“დაიწყო ფოთოლცვენა, მაას?”, “მას, აცივდა არა გარეთ?” – მეორე გაკვეთილია მეკითხებიან  ჩემი მოსწავლეები ერთ-ერთი გამოსასწორებელი დაწესებულებიდან და თითოეული კითხვა მტკივა. მერე კი უბრალოდ თავს ვიმშვიდებ და უფრო მეტად მიყვარდება ჩემი საქმე, – საქმე, რომელშიც არც თუ ისე დიდიხანია ჩავერთე და ყოველი გაკვეთილი მიხარია. მიხარია ის, რომ გზა, რომელსაც ვადგავარ, გზა, რომელ გზასაც მივყვები, იქ მიდის, სადაც გზიდან შემთხვევით აცდენილი ადამიანი დგას და ხელები აქვს გამოწვდილი ჩასახუტებლად; მიხარია, რომ იქ ვდგავარ, სადაც უნდა ვიდგე, – უიმედოდ, მარტოდ დარჩენილ ადამიანთან.

არასრულწლოვანთა სარეაბილიტაციო დაწესებულებაში მოხალისე მასწავლებლად მუშაობა, რა თქმა უნდა, ჩემი სურვილით გადავწყვიტე. ამ გადაწყვეტილების მისაღებად არ დამჭირვებია არც ფიქრი და არც რაიმეს აწონ-დაწონვა. ქვეყანაში, არსებული ეპიდემიოლოგიური სიტუაციიდან გამომდინარე, სწავლება ონლაინ რეჟიმში მიმდინარეობს და ორი ჯგუფს ვასწავლი. პირველი გაკვეთილის ღელვა ახლაც მახსოვს. თუმცა, გაკვეთილის დაწყებიდან რამდენიმე წუთში, ღელვა უკან მოვიტოვე, ეს ბავშვების დამსახურებით შევძელი და  პირველ გაკვეთილზევე მოვახერხე ის, რომ მათი მასწავლებელი კი არა, მეგობარი გავხდი.

არაფერი იყო ამაზე დიდი ბედნიერება ჩემთვის, ამაზე დიდი სტიმული.

ნეტა, როგორია იქ მზის ამოსვლა, ჰა?! – ვფიქრობ ხოლმე ჩემთვის. არ ვიცი, წარმოდგენაც არ მაქვს. და საერთოდ, რამდენ რამეს ვფიქრობ, ვინ მოითვლის. როცა მათ ელაპარაკები, სულ ფიქრში ხარ. ყველა სიტყვას თოთო ბავშვივით უფრთხილდები და უვლი. ერთი კვირის წინ, საგაკვეთილო პროცესში, ჩემს ფანჯარას მზე მოადგა. მომერიდა და მუქი ფარდა უცბად ჩამოვაფარე. როგორც ჩანს, ვერ მოვასწარი ამინდის დამალვა და მალევე მომესმა ეკრანიდან მომღიმარი ბიჭის ხმა: დაცხა, არა, მაას? ჰო, დაცხა-მეთქი, ვუპასუხე და გავუღიმე. თვალები აუწყლიანდა, შევატყვე. მთელ ტანში ჟრუანტელმა დამიარა.

“იმედი მაქვს, წიგნი ცხოვრებისკენ შემომატრიალებს“, − მითხრა დღეს ერთ-ერთმა მოსწავლემ და მე მას მოვუყევი ამბავი, როგორ არ მომცა სიკვდილის უფლება წიგნმა, როგორ გამომაცოცხლა და როგორ შემომაბრუნა ცხოვრებისაკენ  და იმ მიზნებისაკენ, რომლებიც დავისახე.  რაც შეიძლება მეტ ადამიანს უნდა მივცე ის, რაც მე არ/ვერ მქონია-მეთქი, – ამას ვამბობ უკვე წლებია და სულ  ვცდილობ, იქ ვიდგე, სადაც სიცარიელეში დარჩენილი ადამიანია.

მიჭირავს ხელში წიგნი და არაფერი სხვა. მიჭირავს წიგნი, იარაღი ჩემი და მგონია, რომ ესაა საწყისიც და დასასრულიც; ესაა სინათლე და გზა სინათლემდეც. სწორედ ორ ყდას შორის მოქცეული სამყაროა გზა გადარჩენამდე, – და ეს გადარჩენა გვჭირდება ყველას, ეს გადარჩენა შემოგვაბრუნებს ცხოვრებისაკენ მაშინ, როცა არაფერია გარშემო სასიკეთო.

და თუ მე შევძელი,  თუნდაც ერთი ადამიანის  შემობრუნდა ჩემკენ, და თუ მე შევძელი, თუნდაც ერთ ადამიანს დავხმარებოდი საკუთარი თავის პოვნაში,  გადამეტების გარეშე ვიტყვი, რომ ღირდა, – ღირდა, რომ გადავლახე. და ეს არა ჩემი ცოდნითა თუ გამოცდილებით, არამედ სხვისი მოგონილი სამყაროთი, – წიგნით შევძელი.

მე კი ვიდგები კვლავაც ამ გზაზე და შევეცდები,  მთელი გულითა და სულით შევეცდები, მათ არასდროს  მოაკლდეთ გაფერადებულ ქუჩებში ხეტიალის ბედნიერება, არასდროს მოაკლდეთ შემოდგომის ამინდები.

ერთხელ, ორ ახალგაზრდა ქალბატონს შორის საინტერესო და საყურადღებო დიალოგის უნებლიე მოწმე გავხდი. „არ მესმის რა ხდება,  ჩემი პატარა საბავშვო ბაღში დამყავს და ისეთი განცდა მაქვს თითქოს სკოლის მოსწავლეა – ასწავლიან წერას, კითხვას, უცხო ენას, კონტინენტებს და ადამიანის აგებულებასაც კი“ – აღშფოთებას ვერ მალავდა 5 წლის გიოს დედა. „თუკი ამდენ რამეს ასწავლიან, რატომ არის ეს ვითომ ცუდი, ჩემი მარიამი სკოლის მოსწავლეა და მთელი გაკვეთილი თამაშით არიან დაკავებული, მასწავლებელს რომ ვუსაყვედურე, დამამშვიდა,  თამაში სწავლების ერთ-ერთი თანამედროვე მეთოდიაო“ – მეორეკლასელი მარიამის დედიკომ მეგობარს შესჩივლა თავისი გასაჭირი. „მე ნამდვილად არ ვიქნები უკმაყოფილო, თუ ჩემს შვილს ბევრი ეცოდინება“ – თავს იმშვიდებდა გიოს დედა – „მაგრამ, მაინც მაინტერესებს, ეს ნამდვილი ცოდნაა, თუ ბავშვი უბრალოდ თუთიყუშივით იმეორებს იმას, რასაც მასწავლებელი ეუბნება, ან საერთოდ სჭირდება კი ამ  ასაკის ბავშვს წერა-კითხვის, უცხო ენის და მითუმეტეს გეოგრაფიის და ბიოლოგიის ელემენტების სწავლა, ამით მას ბავშვობას ხომ არ ვართმევთ, ხომ არ აჯობებდა სკოლაში სწავლის დაწყებამდე ის უფრო მეტად თამაშით ყოფილიყო დაკავებული“.

