არ ვიცი დღევანდელი თემა  მოერგება თუ არა „მასწავლებლის“ მიზნებსა და ფორმატს, თუმცა ამ ინტერნეტ გაზეთის დანიშნულება მთლიანად გასცდა ჩარჩოებს და დღეს მას მთელ მსოფლიოში (დიახ, არ მოგესმათ) სხვადასხვა პროფესიის ადამიანები კითხულობენ. ისიც თითქმის ყველა პრობლემას დაუღალავად ეხმიანება.  სწორედ ამიტომ, დღეს კვლავ „უცხოზე“  „უცხოსთან“ ბრძოლის მსოფლიო დღე  ვწერ. „უცხო“ ავთვისებიანი სიმსივნეა და 21-ე საუკუნეში  მთელ მსოფლიოში გრიპივითაა მოდებული.

მე „უცხოს“ გამო ჩემი  ყველაზე ძვირფასი  ადამიანი დავკარგე. მანამდე, ორი წელი ომში ვიყავით ჩაბმული. ომი პირწმინდათ წავაგეთ, თუმცა შიგა და შიგ ბრძოლებში გამარჯვებულები გამოვდიოდით… ერთი ბრძოლის მოგებაც კი  პატარა ბავშვივით მიხაროდა.

დღეს კი  ჩემი ნაფიქრალი მინდა გაგიზიაროთ. შეიძლება ბევრი არ დამეთანხმოს, მრავალი შემეკამათოს კიდეც, მაგრამ ეს ჩემი, ერთი ადამიანის ხმამაღლა ნაფიქრია და რაც არ უნდა მეკამათოდ, აზრს ვერ შემაცვლევინებთ, რადგან მე ჩემი  ჯოჯოხეთი მაქვს გამოვლილი!…

მაშ ასე…

ფიქრები ხმამაღლა #1

ექიმთა უმრავლესობა „უცხოს“ შეჩვეული  და გულგრილია.

დიახ, გამონაკლისებიც არსებობენ, მაგრამ იმდენად მცირე რაოდენობით, რომ თითებზე ჩამოთვლით  და ეს საკმარისი არ არის.

„უცხოსთან“ მიჩვევაა აბა რა, როდესაც „ჩინ-მედლებ“ მხრებ-დამშვენებული  ექიმი გეტყვის, რას განიცდი, რა სახსრებს ხარჯავ, დაჯექი და დაელოდეო.

-რას დაველოდო, ბატონო თქო, სიკვდილსო კაცო, სიკვდილსო!…

გულგრილობაა, მაშ რაა, როდესაც ძალიან პოპულარული ექიმი უმძიმეს და უძვირეს პრეპარატს უწყვეტად დაგალევინებს, მთლიანად დაგაგნგრევს და მოგსპობს, შემდეგ კი უდარდელად იტყვის:

-ვაჰ, ხედავ შენ, არ მოუხდაო….?! არადა, ონკოლოგიურ დონეზე კი იმუშავა, ხომ იციო.

ამიხსენით, რას ნიშნავს წამლის ონკოლოგიურ დონეზე მუშაობა? მეტასტაზები, რომ ყველგან წავა, იმას??…

შემდეგ, სხვა ექიმებმა (აი, კარგები, რომ არიან, მაგრამ ცოტანი) გულწრფელად გაიოცეს, რატომ მისცა ამ  მდგომარეობასა და ასაკში, ასეთი მძიმე წამალიო?… რა ვიცი, იქნებ მავან შემომტანს გასაღებაში დაეხმარა??…უნებურად ასეთი ეჭვნარევი აზრებიც მოდიან თავში.

ერთ მოწყენილ, თუმცა სახელოვან, ექიმსაც შევხვდი. დილაუთენია სადღაც ქალაქის ბოლოს ვეახელი (დრო და ადგილი მისი შერჩეული იყო),  მსუყე ჰონორარიც გადავიხადე, ქვითრით შეიარაღებულმა ორი გამშვები პუნქტიც წარმატებით გავიარე. ოთახში მელანქოლიურ განწყობაზე მყოფი ახალგაზრდა კაცი დამხვდა… აბა, რაღა ექნა, თორემ ჩემს მოსმენას ძილი ერჩია…  მისი მოწყენილობა  არ შევიმჩნიე და ბეჯითი ხუთოსანი მოსწავლესავით ყველაფერი ჩამოვუჭიკჭიკე, ყველა ანალიზი და სურათი ვაჩვენე…მის კომპიუტერში საკუთარი ხელით ჩავდე სულ ბოლოს გადაღებული  კომპიუტერული ტომოგრაფიის დისკი და ჯოხით (ჩემს შემთხვევაში ქოლგით) დავადექი თავზე, რომ კარგად ენახა.  პასუხად, ერთი ამოიხვნეშა და მკითხა:

-და მაინც რაზე გსურთ ჩემთან საუბარიო…

-ჰმ… – მეც არ დავიბენი და მივუგე-სირანო დე ბერჟერაკის პოეზიაზე თქო… ჰო, აბა, სახელგანთქული ფტიზიატრი, რომ ხარ, დილაუთენია სადღაც ქალაქის იქეთა ნაწილში, რომ მოგადექი,შენს ნახვაში მსუყე ჰონორარი, რომ გადავიხადე, სხვა რაზე უნდა მსურდეს ბაასი,  სირანოს ლექსები გავარჩიოთ, აბა რა…

ამაზე ცოტა გამოფხიზლდ-გამოცოცხლდა და რა ვიციო, კლასიკური სურათიაო…

-და გამოსავალი შენი ჭირიმე თქო, რამე მითხარი, რითი შევამსუბუქო თქო…ლამისაა, დავუჩოქე…

-მმმმმ-ო, არ ვიციო,  ერთი კიდევ დაამთქნარა და მივხვდი, რომ ძალიან წარმატებული ვიზიტი მქონდა.

მოდით, კიდევ ერთხელ ვთქვათ, რომ ჩემი ომის  გზაზე ენერგიული და გულიანი ექიმებიც შემხვდნენ. ის პატარა ბრძოლებიც, სწორედ მათი მეშვეობით მოვიგე.

თქვენ გენაცვალეთ, კიდევ კარგი, რომ ასეთებიც ხართ, მაგრამ ცოტანი ხართ და არ არის საკმარისი!

ფიქრები ხმამაღლა #2

„უცხოს“ დიაგნოზი განაჩენი არ არის???

„განაჩენი არ არის“-ჩემთვის ნიშნავს, რომ იმკურნალებ, მორჩები და დაივიწყებ. მაგ. ბავშვობაში წითელაზე მიმკურნალეს და დავივიწყე… ოქროსხელება პავლე ბარელაძემ გლანდები ამომაჭრა და  მისი თანმდევი მთელი „თაიგული“ დაავადებები დავივიწყე… ან, ვინმეს ნაღვლის ბუშტი, რომ ატკივა, ოპერაციას დასტაქარი ხვიჩა ექიმი გაუკეთებს და დაავიწყებს… ბოლოს და ბოლოს, ტიფი დაივიწყეს და დღეს C ჰეპატიტს ივიწყებენ უკვე!….

ეს „უცხო“ კიდევ მოდის და აღარ მიდის. ისევ და ისევ ბრუნდება, ან მოლოდინში ხარ, რომ დაბრუნდება და სულ ამ განცდით ცხოვრობ. თანაც, „უცხოსთან“ ბრძოლაში იმდენი სახსარი გჭირდება, რომ ამაზე მთელ მსოფლიოში   უარს არავინ იტყვის! ახლა არ მითხრათ პაციენტებისთვის პროგრამებიაო. იმ პროგრამაში მოხვედრას და რამის დაფინანსებას სულ მცირე ჩემნაირი გულშემატკივარი ჭირდება, რკინის ქალამნებს, რომ ამოიცვამს და კარებს, რომ მიუკეტავენ ფანჯრიდან შევა. თანაც, რა მნიშვნელობა აქვს, ამ პროგრამასაც ხომ რაღაც ფონდი აფინანსებს და მავანი თავის ფულს მაინც არ კარგავს. ამიტომ, დიდი დიდი დრო გაწელონ, თუმცა დროსაც გააჩნია, ზოგს დრო 20 წელიც ეწელება, რაც, ბუნებრივია კარგია. საბოლოოდ, კი „უცხო“ ყოველთვის ბრუნდება, სტატისტიკიდან ასეა… ან კიდევ, მხოლოდ ადრეულ სტადიებზე იკურნებაო…რატომ ხალხნო, ამ მაღალტექნოლოგიურ 21-ე საუკუნეში შემდეგ სტადიებზე რატომ არ უნდა იკურნებოდეს?

ანუ, იცით რას ვგულისხმობ? მთელი შემდგომი წლები მზადყოფნის რეჟიმში, უნდა იყო… აი, ისე ტარიელ ჭანტურია, რომ წერს თავის ლექსში.

„მესროლა ერთხელ! – ამცდა!

მეორედ! – ისევ ამცდა!

ახლაც მიზანში ვყავარ!

შიშით მოველი ამ ცდას!” (ტარიელ ჭანტურია)

ფიქრები ხმამაღლა #3

ესაუბრეთ ტაქსის მძღოლებს.

დიახ, არ მოგესმათ, „შმაქსის“ აკადემიის იდეა ურიგო სულაც არ იყო. მგზავრობისას ჩუმად ნუ იქნებით. უთხარით მძღოლს თქვენი საფიქრალის შესახებ და შესაძლოა თავისი ან სანათესაოს გამოცდილება გაგიზიაროთ.

ასე გავიგე ერთი თეთრი ტაქსის მძღოლისგან ისეთი შარდმდენი პრეპარატის შესახებ, რომელიც მართლაც ეფექტური აღმოჩნდა. არა, ასეთი პრეპარატები ადრეც ვიცოდით, მაგრამ ისინი არ მუშაობდნენ, ამიტომ პლევრაში დაუსრულებლად სითხე დგებოდა და ღრმად პატივცემული  თორაკალური ქირურგიც დაუღალავად იღებდა. არადა, თურმე არ შეიძლება, შეხორცებებს აჩენს თურმე… და ეს ოხერი შარდმდენი უნდა შეაშველო, რომ იმუშაოს! რაც იმ დალოცვილ მძღოლს შევხვდი, სითხეც დარეგულირდა, მაგრამ რად გინდა, უამრავი შეხორცება იყო უკვე…

სხვა მძღოლმა ალბუმინის გადასხმა მასწავლა…როგორო?…ამდენ სითხეს უღებთ, ღვიძლს უკვე ასე უჭირს და ალბუმინს არ უსხამთო??? რა ვქნა, ჩემი კლასიკური ქიმიური განათლება საკმარისი არ აღმოჩნდა გამეგო, რა როდის უნდა გადამესხა… ონკოლოგმა (დამანგრეველი წამლების მოყვარულ  ონკოლოგზეა საუბარი)  და თორაკალურმა კი  დუმილი ამჯობინეს.

