრულებ. „კადრი“ ასეთია: ორი ახალგაზრდა კაცი დილით ადრე ხიდზე დგას და უყურებს, როგორ გულმოდგინედ ცდილობენ პოლიციელები მდინარიდან გვამის სხვა ადგილას გადაცურებას. იქმნება განცდა, თითქოს ჩვეულებრივია პოლიციელთათვის ეს საქმე, მათი რუტინის ნაწილია, რომ ყოველ დილით მზის ამოსვლასთან ერთად რომელიმე თვითმკვლელის თუ მოკლულის გვამი ჭოკებით გაადააცურონ ერთი ადგილიდან მეორეზე და ერთმანეთს სიყოჩაღეში ეჯიბრებიან…ისეთი უსუსურების, სასოწარკვეთის განცდა გეუფლება კითხვისას… ამ დაძაბულ მომენტს თაზოს სიზმარიც უერთდება თავისი ფინალით, ერთადერთი უხამსი სიტყვით მთელ რომანში და ქმნის ერთგვარ თანამედროვე ტრაგი – კომედიას: პოლიციელები ხიდზე ამჩნევენ ორ მოხარხარე კაცს, რომელთა სიცილი ტრაგიკულ  კონტრასტს ქმნის მათ საქმიანობასთან.

მოკლედ, ბევრი განსაცდელი ამბავია ამ წიგნში და ვფიქრობ, მოსწავლეებმაც უნდა განიცადონ მასწავლებლების დახმარებით.