ვფიქრობ, ზემოაღნიშნულ სიტუაციაში წარმოდგენილი ქალბატონები გამონაკლისები ნამდვილად არ არიან. უკანასკნელ ათწლეულში საბავშვო ბაღებში აქტიურად მიმდინარე სასწავლო პროცესმა საგონებელში ჩააგდო ბევრი მშობელი, რადგანაც მათ საკუთარ თავზე იწვნიეს, თუ რას ნიშნავს წერა-კითხვის მცოდნე ბავშვის შეყვანა პირველ კლასში, სადაც პატარები სასწავლო გეგმის მიხედვით ასოებს  და მარცვლებს სწავლობენ, ცალკეული ბავშვები კი უკვე გამართულად კითხულობენ. როგორც წესი, ასეთი ბავშვების დიდ ნაწილს ადვილად ეკარგება ინტერესი სკოლისა და სასწავლო პროცესის მიმართ, რაც მშობლებსა და პედაგოგებს უკვე ახალი პრობლემის წინაშე აყენებს. რომ არაფერი ვთქვათ მოვლენების ასეთ განვითარებაზე, სამართლიანად ჩნდება შეკითხვა, თუ რამდენად მიზანშეწონილი და საჭიროა ქცევის სხვადასხვა ფორმების გამოყენება ცალკეულ ასაკობრივ საფეხურზე.

ფსიქოლოგიაში ცნობილია, რომ ადამიანის ფსიქიკური განვითარება ყველა ასაკობრივ საფეხურზე სხვადასხვა სახის ქცევის მიმდინარეობის პროცესში ხორციელდება. სწორედ ქცევის, მოქმედების დროს ეუფლება პატარა იმ ისტორიულ გამოცდილებას, რომელიც დაგროვილი აქვს კაცობრიობას – ითვისებს ცოდნას, იძენს ადამიანისთვის დამახასიათებელ ფსიქიკურ თვისებებს და უმუშავდება საჭირო უნარ-ჩვევები. თუმცა, ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ ქცევის ცალკეულ ფორმებს (თამაში, სწავლა, შრომა) განვითარების ყველა ასაკობრივ საფეხურზე ერთნაირი მნიშვნელობა არა აქვს ბავშვის ფსიქიკური განვითარებისთვის. ბავშვის განვითარების თითოეულ ასაკობრივ საფეხურზე ქცევის რომელიმე ერთი ფორმა ხდება წამყვანი, დომინანტური. ის მთავარ როლს თამაშობს კონკრეტულ ეტაპზე ბავშვის განვითარებაში. ქცევის სხვა ფორმები მას ემორჩილებიან და მეორეხარისხოვან როლს ასრულებენ. ქცევის წამყვანი ფორმა მთელ ასაკობრივ საფეხურს თავისებურ იერს აძლევს და ამ ასაკობრივი საფეხურის თავისებურებათა გასათვალისწინებლად მის შესწავლას სრულიად განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება. სხვადასხვა ასაკობრივ საფეხურზე ბავშვის განვითარებაში ქცევის სხვადასხვა ფორმის ხვედრითი წილის შესაფასებლად აუცილებლად გასათვალისწინებელია ერთი მნიშვნელოვანი გარემოება – ქცევის წამყვანი ფორმა განვითარების ამა თუ იმ საფეხურზე ის კი არ არის, რომელიც უბრალოდ ყველაზე ხშირად გვხვდება, ან რომელსაც ყველაზე დიდ დროს უთმობს ბავშვი, არამედ ის, თუ რამდენად აკმაყოფილებს ასეთი ფორმის ქცევის მიმართ წაყენებულ მოთხოვნებს. როგორც წესი, ის ხასიათდება სამი მთავარი ნიშნით:

1. ქცევის წამყვანი ფორმის შიგნით ჩნდება და ვითარდება ქცევის სხვა ფორმები, რომლებიც შეიძლება მოგვიანებით, განვითარების შემდგომ ეტაპზე თავად გახდნენ დომინანტური და შეიძინონ წამყვანი ქცევის მნიშვნელობა. ასე მაგ. სწავლა თავდაპირველად თამაშის ფორმით იჩენს თავს –  ბავშვი სწავლას, როგორც წესი თამაშით იწყებს და სწორედ თამაშის პროცესში სწავლობს კიდეც;
2. ქცევის წამყვანი ფორმა ცალკეული ფსიქიკური პროცესების განვითარების ხელშემწყობი ხდება. კერძოდ თამაშით ვითარდება ხატოვანი აზროვნება, წარმოსახვა, სწავლის პროცესში კი – ლოგიკური აზროვნება;
3. წამყვან ქცევაზე დამოკიდებულია ბავშვის პიროვნების ფორმირება, ძირითადი ცვლილებები მის პიროვნულ განვითარებაში კონკრეტულ ასაკობრივ საფეხურზე. მაგ. თამაშის პროცესში სკოლამდელი, ერთი მხრივ, ითვისებს საზოგადოებაში დამკვიდრებულ ქცევის ნორმებს, წესებს, მეორე მხრივ კი, სწავლობს თანატოლებთან ურთიერთობას, მათთან საკუთარი მოქმედების შეთანხმებას.