სიკვდილის ლოდინი, რომ მირჩია, ის ექიმი, ხომ გახსოვთ? ჰოდა, ჩემს ერთ მორიგ შეკითხვაზე, მომწერა, მე ნუ მეკითხები,  ამერიკის  ონკოლოგიური საზოგადოების ვებ გვერდზე ნახეო. ისე მართალი მითხრა, თვითონ მხოლოდ ერთი სიტყვა იცოდა-დ ა ე ლ ო დ ე-მე კიდევ მთელი ფრაზების წარმოთქმას ვთხოვდი…

ვნახე ის გვერდი, რეკომენდაციები  წავიკითხე  და მივხვდი, რომ სულ საწინააღმდეგოდ უნდა მოიქცე!!!…თუმცა, ამაზე მოგვიანებით.

მოკლედ…

ფიქრები ხმამაღლა #4

„უცხოსთან“ შესახვედრად მის გამოჩენამდე უნდა მოემზადო… და თუ უკვე მოვიდა, შეუტიე, ოღონდ სწორი კვებით!!!

იმას სულაც არ ვამტკიცებ, რომ კლასიკურ, სწორად და გულისხმიერებით დაგეგმილ მკურნალობაზე უარი უნდა თქვა, მაგრამ ამის პარალელურად სწორად კვებაა აუცილებელი. და ეს იმ განწყობით  უნდა დაიწყო, ვითომ უკვე მოვიდა, შედეგად კი თითქმის გარანტირებული იქნები, რომ არ მოვა.

ყველაფერი სისუფთავით იწყება… ნაწლავების სისუფთავით. ამას ჯერ კიდევ ალქიმ იკოსი  ანდრეას ლიბაუ მეთექვსმეტე  საუკუნეში მიხვდა და სიცოცხლის ელექსირად ინგლისური მარილი გამოაცხადა. ინგლისური მარილი ნატრიუმის სულფატია, ჩახედეთ აბა აფთიაქში ნაყიდ ნებისმიერ თანამედროვე კუჭის მოქმედების წამალს, აქტიური ნივთიერება ან ნატრიუმის სულფატია ან ჰიდროსულფატი. თუმცა, ბუნებრივი საშუალებები უფრო მეტია და ამაზე ჯერ კიდევ იბნ სინა წერდა სამედიცინო ტრაქტატში. ერთი კივი უზმოზე, ან ქატოს წყალხსნარი დღეში სამი ჭიქა, მერე ორი და ბოლოს თითოც საკმარისი იქნება, ჭარხლის წვენი ან მისი სალათები, რაც მეტი, მით უკეთესი. თანაც ჭარხალი მოხარშულიც არ კარგავს თავის თვისებებს, უმზე აღარაფერს ვამბობ. დიდი რაოდენობით მწვანე მასა და დღეში ორი თუ არა, ლირტა ნახევარი წყალი მაინც.

„უცხო“ გლიკოლიზზეა დამოკიდებული, ეს კი ნიშნავს, რომ „უცხო“ შაქრის მეტაბოლიზმს შეჰყურებს.  მისით იკვებება და სულდგმულობს. მისი უჯერედები ჯანმრთელთან შედარებით 10-12-ჯერ მეტ გლუკოზას შთანთქავს. სისხლში შაქრის მაღალი შემცველობა მკერდის კიბოს რისკის მატებას იწვევს. PET-ის ანუ, პოზიტრონულ ემისიული ტომოგრაფიის დროს პაციენტს რადიაქტიურ გლუკოზას შეუყვანენ ორგანიზმში, კიბოს უჯრედები კი სრული ამ სიტყვის მნიშვნელობით, დაეძგერებიან გლუკოზას და სწორედ ამის გამო, მათი ადგილსამყოფელი ნათელი ხდება.

ახლა კი, ზემოთ ნახსენებ ვებ გვერდს დავუბრუნდები. მათ მიერ გაცემულმა რეკომენდაციებმა, რბილად, რომ ვთქვა, გამაოცა. წერენ, მზეს მოერიდეთო… და D ვიტამინი საიდან მივიღოთ? არადა, ეს ვიტამინი აუცილებელია იმუნიტეტის გასაძლიერებლად. მზეს არ უნდა მივეფიცხოთ პიკის დროს, შუადღის 12-დან საღამოს 6 საათამდე, მანამდე და შემდეგ კი მზის სხივი აუცილებელია თქო. D ვიტამინს საკვებიდანაც მივიღებთ, კი ბატონო, მაგრამ რამდენი და როგორ შეიწოვება კიდევ საკითხავია, ასე კი თავად გამოვიმუშავებთ.

არ იქნება D ვიტამინი ვერ შეიწოვება კალციუმი. არადა, ქიმია და ჰორმონი, როგორ ცლის ძვლოვან ქსოვილს კალციუმისგან, იცით? და თუ ძვალში მეტასტაზი წავიდა? მერე პრეპარატ ზომეტას გადასხმას დანიშნავენ, რომელიც თუ არასწორად გადაასხი, იცით, რა მოხდება? მე ვიცი, რადგან „დაელოდე“ ექიმმა სწორად ასე ნაჩქარევად გადაგვასხმევინა და შედეგებს დაელოდა.

დღეში ორ პორცია ალკოჰოლზე მეტი არ მიიღოთო, ვებ გვერდზე წერენ…რაო? „უცხოს“ სტუმრობისას ალკოჰოლი საერთოდ არ შეიძლება! თუ მაინც და მაინც, კვირაში ორჯერ წითელი ტანინიანი ღვინო მიიღეთ, ისიც ერთ ჯერზე მხოლოდ  50მლ. ბევრი-შხამია… მცირე-წამალი…

გენმოდიფიცირებული პროდუქტები, რომ სახიფათოა, ეს დადასტურებული არ არისო. ჰმ…არაფერს ვიტყვი, თავად გადაწყვიტეთ.

დღეში ორ ნახევარი პორცია ბოსტნეული მიირთვითო. აჰა, ანუ ალკოჰოლიც ორი პორცია და ბოსტნეულიც…გაცილებით მეტი უნდა მიიღოთ მწვანე მასა, სადღაც 5-7 პორცია მაინც. ჰო, მცენარეებიდან სოიოს მოერიდეთ, პირიქითა ეფექტი აქვს. არ მოერიდოთ ნუშს და მასზე უფრო ვრცლად აქ წაიკითხეთ ნუშისა და ბრინჯის რძე

შაქრის მოხმარება შეამცირეთო. კი არ უნდა შეამცირო, საერთოდ უარი უნდა თქვა (აქ რაფინირებულ შაქარზეა საუბარი). უნდა აშიმშილო ეს დაუპატიჟებელი სტუმარი. თუმცა, ზოგჯერ მაინც მოგინდება ეს ოხერი და შაქარი აგერ აქ არის ზიანის მოყენების მხრივ დახასიათებულნი

მურაბასავით ტკბილი…  

ხმაურზე, შაქარზე და ათას წვრილმანზე…

ორგანული საკვების უპირატესობა დადასტურებული არ არისო… აბა, პესტიციდ ჰერბიციდებიანი და სუფთა პროდუქტი ერთნაირია? „ორგანული“ საკვები

  „სიმღერით“ გადათქერილი ბოსტანი…  

შავსა ძაღლსა გადავკიდე…

„უცხოს“ უჯრედებს სისხლი ჭირდებათ და ამისთვის საკუთარი სისხლძარღვების ფორმირებას იწყებენ. ტერმინი თუ გსმენიათ-ანგიოგენეზი? ანგიო-სისხლძარღვებს ნიშნავს, გენეზი-რაღაც ახლის ფორმირებას, ანუ ახალი სისხლძარღვების წარმოქმნას. ეს ჯანმრთელ ორგანიზმს ისედაც ახასიათებს, მაგრამ „უცხოს“ საკუთარი ჭირდება. ქიმიო თერაპიის ერთი მიმართულება სწორედ ახალი, მხოლოდ „უცხოსთვის“ განკუთვნილი სისხლძარღვების წარმოქმნას უშლის ხელს. ანუ, ანტი ანგიოგენური მოქმედება ახასიათებს, „უცხოს“ მკვებავ სტრუქტურას ებრძვის.  თუმცა, ძალიან მძლავრი ანტი ანგიოგენური ნივთიერებები ბუნებაშიც არის და სწორედ ისინი უნდა იყოს ჩვენს რაციონში. ეს ძირითადად კომბოსტოსებრნი, იგივე ჯვაროსნებია-ყვავილოვანი, ბრიუსელის, ჩვეულებრივი კომბოსტო და ბროკოლი.  მათ მუდმივ გამოყენებას შეუძლია შეაჩეროს კეთილ თვისებიანი სიმსივნის გადასვლა ავთვისებიანში, რადგან უზარმაზარ იმუნიტეტსაც აძლევენ ორგანიზმს. ოღონდ, იბნ სინა უმად მირთმევას გვირჩევდა და ავიცენას (მისი მეორე, ევროპული სახელია) მე უჯერებ.

თუმცა, ბოსტნეულის თავში მაინც ნიორია და მას ცალკე წერილი დიდი ხნის წინ უკვე მივუძღვენი

არც ერთი ვამპირი არ გაგვეკარება….

სახლის კარები თავისით გაიღო და ოთახში  სიკვდილი შემოვიდა. ცივი და სველი იყო და რაღაცნაირად ხშირად სუნთქავდა, ტანი სისხლჩაქცევებით ქონდა აჭრელებული, ხელის მტევნები კი ლურჯი და უსიცოცხლო.  ჩემი  აღშფოთებული ყვირილი აინუნშიაც არ ჩაუგდია, გვერდზე  ჩამიარა და მოვემზადოთო, უთხრა. ჰოდა, ეს წერილიც მის წინააღმდეგ არის, რადგან  სულაც აღარ მაშინებს, სახეზე ვცნობ, ცივი და სველია!

ამ სიტყვას პირველად შორეულ ბავშვობაში მოვკარი ყური: ორი მოსაუბრე შეთანხმდა, ხვალ ვულკანიზაციასთან შევხვდეთო. საგონებელში ჩავვარდი. სკოლაში გეოგრაფიას, რა თქმა უნდა, გვასწავლიდნენ და ვეზუვი და ეტნაც გამეგონა და პომპეის ამბავიც ვიცოდი, მაგრამ საქართველოში?! ბევრი ფიქრისა და განსჯის შემდეგ დავასკვენი, რომ გურჯაანში, სადღაც ახტალის ბალნეოლოგიურ კურორტთან აპირებდნენ შეხვედრას, თუმცა „ზაცია“ მაინც არ მაძლევდა მოსვენებას და ულმობლად აცამტვერებდა ყოველგვარ მიგნებას.

გამოხდა ხანი. ზაფხულის ერთ ცხელ დღეს სოფლის ყვითელი „პაზიკის“ საბურავმა ვეღარ გაუძლო მგზავრების სიმძიმეს და მზის მცხუნვარებას და „აფეთქდა“. ავტობუსში თუ მის გარეთ მტვრის ისეთი კორიანტელი დადგა, რამდენიმე წუთი ხელის ცეცებით ვეძებდით ერთმანეთს იმის გასარკვევად, ხომ ყველა მრთელი და უვნებელი იყო. გულგადახსნილი საბურავის გვერდით მდგომის, გადარჩენილის, ამაგით მივღოღდით ერთ გარაჟის ტიპის „დაწესებულებასთან“, სადაც თავით ფეხებამდე მტვერში ამოსვრილი ორი ოსტატი მუშაობდა. ფარდულთან მიმოფანტულმა ძველმა საბურავებმა და რეზინის ნაკუწებმა მიმახვედრა, რომ ჩვენი მხსნელი სწორედ ის ორი „შავი კაცი“ იყო… ავტობუსი შეჩერდა და მგზავრები სულის მოსათქმელად დაბლა ჩამოვიხვეტეთ. შევხედე საბურავების აღმდგენ საამქროს და რას ვხედავ? – რკინის ვეება კარის თავზე ვიღაცას გაკრული ხელით წაუწერია: „ვულკანიზაცია“.