არახალია, რომ ავტორიტარული და ტოტალიტარული რეჟიმები, ხშირ შემთხვევაში, თავისდაუნებურად ხელს უწყობენ ხელოვნების და ლიტერატურის აღმავლობას, რადგან მწერლები და ხელოვანები ალტერნატიული, შეფარვითი გზებით ცდილობენ, თქვან სათქმელი, თავისუფლების წყურვილი მათში გაცილებით მძაფრია.
ამისი მაგალითი საბჭოთა ქართული კინოა. საბჭოთა კავშირის დანგრევის შემდეგ მდგომარეობა ამ მხრივ მკვეთრად შეიცვალა, გასაგებია, რომ ოთხმოცდაათიან წლებში კინოს გადასაღები ფული არ იყო. დღეს, ასე თუ ისე ფული არის, მაგრამ დიდი ფილმი მაინც ვერ გადავიღეთ.
ქართული კინოსთვის დამახასიათებელმა საბჭოთა დროინდელმა შეფარვითმა ენამ ახლა ირანულ კინოში გადაინაცვლა. დღეს ირანული კინო ერთ-ერთი გამორჩეულია, ირანული „ახალი ტალღის” რეჟისორები: აბას ქიაროსტამი (ერთი-ორი წლის წინ გარდაიცვალა), მოჰსენ მაჰმალბაფი, ჯაფარ პანაჰი, ასგარ ფარჰადი, მაჯიდ მაჯიდი და სხვები ბრწყინვალე ფილმებს იღებდნენ და იღებენ. ზოგს, მაგალითად ჯაფარ პანაჰს, აკრძალული თემების კვლევა თავისუფლების ფასადაც დაუჯდა: მას შინა პატიმრობა აქვს მისჯილი და ეკრძალება ფილმების გადაღება და ჟურნალისტებთან კონტაქტი. თუმცა ორი წლის წინ მან მობილური ტელეფონით მაინც გადაიღო ფილმი, დიდი გაჭირვებით (ფუნთუშაში დამალული) აატანინა მეგობარს თვითმფრინავში და ევროპელებს კიდევ ერთხელ შეახსენა თავი.
ყველა ირანელი რეჟისორი, რომლის ინტერვიუც მომისმენია ან წამიკითხავს, აღიარებს, რომ ქართულმა კინომ და კინორეჟისორებმა მათზე დიდი გავლენა მოახდინეს.
მინდა მაჯიდ მაჯიდის „ზეცის შვილებზე” ვისაუბრო. ნეორეალიზმის ერთ-ერთ მთავარ ფილმ “ველოსიპედის გამტაცებლებთან” ერთად მაჯიდის ფილმმა შეიძლება „მაგდანას ლურჯაც” გაგახსენოთ. თენგიზ აბულაძის და რეზო ჩხეიძის „მაგდანას ლურჯასა” და „ზეცის შვილებს შორის” არანაირი პირდაპირი მსგავსება არ არის, ალუზია მძაფრი სოციალური თემატიკით არის გამოწვეული.
პატარა ბიჭს თავისი დის წითელი ფეხსაცმელი მოაქვს სახელოსნოდან, სადაც შესაკეთებლად იყო მიტანილი. გზად მაღაზიაში შეივლის, რომ ნაცნობ გამყიდველს, მშობლების დავალებით, ნისიად გამოართვას კარტოფილი. სანამ ბიჭი კარტოფილს არჩევს და პარკში ყრის, გამყიდველის ნაცნობი ბრმა კაცი მოდის, რომელიც მუყაოს ნარჩენებს და პარკებს აგროვებს, და შემთხვევით ხელს პარკში გახვეულ ფეხსაცმელსაც გააყოლებს, რომელიც გარეთ, დახლზე დევს. ყველაფერი აქედან იწყება: ბიჭი მშობლებს ვერ ეტყვის, რომ ფეხსაცმელი დაკარგა, რადგან ახლის საყიდელი ფული არა აქვთ, ამიტომ და-ძმა მის კედებს რიგრიგობით იცვამს: დილით გოგონა მიდის სკოლაში, სკოლის დამთავრების მერე სირბილით მოდის სახლისკენ, ძმას უბრუნებს ხოლმე ფეხსაცმელს და ახლა ის გარბის სკოლაში, მაგრამ ხშირად იგვიანებს, რადგან გოგონა დროზე მოსვლას ვერ ასწრებს. დირექტორი ბიჭს რამდენიმე გაფრთხილების შემდეგ სკოლიდან გააგდებს, მაგრამ მათემატიკის მასწავლებელი დაელაპარაკება დირექტორს და დაატოვებინებს, როგორც კარგ მოსწავლეს.
ერთხელაც გოგონა სახლში მირბის, არხზე გადახტომისას რამდენიმე ზომით დიდი ფეხსაცმელი გასძვრება და წყალი წაიღებს, ატირებული მანამდე მისდევს, სანამ ფეხსაცმელი მილში არ გაიჭედება. ერთ კაცს შეეცოდება და მილიდან მის ფეხსაცმელს ჭოკით გამოიღებს.
ამასობაში სკოლებს შორის სირბილში შეჯიბრი მოახლოვდება, მესამე ადგილზე გასულს პრიზად კედები ერგება, პირველ-მეორეზე გასულებისთვის სხვა პრიზებია, ამიტომ ძმა გადაწყვეტს, რადაც არ უნდა დაუჯდეს, მესამე ადგილზე გავიდეს, კედები მოიგოს, მერე გოგოს ფეხსაცმელში გადაცვალოს და დას მიუტანოს, მაგრამ იმდენს იზამს, რომ პირველ ადგილზე გავა და დამწუხრებული დაბრუნდება სახლში.
ფილმი მაინც ოპტიმისტურად მთავრდება: ბიჭი დამსკდარ ფეხებს შადრევანში ჩაყოფს და ცრემლიანი თვალებით ლამაზ, წითელ თევზებს დაჰყურებს, რომლებიც ფეხებზე ეხვევიან, ამ დროს კი მამამისი მისი დისთვის ახალ ფეხსაცმელს ყიდულობს.
პ. ს. ამ ფილმის ყოველი ნახვისას არხში ფეხსაცმლის ჩავრდნის ეპიზოდი სულ ბავშვობას მახსენებს: მე და ჩემი ძმაკაცი ადიდებულ, მღვრიე მდინარეზე ანკესით ვთევზაობდით. ვერაფერი დავიჭირეთ და მეორე ნაპირზე გადასვლა გადავწყვიტეთ, მოისროლა ჩემმა ძმაკაცმა ფეხსაცმლები მეორე ნაპირზე. დავხედე ჩემს ახალნაყიდ ჩუსტებს, ცოტა შევყოყმანდი, მაგრამ მეც მოვისროლე ჯერ ერთი, მერე მეორე, მაგრამ ამ უკანასკნელმა ნაპირამდე ვერ მიაღწია და წყალში ჩავარდა. ჩუსტებს მძიმე რეზინის ძირი ჰქონდა და ჩაიძირა. მე და ჩემი ძმაკაცი გაყინულები დიდხანს ვეძებდით ქვიშიან ფსკერზე ხელებისცეცებით, ბოლოს ჩემს ძმაკაცს მობეზრდა, წყლიდან ამოვიდა და თბილ ქვიშაზე გაწვა, მე ჯიუტად ვაგრძელებდი ძებნას ცრემლჩამდგარი თვალებით. ნაპირზე უფროსი ბიჭები ისხდნენ და ჯოკერს თამაშობდნენ. მათ შორის იყო ერთი მეზობელი, რუსეთიდან ახალჩამოსული ბიჭი, ქურდი და ნარკომანი. მან თამაშს თავი დაანება, ცივ წყალში ჩამოვიდა და ერთად გავაგრძელეთ ძებნა, ბოლოს მან იპოვა. ეტყობა, ძალიან მეტყობოდა სახეზე ჩუსტის დაკარგვით გამოწვეული ვარამი, რადგან ჩემზე მეტად მას გაუხარდა. ახლა არ ვიცი, სადაა ის ბიჭი (ახლა უკვე კაცი), შეიძლება ციხეში ზის ან სულაც მკვდარია, მაგრამ ეს ამბავი არასდროს დამავიწყდება. ასეა, რაც არ უნდა პათეტიკურად ჟღერდეს, სიკეთე არ იკარგება.