სკოლამდელ პერიოდში ქცევის წამყვან, დომინანტურ  ფორმას თამაში წარმოადგენს. სწორედ თამაშის პროცესში ხდება ბავშვის, როგორც ფიზიკური, ისე ფსიქიკური განვითარება. რაც შეეხება სასკოლო ასაკს, ქცევის მთავარი ფორმა, რომელიც მთელ ასაკობრივ საფეხურს სპეციფიკურ სახეს აძლევს და ბავშვის განვითარების ხელშემწყობი ხდება, სწავლაა. სწორედ სწავლა იქცევა ამ პერიოდში ქცევის ძირითად, წამყვან, დომინანტურ ფორმად. მაგრამ, სწავლა სხვა ასაკობრივ საფეხურზეც გვხვდება და ნამდვილად არ შეიძლება იმის თქმა, რომ სწავლა მხოლოდ სასკოლო ასაკში იწყება. ყოველდღიურ მეტყველებაში სწავლის ცნებას ადამიანები ბავშვის დაბადების პირველივე დღეებიდან ვიყენებთ მის განვითარებაში წინსვლის და წარმატების არა ერთი მომენტის დასაფიქსირებლად  – ბავშვი ჭამას, სიარულს, ლაპარაკს სწავლობს, ცოტა მოგვიანებით პატარ-პატარა ლექსების, ზღაპრების და კიდევ ბევრი სხვა რამის სწავლას ახერხებს. თუმცა, ამ პერიოდში სწავლა თამაშის ისეთი ძლიერი გავლენის ქვეშ იმყოფება, რომ ის თამაშის ერთ-ერთ სახედ უფრო ითვლება, ვიდრე ნამდვილ სწავლად. სკოლამდელ პერიოდში სწავლას მექანიკური ხასიათი აქვს და მას სწორედ ასე – მექანიკური სწავლის სახელწოდებით მოიხსენიებენ.

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, ბავშვის სწორი მიმართულებით განვითარების ხელშესაწყობად აუცილებლად უნდა გავითვალისწინოთ, თუ ქცევის რომელი ფორმაა კონკრეტულ ასაკობრივ საფეხურზე წამყვანი, მთავარი, დომინანტური და ჩვენი ურთიერთობა ბავშვთან, მისი განვითარებისკენ მიმართული ქმედებები სწორედ ქცევის აღნიშნული ფორმის თავისებურებების გათვალისწინებით განვახორციელოთ.

საქართველო ყოველთვის იყო ნაწილი ევროპული აზროვნებისა და კულტურისა. ამას გვაფიქრებინებს ჩვენი ხასიათის ისტორიული ჰუმანიზმი, ქრისტიანული ასპექტები ჩვენი ეროვნულობისა, ქალის მიმართ ჯერ კიდევ წარმართობიდან მომდინარე კრძალვა და პატივისცემა, ტოლერანტულობა სხვა ერების მიმართ და ა.შ. თუ ეს ჩვენი ზნეკეთილობა საუკუნეების შედეგ გამრუდდა და დღეს ისე სახარბიელოდ აღარ გამოიყურება, ჩვენი გეოპოლიტიკური მდებარეობის ბრალია. საქართველო ყოველთვის ასრულებდა საპატიო მისიას ქარისტიანული ქვეყნების განაპირა გოდოლისა, რომელიც თავის თავზე იღებდა და ევროპის ქვეყნებს აცილებდა გაავებული მაჰმადიანური აღმოსავლეთის შემოტევებს, თვითონ კი ზიანდებოდა, ირღვეოდა, ზნეც უკნინდებოდა. ევროპის ნაწილად მივიჩნევდით თავს მაშინაც, როცა დიდი სულხან-საბა იმედგაცრუებული ბრუნდებოდა ვერსალიდან, საკუთარი ქვეყნის უპერსპექტივობით დაღლილი და განადგურებული. ამიტომ არც უნდა გაგვკვირვებოდა და გვესაყვედურა ერეკლესთვის მისი იმ იძულებითი, ისტორიული გადაწყვეტილების გამო. ტყუილად არ იყო ჩვენი ეკლესიის წიაღში ბაგრატიონთა ღვთაებრივი წარმომავლობის თეორია. საქართველოში მეფობა არ იყო მხოლოდ პრივილეგია, ტარიგობაც იყო. ამდენი წმინდანი, ერს შეწირული მეფეც ამიტომაა ჩვენს წარსულში. ერეკლე მეფე სანიმუშოა მათ შორის, ყველაზე დიდი ტვირთის _ მძიმე არჩევნის მტვირთველი და მორიგი მსხვერპლი სისხლით გაუმაძღარი დროთა სვლისა.. და ეს არჩევანი იყო გარდაუვალი, ნაყოფი და ნაწილი ჩვენი ავი ბედისწერისა.

დღესაც აქტუალურია ევროპის ოჯახში შესვლა. ევროინტეგრაციის პროცესი მნიშნველოვან როლს თამაშობს საქართველოს განვითარებისა და შიდა პოლიტიკის ჩამოყალიბების პროცესში. ევროინტეგრაცია და ევროპული სტრუქტურებისკენ სწრაფვა უპირველესი თუ არა, ერთ-ერთი უმთავრესი სახელმწიფოებრივი საკითხია საქართველოსთვის.

ევროკავშირთან გაფორმებული ასოცირების ხელშეკრულება სრულად ძალაში შევიდა 2016 წლიდან. ამასთან საქართველომ შეასრულა ვიზის ლიბერაზაციის სამოქმედო გეგმით გათვალისწინებული რეფორმები, მათ შორის მიიღო შესაბამისი კანონმდებლობა.