ახალი თავსატეხი გამიჩნდა. „ზაციას“ მნიშვნელობა ნათელი გახდა, მაგრამ ახლა „ვულკანმა“ დაკარგა აზრი. კისერი წავიგრძელე და ცალი თვალით შიგნით შევიხედე, იქნებ რამე მოთუხთუხე, გამლღვალ მასას მოვკრა-მეთქი თვალი, მაგრამ მტვრისა და ბუღის მეტი ვერა დავინახე რა.

ბევრი რომ არ გავაგრძელო, კიდევ დიდხანს დარჩა ეს რებუსი ამოუხსნელი. არ იყო მაშინ ინტერნეტი, ბიძია გუგლისთვის რომ მეკითხა, ჩემ გარშემო კი იმაზე მეტი არავინ იცოდა, რასაც თავადაც მივხვდი – ვულკანიზაცია რეზინის საბურავების დაწებებას ნიშნავდა. მაგრამ სად ვულკანი და სად გახვრეტილი საბურავი?! სად ეტნა ან ვეზუვი და სად ეს ფარდული?!

არადა, ტერმინი 1839 წლიდან იღებს სათავეს და ჩარლზ გუდიარის აღმოჩენას უკავშირდება. ეს ის დროა, როცა ტექნიკასა და ყოფა-ცხოვრებაში ახალი მასალები იწყებს გამოჩენას. სამხრეთი ამერიკის ტროპიკული ტყეების ნაჟურმა ჩრდილოეთ ამერიკამდეც მიაღწია. ჰევეას „რძის“ გაცხელებით მანამდე არნახული თვისებების რბილი, ელასტიკური მასა მიიღებოდა. ამან არაერთი მეწარმე თუ გამომგონებელი მონუსხა. საუცხოო ლანჩები გამოდიოდა მისგან, ტყავზე გაცილებით რბილი და იაფი, მაგრამ… პირველ წვიმამდე და მცხუნვარე მზემდე, მერე კი ადვილად კარგავდა ფორმასა და დანიშნულებას. მისი ასეთი მეტამორფოზა ძვირად დაუჯდა ბევრ მეწარმეს; ვინც მთელი კაპიტალი ამ ნედლეულში დააბანდა, ყველა გაკოტრდა, ერთის გარდა, და ის ერთიც მხოლოდ თავისი სიჯიუტისა და მიზანსწრაფულობის წყალობით გადაურჩა ეკონომიკურ კოლაფსს. სწორედ ეს გახლდათ ჩარლზ გუდიარი.

ჩარლზი ქიმიკოსი არ ყოფილა, ამიტომ ყველანაირად ცდილობდა ბუნებრივი კაუჩუკის თვისებების გაუმჯობესებას. თუკი რამ რეაქტივი მოხვდა ხელში: მჟავა, ტუტე, მარილი, – ყველაფერი მოსინჯა, მაგრამ სასურველი შედეგი იგვიანებდა, ვალები კი იზრდებოდა, ამიტომ ექსპერიმენტებს შორის ინვესტორებსაც აკითხავდა, მაგრამ კაუჩუკს ისე ჰქონდა გატეხილი სახელი, რომ ბანკის კრედიტოფიცრები რბილი მასის დანახვისთანავე მტკიცე უარზე დგებოდნენ. ერთ-ერთი ვიზიტის დროს გუდიარსაც უმტყუნა ნერვებმა და, გაბრაზებულმა, გოგირდში ამოვლებული კაუჩუკი იქვე, ღუმელში მოისროლა. გოგირდი კაუჩუკის ზედაპირზე ათუხთუხდა და ჩაქრა, კაუჩუკმა კი უმალ იცვლა ფერი. ჩარლზი მიხვდა, რომ რაღაც ახალს მიაგნო, გამოიღო ცეცხლიდან კაუჩუკის შავი ნაჭერი და გაღუნა. ისევ ელასტიკური აღმოჩნდა, თუმცა გაცილებით მკვრივი და მაგარი. ეს უკვე აღარ იყო კაუჩუკი – მოგვიანებით მსოფლიო მას რეზინის სახელით გაიცნობს.

გუდიარმა ჯერ კიდევ ცხელი რეზინი ჯიბეში ჩაიდო და ისე სწრაფად დატოვა ბანკის შენობა, რომ კრედიტოფიცერს მორიგი უარი პირზე შეაშრა.

ბანკიდან ჩარლზი პირდაპირ ლაბორატორიაში წავიდა, ცდები გააგრძელა და კაცობრიობას ახალი მასალა დაუტოვა.

გოგირდის დახმარებით კაუჩუკის მოლეკულები „იკერება“ – პოლიმერის მაკრომოლეკულები გოგირდის ხიდითა და კოვალენტური ბმებით უკავშირდება ერთმანეთს. ეს საგრძნობლად უცვლის თვისებებს ბუნებრივ კაუჩუკს (ლატექსს), ანიჭებს მას მექანიკურ სიმტკიცეს, გამძლეობას ცვეთისა და გარემო ფაქტორების მიმართ.

გუდიარის ამ აღმოჩენის შემდეგ ქიმია ბევრად წინ წავიდა. დღეს ვულკანიზაცია აღარ ნიშნავს მხოლოდ კაუჩუკისა და გოგირდის ურთიერთქმედებას. მსოფლიოს არაერთი ქიმიკოსი მუშაობს პოლიმერების ქიმიაში და საინტერესო თვისებების უამრავი მასალაც შეიქმნა მათი ხელით. ბუტადიენის უფროსი ძმების – ნეოპრენისა და პოლიქლოროპრენის – ვულკანიზაცია გოგირდის ნაცვლად მეტალის ოქსიდებით (ZnO, MgO, Pb₃O₄) მიმდინარეობს, სილიკონის სახელით ცნობილი ზოგიერთი მასალის გაკერვისთვის კი ატმოსფეროში არსებული ტენიც საკმარისია (მცირე რაოდენობის კატალიზატორის თანხლებისას). თუ ვინმეს გამოგიყენებიათ სილიკონის წებო ან ჰიდროსაიზოლაციო საშუალება, აუცილებლად იგრძნობდით ძმარმჟავას მძაფრ სუნს. ეს სილიკონის შემადგენლობაში შემავალი აცეტოქსისილანი იშლება ძმარმჟავას გამოყოფით.

კიდევ რითაა რეზინი საინტერესო? ყველამ ვიცით, რომ მოლეკულა ძალიან პატარა ნაწილაკია. უზარმაზარი ძალისხმევაა საჭირო, რომ ნანონაწილაკის ზომას მიაღწიოს. მაგრამ თუ დავუშვებთ, რომ „ნედლი“ რეზინისგან ვულკანიზაციით საბურავის მიღებისას მასში შემავალი კაუჩუკის მოლეკულები მინიმუმ ერთი გოგირდის ხიდით დაუკავშირდება ერთმანეთს, გამოვა, რომ რეზინის მოლეკულაც ისეთივე ფორმისა და ზომისაა, როგორსაც თვალით ვხედავთ მოცემულ მომენტში.

ეს ფერადი, ნეტარი, ლაღი, მზიანი და ხალისიანი ზაფხული თვალსა და ხელს შუა „ვერაგულად“ გაიპარება ხოლმე… დაახლოებით 10 ივლისამდე მასწავლებლებს სკოლაში გვაქვს ახლად დასრულებული სასწავლო წლის ფინალური სამუშაოები, ხოლო პირველი სექტემბრიდან ახალი სასწავლო წელი ჩვენთვის უკვე იწყება და რეალურად დასასვენებელი ივლის-აგვისტოს 50 დღე გვეცოტავება საიმისოდ, რომ მოვედოთ სოფლებს, მთებს, ზღვებსა თუ მდინარეებს. გლობალური პანდემიის გამო დაწესებულმა შეზღუდვებმა სამშობლოში ჩაგვკეტა და ბევრმა ჩვენგანმა უამრავი საოცარი ადგილი ახლა აღმოაჩინა საკუთარ მიწა-წყალზე. ვერაფერი შეედრება ზაფხულის თვალსასეიროს, თუმცა მასწავლებლის ფიქრები ყოველთვის სკოლას, კლასებს და ბავშვებს დასტრიალებს თავს. აგვისტოს მეორე ნახევარში უზრუნველი დასვენების დღეებს უკვე ცვლის ფიქრები ახალი სასწავლო წლის დაგეგმვაზე. ყოველი ახალი სასწავლო წელი ახალი ეპოქაა თითქოს, სავსე სიახლეებით, ახალი მოვლენებით, ახალი საჭიროებებით, ახალი იდეებით. ჩვენი კარიერა დიდწილად იმაზეა დამოკიდებული, თუ რას და როგორ დავუგეგემავთ საკუთარ თავს, როგორც სასკოლო საზოგადოების ნაწილს. მართალია, ერთიანი საგანმანათლებლო სისტემა და სკოლის ადმინისტრაცია წყვეტს საათობრივ ბადეებს, პროგრამებს, კლასებში განაწილებებს, დამრიგებლობას, ცხრილებს, მრავალ სასკოლო აქტივობას, მაგრამ მასწავლებლებს გვრჩება ჩვენი პროფესიული საქმიანობის მთელი რიგი სქემები ასაგები. მაგალითად, რაო? – იკითხავს საქმეში ჩაუხედავი ადამიანი. როგორი ვიქნები მე, როგორც დამრიგებელი, რას შევთავაზებ ჩემს კლასს ახალ სადამრიგებლო გეგმაში, როგორი ვიქნები, როგორც საგნის მასწავლებელი, რა სიახლეებს და მოდიფიცირებულ სასწავლო გეგმებს ავაგებ ეროვნული სასწავლო გეგმის მიხედვით, როგორ ურთიერთობებს დავამყარებ მოსწავლეებთან, მშობლებთან და კოლეგებთან, რას გავაკეთებ ახალ სასწავლო წელს ჩემი პროფესიული განვითარებითვის, ეს ჩემი საფიქრალია და აქ გადამწყვეტი მასწავლებლის პიროვნული უნარ-ჩვევები, გამოცდილება და გემოვნებაა. უმნიშვნელოვანესია კოლეგებს შორის გამოცდილების გაზიარება. ხშირად მასწავლებლები ერთმანეთს ვუზიარებთ თემატურ-კალენდარულ და სადამრიგებლო გეგმებს, წინა წლების გამოცდილებებზე, წარმატებებსა ან განცდილ წარუმატებლობებზე დაკვირვებით ვაშენებთ ახალ წლიურ ინდივიდუალურ გეგმას.