ალბათ თქვენც იცით სკოლები, სადაც კომპიუტერულ კლასებს ძირითადად საატესტატო გამოცდების დროს იყენებენ. კომპიუტერები მოშლილია, გაფუჭებული, ან იმდენად ძველი, რომ თითქმის უფუნქციოდ დევს და მატერიალურ რესურსს ფორმალურად დოკუმენტებშიღა წარმოადგენს.

სოფლად, დაბებში მცხოვრებ მოსწავლეებს ნაკლებად აქვთ შესაძლებლობა, რომ სახლში კომპიუტერული ტექნიკა ჰქონდეთ. ამ მხრივ, მათ სკოლებს უკეთ შეუძლიათ გამოიყენონ ეს სამწუხარო რეალობა. მოსწავლეები, რომელთაც ოჯახში ნაკლები შეძლება და რესურსები აქვთ, უფრო მოტივირებული არიან სკოლაში, სადაც ტექნიკური პრობლემები არაა. მატერიალურად უზრუნველყოფილ მოსწავლეებზე კი ეს ფაქტორი ნაკლებ გავლენას ახდენს. მათ სახლებში აქვთ ყველა ის რესურსი, რომელიც საგაკვეთილო პროცესის დროს შეიძლება გამოიყენოს მასწავლებელმა.

დროებით შევეშვათ შედარებით ძვირადღირებულ ლაბორატორიებს საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებში, აქ საუბარია რამდენიმე კომპიუტერზე, პრინტერსა და ერთ პროექტორზე მაინც. სხვადასხვა სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში, რომლებიც პერმანენტულად, ან გრძელვადიანად ხორციელდებოდა და ხორციელდება, სკოლები იღებენ ტექნიკას, თუმცა ეს ან უკვე მოძველებული, ან მოცემულ კონკრეტულ ვითარებაში გამოუსადეგარი ერთეულებია.

პრობლემაა ისიც, თუ რა სიხშირით, როგორ უნდა მოხდეს მათი გამოყენება სასწავლო პროცესში. რამდენიმე ღონისძიებაზე, სადაც სკოლები ერთმანეთს ინტერნეტის საშუალებით დაუკავშირდნენ, დამეგობრდნენ, საერთო პროექტები წარადგინეს და გააკეთეს, გამიჩნდა აზრი, რომ ამ ელემენტარულ, მაგრამ ძალიან საჭირო სიკეთეს მოკლებულია ბევრი სასწავლო დაწესებულება.

კარგი იქნება, თუ მუნიციპალიტეტები, მერიები, გამგეობები, რესურსცენტრები და განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროც ამ საკითხს მეტ ყურადღებას მიაქცევენ. ხშირად გვინახავს არაეფექტურ პროექტებსა და სფეროებში დახარჯული იმ ოდენობის თანხები, რომლითაც რამდენიმე ათეული სკოლა ამ პრობლემას მოიხსნიდა.

არც კი უნდა განვიხილავდეთ იმ საკითხს, რომ ოცდამეერთე საუკუნე ტექნიკის საუკუნეა და, ამ მხრივ, უნარების ნაკლებობა, მოსწავლეებში მედიაწიგნიერების არარსებობა, არანაკლები პრობლემაა, ვიდრე ის ტრადიციული საკითხები – იცის თუ არა მოსწავლემ წილადები, ათწილადები, ვინ იყო შუშანიკის მამა, სად ჩატარდა რუის-ურბნისის კრება და ა.შ. იქნებ, პირველი უკვე ათასჯერ უფრო მნიშვნელოვანიცაა.