ამ საკითხისადმი სწორი დამოკიდებულების ჩამოსაყალიბებლად ცოდნა და სწორი ორიენტირებია საჭირო. გადარჩენისათვის განუწყვეტელმა ბრძოლამ გიორგიევსკის ტრაქტატის შემდეგ და თუნდაც დღევანდელობაში არასწორი ფორმა მიიღო. ხმალამოღებული ბრძოლის უკვე უპერსპექტივობამ ქართველს გულსიყური, ნებისყოფა მოუდუნა, გააპასიურა და მფარველის მოლოდინის ბანგში გახვია, დაავიწყა, რომ ხსნა მხოლოდ გარეთ არ უნდა ეძებოს კაცმა, რადგან ის ხშირად საკუთარ თავშია. სწორედ საკუთარ თავზე პასუხისმგებლობის აღებაა ერად ყოფნის წინაპირობა. მოდი, ჩვენი ერის ღირსებას, ილია ჭავჭავაძეს მოვუსმინოთ: “ხალხი თვითმოქმედებით არის მხოლოდ ძლიერი და ნაყოფიერი სულით თუ ხორცით. …გვეყო, ბატონებო, ჩვენის აწმყოსი და მომავლის ბედის სხვაზედ მიგდება. სხვა გზა არ არის, ჩვენის ცხოვრების შარაგზა ჩვენვე უნდა გავიკაფოთ, ბედი და უბედობა ხელთ უნდა ვიგდოთ”. სწორედ ამ მოვალეობისგან თავის არიდებას ემსგავსება ევროპისაკენ ინერციული, ბრმა სწრაფვა, მაშინც როცა ზუსტად ვერც გაგვირკვევია, რა არის ევროპა, რასთან ასოციირდება ის. ეს საკუთარი თავისგან გაქცევასაც ჰგავს.  ევროპა, ევროპული ტრადიცია დგას, უპირველეს ყოვლისა, განსხვავებული და თავისუფალი აზრის დაცვის გარანტად, რომელიც არ ერიდება საკუთარი თავის კრიტიკას. ამიტომ ევროპისთვის განსაკუთრებით უცხოა გაუცნობიერებლად რამის მიღება. ამიტომ ევროპეიზმი იქნებოდა არა კრიტიკის ცინიზმი, დაცინვა და იარლიყების მიწებება, არამედ ევროპული ცოდნისა და გამოცდილებების გაზიარება. ევროპისა და დასავლეთის ერთ-ერთი ყველაზე დიდი საფუძველი სწორედ ჰუმანიზმია, რომელიც ქრისტიანული საწყისებიდან მოდის. ჩვენ დიდი ხანი ვიყავით რუსეთის იმპერიის ნაწილი და სწორედ ,,პატარა” ქვეყნის კომპლექსია ის, რომ ბრმად და ავტომატურად მივიღოთ ყველაფერი ევროპული. არ არსებობს უნაკლო სახელმწიფოებრიობა, რადგან ამ უკანასკნელში გარკვეული ბოროტება ოდითგან ჩადებულია. ამიტომ ევროპაშიც შეიძლება იყოს ისეთი მოვლენები და აქცენტები, რაც მიუღებელია. ამის აღიარება სულაც არ ნიშნავს განვითარებული მსოფლიოს თანამედროვე ტენდენციებისგან ჩამორჩენას, ნამდვილი ევროპელობა საკუთარი თავის, კულტურის, თვითმყოფადობის დაფასება და პატივისცემაცაა სწორედ და არა სირცხვილი ამის გამო. ევროპულობის საქართველოში შემომტანი ნიკო ნიკოლაძე წერდა: ,,ევროპული წესის თვისება ის არის, რომ ყოველი თაობა განძად სთვლის წინაპრებისაგან გადმოცემულ სიმართლეს და საუნჯეს და ზედ თვითონაც ბევრს ამატებს, ართავს, აშენებს. აზიაში და ჩვენთანაც, ყოველი ახალი თაობა ყოვლად უაზრო, უზრდელი, უტრადიციო, უეცრად სპობს და ლეწს წინანდელი თაობის ნაშრომს“.ევროპა არ შეიძლება იყოს მხოლოდ ლიბერალური რეფორმების გატარება: მაგალითად, გენდერული ბალანსის ხელოვნური მიღწევა, ანტიდისკრიმინაციული კანონის მიღება, პოლიტკორექტულობაზე მუდმივი აპელირება და სხვ. ევროპა შეიძლება იყოს სწორედ ტრადიციულის, ეროვნულის, ქრიტიანულის პატივისცემა და ეს სულაც არ არის ევროპული კონტექსტიდან ამოვარდნილი. ევროპელობა არც, უბრალოდ, განათლების საზღვარგარეთ მიღება ან შენობებისა და ქალაქების არქიტექტურის ფსევდო-ევროპულ ყაიდაზე მოწყობაა. ის ადამიანთა აზროვნების, ყოფის, თუნდაც ცხოვრების წესია, რომელიც ძვალსა და რბილშია გამჯდარი. ,,ევროპა უფრო საშუალებაა, მექანიზმი, რომლის დახმარებითაც გრძელვადიან სოციო-ეკონომიკურ და პოლიტიკურ სარგებელთან ერთად, უნდა განვიმტკიცოთ ის ფასეულობები, რომლებსაც ჩვენ ნამდვილ ევროპულს ვუწოდებთ. სამწუხაროდ, ხშირად ეს იდეალები და ღირებულებები ჩვენთან ლოზუნგებს და სლოგანებს არ ცდება.” – წერს ჟურნალისტი ედიშერ ბაღათურია.

ბევრი რომ არ გავაგრძელოთ, ევროპასთან ურთიერთობა ჩვენი ქვეყნის ისტორიულ-კულტურული განვითარების გზით და სახელმწიფო ინტერესებით განპირობებული სტრატეგიული არჩევანია, ჩვენი ქვეყნის მშობლიურ გარემოში დაბრუნება, მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენს კულტურაში არც აღმოსავლური წილია ნაკლები, ჩვენ მასაც პატივი უნდა მივაგოთ და არ დავივიწყოთ, რომ ვართ იბერიულ-კავკასიური, სწორედ ევროპული კულტურის, ცივილიზაციის საწყისებთან მდგარი მოდგმა. ჩვენ ევროპელები ვიყავით, როდესაც მივიღეთ ქრისტიანობა და მაშინაც, როდესაც ელინისტური სამყაროს ნაწილად მოვიაზრებოდით.

უნდა გვახსოვდეს, რომ ევროპა არ იქმნება ხელშეკრულებებისაგან (მიუხედავად იმისა, რომ თუნდაც რუსეთი და კიდევ უამრავი დაბრკოლებაა ამ მხრივ), იგი ადამიანთა გულებში ყალიბდება. ევროპულ ფასეულობებს საკუთარ თავში უნდა ვეძებდეთ, ეს არის ერთადერთი სწორი გზა ევროპისკენ.

რამდენიმე წლის წინ ჩემმა პირველკლასელმა მოსწავლემ, უსაყვარლესმა და ძალიან კეთილმა ნინომ შემომჩივლა, რომ ვერაფრით გაეგო, რომელი ასო უნდა დაეწერა ხაზს ზემოთ და რომელი – ქვემოთ. ძალიან ღელავდა და ნერვიულობდა, არა მხოლოდ თვითონ, ნერვიულობდნენ მისი ოჯახის წევრები, მოკლედ ეს ერთი შეხედვით უმნიშვნელო პრობლემა, ლამის ოჯახის ტრაგედიად ქცეულიყო, რაც თავისთავად პატარაზე მეტ გავლენას ახდენდა.

მე პრობლემას ასე მძაფრად ვერ აღვიქვამდი და ვამშვიდებდი, რომ დროთა განმავლობაში ამ გამოწვევას დაძლევდა. თუმცა, ჩემი დამშვიდება და დარწმუნება, რომ დღევანდელ დღეს დიდი მნიშვნელობა არა აქვს ლამაზ კალიგრაფიას, რომ მთავარი აზროვნება და შემოქმედებითი ხედვაა, რაც ჩემს მოსწავლეს არ აკლდა და ილუსტრაციებით საოცარ ამბებსაც თხზავდა, შედეგს არ იღებდა.