მასწავლებლის შვილი ვიყავი და ბავშვობიდან ვუყურებდი, რომ დედა ისევე განსაკუთრებულად ემზადებოდა საკუთარი მასწავლებლური გარემოს ოპტიმიზაციისთვის, როგორც მოსწავლე ემზადება ხოლმე ერთი საფეხურით მაღლა სასკოლო აქტივობებისთვის. დედა აგვისტოში უკვე მუშაობდა წლიურ გეგმებზე, სახავდა საკლასო ღონისძიებების სქემებს და ამუშავებდა სხვადასხვაგვარ იდეებს, აახლებდა გარდერობს, ზრუნავდა საკუთარ იმიჯზე, ნივთებზე, ამდიდრებდა ბიბლიოთეკას, იმარაგებდა ყველანაირ საკანცელარიო ნივთებს, ითვალისწინებდა, რომ მოსწავლეებითვის უნდა გაენაწილებინა საკუთარი რესურსები.

მთავარი, რაც უნდა გავაკეთო ახალი სასწავლო წლის კარიბჭესთან პრიორიტეტების მიხედვით ასე მაქვს დალაგებული:

1. ვცდილობ რაღაც ახალი და უკეთესი იყოს ჩემს იმიჯში.
2. ვიმარაგებ საკანცელარიო ნივთებს. აუცილებლად დამჭირდება ახალი ბლოკნოტები, საკანცელარიო რვეულები, ტესტების ფურცლები. ვაწესრიგებ სამუშაო მაგიდას, სადაც დაუბრკოლებლად ხელმისაწვდომი უნდა იყოს ელექტრონული რესურსები. უსათუოდ უნდა მქონდეს გამართული კომპიუტერი, პრინტერი, ქსეროქსი, კალმები, საბეჭდი ქაღალდი, მყარი მეხსიერების დისკები, კალმები, ფანქრები, ფლომასტერები, მარკერები, ფერადი ქაღალდები, ფაილები, წებოვანი ქაღალდები, მუყაო, პენალი, ჩასანიშნი ფურცლები, სკოჩები, წებო, ფლიპ-ჩარტის ქაღალდები, მაკრატლები, სტეპლერი, დირაკოლი, საშლელი, სათლელი, შავ-წითელ-ლურჯი კალმები, სხვადასხვანაირი რვეულები, სწრაფჩამკერები, ბაინდერები.
3. აუცილებელია წინა წლის გეგმების, ტესტების, გამოყენებული რესურსების გადარჩევა, საჭირო რამეების დაარქივება და ზედმეტი ქაღალდების მაკულატურისთვის გადადება.
4. აუცილებელია სახელმძღვანელოებისა და დამხმარე რესურსების შეძენა-განახლება.
5. სასწავლო წლის დასაწყისში მასწავლებელმა უნდა შეადგინოს ინდივიდუალური სამოქმედო გეგმა, თემატურ-კალენდარული გეგმები, გამოაკრას ცხრილები სკოლასა და საკუთარ სამუშაო ოთახში და ჰქონდეს წლიური კალენდარი.
6. აუცილებელია სადამრიგებლო გეგმის შედგენა და კლასთან შეთანხმება. წლის მანძილზე განსახორციელებელი სადამრიგებლო აქტივობების გონივრულად დაგეგმვაზეა დამოკიდებული ჩვენი დამრიგებლური რეპუტაცია.
7. სასურველია, რომ ორივე სემესტრში მასწავლებელმა ყოველ კლასში მოამზადოს მინიმუმ 2-3 გრძელ- და მოკლევადიანი სასწავლო პროექტი, დაგეგმოს მრავალფეროვანი ღონისძიებები, წლიურ კალენდარში მონიშნოს, რომელი ღირსშესანიშნავი თარიღების აღნიშვნას აპირებს კლასებთან ერთად. სასწავლო პროექტების ჩონჩხი სასწავლო წლის დასაწყისში თუ უკვე გვექნება, მათი ხორცშესხმა გაგვიადვილდება, რომ შემდეგ კლასთან შევათანხმოთ და მაქსიმალურად სასურველ შედეგზე გავიდეთ.
8. ცალკე უნდა შედგეს სკოლისგარეთა გასვლითი ღონისძიებების ნუსხა და მათი მენეჯმენტი ეფექტურად უნდა იყოს გაწერილი მშობელთა კომიტეტთან შეთანხმებით. თეატრები, მუზეუმები, საგამოფენო დარბაზები, საჯარო შეხვედრების სივრცეები გველოდებიან. მოსწავლეებს ეს ძალიან ბევრს აძლევს.
9. მასწავლებლებს პანდემიის პირობებში გვმართებს სასწავლო გეგმების მოდიფიცირება ეპიდსიტუაციის გართულების შემთხვევაში გამოცხადებული ცვლილებებისთვის, ასევე შეძლებისდაგვარად უნდა გაითვალოს ყველანაირი ფორსმაჟორი. მასწავლებლობა კრიზისული სიტუაციების წარმატებული მენეჯმენტიც უთუოდ არის.
10. უმნიშვნელოვანესია საკლასო ოთახის მოწყობა. ვზრუნავთ კარადების გასუფთავებაზე და ვალაგებთ ახალ ნივთებს. საკლასო ოთახის ფანჯრები, ფარდები და რაფაზე განთავსებული ყვავილები მისახედია. ყვავილებიდან ზოგი გამხმარია და წყალსა და მიწის დამატებას ითხოვს, ზოგი გასაკრეჭია, ტოტები გადასარგავი და ახლად ამოყრილი დაფესვიანებული ნერგები გასამრავლებელი. საკლასო ოთახის კედლებზე კლასის საყვარელ ტილოებს, დეკორაციებს, ბავშვების ნამუშევრებს განვათავსებთ და გარემო დამყუდროვდება, გალამაზდება. უმნიშვნელო დეტალიც კი ზოგჯერ არნახულად ამშვენიერებს გარემოს. ბავშვებს ესთეტიზმის განცდა გამძაფრებული აქვთ. მათი განწყობისთვის ლამაზი საკლასო ოთახი უმნიშვნელოვანესია.

ახალი სასწავლო წელი ახალი იმედების, ძიების, აღმოჩენის, ერთად განცდილი სიხარულისა და თანადგომით დაძლეული სირთულეების პერიოდია.  თითქმის ყოველთვის ყველა საქმეში რთულია სტარტის აღება, საქმის დაძვრა, სისტემის ამუშავება, თუმცა ისიც კარგად მოგვეხსენება, რომ წარმატებული სტარტი გადამწყვეტ როლს თამაშობს გრძელვადიანი პროცესის ოპტიმალური რეჟიმით წარმართვაში. მთავარი მაინც მასწავლებლის განწყობაა, რომ მის გარშემო სივრცეები, გარემო იყოს კომფორტული და სოლიდარული. მასწავლებელი ცენტრია, რომლის ირგვლივ ტრიალებს უამრავი ადამიანი და მის პიროვნულ მახასიათებლებზე დამოკიდებულია ბევრი რამ. სასკოლო საზოგადოებისადმი კეთილგანწყობა ჩვენვე გვეხმარება, რომ თავი კარგად ვიგრძნოთ და სწავლების პროცესი რუტინად, ტანჯვად არ გვექცეს. თუ ახალი სასწავლო წლის სასტარტო ეტაპზე მასწავლებელი ითანამშრომლებს კლასთან, მშობელთა კომიტეტთან, კოლეგებთან და ადმინისტრაციასთან, ის შექმნის კომფორტულ გარემოს სწავლა-სწავლების პროცესის მონაწილე ყველა მხარისთვის.

ახალი სასწავლო წელი ახალი წელივით მღელვარე, ფერადი, შემოქმედებითობის ჟამია. რაც არ უნდა საამური იყოს დასვენება, მასწავლებელს მაინც ყოველთვის ენატრება სკოლა, გაკვეთილი, ბავშვების ჟრიამული. სკოლა წესრიგის, დიპლომატიის, ორგანიზებული და შემოქმედებითი საქმიანობის, თანამშრომლობითობის საუკეთესო პრინციპების ალაგია და ის ჩვენგან ითხოვს ინოვაციურ აზროვნებას, მრავალფეროვნებას, ჰუმანიზმის დაუშრეტელ საბადოებს.

მინდა, ერთი წიგნი გაგაცნოთ: „ქეითი და მილიონი ხე“, – რომელიც თქვენი მოსწავლეების საყვარელ წიგნად იქცევა. ეს არის ამბავი გოგონასი, რომელიც ბუნებაზე იყო შეყვარებული. საათობით იწვა ხეების ქვეშ და შესცქეროდა მათ ვარჯებში მოციმციმე მზის სხივებს. ფოთლებისა და რკოებისგან ულამაზეს სამკაულებს აკეთებდა… მოკლედ, სხვა გოგონები თუ თოჯინებით თამაშობდნენ, ქეითისთვის ყოველდღიურობა ხეებით იწყებოდა და მთავრდებოდა.

ეს ამბავი იმდროინდელია, როდესაც გოგონები იშვიათად დადიოდნენ სკოლაში. მათი ძირითადი საქმიანობა ოჯახის გაძღოლა და სადილის მომზადება იყო. აი, ქეითი კი სხვა გოგონებს არ ჰგავდა. ის ბიჭებთან ერთად იჯდა საკლასო ოთახში და გულისყურით სწავლობდა ბოტანიკას. თავისი მომავალიც ამ დარგს დაუკავშირა.

ქეითი რეალური პიროვნებაა – ქეით ოლივია სეშენსი, რომელმაც შემდგომ ხრიოკი ქალაქი სან-დიეგო მწვანე ოაზისად აქცია. რაც ქეითმა გააკეთა, ნამდვილი  საოცრებაა. ეს ამბავი, გასაგები, მარტივი ენით და ძალიან ლამაზი ილუსტრაციებით, წიგნშია მოთხრობილი. შეგვიძლია, ქეითის ამბავი – პირველივე კლასიდან მეთორმეტის ჩათვლითაც კი – ჩვეულებრივ სასწავლო რესურსად ვაქციოთ, რადგან ეს ისეთი ისტორიაა, ყველა ასაკის ადამიანს რომ დააინტერესებს. შეგვიძლია, ბუნების დაცვის კვირეულში ჩავრთოთ და „მწვანეთითება ტისტუ“ მოვაყოლოთ. ამ ორ წიგნს საერთო იდეა აერთიანებს: ყოველ ჩვენგანს აქვს ჯადოსნური თითები და ამ თითებით სასწაულის მოხდენა შეუძლია. „მწვანეთითება  ტისტუში“ ფენტეზის ელემენტებია, ქეითის ამბავი კი რეალურია. ჟანრობრივი თვალსაზრისით შესადარებლადაც მშვენიერი მასალაა.

ჩემს მეორე- და მესამეკლასელებს ძალიან მოეწონათ ქეითის ამბავი. წიგნი რომ დავასრულეთ, ვნახეთ ნაწყვეტები ქეითზე გადაღებული ფილმიდან, ნამდვილი ქეითის პორტრეტი, მისი ულამაზესი ქანდაკება სან-დიეგოს ბაღში. ბავშვები ძალიან გაოცდნენ, როდესაც გაიგეს, რომ გოგონებს სწავლას უშლიდნენ. ეს ის თემაა, რომლისთვის დახარჯული დროც არ დაგენანებათ. პირიქით, ბევრი ვისაუბრეთ და დღევანდელობასთანაც გავავლეთ პარალელი.