სკოლების ბიუჯეტის გახარჯვის მონაცემებს რომ შევხედოთ, ვნახავთ, რომ თითქის არცერთ სკოლას ქვეყნის მასშტაბით ლარიც კი არ აქვს დახარჯული ტექნიკის შეძენა-განახლებაზე, ლაბორატორიების შექმნა-მოწყობაზე. თითქოს ხმელეთზე ვდგავართ და ცურვას ვსწავლობთ და ვიცით თეორიები იმ ოკეანის შესახებ, რომელშიც მსოფლიო სასკოლო საზოგადოებების ნაწილი დიდი ხანია შევიდა.

„ოჰ, როგორ გეტყობა, რომ მდაბიო ხარ, სანჩო, რადგან ყოველთვის შეგიძლია იყვირო: გაუმარჯოს გამარჯვებულსო“, – წერის დაწყებამდე ორი წუთით ადრე გადავაწყდი ამ სიტყვებს. წიგნთა წიგნით მოხიბლული ერთი მკითხველი სხვების მოხიბვლას ცდილობდა. გამეცინა. მეც ამას ვაპირებდი – გამარჯვებულისთვის ხოტბის შესხმას, გილერმო დელ ტოროს ოსკარით დაჯილდოებული ფილმის ცამდე აყვანას.

„წყლის ფორმა“ ერთი თვის წინ ვნახე. კინოდარბაზიდან გამოსვლისთანავე დავიწყე იმ ზღაპრებისა და ფილმების გახსენება, რომელთა იოლად გასარჩევი კვალიც მექსიკელი რეჟისორის ამ ნამუშევარში შევნიშნე. ჩამოთვლას არ შევუდგები. დარწმუნებული ვარ, ყოველი მაყურებელი თავის სიას შეადგენდა, რაღაც აუცილებლად გამორჩებოდა, რაღაც თავისას კი განუსჯელად მიამატებდა. როცა ფილმი ამდენ შესაძლებლობას გთავაზობს, როცა მის მოლურჯო-მომწვანო სინამდვილეში ჩაძირვა ერთი დიდი სიხარულია, ისღა დაგრჩენია, ეს სიხარული სხვებსაც დაუნანებლად გაუნაწილო.

მუნჯი დამლაგებლის, ელაიზასა და დატყვევებული წყლის ურჩხულის სიყვარული იმთავითვე წარმოუდგენელი რამაა, ყოველგვარი წეს-კანონის უგულებელყოფა, ადამიანური მოლოდინის დაცინვაა. არადა, ფილმის დასაწყისიდანვე გრძნობ, რომ ქალის ცნობისმოყვარეობა სწორედ სიყვარულში გადაიზრდება, უცნაურზე უცნაურ სახეს მიიღებს. და მერე რაღა უნდა მოხდეს? – ეკითხები საკუთარ თავს. ცხადია, ეს ამბავი ეკლესიის ვარდებით მორთულ საკურთხეველთან ვერ დასრულდება.

საუკუნის დასაწყისში წაკითხული ერთი წიგნი მახსენდება, რომლის ავტორიც – ცნობილი ფრანგი ფილოსოფოსი და კრიტიკოსი – მყარად იდგა იმ აზრზე, რომ სიყვარული მხოლოდ რომეო-ჯულიეტას დარ „შეუძლებელ წყვილებში“ (les couples impossibles) იყო შესაძლებელი. „წყლის ფორმის“ წყვილიც ასეთია – იმთავითვე გამორიცხული გგონია მთავარ გმირებს შორის ყოველგვარი ფიზიკური სიახლოვე თუ ისტორიის ბედნიერი დასასრული. ამიტომაც იქცევა დიდებულ სანახაობად, სიყვარულის ამაღელვებელ ზეიმად ის, რასაც ფილმის ავტორი გვთავაზობს.

შედარების შესაძლებლობა მუდმივად გვეძლევა. ერთი მხრივ, ელაიზას ამბის დამაბრმავებელი სილამაზე და, მეორე მხრივ, ანტიგმირის, სტრიკლენდის ოჯახის სარეკლამო იმიჯი. ელაიზას სივრცე, სადაც ყველაფერი შეიძლება მოხდეს, თვით ყველაზე წარმოუდგენელიც კი და სტრიკლენდის სამზარეულო-საძინებელი, სადაც მუდამდღე ერთი და იგივე მეორდება, დასწავლილი ღიმილი, შინაარსგამოცლილი სიტყვები, ცრუ ვნება… დამლაგებელ ელაიზას ახალი სიცოცხლის დასაწყისი და მომხმარებელთა საზოგადოების თითით საჩვენებელი წევრის, სტრიკლენდის თითებიდან დაწყებული გახრწნა.