როდესაც მივხვდი, რომ დღითიდღე ოჯახის ღელვა ძლიერდებოდა, პატარა კი უფრო დაძაბული და შეშინებული ჩანდა, გადავწყვიტე რამე მეღონა, ისეთი, რაც მას დაეხმარებოდა და კლასის სხვა ბავშვებსაც წაადგებოდა.

ვფიქრობდი, რომ ნინოს პრობლემა ცალკე არ უნდა გამომეყო, რადგან რაც მის სტრესს იწვევდა, ერთ-ერთი, სწორედაც  გამუდმებული ყურადღება და კონტროლი იყო – ოჯახის წევრებისგან. ინდივიდუალური მიდგომა და დავალებები ამ შემთხვევაში პრობლემას უფრო გააღრმავებდა, და შესაძლოა საბოლოოდ საგნის მიმართ მისი პოზიტიური დამოკიდებულება სულ უფრო გამქრალიყო, რომელიც ისედაც სულს ღაფავდა.

ჩემი დაკვირვებით, პირველი კლასელების უმრავლესობას საწერ ბადეში ორიენტაცია უჭირთ, იბნევიან, კონცენტრაციას ვერ ახერხებენ. მათთვის ეს იისფერი ხაზები ერთ დიდ ლაბირინთად და ქსელად ქცეულა, სადაც უფროსების მოთხოვნით ასოები ისე უნდა განალაგონ – ლამაზადაც გამოუვიდეთ, სწორი ადგილიც შეურჩიონ, თანმიმდევორობაც დაიცვან და კიდევ უამრავი კრიტერიუმიც დააკმაყოფილონ. მოკლედ, პატარებს ვთხოვთ დაახლოებით იმას, რაც ქართულ ზღაპარში კონკიას მოსთხოვა დედინაცვალმა: ეს ერთი პური, შენც ჭამე, გამვლელ-გამომვლელსაც აჭამე, და რაც დაგრჩება სახლშიც მოიტანეო. ჰო, ისეც გამოდის, რომ დღევანდელი ჩვენი სკოლა, მასწავლებელი, ნებსით თუ უნებლიეთ, სისტემის მოთხოვნითა თუ საკუთარი ხედვებით დედინაცვლის როლსაც ვირგებთ ხოლმე. ხანდახან კი ისე ვიჭრებით დედინაცვლის როლის შესრულებაში, რომ ჩვენი „მედან“ ვეღარც ვმიჯნავთ მას.

გადავწყვიტე ბადე გვერდით გადამედო და პრობლემის მოგვარება ამბით, ზღაპრით დამეწყო. რადგან ამ ასაკის ბავშვებს ყველაზე უკეთ ზღაპრების ენა ესმით, და  ზღაპარი მასწავლებლის ხელში ჯადოსნურ ჯოხად იქცევა ხოლმე.

ჩემი ჯადოსნური ჯოხი ასო-ბგერების ქალაქის ამბავი იყო.

ამბავი ასე იწყებოდა:

ერთი პატარა ქალაქის ულამაზეს სასახლეში ქართულ ასო-ბგერებს დაედოთ ბინა. სასახლეს გარშემო მუდამ მოციმციმე ოქროს არშია/ლენტი  ჰქონდა შემოვლებული და ღამით ისე ელავრებდა თვალს ვერ მოსწყვეტდით. ამ საოცარ შენობას 33 ოთახი ჰქონდა და ამ 33 ოთახის 33 ფანჯარა პირდაპირ მშვენიერ ბაღს გადმოსცქეროდა, სადაც უზარმზარი შადრევნები ცას წვდებოდა, მაღალი ხეებისა და სურნელოვანი ყვავილების სანახავად ბავშვები საიდან აღარ მოდიოდნენ. ჩვენს ასო-ბგერებს ბავშვების ცქერა და გართობა ძალიან, ძალიან მოსწონდათ. მაშინვე მოაწყდებოდა ფანჯრებს ოცდაცამეტივე და ცდილობდნენ პატარები გაერთოთ. ერთმანეთის ოთახებში გადაფრინდებოდნენ და სიტყვებს ქმნიდნენ. სიტყვები წინადადებებად იქცეოდა, წინადადებები კი ისეთ საინტერესო ამბებად, რომ მათ მოსმენას არაფერი  სჯობდა.

ჰო, მართლა ჩვენს ასო-ბგერებს ულამაზესი ფრთები ჰქონდათ, რომელთა დახმარებითაც ყველგან შეეძლოთ მოხვედრა, თუმცა თითოეულ მათგანს სასახლეში დადგენილი და განსაზღვრული ადგილი ეკავა. მაგალითად: ულამაზესი „ა“ – ცისფერი ფრთებით პირდაპირ სასახლის ოქროს ხაზზე ცხოვრობდა, მწვანე ბაფთიანი „ბ“-ს ფანჯარა ხაზზე კი გამოდიოდა, მაგრამ სულ ცოტა ზემოთაც იჭრებოდა. ვერცხლისფერფრთებიანი „გ“-ს ხაზზე თავი ჰქონდა ამოყოფილი, ტანი კი სულ ცოტა ქვემოთ ჩამოეცოცებინა. ბრილიანტისფეხება „დ“-ც „გ“-ს ბაძავდა. და ასე შემდეგ. 33 -ივე ასოს საკუთარი გარეგნობა  და თვისება მივანიჭეთ, ხასიათიც მოვუგონეთ და სასახლეში საცხოვრებელი ადგილიც განვუსაზღვრეთ. განმტკიცებისთვის, ისიც კი დავამატეთ, რომ თითოეული ასო-ბგერა, საკუთარ სარეცხსაც თოკზე ზუსტად ისე ფენდა, როგორც თავად ცხოვრობდნენ, როგორი წესიც ჰქონდათ.