ამ წიგნს სხვა ღირსებაც აქვს: აქ უამრავი ჯიშის ხეს შეხვდებით – მუხას, თელას, სეკვოიას, ალეპოს ფიჭვს, იუკას, ევკალიპტს… შეგიძლიათ, თითოეული მათგანი აჩვენოთ ბავშვებს და ესაუბროთ. ჩვენ სკოლის ეზოში ფოთლები შევაგროვეთ და ვცდილობდით გამოგვეცნო, რომელი ხისა იყო, მერე კი მათგან, ქეითის მსგავსად, სამკაულები და ჰერბარიუმები გავაკეთეთ. სოფლად შეიძლება ტყეში გასეირნებაც დაიგეგმოს, თუმცა არც ქალაქებში იქნება შეუძლებელი ასეთი ღონისძიების დაგეგმვა.

ბოლოს ბუკლეტებიც დავამზადეთ, ვხატეთ, ვაფერადეთ, ვჭერით და ვაწყვეთ. ეს წიგნი უნიკალური რესურსია, რომელსაც შეიძლება დაეფუძნოს უამრავი აქტივობა, დაწყებული დისკუსიებით და დებატებით (მაღალ კლასებში), დამთავრებული ხელოვნებასთან ინტეგრირებით და ხეების ხატვის შესწავლით. შეიძლება, ბავშვებმა წერილიც მიწერონ ქეითს, ან თავად იქცნენ „ქეითებად“ და რომელიმე ადგილის გამწვანება იკისრონ, თუნდაც სკოლის ეზოსი.

გაგიზიარებთ რესურსებს, რომლებიც ჩემს მოსწავლეებთან გამოვიყენე. შეგიძლიათ, თქვენც მოსინჯოთ.

თელა

იუკა

გიგანტური სეკვოია

ალეპოს ფიჭვი

ევკალიპტი

მუხა

ქეითის ქანდაკება

ქეითი ცხოვრებაში

თორმეტი წლისა შარშან გავხდი. მახსოვს, პირველად არ მაჩუქა მამამ სათამაშო და მივხვდი, რომ გავიზარდე. ასე იცოდა ყოველთვის, საჩუქრებითაც კი რაღაცას მასწავლიდა და მიმანიშნებდა ხოლმე და ეს ერთგვარი თამაში იყო ჩვენთვის.

სასექტემბროდ, ახალი წლის დაწყების აღსანიშნავად, კლასის მშობლებმა ექსკურსია დაგეგმეს. არასოდეს მიყვარდა ექსკურსიები, რადგან მგზავრობას ვერ ვიტან და ვერ ვიტან ხმაურს, რომელიც ასეთ მოგზაურობებს ახლავს თან. მე სიმშვიდე და მარტოობა მერჩივნა ყველაფერს, მაგრამ როცა კლასი ერთად მიდის, დედიკოს თქმით, უხერხულია გამორჩე.

მშობლებმა და მასწავლებლებმა გადაწყვიტეს ყველასთვის უცნობი კუთხე, ხევსურეთი გვენახა. ბევრი იყო წინააღმდეგი, მაგრამ ხომ ხდება ასე, რომელიღაც აქტიური დედა ან მამა ყველას დაარწმუნებს, რომ დროა მათმა შვილებმა სამშობლო უკეთ გაიცნონ, ვიღაც მეტი დამაჯერებლობისთვის იტყვის, ვაჟას სამშობლო არ უნდა ნახოს ბავშვმა? სხვა იქაური ხინკლის დაგემოვნების ხათრით აყვება, ძირითადად კი, მაინც მშობლებს უხარიათ ასეთი მოგზაურობა და სწორედ ასე გადაწყდა ჩვენი ექსკურსიის ბედიც.

ყველამ იცის, რომ ორდღიანი მოგზაურობა არ უყვართ სკოლაში. ვიღაცას დრო არ აქვს საკმარისი, სხვა უცხოდ დარჩენის დისკომფორტს იმიზეზებს, ძირითადი და რეალური მიზეზი კი უსახსრობაა – ჩვენ მშობლებს უჭირთ სკოლის ძვირადღირებული ექსკურსიების დაფინანსება, ამიტომ გადავწყვიტეთ ერთ დღეში გვენახა სანახავი. საბანაძის მამამ სამი მანქანა მოძებნა, ფოტოები დადო ფეისბუკის საერთო ჯგუფში და სამი დღე არჩევდნენ ფასისა და ხარისხის მიხედვით. ვერაფრით შეთანხმდნენ – ზოგს ეს არ მოსწონდა, ზოგს ის. ბოლოს, კაკულიას დედამ თქვა, მაგ მანქანის ფასად, აგერ ხევსურეთის ტური არის და ბარემ გიდიანად ვიქირავოთ, მოგვიყვება მაინც რამესო.

ტურისტული კომპანიის წარმომადგენელი ჯგუფში დავიმატეთ. მხიარული გოგო ჩანდა. დეტალურად მოგვიყვა რას ვნახავდით, სად ვნახავდით და რატომ უნდა გვენახა ის, სადაც წასვლა გადავწყვიტეთ.

შატილი, ანატორის აკლდამები, მუცოს ციხე. ამბები საინტერესო და საშიში ჩანდა. მე არ მიყვარს სიკვდილის გაგონებაც კი, მაშინებს, მაგრამ ყველა აღფრთოვანდა და ხმის ამოღება ვერ გავბედე. დედას კი ვუთხარი, იქნებ მამრიკიშვილივით ჩვენც არ წავიდეთ-მეთქი. მამრიკიშვილები საერთო მანქანას არ კადრულობენ და სირცხვილიაო, მითხრა. მამას არაფერი უთქვამს, საერთოდ არაფერი და მეც გავჩუმდი.

უთენია უნდა წავსულიყავით. ხუთზე. ორმა ბავშვმა დააგვიანა. დამრიგებელი ძალიან ბრაზობდა. გიდიც ბრაზობდა, ვერ მოვასწრებთ ნახვას და ჩემი ბრალი არააო. ვიღაცამ თქვა, მოდი არ დაველოდოთო. ფული რომ დადესო? წიკლაურის დედა იმდენს იჩხუბებდა რომ დაგვეტოვებინა, ამად არ ღირდა, ამიტომ მაინც დაველოდეთ.

მანქანა არავის მოეწონა. დედიკომ თქვა, საბურავები არ უვარგაო. ცოტა ხანი იწუწუნეს და აბა, ამ ფასად უკეთესი რა მოგვივიდოდაო, ვიღაცამ თქვა. ახლა ვეღარ გამოვცვლითო, გვითხრა გიდმა და კაი ოცი წუთი ამაზე გავჩერდით.

ახლა თუ ჩაიშლება, მე ვეღარ წამოვალო, მამრიკიშვილის მამამ და საბოლოოდ, გადავწყვიტეთ „რაც იყო, იყო.“

ექვსი ხდებოდა, რომ დავიძარით. გზაში ყავა დალიეს მშობლებმა, წყლები გვიყიდეს ბავშვებს. მე ბოლოდან მესამე წინა ადგილას მომიწია დაჯდომა. ძალიან ვნერვიულობდი – თუ გზას არ ვუყურებ, გული მერევა და არ მინდოდა ბავშვების თვალწინ გული ამრეოდა. დაძაბული ვუყურებდი მძღოლის მხარს და ნათენაძის დედას, სასაცილო ამბებს რომ ყვებოდა მთელი მოგზაურობის განმავლობაში.

ხევსურეთი ძალიან ლამაზია. ჟინვალის წყალსაცავზე ამ სილამაზით სული გიგუბდება. თან თუ ნისლი ხინკლის ქვაბიდან ამოვარდნილი ორთქლივით სქელია და რძის სუნი მოაქვს ხეობიდან, შეიძლება გულის რევაც დაგავიწყდეს. შავი და თეთრი არაგვს შესართავთან ვიკითხე, მალე მივალთ-მეთქი, გიდს გაეცინა, ჯერ ახლა დაიწყო ხევსურეთიო და აღარც დამთავრდა ეს გზა.

აღმართი, აღმართი, აღმართი. ტალახი, ტალახი, წვიმა. მოსახვევები და ბევრი მანქანა. ბისოსთან გზას აფართოებდნენ და ლამის საათი ვიდექით. მე გამიხარდა გაჩერება. სუფთა ჰაერმა დროზე მომისწრო და სანამ სხვები ბურგერებით ილუკმებოდნენ, მე ჟანგბადის მარაგს ვმალავდი უბეში. დათვიჯვრის უღელტეხილზე სამჯერ გავჩერდით. უკვე მეოთხე საათი იწყებოდა, რაც გზაში ვიყავით. ვიღაცამ დაიწუწუნა, აქ რომ ადამიანს ზამთარში კბილი ასტკივდეს, ნეტავი რითი ჩავა ექიმთანო. გიდმა გაიხუმრა, ხევსურებს კბილები არ სტკივდებათ ან ითმენენო.

დათვიჯვრის წვერთან კიდევ გავჩერდით. ფოტოებს ვიღებდით და მე კიდევ ერთხელ ამოვისუნთქე. დედიკომ ჩამჩურჩულა, ახლა ხომ არ ნანობ ამ სილამაზეს რომ უყურებო. ხმა არ გამიცია. ხეობაში მდინარესავით გაწოლილ ნისლს გავცქეროდი. მე ასეთი სილამაზე არც მინახავს და არც გამიგონია. დედამ იცის, როგორ მიყვარს ნისლი, ხელი მომხვია და სელფი გადავიღეთ. სურათზე არ ვიღიმი, ფეხქვეშ ღრუბლებია და ჩემი ნარინჯისფერ საწვიმარზე ტალახის წინწკლები მოჩანს – გამვლელმა მანქანამ გაგვწუწა.

არღუნის მოსახვევთან მძღოლმა მეოთხედ გააჩერა. მუხრუჭები გადამიხურდა და უნდა დავასვენოთო. კიდევ ერთხელ გამიხარდა ამ დაკლაკნილი გზის გამო. ნათენაძის მხიარულმა დედამ ხმამაღლა ჩაილაპარაკა, ჩვენ კონდიციონერის ხარისხზე ვდაობდით და ეს მანქანა მგონი ვერც ჩაგვიყვანსო. მძღოლი გაბრაზდა და მერე წვიმის ფარდამდე ძალიან ჩუმად ვიარეთ. აქ საერთო ფოტო გადავიღეთ ბავშვებმა. სამახსოვროდ დაგრჩებათო, გიდმა გვითხრა. ამინდი გამოკეთდა და პირველად დავინახე მზე.

შატილის შესასვლელი იცით როგორია? სული გეგუბება და ნერწყვის გადაყლაპვა გიჭირს. აუტანელი თავის ტკივილიც უცბად სადღაც ქრება და სილამაზე ჯობნის შიშსაც და დაღლილობასაც. ორი საათი ვიხეტიალეთ. ისევ წიკლაურის დედას ველოდით. სიარული უჭირდა და ყველაზე გვიან დაბრუნდა. შუადღე ორი საათის მიწურული იყო უკვე. დედიკომ იკითხა, მუცოს და უკან გზას რანაირად მოვასწრებთო. ყველამ წიკლაურს გახედა, მაგრამ გიდმა დაგვამშვიდა, ყველაფერი კარგად იქნებაო და გადავწყვიტეთ საქართველოს ყველაზე უცნაური ციხე-სოფელი მაინც გვენახა.