ცხადია, გილერმო დელ ტორო თავისუფლების, სიყვარულის, იმ განსხვავებების მხარესაა, რომლებიც ცხოვრებას ზღაპრულ მრავალფეროვნებას სძენს. ამ თვალსაზრისით, ფილმი საკმაოდ ადვილი წასაკითხია: კეთილისა და ბოროტის ტრადიციულ დაპირისპირებას გაკვალული გზით მივყავართ. სხვაგვარად ზღაპარი უმთავრეს ელემენტს დაკარგავდა, კინოციტატებით გატაცებული რეჟისორის პრეტენზიულ ფილმად იქცეოდა. აქ კი, მოლურჯო-მომწვანო სამყაროს ხმებში, თავს ისე ვგრძნობთ, თითქოს აქაურობის ნაწილი ვიყოთ, თითქოს არც არასდროს დაგვეტოვებინოს პირქუში კაცებით სავსე ბალტიმორი და 60-იანი წლების ამერიკა.

სიმბოლოებზე თავის მტვრევა არ ღირს. ცხადია, ოკეანე ცხოვრებისაა, სიყვარული კი ოკეანეცაა და ჭიქა წყალიც.

კინოდარბაზიდან გამოსულმა ისიც გავიფიქრე, რომ ამ ფილმს მოზარდებს ვაჩვენებდი, მათთან მისასვლელი გზები რომ მქონოდა. სასკოლო კინოჩვენებას ან რაღაც ასეთს მოვაწყობდი. არ ვიცი, რამდენად ჩვეულებრივია მსგავსი პრაქტიკა ჩვენი სკოლებისთვის, რამდენად ხშირად ან საერთოდ თუ ხდება ამგვარი რამ.

რატომ მაინცდამაინც ეს გამარჯვებული ფილმი, რომელიც დღეს უკვე საყოველთაო განხილვის საგნად იქცა? იმიტომ, რომ სიყვარულზე ფიქრი, მის არსში გარკვევის მცდელობები ძალიან ადრე იწყება, თითქმის დაუჯერებელ ასაკში; იმიტომ, რომ ოჯახის შექმნა და შემოსავლიანი სამსახური ყველაფერი არ არის;  იმიტომ რომ ახლად შეძენილი ძვირფასი ნივთები ძალიან მალე კარგავენ პირვანდელ ხიბლს; იმიტომ რომ შენი სიყვარული, შენი ცხოვრება გარდაუვლად მიიღებს იმ ფორმას, რომელსაც თავად მისცემ.

ამასობაში პასუხებსაც მივადექი. შესაძლოა, პირველ რიგში, სწორედ იმით მომხიბლა „წყლის ფორმამ“, რომ პასუხები გაწვდილ ხელზე დამიდო. კითხვები ხომ ისედაც უამრავია – შინ, გარეთ, ცაში, მიწაზე, წიგნებში, ფილმებში… განა ზღაპრის უპირატესობაც ეს არ არის – სიმარტივის, განსაზღვრულობის, სხვა ზღაპრის სიბრძნის გამეორების არ ეშინია. გული მიგრძნობს, კინოდარბაზში მეორედ მოხვედრილი მაყურებლისთვის სხვა რამ აღმოჩნდებოდა საგულისხმო. ჩემი ბედნიერებისთვის კი პირველ ჯერზე ისიც საკმარისი იყო, რომ „შეუძლებელი წყვილის“ ამბავი წარმოუდგენელი მიმართულებით განვითარდა; რომ მთავარ როლს სალი ჰოკინსი ასრულებდა და აქაც ის იყო, ვინც – სხვა ფილმებში; რომ წყალი სამყაროს ერთადერთ სტიქიად იქცა; რომ ფილმი ყველაზე არსებითს ეხებოდა და რაღაცას მასწავლიდა. რაღაცას უთუოდ მასწავლიდა.

იყო დრო, როცა ბუდიზმის შესახებ სულ არაფერი ვიცოდი. ბუდიზმის შესახებ ახლაც არაფერი ვიცი, მაგრამ ისე მოხდა, რომ ბუდისტი გავხდი. ამის შესახებ უნდა გიამბოთ.

მე ლათინური ენის ლექტორი ვარ. რამდენიმე სამედიცინო უნივერსიტეტში ვასწავლი და ჩემი მთავარი მისია იმაში მდგომარეობს, რომ მომავალ ექიმებს საბაზისო ცოდნა მივცე ლათინური ენიდან მომდინარე სამედიცინო ტერმინოლოგიაში. არ დაგიმალავთ, ცოტა მომაბეზრებელი საქმეა კვირაში ბევრჯერ ერთსა და იმავეზე საუბარი, მითუმეტეს მისთვის, ვისაც ჩემნაირი საძაგელი ხასიათი აქვს და რუტინას ვერ იტანს.