ამ სახლის დახატვა დიდ ფორმატზეც შეიძლება და PowerPoint-ის დახმარებითაც აწყობა. მე აქ ამ უკანასკნელ ვარიანტს შემოგთავაზებთ, რომელიც თქვენი ფანტაზიით და სურვილით შეგიძლიათ შეცვალოთ. ასოების ცალკე ბარათებზე დახატვა და შემდეგ მიმაგრება ბევრად უფრო კარგია, რადგან შემდეგ გაკვეთილებზე პატარებს სთხოვთ, თითოეულ ასოს სასახლეში საკუთარი ოთახი აპოვნინონ. სიტყვების აწყობით, ხაზზე განლაგებით – მომდევნო დღეებში და წლის ბოლომდეც შეეძლებათ, რომ ივარჯიშონ.  სასვენი ნიშნები ჩვენ მცველებად წარმოვიდგინეთ და სასახლის სახურავზე დავაბინავეთ. იმისთვის, რომ სიტყვა არ დაიშალოს, რომელიმე ასო არ გაფრინდეს – მძიმე ან წერტილი საუკეთესო გამოსავალია, თუმცა ზოგიერთი მცველი ისეთია სიტყვის წაკითხვაშიც რომ დაგეხმარებათ.  შესაძლებელია სასახლეში ან სარეცხის თოკზე ყველა ასო არ მოათავსოთ და შემდეგ სწავლების პროცესში ბავშვებს გამოაცნობინოთ.

ამ ასაკში და შემდეგაც პატარებს უჭირთ „წ“-სა და „შ“-ს, „ძ“-ს და „ხ“-ს გარჩევა, აღნიშნული რესურსი ამ კუთხითაც დაეხმარებათ, შეგიძლიათ ამ ასოებზეც ცალკე ამბავი მოიგონოთ, ტყუპები უწოდოთ, ოღონდ ძალიან განსხვავებული ხასიათებით. „შ“ – სასახლის ყველაზე ლამაზ ოთახში ცხოვრობდა, ის ყოველთვის მზეს და შაშვებს გასცექროდა, ხოლო „წ“-ს საყვარელი საქმიანობა ღრუბლებისა და წეროების ცქერა იყო და ასე შემდეგ. მასწავლებლისა და ბავშვების ფანტაზიას შეუძლია დაუსრულებელი და საოცარი ამბები მოიფიქროს, რაც ძალიან დაეხმარებათ იმ რთული, მომაბეზრებელი და რუტინული სავარჯიშოების შესარულებაში – ასე ძალიან რომ უჭირთ ბავშვებს.

ამბავი რომ მოვყევი, ნინოს კლასში და ამავდროულად სასახლეც წარვადგინე, შეიძლება ითქვას, ყველაზე საუკეთესო და ამაღელვებელი გაკვეთილი გამოვიდა. ამის შემდეგ ჩემ მიერ წარდგენილი სასახლის სუფთა შაბლონები დავურიგე (შაბლონს აქაც დავურთავ), და ბავშვებმა თავად სცადეს ასოების ოთახებში და ფანჯარებში განლაგება. მთელი წელი ვუბრუნდებოდით სასახლეს და მთელი წელი სულ ახალ-ახალ ამბებს ვიგონებდით, იმის მიხედვით, რა გვჭირდებოდა და წერა-კითხვის სწავლების პროცესში რა პრობლემას წავაწყდებოდით. მეორე კლასში დაბრუნებულმა ბავშვებმა პირველი, რაც მოიკითხეს ჩვენი სასახლე იყო. მეორე კლასში უარი ვთქვით მეორე კლასის ბადეზე და პირდაპირ ცალხაზიან რვეულებში გავაგრძელეთ მუშაობა, რაც საერთოდ არ გასჭირვებიათ, პირიქით მათ უკვე კარგად იცოდნენ ჩვენი ასოები სად ცხოვრობდნენ და როგორ გამოიყურებოდნენ. ასოებით სიტყვების შედგენა კი უკვე ცალკე ამბავია და ამასაც როდისმე მოგიყვებით.

კლასში სარეცხის თოკიც გავჭიმეთ და ზედ ყოველთვის გვქონდა ასო-ბგერები გასაშრობად გამოკიდული. ზუსტად იმ წესით, როგორც ისინი სასახლეში ცხოვრობენ.

ნინო ძალიან ხალისით ჩაერთო აქტივობაში, ჩვენ ხომ მის უსაყვარლეს საქმეს: ამბების მოგონებას შევუდექით. სტრესი და დაძაბულობა ნელ-ნელა გაქრა, და საბოლოოდ ის შედეგი მივიღეთ, რომ ახლა ნინო ძალიან კარგად წერს და ყოველთვის ვეუბნები, რომ მისგან ძალიან კარგი მწერალი დადგება. თუ უკვე არ არის.

მოკლედ, რაღაცნაირად უნდა დავძლიოთ „დედინაცვლობა“ და ჩვენი მოსწავლეებისთვის ისეთ ადამიანად ვიქცეთ, ვისაც ყველაზე მეტად შესტკივა გული და განიცდის მათ პრობლემებს. ვინც მოქმედებს არა გაქვავებულ წეს-ჩვეულებებით, არამედ საკუთარი გულის კარნახით, უნდა ვენდოთ ჩვენს მასწავლებლურ ინტუიციას, ის ყოველთვის ამართლებს.

როგორ შეიძლება გავხადოთ ერთი ჩვეულებრივი გაკვეთილი საინტერესო და დასამახოვრებელი? რა ხერხით მივაწოდოთ მოსწავლეებს ახალი მასალა ისე, რომ თითოეული მათგანის ყურადღება მივიპყროთ, თითოეული მათგანი ჩავრთოთ საგაკვეთილო პროცესში? ალბათ ბევრ ჩვენგანს უფიქრია ამაზე და სამუშაო პრაქტიკასაც მივუხვედრებივართ, რომ თვალსაჩინოებები სასწავლო პროცესს სულ სხვანაირად ნაყოფიერს ხდის. ყველა მოსწავლე, განურჩევლად ასაკისა თუ სასწავლო დისციპლინისა, ინტერესით ერთვება იმ გაკვეთილში, რომელზეც უხვადაა გამოყენებული საგანმანათლებლო რესურსები.

შემოგთავაზებთ ვიდეოინსტრუქციას, რომელიც ერთი მოსასმენი თვალსაჩინოების შექმნაში დაგეხმარებათ, გაგიმარტივებთ და, იმავდროულად, გაგიმრავალფეროვნებთ გაკვეთილს.