მუცომდე გზა ორჯერ დაგრძელდა. „აი, ამ მოსახვევის მერეს!“ შემდეგ კიდევ ათი მოსახვევი აღმოჩნდა და ოთხი საათი იწყებოდა, რომ გავჩერდით. მშობლებმა თქვეს აღმართზე ასვლა გაგვიჭირდებაო, მაგრამ მამრიკიშვილის მამამ მოკიდა შვილს ხელი და მუცოსკენ წავიდა. რაკი ველოდით, სხვა რა გზა იყო, სხვებიც წავიდნენ. დედიკომ თქვა, ვერ ავალო, სხვას კი ვერ ვანდობ შენ თავსო და ისე წამოვედით, მუცო არ მინახავს. მუცოს ციხესთან ძალიან გემრიელი ხინკალი ვჭამეთ და უკვე ბინდდებოდა, როცა ანატორის აკლდამებთან გავჩერდით.

მთაში ადრე დაღამება სცოდნია. მზე უცბად იმალება. იმ დროს, როცა ჩემ სოფელში საღამოს გაბანავებისთვის მივდივართ ხოლმე, აქ ცა მოიქუშა, აცივდა და საშიში გახდა ყველაფერი. ნახევარი ჩვენგანი არც ჩასულა მანქანიდან, გიდი ანატორის ამბებს გვიყვებოდა და უკვე შეზარხოშებულ მშობლებთან ერთად ჭაჭის არაყს სვამდა.

უკანა გზაზე გამიმართლა. წინ დამსვეს, დედები და მამები უკან გადავიდნენ და მთელი გზა ცეკვავდნენ და მღეროდნენ. გზაში კიდევ ორგან გავჩერდით. მძღოლმა თქვა, ისევ მუხრუჭების პრობლემააო. მსუბუქად წვიმდა, მაგრამ მივხვდი, რომ ხევსურეთს საშიში წვიმები ეცოდინება, როცა არღუნი კიდევ უფრო ბობოქარი და დაუნდობელი ხდება და გზაზე მიმავალ ადამიანებს, ტუჩზე დარჩენილი საჭმელივით ილოკავს.

ათის ნახევარზე დათვიჯვრის წვერზე ავაღწიეთ. მთავარი ჭირი მოვილიეთ, ახლა საშიში არაფერიაო, დაგვამშვიდა გიდმა და ნელა დავუყევით დაღმართს. გზა თავისუფალი იყო. რამდენჯერმე მსუბუქად მოგვაცურა გზაზე ჩამოდინებულ ღელეებთან. ბისოსთან ისევ გავჩერდით. აქაური თაფლი და ყველი ვიყიდოთო. კიდევ ერთხელ გამიხარდა, აუტანელი მუსიკა და ხმაური ცოტა ხნით შეწყდა და მანქანის ანთებულ ფარებთან ჩაცუცქულ ძაღლს მოვეფერე. დედიკო ძალიან დაღლილი იყო. მანქანიდან არ ჩამოსულა. მივხვდი, რომ ჩემზე მეტად მას გაუჭირდა და სახლში მისვლისას იტყოდა, რომ ეს ამ კლასთან ერთად ბოლო წასვლაა, რადგან შეუძლებელია ასეთი ზედახორის კიდევ ერთხელ ატანა.

თაფლი იყიდეს. ყველის პატრონმა ცოტა გვალოდინა, სასწორი ვერ მოძებნა და როცა მოძებნა, უკვე თორმეტი საათი იწყებოდა.

აქედან ტრასა შორსაა? – ვკითხე გიდს.

არა პატარა გოგო, მალე მივალთ, მითხრა და თმაზე ხელი გადამისვა. ეს ბოლო იყო, რაც ცხადად დამამახსოვრდა.

მერე რაღაცამ იქუხა. მე დედიკოს თავს შევეხეთქე და ყველაფერი დატრიალდა. ჯერ მეგონა, რომ ბოლოს-და-ბოლოს მაინც ამერია გული და საშინლად, საშინლად შემრცხვა გულზე ჩამოწუწული სისველის. მხარიც სველი მქონდა და მერე უცბად გავთბი. მზე გამოვიდა. განათდა და ოდნავ დამცხა კიდეც.

ყველამ დაწერა სამძიმრის წერილი. ხელისუფალმაც, ხალხმაც, სკოლამაც.

ტურისტული კომპანია მძღოლს აბრალებდა, სატრანსპორტო კომპანია ტურისტულს ასეთი დიდი მარშრუტის დაგეგმვისთვის, სკოლა ორივეს და ჩემი შავებჩაცმული მამიკო სახელმწიფოს, რაკი ასეთი რთული გზის მონაკვეთზე უსაფრთხოების ნორმები არ იყო დაცული, ღამე გადაადგილება არ იზღუდებოდა და ხევებთან, დამცავი ქვის ბარიერების დალაგება არავის მოსვლია თავში აზრად, რადგან ეს პროექტის ხარჯებს ძალიან გააძვირებდა.

იტირეს, იგლოვეს და დაავიწყდათ. გაისად და იმის მერეც კიდევ წავა სხვა კლასი და სხვა მანქანა ასე, სპონტანურად. მანქანას არავინ შეამოწმებს, გაუმართავ ტრანსპორტს არავინ გააჩერებს. დაგეგმილ მარშრუტს დეტალურად არავინ განიხილავს, მანქანაში არავინ იცეკვებს და გზის უსაფრთხოებაზე არავინ იზრუნებს.

ვისი ბრალი იქნება ყველაფერი? ვინ აიღებს პასუხისმგებლობას?

ალბათ ისევ ჩემი, 12 წლის გოგოსი, ვინც ისე წამიყვანეს სამოგზაუროდ, აზრიც კი არავის უკითხავს.

როდესაც თანამედროვე ახალგაზრდების მეტყველების „ნიმუშებს“ ვკითხულობ (ძირითადად, ეროვნულ გამოცდებზე ან სოციალურ ქსელებში), სულ ვფიქრობ, როგორ ახერხებენ, რომ ნაწილაკი „ლამის“ აქციონ ნაწილაკად „რამის“…. „საქმის კურსი“ ეგონოთ „საქმის ყურში“, ხოლო „ჩემს ამპლუაში ყოფნა“- „ჩემ ამპულაში ყოფნა“ და ბევრი სხვა.

ეს უბრალოდ შეცდომები და წაცდენები არ არის, ყველას რომ გვემართება მეტყველებაში, ეს ნამდვილი უწიგნურობაა. მე თუ მკითხავთ, ესეში რომ ამ სიტყვებს გამოიყენებს აბიტურიენტი, საერთოდაც აღარ უნდა წაიკითხო  და არ უნდა შეაფასო ის ტექსტი. თუმცა მხოლოდ ახალგაზრდების „უპირატესობადაც“ ვერ ჩავთვლიდი მსგავს უცოდინრობას. ამას წინათ ერთი „გამოჩენილი“ მთარგმნელი წერს, რომ „ჰაიდეგერი კითხვას სვავსო“… ჰო და, თავიდან საინტერესო ტექსტი მომეჩვენა, მაგრამ „სვავს“ როგორც კი ჩემს მზერას მოხვდა, კითხვა შევწყვიტე… ასეთი ტიპის ორთოგრაფიული შეცდომები უნდობლობას იწვევს მკითხველში. როგორ უნდა ენდო სტატიას, რომელშიც სვავს, გვანს, კომფერენცია, ბიზმესმენი და სხვა ამგავრი შეცდომებია? ფაქტია, რომ ამ ადამიანებმა სკოლა დაამთავრეს და, სავარაუდოდ, გრამატიკაც ისწავლეს, სავარაუდოდ, ლიტერატურაც და ისევ ასე წერენ და მეტყველებენ… იქნებ მათ მასწავლებლებს აკაკი წერეთლის „გამზრდელი“ უნდა წავაკითხოთ?

არ ვიცი, სად ვეძებოთ გამოსავალი. როდესაც ქართული ენის განვითარებაზეა საუბარი, სულ მახსენდება მერაბ მამარდაშვილის სიტყვები: ენას ავითარებს არა გრამატიკული სწორმეტყველება, არამედ ამ ენაზე მხატვრული და მეცნიერული აზროვნებაო. როდესაც ღრმად აზროვნებ, გამოთქმისთვის სულ უფრო მეტი მხატვრული სახე გჭირდება, მეტაფორული აზროვნება კი ახალ სახეებს წარმოქმნის, ღრმად აზროვნება კი ფორმასაც შესაბამისს განაპირობებს. კარგი იქნებოდა, საერთოდ, რომ სკოლებში მეტაფორული აზროვნება და მეტყველება გვესწავლებინა, რომ ენის წიაღში მეტად შეგვეღწია. პრაგმატული მეტყველება და აზროვნება მშრალი და ზედაპირულია, არ მომდინარეობს ემოციებიდან და შინაგანი გრძნობებიდან, მაგრამ ეს განხილვის სხვა თემაა.

ამ შესავლის შემდეგ მინდა გადავიდე სკოლებში ქართული ენის სწავლებაზე და იმაზე, როგორ შეიძლება გავუმდიდროთ მოსწავლეებს ლექსიკური მარაგი, რომელიც ასეთი მწირი აქვთ. გარდა იმისა, რომ მხატვრული ლიტერატურის კითხვა ავითარებს ლექსიკას და ზრდის ენობრივ კომპეტენციას და არსებობს უამრავი სხვა მეთოდიც, შეგვიძლია დავამატოთ სახალისო და შემოქმედებითი ფორმებიც.

ლექსიკის გამდიდრების ერთ-ერთი ფორმატი ლექსიკონებზე მუშაობაა; თუმცა მშრალად ლექსიკონებში ძიება მოსწავლეებისთვის სასურველი საქმიანობა არ არის, ამიტომ შეგიძლიათ დაავალოთ შექმნან სახალისო ლექსიკონები, მაგალითად,

• „ჩემი პოზიტიური სიტყვების ლექსიკონი“,
• „სიტყვები, რომლებსაც ხშირად ვიყენებ“,
• „ჩემი დღის ლექსიკონი“, და სხვა ( მასწავლებლის ფანტაზიაზეა);

შემდეგ გამოფენენ ამ „ლექსიკონებს“, დაათვალიერებენ ერთმანეთის ნაშრომებს და შეეცდებიან, რომ რაც შეიძლება მეტი, სხვებისგან განსხვავაბული, სიტყვა ჰქონდეთ მარაგში, ერთმანეთის ლექსიკონების გაცნობით კი კიდევ უფრო მრავალფეროვანს გახდიან საკუთარ ლექსიკას.

სტილისტიკაში სტუდენტებიც სიამოვნებით ასრულებდნენ ასეთ დავალებას: ბუნების მოვლენათა (ან ნებისმიერი სხვა, თემატური…) ლექსიკა დაძებნონ სხვადასხვა ლექსიკონში და ახლი ლექსიკონი გააკეთონ. მაგალითად: წვიმის ლექსიკონი, თოვლის ლექსიკონი, ყვავილების ლექსიკონი (და სხვა); თქვენ აღმოაჩენთ, განსაკუთარებით სულხან-საბას ლექსიკონში, რამდენნაირი წვიმა არსებობს, ხოლო სხვა ლექსიკონებსაც თუ დაუმატებთ, ერთობ შთამბეჭდავ სურათს მიიღებთ!