ხუთი წელია ასე ვცხოვრობთ მე, ჩემი საძაგელი ხასიათი და სამედიცინო ლათინური ენა, რომლის მიმართაც განსაკუთრებული სენტიმენტები ვერასდროს მექნებოდა, რომ არა ჩემი სტუდენტები. უცნაური ამბავია, არა? საგანი, რომელსაც ასწავლი დიდად არ მოგწონს, სემესტრის ბოლოსკენ გეზიზღება კიდეც, მაგრამ მხოლოდ ლექციამდე, რადგანაც ლექციის დაწყებისთანავე, ყველაზე უფრო საზარელი სამედიცინო ტერმინებიც კი სრულიად გამაოგნებელ მეტამორფოზას განიცდიან, როდესაც მათ შენს დანახვაზე თვალებაციმციმებული ადამიანები იმეორებენ. ეს თვალებციმციმა ადამიანები კი ჩემი ინდოელი სტუდენტები არიან და მე მათი ჭეშმარიტი მიმდევარი ვარ. აგიხსნით რატომ.

– Salve, mam! – ღამენათევსა და სამყაროდაბინდულს სტუდენტების მხიარული, ერთხმა შეძახილი მაფხიზლებს. სამყაროც მაშინვე ნათდება და კიდევ ერთხელ ვრწმუნდები, რომ სინათლე მართლაც აღმოსავლეთიდან მოდის, ამ შემთხვევაში – ჩემი ინდოელი სტუდენტების სახეებიდან. ვესალმები. აუდიტორიაში შევდივართ. ლექცია იწყება. მე ჩემი მისია უნდა აღვასრულო – რაღაც ახალი ვასწავლო ჩემ წინ მსხდომ ადამიანებს. ვცდილობ ასეც მოვიქცე. ლექცია მთავრდება. და ვხდები, რომ ყველაფერი ისევ პირიქით მოხდა – ჩემი მისია მათ აღასრულეს, მასწავლეს, ისევ მასწავლეს…

მასწავლეს, რომ სამყარო არც ისე დიდი და მრავალფეროვანია, როგორც ჩვენ გვგონია; რომ მასში სულ ორი ფერი არსებობს – სიხარულისა და სევდის ფერები. და სწორედ ეს ფერებია ჩვენი კანის ფერი. და მე აღმოვაჩინე, რომ მათთან ყოფნისას მათივე კანის ფერი მედება, სიხარულის ფერი.

მასწავლეს, რომ ღმერთს ჰინდიზეც და ლათინურადაც ერთი და იგივე სახელი ჰქვია და მე მყავს სტუდენტი, რომელსაც ღმერთი ჰქვია – დევ.

მასწავლეს, რომ მათთვის ყველაზე გამოსადეგი ენა ლათინური კი არ არის, როგორც ამას სალექციო კურსის დაწყებისას მთელი არსებით ვუმტკიცებ ხოლმე, ყველაზე გამოსადეგი ენა კეთილგანწყობაა, რომელსაც არც სიტყვები სჭირდება და არც მსაზღვრელ-საზღვრულის შეთანხმების წესების ცოდნა. ამისთვის ღიმილიც საკმარისია. სწორედ ამ ღიმილით, ამ გულწრფელი ღიმილით მომნუსხეს თავის დროზე.

დიახ, ისიც მასწავლეს, რომ საქართველო ვიღაცისთვის შუა ევროპაა, რომელშიც, რაოდენ გასაოცარიც არ უნდა იყოს, ადამიანები თავს უფრო თავისუფლად გრძნობენ, ვიდრე საკუთარ სამშობლოში. თავიდან ვერ ვიჯერებდი, მაგრამ თანდათანობით მივხვდი, რომ ფარდობითობის თეორია ყველგან და ყველაფერში სუფევს.

მასწავლეს, რომ მერე რა, შუაგულ ევროპაშიც შეიძლება არსებობდნენ უტიფარი ადამიანები, რომლებიც  სრულიად უსაგნოდ დაგესხმებიან თავს მხოლოდ და მხოლოდ იმიტომ, რომ თავზე ინდური ჩალმა გახურავს. და მე მივხვდი, რომ ერთხელ სწორედ ამ უტიფარი ადამიანების გამო ავიცრუე გული საკუთარ სამშობლოზე.