რა უნდა იცოდეს მასწავლებელმა იმისთვის, რომ მუსიკალური პოპური შექმნას? უპირველეს ყოვლისა, სასურველი მუსიკის მოძიება და გადმოწერა, მერე კი – კოლაჟის აწყობა. გთავაზობთ ინსტრუქციას აუდიოვიდეომასალის მსოფლიოში ერთ-ერთი უდიდესი ბანკიდან – პორტალ youtube-იდან – სიმღერის/ვიდეოს ჩამოსატვირთავად:

მას შემდეგ, რაც სასურველ სიმღერას ჩამოტვირთავთ, შეგიძლიათ, გადახვიდეთ კოლაჟის აწყობაზე, ანუ პოპურის შექმნაზე, რაშიც შემდეგი ინსტრუქცია დაგეხმარებათ:

ამ ინსტრუქციების გამოყენებით ბუნებისმეტყველების გაკვეთილისთვის შევქმენი საგანმანათლებლო ხმოვანი რესურსი, რომელიც ეხებოდა წელიწადის დროებს:

ვფიქრობ, ზემოთ მოყვანილი ინსტრუქციები ბევრი საინტერესო საგანმანათლებლო რესურსის შექმნაში დაგეხმარებათ.

ბევრს ვსაუბრობთ და ვწერთ, როგორი უნდა იყოს გაკვეთილი, როგორ ჩავატაროთ ის სრულფასოვნად სამივე ფაზის გათვალისწინებით, როგორ ავუხსნათ, რა შედეგზე უნდა გავიდეთ გაკვეთილის ბოლოს… ამ დროს მოსწავლე ზის და სხვა რაღაცაზე ფიქრობს. მოსწავლეებისთვის ხშირად გაკვეთილი სკოლის კედლებში ზარით არ იწყება, არა, უფრო შორს და უფრო მძაფრად ირეკება, იქ, სულში და ჩვენ კი იმის ნაცვლად, რომ ამაზე დავფიქრდეთ, მივყვებით გაკვეთილის სცენარს. ან სხვა რა გზა გვაქვს. ცხოვრება თავისი სცენებით, სინამდვილითა და გამოგონილით, არის ლიტერატურა და რა გვაქვს საპრეტენზიო. შეფარვით, მხატვრულად, სიმბოლოებით, ალუზიებით და გვავიწყდება ცხოვრების რეალური სცენა, არანაკლებ მდიდარი ტექსტებითა და პასუხგაუცემელი კითხვებით, ან თუნდაც, პირიქით – გაკვეთილზე გამოტანილი დასკვნები არ ჰგავს ცხოვრებისას, ის უფრო და უფრო მკაცრია, უმკაცრესია, დაუნდობელია… ასცდა ცხოვრება და ლიტერატურა ერთმანეთს, ცხოვრების ესთეტიკური ხედვა გაყინულია, მშრალია, ცივია, ლიტერატურაში კი ცეცხლი ანთია და ცხოვრებისეული სცენების გულქვაობა მხატვრული სამყაროს უსუსურობაზე მიანიშნებს მოსწავლეებს. არ უკითხავთ თქვენთვის, აქ კი წერია, მაგრამ აბა, ცხოვრებაში მიჩვენეთ მსგავსი მაგალითიო, კარგს, აღმატებულს ვგულისხმობ. დამერწმუნეთ, ბავშვები უფრო დიდ დროს უთმობენ ცხოვრების სცენაზე ნანახ გაკვეთილებს, რადგან ნანახი, მოსმენილი, საკუთარი თვალით აღქმული, უფრო ღრმა შინაარსის მატარებელია მათთვის, გაკვეთილი სხვა ფიქრის ადგილად გადაიქცევა. ფიქრობს იმაზე, რაც მას აწუხებს და არა იმაზე, რასაც ჩვენ ვუყვებით.

და ყველაზე მნიშვნელოვანი, ისინი, უმეტესწილად, სანამ ჩვენ გაკვეთილზე ვასწავლით, ცხოვრების დიდი სცენიდან სწავლობენ, როგორ არ უყვარდეთ, როგორ არ დაინდონ, როგორ არ აპატიონ, როგორ არ მიაქციონ ყურადღება სხვის ტკივილსა და ცრემლებს. რა გავაკეთოთ, როგორ დავარწმუნოთ, რომ მწერლებმა მათ კითხვებსაც გასცეს პასუხი… რომ ყველა კითხვაზე პასუხი ლიტერატურაშია. სანამ უშუალოდ სათქმელზე გადავალ, ერთ ამბავს გავიხსენებ სტუდენტური პრაქტიკიდან. მაშინ მეათე კლასში ნიკო ლორთქიფანიძის „თავსაფრიან დედაკაცს“ ასწავლიდნენ. გაკვეთილს ვხსნიდი და უცებ ერთი ყმაწვილი, რომლის სახელი და გვარი არასდროს დამავიწყდება, სწრაფი ნაბიჯით გაკვეთილიდან გავიდა. ვიფიქრე, ალბათ, რაღაც მნიშვნელოვანია… მაგრამ გაკვეთილის შეფასებისას, ქალბატონმა, რომელიც პრაქტიკას ხელმძღვანელობდა, მითხრა, რომ ის ყმაწვილი ჩემ გამო გავიდა. გავიკვირვე, რადგან ამის არანაირი მიზეზი არ მიმიცია. მასწავლებელი ასეთ ამბავს მომიყვა: ამ ბიჭს მამა არ ჰყავს. დედა კი დიდი ხანი არაა, რაც გათხოვდა. ნათესავებმა ის მოიკვეთეს, ბიჭი დეპრესიიდან ძლივს გამოვიდა… თქვენ კი ეს რა გააკეთეთ. თითქმის „დაადასტურეთ“, რომ ქართველი ქვრივი ქალი თავსაფრიან დედაკაცსა და ოთარაანთ ქვრივს უნდა ჰგავდეს. ნუ იქნებით ასეთი რადიკალური, ცხოვრება სხვანაირადაა მოწყობილი, ზოგჯერ ლიტერატურაზე მეტად გვაფიქრებს. მე გპირდებით, რომ ხვალ ბიჭი გაკვეთილზე შემოვა, ოღონდ იცოდეთ, თქვენი მტკიცებითი ტონი შეიცვლება და არა მარტო მას, მთელ კლასს უნდა მისცეთ სხვაგვარად ფიქრის უფლება.