მაგალითად, წვიმის ლექსიკონი

ქართულ ენაში წვიმას 64 სახელი აქვს:
არაზანი – თავსხმა
ბუტუტი – თქეშივით
გერილი – მალე გადამღები
დელგმა – კოკისპირული
ზესხმა – ძლიერი წვიმა
ზოველა – დიდი წვიმა
ზღველა – თავსხმა
თოროხაპანი – თავსხმა წვიმა დილიდან
თქეში – მსხვილი წვიმა
თქორი – წვრილი წვიმა
ისხარი – ჩქარი წვიმა
კოხშინშხალი – სეტყვა ქარიშხლიანი
კოხი – მსხვილი სეტყვა
ლეზღმა – დიდი წვიმა
ლელეხი – გადაუღებელი წვიმა
ლეშტერი – სეტყვის ღვარი, ლესტერი
ლეშხი – ჟვავი, ფოთოლთაგან დადენილი
ლიჟღი –
ლოშქრი – ნისლსა და წვიმას შუა
მანანა – რბილი წვიმა
მერეხი – თავსხმა
მზე პირს იბანს – თან მზეა და თან წვიმს
მსთვადი–მცხვედი – დილა–საღამოს მარგებელი წვიმა
ნავერღვენა – თავსხმა
ნამვა –
ნიჟი – ცვართ უმცირესი
ჟანტი – მცირე სისველე
ჟგეთა – ძლიერი თავსხმა
ჟინჟლი – წვრილი წვიმა
ჟიჟმატი – ძალიან წვრილი
ჟუჟუნა – ნელი, ხანგრძლივი
ჟღვიპი – ნისლიან-წვიმიანი ამინდი
ჟღმურტლი – წვრილი, ნისლიანი წვიმა
რეში – დიდი წვიმა
საფურცლო – გაზაფხულის წვიმა
სეტყვა – გაყინული წვიმა
სინსლვა – წვრილი წვეთებით წვიმა ბურუსში
სირსვლა –
სკარხალი – სეტყვა (სვან.)
ფრუტი – ნისლოვანი თქორი
ფუნთხი – თქორივით
ქაშანი – ქარიანი თქეში
ქირსლა – წვრილთოვლნარევი
ღანილი – მცირე ხნით გადაღება
ღვართქაფი – წყალუხვი წვიმა
ღვარნაში –
ღვაფი – ცვართ უმსხვილესი
ღლოფო – დიდი წვიმა
ყელობა – წვიმახშირობა
შხაპი – ჩქარი წვიმა, შხეპა
შხაპუნა – უხვი წვიმა
შხუმფლვა – წვრილი წვიმა
ჩუღუმი – ქარწვიმა
ჩქაფი – თავსხმა
ცაიერადი – თავსხმა
ცვარი – მცირე წვიმა
ცრა – თქორზე წვრილი
ძანძახი – ხანგრძლივი, უსიამო
წინწკლვა – წვრილი წვიმა
ჭოროფა – გაბმული ავდარი
ჭყაპი – თოვლნარევი წვიმა
ჭყიჟორი – წვიმიანი ამინდი
ხორხოშა – მსხვილი სეტყვა, კორკოტა
ხოშკაკალა – წვრილი სეტყვა

ეს „ლექსიკონი შეადგინა ქართველმა ჟურნალისმა ამერიკიდან, მანუჩარ კაჭახიძემ წყარო: https://www.kutaisipost.ge/ka/akhali-ambebi/article/3165-tsvimis-64-sakheli-qarthul-enashi

თუ გინდათ, მოსწავლეები პოზიტიურადაც განაწყოთ და შემოქმედებითი სტიმულიც მისცეთ, დაიწყეთ ამ მარტივი სავარჯიშოთი. მოსწავლეებს ავალებთ, რომ აირჩიონ ერთი პოზიტიური სიტყვა, შემდეგ ეს სიტყვა დაწერონ ვერტიკალურად და ჰორიზონტალურად (კროსვორდის პრინციპით) შეავსონ აუცილებლად იმ სიტყვებით, რომლებიც მათ შთააგონებს და პოზიტიურ განწყობას უქმნის! მაგალითად: ხელოვნება.

ინტერნეტსივრცეში გაჩნდა კიდევ ერთი სასარგებლო რესურსი ganmarteba.ge, რომელიც შეგიძლიათ გამოიყენოთ ენის ლექსიკის შემოქმედებითი და კრეატიული სწავლებისთვის. შეგიძლიათ მოსწავლეებს დაავალოთ ისეთი სიტყვების მოძიება, რომლებიც შეიცავს სხვა სიტყვასაც (ფრჩხილებით გამოჰყოფენ), კარგი იქნება, თუ საერთოდაც, ორაზროვან ფრაზებს შექმნიან. მაგალითად:

(სხ)ეული

ევა(კუაცია)

სიყვარულში (გა)დაშვება, (გად)აშვება, (გადა)შვება…

კედელს ცერცვი შევაყ(ვ)არე

ლექსიკონი დაგეხმარებათ, მისცეთ სასურველი მარცვლები ძებნაში და ამ მარცვლის შემცველ სიტყვებს ამოგიყრით პროგრამა, მერე კი ფრაზაც შეგიძლიათ გამართოთ:

ასე რომ, ვეძიოთ ახალი ლექსიკა და ჩავიდით ენის სიღმეებში სახალისო სავარჯიშოებით!

ჩემი სტატიები აქამდე თუ საკლასო აქტივობებს ეხებოდა, ახლა, ვფიქრობ, ისეთი დავწერო, რაც სოციალური იზოლაციისა და დისტანციური სწავლების პირობებში გამოადგებათ მასწავლებლებს.

მეც, სხვა მასწავლებლების მსგავსად, ჩართული ვიყავი  სწავლა-სწავლების პროცესში, რომელიც დისტანციურად მიმდინარეობდა.

როდესაც გაკვეთილს ვგეგმავ, ვცდილობ, წინასწარ მოვიძიო ან თავად შევქმნა ისეთი რესურსები, რომლებიც ახსნაში დამეხმარება. როგორც საკლასო მუშაობის, ისე დისტანციური სწავლების დროსაც თვალსაჩინოებას დიდ ადგილს ვუთმობ.

მათემატიკაში ორნიშნა რიცხვების შეკრება-გამოკლების ახსნას ვაპირებდი. ამისთვის სკოლაში წინასწარ დავხაზავდი დაფაზე უჯრიანი რვეულის მოდელს, ჩავწერდი რიცხვებს, მათ განლაგებას და ავუხსნიდი მოსწავლეებს, მაგრამ რაკი ეს ყველაფერი დისტანციურად მიწევს, გადავწყვიტე, მოდელი ელექტრონულად შემედგინა. ამისთვის წიგნში მოცემული სავარჯიშოები გამოვიყენე და მათ ელექტრონული ფორმა მივეცი.

გაკვეთილის მსვლელობის დროს მოსწავლეებს ჩემი შედგენილი პრეზენტაცია გავუზიარე. რიცხვებში დავასახელეთ ერთეულები და ათეულები, გავახსენე შეკრების წესები. მოსწავლეები ეკრანზე ხედავდნენ უჯრებში ჩაწერილ მაგალითს, რომელიც ანიმაციის საშუალებით ნელ-ნელა ივსებოდა. ამით მოსწავლეებს ვაჩვენე ქვეშმიწერით შეკრება-გამოკლების მოდელი. ასევე კითხვა-პასუხის რეჟიმში ისინი ჩართული იყვნენ მაგალითის განხილვაში, რამაც მათ გააქტიურებას შეუწყო ხელი.

მეორე თემა, რაც მათემატიკაში განვიხილეთ, იყო „შესაძლო, შეუძლებელი და აუცილებელი“. მოსწავლეებისათვის ჩავწერე ვიდეო,  სადაც მათ ავუხსენი ახალი თემა. შემდეგ ვთხოვე, ჩაეწერათ ვიდეო, სადაც თვითონ ამიხსნიდნენ ამ გაკვეთილს. მოსწავლეებმა ხალისით შეასრულეს დავალება. მათ მიერ გამოგზავნილმა ვიდეოებმა კი მკაფიო წარმოდგენა შემიქმნა იმაზე, რამდენად გაიგეს ახსნილი გაკვეთილი.

ვფიქრობ, ასეთი სახალისო სავარჯიშოები გაკვეთილის ათვისებასა და გაგებას უწყობს ხელს.

ყველა განვითარებული ქვეყანა სულ უფრო და უფრო მეტ ყურადღებას აქცევს ბუნების დაცვას. ამ პრობლემის მოგვარებაში დიდ როლს ასრულებს ეროვნული პარკები.

იაპონიის წყალქვეშა პარკები

წყალქვეშა სამყაროს დაცვა ერთ-ერთი გლობალური პრობლემაა. იაპონელი მკვლევრების ცნობით, ბუნებრივი წყალქვეშა ლანდშაფტი სანაპირო რაიონებში უკვე იშვიათობად იქცა და ამიტომაც აქ  დიდი ყურადღება ექცევა წყალქვეშა პარკების შექმნას. ქვეყანაში მათი რიცხვი საკმაოდ დიდია  და თითქმის ყველა პრეფექტურას თავისი ეროვნული პარკი აქვს.

მსოფლიოში პირველი წყალქვეშა პარკი კარიბის ზღვაში 1962 წელს გაიხსნა. მოგვიანებით იაპონიაში შეიქმნა საზღვაო პარკების მოწყობის კომიტეტი, რომელთა ძალისხმევით ქვეყანაში ზღვის სანაპირო პარკები შეიქმნა, მათ შორის ზღვის ფსკერზეც კი. შემთხვევითი არ არის, რომ იაპონიაში დიდ ყურადღებას უთმობენ საზღვაო პარკებს, რასაც ქვეყნის კუნძულოვანი გეოგრაფიული მდებარეობა განსაზღვრავს. აქ  იაპონიის წყალქვეშა პარკები საოცარი სანახავია. ჩრდილოეთის შედარებით ცივი წყლის სამყაროს სამხრეთის თბილი ტროპიკული წყლები ცვლის, სადაც გავრცელებულია აქტინია, მარჯნები, რომლებიც წყალქვეშა სამყაროს საოცარ ეფექტურ იერს აძლევს. გრანდიოზულ სანახაობას ქმნის ლამინარიების ტყე და სხვადასხვა წყალმცენარეები.

იაპონიის ერთ-ერთ წყალქვეშა ნაკრძალში, კუნძულ მიკიმოტოზე მოწყობილია ლაბორატორია, სადაც ხელოვნური მარგალიტები გამოჰყავთ. ეს ადგილი  მარგალიტის ინდუსტრიის ცენტრია. 1919 წელს მსოფლიო ბაზარზე ამ წყალქვეშა პარკში  გამოყვანილი პირველი ხელოვნური მარგალიტიც გამოჩნდა.

იაპონიაში ტურისტებს შეუძლიათ დაათვალიერონ ოკეანოგრაფიული მუზეუმი, დელფინების თეატრი, სადაც „ზღვის ფსკერის ეს ინტელიგენტები“ მაყურებლებს აცვიფრებენ: თამაშობენ ფრენბურთსა და კალათბურთს, ხტებიან ალმოდებულ რგოლში და სხვადასხვა ილეთს ასრულებენ. მათი სიღრმიდან მარგალიტის შემცველი ნიჟარების ამოღებასაც კი ასწავლიან..