შესვენებაა. იქვე, უნივერსიტეტთან მაღაზიაში შევდივარ. მაღაზიის მფლობელი ქალბატონი კეთილგანწყობილად მიღიმის. კარგახანია მიცნობს და ვიცნობ. სულ აქ ვყიდულობ ხოლმე წყალს. ჩემი ყოფილი სტუდენტი შემოდის, 2 წლის გოგონასთან ერთად. მისი შვილია. თვითონაც პატარაა, ალბათ 19 წლის, მაგრამ შვილი ჰყავს. შარშან ვასწავლიდი. კარგი სტუდენტი იყო. თანაც ზედმიწევნით სწორად გამოთქვამდა სიტყვას ichthyismus, ფონეტიკურ გაუგებრობაში მყოფი სხვა სტუდენტებისგან განსხვავებით. ისიც წყალს ყიდულობს თავისი პატარასთვის და გასული არ არის რომ:

– ჩამოეთრა და გააჩინა ნაბუშარი, რომ მოქალაქეობა მიიღოს! – ამბობს მაღაზიის მფლობელი, ჩემდამი კეთილგანწყობილი ქალბატონი.

ამ სიტყვების გაგონებისას მგრძნობელობა დავკარგე. არ მახსოვს რა მოხდა. რა ვთქვი. რა მითხრა. მხოლოდ ის მახსოვს, რომ ამ ქალბატონისგან ნაყიდი წყალი აღარასდროს დამილევია.

ჩემი ყოფილი სტუდენტი კი მას მერეც ხშირად დადიოდა უნივერსიტეტში თავის პატარა გოგონასთან ერთად. ერთადვე ესწრებოდნენ ლექციებს. დერეფანში შეხვედრისას მასაც დედამისის მსგავსად აუციმციმდებოდა ხოლმე თვალები და თავის ენაზე მელაპარაკებოდა. და მე აღმოვაჩინე, რომ ინდოელი პატარა და დიდი ბავშვები ერთ ენაზე საუბრობენ, რომელიც არასდროს მისწავლია, მაგრამ რაღაცნაირად მესმის და მგონია, რომ ეს ყველაზე დიდი წარმატებაა, რომელსაც 33 წლის განმავლობაში მივაღწიე.

– Salve, mam! – სოციალურ ქსელში მორიგი სტუდენტი მწერს.

სალამს ვუბრუნებ. მომდევნო ფრაზები წინასწარ ვიცი, მაგრამ დიალოგში მაინც შევდივარ. მკითხავს, როგორ ვარ. მეც ვუპასუხებ, რომ კარგად ვარ. შემდეგ მშვიდობიან ღამეს მისურვებს. და ვიცი, აუცილებლად მშვიდობიანი იქნება ეს ღამეც, ისევ გათენდება…

რამდენიმე დღის წინ ჰოლის დღესასწაული იყო. ეს ერთ-ერთი ყველაზე ლამაზი, ფერადი და იმედიანი დღესასწაულია, რასაც კი ოდესმე შევსწრებივარ. ჰოლიკას სახელს უკავშირდება, რომელმაც პრახლადას ვიშნასადმი რწმენის გამოცდა და მისი მოკვლა განიზრახა. და მიუხედავად იმისა, რომ ჰოლიკას ცეცხლი არ ეკარებოდა, სწორედ იგი დაიწვა და არა პრახლადა, რომელიც ცეცხლში რწმენით შევიდა. ასე დამარცხდა ბოროტება. ასე გაიმარჯვა სიკეთემ სამყაროში და მას მერე მრავალი საუკუნეა, ინდოელები გაზაფხულს სიკეთის გამარჯვების ზეიმით იწყებენ. ამ ზეიმის თანმდევი კი ფერადი საღებავებია, რომელსაც ერთმანეთს სახეზე უსვამენ იმის ნიშნად, რომ ყველაფერი ცუდი დაივიწყეს, რომ სიკეთე უძლეველია და მას ვერაფერი მოერევა. ასეთი გაზაფხული აქვთ ინდოელებს. წელს მეც მათთან ერთად დავიწყე გაზაფხული – ჰოლის დღესასწაულზე ვიყავი, მთაწმინდის პარკში. თითქმის ყველა ჩემი სტუდენტი იქ იყო. ერთად აღვნიშნეთ ჰოლი და ამ დღეს ჩემი სტუდენტების გადამკიდე, ყველა ფერის კანი მოვისინჯე სახეზე, რის წყალობითაც აღმოვაჩინე, რომ ურიგო მწვანეკანიანი არ ვიქნებოდი, მომიხდა… ჰოლის დღესასწაულზე ჩემმა სტუდენტებმა ბევრი იცეკვეს, მეც ვიცეკვე, იმღერეს, მე ვერ ვიმღერე, ინდური სიმღერები ჯერ არ ვიცი, მერე ფოტოები გადავიღეთ და მომდევნო ლექციაზე ძლივს მოვახერხე ამ ფოტოებით აჟიტირებული სტუდენტების დაშოშმინება. უყურებდნენ ტელეფონებში შენახულ ფოტოებს, მერე მე შემომხედავდნენ და სიცილით კვდებოდნენ. ვცადე გავბრაზებულიყავი, მაგრამ ერთმა ისე გულწრფელად მითხრა „ლამაზი ინდოელი იქნებოდით, მემ“-ო, რომ წამში სიბრაზის ყველა ღმერთი გამიწყრა და საერთო მხიარულებას შევერიე.

ჩემი ინდოელი სტუდენტები კარგად სწავლობენ. და არა მხოლოდ ლათინურს. სხვა საგნებსაც კარგად სწავლობენ. და ძალიან ჭკვიანები არიან. იმდენი რამე იციან და ისე უცებ ითვისებენ ყველაფერს, რომ ხანდახან საკუთარი სტატუსისა მრცხვენია. ზუსტად ვიცი, ყველა თუ არა, მათი უმრავლესობა ძალიან კარგი ექიმი იქნება. ზუსტად ვიცი, რომ არა მხოლოდ იმიტომ იქნებიან კარგი ექიმები, რომ კარგად სწავლობენ, არამედ იმიტომაც, რომ საოცარი პასუხისმგებლობით ეკიდებიან საგნებსა და ადამიანებს. ეს კი, ჩემი აზრით, ექიმის მთავარი ღირსებაა.

ბოლო ლექცია გვაქვს. ლათინურის სწავლას მორჩნენ. მომავალ სემესტრში სხვა საგნებს ისწავლიან. მემშვიდობებიან. მეუბნებიან, რომ მოენატრებათ ჩვენი ლექციები. წარმოდგენა არ აქვთ, მე როგორ მომენატრება მათთან ერთად გადატარებული დრო. სამახსოვრო ფოტოს ვიღებთ. მიდიან. გულაჩუყებული ვარ. მეტი რა უნდა მასწავლებელს, ერთი სიტყვაც კი ჰყოფნის საიმისოდ, რომ სამუდამოდ დაამსხვრიოს საკუთარ თავში მენტორის პოზა. ერთი სტუდენტი რჩება. მაგიდაზე წიგნს მიდებს. წიგნი ბუდიზმზეა. ქართულად.

– ეს წიგნი წაიკითხეთ მემ, როცა დრო გექნებათ, თქვენ ამას გაიგებთ, – მეუბნება და ახლა უკვე შოკოლადს მიდებს მაგიდაზე, – და თუ გადაწყვეტთ, სიამოვნებით გასწავლით ჰინდის.

გადის. და იმწამსვე გადავწყვიტე, რომ ჰინდი უნდა ვისწავლო. რაღაცები ვიცი კიდეც, იმდენს ვახერხებ, რომ ლექციებისას „ბრძანებები“ ჰინდიზე გავცე. ეს სიტყვები ჩემმა პირველმა ინდოელმა სტუდენტებმა მასწავლეს და როგორც აღმოჩნდა, მათ ჯადოსნური ძალა აქვთ.  მათი მხოლოდ ერთხელ გამოყენება და მორჩა, ინდოელი სტუდენტების გული დაპყრობილი მაქვს. წიგნი ახლაც სახლში მიდევს. შიგადაშიგ ვკითხულობ ხოლმე. არ არის მარტივი და ადვილად გასაგები, მაგრამ ძალიან მარტივ ამბებზეა ანუ იმაზე, თუ რას ნიშნავს მარადიული წრებრუნვა, რას ნიშნავს სამსარასგან გათავისუფლება და მარადიულ ნეტარებაში გადასახლება.

დიახ, ეს წიგნი ჩემზეა.  ჩემზე, ვინც უკვე ხუთი წელია სამედიცინო ლათინურის მარადიულ წრებრუნვაში ვარ ჩაბმული, და როგორც კი ამ წრებრუნვიდან გათავისუფლების სურვილი ამიტანს, მაშინვე რაღაც მანქანებით ვხვდები ხოლმე მარადიულ ნეტარებაში, იმ ჭეშმარიტ ნირვანაში, რომელშიც ჩემს რომელიმე პირადი ბუდა დგას, მთელი გულწრფელობით მიღიმის და მეუბნება:  Salve, mam!