წყალქვეშა სამყაროს დასათვალიერებლად, იაპონიაში უკვე დიდი ხანია, რაც მინის ფსკერიან კატარღებს იყენებენ. მისი ცენტრალური ნაწილი მინისაა და მგზავრები გზადაგზა წყალქვეშა სამყაროს ხილვით ტკბებიან.

ყვითელი კლდეების ნაკრძალი

1804 წელს მდინარე მისურის აუზის გამოსაკვლევად ამერიკული ექსპედიცია უ. კლარკისა და მ. ლიუსის მეთაურობით გაემგზავრა. ექსპედიციამ მდინარე მთლიანად გამოიკვლია შესართავიდან სათავემდე. ექსპედიციის შემადგენლობაში იყო ვინმე ჯონ კოლტერი, რომელიც 1807 წელს გამოეყო ძირითად ჯგუფს და დამოუკიდებლად დაიწყო უცნობი ადგილების გამოკვლევა. ჯ. კოლტერს გაუმართლა და ერთ მშვენიერ დღეს  კლდოვანი მთების მიყრუებულ ადგილას, მდინარე იელოუსტოუნის ზემო დინებაში მის წინ საოცარი სანახაობა გადაიშალა: რამდენიმე ადგილას დედამიწიდან წყლის ძლიერი ნაკადი იფრქვეოდა, ღრმა და  ვიწრო კანიონები სავსე იყო ჩანჩქერებით, ცისფერი ტბის ზედაპირზე კი ხშირი ტყე ირეკლებოდა.

დიდხანს არავის სჯეროდა კოლტერის მონათხრობის და მდინარე იელოუსტონის საოცრება გამოგონილი ეგონათ. საბოლოოდ 1869 წელს ამ ადგილების დეტალურად გამოსაკვლევად ექსპედიცია მოეწყო. ექსპედიციამ დაბრუნების შემდეგ, აშშ-ის კონგრესს წინადადებით მიმართა მდინარე იელოუსტონის ზემო დინება ნაკრძალად გამოეცხადებინათ. მხოლოდ 17 თვის შემდეგ  (1872 წელს) დაამტკიცა კონგრესმა კანონპროექტი როგორც ამერიკის შეერთებული შტატების ისტორიაში, ასევე მსოფლიოში  პირველი ეროვნული პარკის შექმნის შესახებ.

ადგილობრივი ინდიელები იელოუსტონის პარკს „ყინულის, ცეცხლის,  წყლის და ორთქლის ქვეყანას“ უწოდებენ. პარკის ფართობის 1/10-ზე ათასამდე ცხელი წყარო და რამდენიმე ასეული გეიზერი მდებარეობს. პარკის საოცრებად კი მაინც დედამიწის უდიდესი გეიზერი „ექსელსიორი“ ითვლება. მისი წყლის სვეტის დიამეტრი 8-10 მ-ს, სიმაღლე კი 100 მ-ს აღწევს.

ძნელია მდინარე იელოსტოუნის კანიონის სილამაზის აღწერა.  კლდოვანი მთების ქედებსა და ხეობებს თუ ზემოდან გადმოვხედავთ, თვალწინ ყინულების სამეფო გადაიშლება. მუდმივი თოვლით დაფარული მთების წვეტიანი მწვერვალები თვალისმომჭრელად ბრწყინავენ მზის სინათლეზე. მყინვარების თეთრი ენების გვერდით ყვავილების ნაირფერი ხალიჩით დაფარული ალპური საძოვრები ანდამატივით იზიდავენ ტურისტებს.

აქვეა თავმოყრილი ტბებიც, რომელთა ფერიც ირგვლივ მდებარე მთების და ამგები ქანების ფერის მიხედვით იცვლება – ცისფერიდან იისფრამდე.  მართალაი, კანიონის ციცაბო კალთები სხვადასხვა ფერის ქანებითაა აგებული, მაგრამ გამეფებული ფერი მაინც ყვითელია, ამიტომაც  აქაურობას „ყვითელი ქვების ქვეყანას“ ეძახიან.  ქედების კალთების შუა ნაწილი ხშირი მუქწიწვოვანი ტყითაა დაფარული, თუმცა ხის ჯიშების სიმრავლით არ გამოირჩევა. აქაა რბილი და შავი ფიჭვი, ბალზამის ნაძვი, აქა-იქ კი ფოთოლმცვენი ვერხვი, ჯუჯა ნეკერჩხალი, თხმელა. მთათა შორის ქვაბულებში ფართო საძოვრებია გადაჭიმული.

კანიონი თითქოს ამ ტერიტორიის გეოლოგიურ ისტორიას გვიამბობს. ოდესღაც აქ ვიწრო ხეობებით დანაწევრებული მაღალი მთების ჯაჭვი ყოფილა, რომელიც ლავურ ღვარებს შემდგომში შედარებით მოუსწორებია. ამჟამად პარკის დიდი ნაწილი ვულკანურ მწვერვალებიან ლავურ პლატოს წარმოადგენს. აქა-იქ ხეობის კალთებზე, 50 მილიონი წლის წინათ ვულკანური ფერფლის ქვეშ გაქვავებულმა გოლიათმა ხეებმა დღემდე მოაღწია.

იელოუსტოუნის პარკი მხოლოდ გეიზერებითა და კანიონებით როდია ცნობილი. იგი მსოფლიოს ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ზოოლოგიური ნაკრძალიცაა. აქ ბინადრობენ ისეთი ძვირფასბეწვიანი ცხოველები, როგორიცაა: ამერიკული თახვი და ამერიკული სიასამური, მრისხანე დათვი „გრიზლი“, გრაციოზული ანტილოპა – ვილოროგი, ამერიკული ირემი ვაპიტი. მთებში, დიდ სიმაღლეზე გვხვდება თოვლის თხა და დიდრქებიანი ცხვარი. პარკში ბინადრობს ამერიკის შეერთებული შტატებში შემორჩენილი ბიზონების ერთადერთი ჯოგი, ასევე 250-მდე სახეობის ფრინველი, მათ შორის ვარხვი და გედი.

ბუნების სიმდიდრისა და მრავალფეროვნების წყალობით, იელოუსტოუნის ეროვნული პარკი თავისებურ ბუნებრივ ლაბორატორიად ითვლება, სადაც მეცნიერები გამოკვლევებს აწარმოებენ გეოგრაფიაში, გეოლოგიაში, ბოტანიკაში, ზოოლოგიასა და ეკოლოგიაში.

პარკის პოპულარობაზე მეტყველებს მნახველთა რიცხვიც – 2 მილიონზე მეტი ტურისტი წელიწადში. პარკის დასათვალიერებლად მის ტერიტორიაზე გაყვანილია თითქმის 500  კმ. სიგრძის გზა და 1500  კმ. სიგრძის ბილიკი. აქ მოწყობილია კემპინგები, სასტუმროები, პარკინგები, მუშაობს საინფორმაციო ცენტრი, სამეცნიერო-სასწავლო მუზეუმები. პარკს აქვს საკუთარი ტელეცენტრიც.

იელოსტოუნის ეროვნული პარკი, 1972 წელს იუნესკოს მსოფლიო კულტურისა და ბუნების მემკვიდრეობის სიაში შეიყვანეს  და მას საერთაშორისო სტატუსი მიენიჭა.

ჰავაის ვულკანური პარკი

საოცარია ჰავაის ვულკანური პარკი. ტურისტები ფოტო და ვიდეოაპარატებით მომზადებულნი სუნთქვაშეკრულნი შეჰყურებენ ვულკან მაუნა-ლოას კრატერს, საიდანაც მოლურჯო-მოშავო ფერის ორთქლი ამოდის. დროდადრო მიწისქვეშა გუგუნი ისმის და მიწის მსუბუქი რყევაც იგრძნობა, თუმცა ტურისტები მაინც ელოდებიან ვულკანის ამოფრქვევას და ყველა მოულოდნელობისთვის მზად არის, მაგრამ ვულკანის ყელიდან ამოვარდნილი ცეცხლის სვეტი, გავარვარებული ქვები, ლავა და ფერფლი მაინც მათ დიდ შიშსა და გაოცებას იწვევს. ირგვლივ ფოტოაპარატების ჩხაკუნი ისმის, შეშფოთებული ტურისტები გამალებულნი ატრიალებენ ვიდეოკამერებს, ჩქარობენ გადაიღონ ბუნების ეს მრისხანე და, ამავე დროს, დიდებული მოვლენა. მაუნა-ლოა კი მოქმედებას განაგრძობს: ისვრის გავარვარებული ქვების ახალ-ახალ პარტიას, ანთხევს ლავას, აფრქვევს ფერფლს.

მაუნა-ლოა ჰავაის არქიპელაგის ყველაზე აქტიური ვულკანია. იგი საშუალოდ სამ წელიწადში ერთხელ ახდენს თავისი ძალის დემონსტრირებას. სწორედ ამ დროისთვის იკრიბებიან აქ იშვიათი სანახაობის მოყვარული ტურისტები.

კომოდოს ეროვნული პარკი

კომოდოს ეროვნული პარკი  ინდონეზიაში, მცირე ზონდის კუნძულებზე მდებარეობს. პარკი სამ  დიდ (კომოდო,  პადარი,  რინკაჰი) და 26 პატარა კუნძულს მოიცავს. მათი საერთო ფართობი 1 733 კმ²-ია. 1980 წელს პარკი კომოდოს ვარანის – მსოფლიოში უდიდესი ხვლიკის დაცვის მიზნით შეიქმნა. მოგვიანებით, დაცვის ქვეშ მოექცა სხვა სახეობებიც. პარკის მშრალი და ცხელი კლიმატი, სავანის ტიპის ვეგეტაცია, ენდემური სახეობის – კომოდოს ვარანის არსებობისთვის ხელსაყრელ პირობებს ქმნის. ისინი ბინადრობენ კუნძულებზე: კომოდო (1 700 ცალი), რინკაჰი (1 300 ც), გილი-მონტაგი (100 ც), ფლორესი (2 000 ც). გადაშენებულია კუნძულ პადარზე.

პარკის ტერიტორიაზე წარმოდგენილი კუნძულები ვულკანური წარმოშობისაა, ხასიათდებიან გორაკ-ბორცვებით, უმაღლესი წერტილი ზღვის დონიდან 735 მეტრზე მდებარეობს. კლიმატი ერთ-ერთი ყველაზე მშრალია მთელ ინდონეზიაში, ნალექების საშუალო წლიური მაჩვენებლი 800 მმ-ია. ოქტომბერში, ტემპერატურა  40°C-ს აღწევს. პატარა ტყეები 500 მეტრის მაღლა ვრცელდება, მაგრამ საუკეთესო პირობებს ქმნის ფლორის რამდენიმე ენდემური სახეობის გავრცელებისათვის. სანაპიროს მცენარეულობა  მანგროს ტყეებს მოიცავს.

პარკის ტერიტორიაზე დაახლოებით 4 000 ადამიანი ცხოვრობს. აქ პოპულარულია დაივინგი, რადგან წყალქვეშა მცენარეულობა დიდი მრავალფეროვნებით ხასიათდება. მთავრობის მთავარ სტრატეგიას ზღვაზე დაფუძნებული  ეკოტურიზმის განვითარება წარმოადგენს. 1991 წელს იუნესკომ პარკი მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შიეყვანა.