გული მეტკინა, ვიტირე კიდეც, მაგრამ ყველაზე მთავარი იყო, რა მექნა ხვალ. ვის არ ვკითხე, მაგრამ ისეთი არგუმენტი, რომელიც ყველასთვის არანაკლებ მყარი იქნებოდა, ვიდრე ნიკო ლორთქიფანიძისა და ილია ჭავჭავაძის იყო, სად უნდა მეპოვა. ნუთუ „ბიბლიაში“ არ იქნება, გამახსენდა, რომ იქ ეწერა, აქვს თუ არა ქვრივს ახალი ოჯახის შექმნის უფლება და დავიწყე კითხვა, რათა სწრაფად მეპოვა ის მონაკვეთი. ვიპოვე და გაკვეთილი, რომელსაც „შეპირებული“ მოსწავლე ნამდვილად ესწრებოდა, ასე დავიწყე: გუშინ ვერ მოვასწარი მეთქვა, როგორია თვით უფლის დამოკიდებულება ქვრივის ხელახალი ქორწინების თაობაზე… არგუმენტმა მთელი კლასი მიახვედრა, რომ ყმაწვილის დედა „დამნაშავე“ არ ყოფილა… ყველას თვალები შეიცვალა, მათაც იპოვეს გზა, როგორ არ უნდა გაკვირვებოდათ, რომ მისი დედა… პრაქტიკის ხელმძღვანელმა კი მითხრა: თქვენგან კარგი მასწავლებელი გამოვა.

რატომ ვყვები ამ ყველაფერს, სანამ გალაკტიონის „სილაჟვარდე ანუ ვარდი სილაში“ უნდა შემოგთავაზოთ?!

კიდევ ერთხელ გავიმეორო, რომ ცხოვრების სცენა სრულიად სხვაგვარია, მას სხვა გამოწვევები ახლავს, მაგრამ, ფაქტია, რომ ლიტერატურა ყველა სცენისთვის არგუმენტების, უტყუარი არგუმენტების სალაროა. მთავარია, მისი და ცხოვრების სცენები ერთმანეთთან დავაკავშიროთ და პასუხების ძიებისას მარტოსულები კი არ გავხდეთ, არამედ შევძლოთ თუნდაც გალაკტიონის მსგავსად ლამაზი მეძავი ქალის ცრემლმა შთაგონება გაგვიღვიძოს. ვისწავლოთ, დიახ, ლიტერატურის გაკვეთილებზე, რომ ჩვენი შინაგანი ემოცია, სულში დარეკილი ზარი, ყველაზე ძლიერია და დავიმახსოვროთ უმთავრესი, ყველა ზარი საბოლოოდ სიყვარულის გასაღვივებლად, სიყვარულის განსამტკიცებლად… სიყვარულისთვის ირეკება.

კეთებით სწავლება თანამედროვე საგანმანათლებლო მიდგომების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მოდელია. საგნობრივ თუ ინტეგრირებულ პროექტებზე მუშაობის პროცესში მოსწავლეებს მყისიერად ეძლევათ ახლად შეძენილი ცოდნისა და უნარების გამოყენების შესაძლებლობა, რაც სიღრმისეული სწავლების მნიშვნელოვან ასპექტს წარმოადგენს. ამას გარდა, პროექტი შემაჯამებელი დავალების ერთ-ერთ ფორმასაც წარმოადგენს. დღეს მინდა გაგიზიაროთ დისტანციური სწავლების პროცესში განხორციელებული ერთ-ერთი ვრცელი პროექტი, რომელიც მე და ჩემს კოლეგებს სასწავლო საფეხურის შესაბამისი არაერთი უნარის განმტკიცებასა და მოსწავლეთა შეფასებაში დაგვეხმარა.

წიგნიერების უნარების ამაღლება დაწყებითი საფეხურის ერთ-ერთ მთავარ გამოწვევას წარმოადგენს. ამას გარდა, ქართულ ენასა და ლიტერატურას, როგორც სასწავლო დისციპლინას, მიზნად აქვს დასახული ტექსტის გააზრების, რედაქტირების, გაშინაარსების და ტექსტზე მუშაობასთან დაკავშირებული სხვა მსგავსი უნარების სათანადოდ განვითარება, ლექსიკური მარაგის გამდიდრება, ენობრივ-გრამატიკული ცოდნის მიზნობრივად გამოყენება და ა.შ.

წინა სასწავლო წელი დისტანციურ სასწავლო რეჟიმში დავასრულეთ. იქიდან გამომდინარე, რომ შემაჯამებელი დავალება არსებული სიტუაციისთვის უნდა მოგვერგო და თან მიღწეული შედეგების რაც შეიძლება ცხადად დანახვა შეგვძლებოდა, ჩვეული სასწავლო აქტივობებისგან განსხვავებული ფორმის მოფიქრება დაგვჭირდა. აღნიშნულ საკითხზე მსჯელობას საგნობრივი კათედრის არაერთი შეხვედრა დავუთმეთ და საბოლოოდ დისტანციური შემაჯამებელი პროექტის იდეაც დაიბადა. აქვე მინდა აღვნიშნო, რომ ეს დავალება კარგად აჩვენებს მოსწავლეთა სასწავლო უნარების ფლობის დონეს, თუმცა არ მოიცავს ფაქტობრივი ცოდნის შემოწმების ფაზას.

ყველაფერი კი იქიდან დაიწყო, რომ ჩემმა კოლეგამ აღმოაჩინა ელექტრონული ბიბლიოთეკა (https://www.storyjumper.com/), სადაც მზა წიგნების წაკითხვის გარდა, ახალი „გამოცემის“ შექმნაც შეიძლებოდა. გადავწყვიტეთ, წლის შემაჯამებელი პროექტის ფარგლებში კლასის ელექტრონული ბიბლიოთეკა შეგვექმნა. მოსწავლეს, ტექსტის წიგნის ფურცლებზე გადანაწილების გარდა, შეეძლო ნაშრომის დიზაინზეც ეზრუნა (შრიფტის ზომის და ფერის შერჩევა, ყდის და წიგნის გვერდების გაფორმება სასურველი ფონით, თემატური ფოტოებით ან ბაზაში არსებული/მის მიერ შექმნილი პერსონაჟებით და სხვ.). საიტზე მასწავლებლებიც და კლასებიც თავისუფლად დავარეგისტრირეთ. მასწავლებელს შეეძლო თავისი მოსწავლეების მიერ შექმნილი კრებულების წაკითხვა და კომენტარის დატოვება. რადგან საქმე ტექნიკასთან გვქონდა, პროექტში კომპიუტერული აზროვნების მასწავლებელიც ჩავრთეთ, რათა მოსწავლეებს პროგრამული საკითხები (ტექსტის აკრეფა, წიგნის დიზაინზე მუშაობა) აღნიშნული საგნის კონტექსტში შეესწავლათ. ზემოაღნიშნული დავალება დაწყებით საფეხურზე გამოვიყენეთ, თუმცა ვფიქრობ, რომ მისი განხორციელება საბაზო საფეხურზეც შესაძლებელია.

საბოლოო პროდუქტის დახმარებით უნდა შეგვეფასებინა, რა დონეზე აქვს თითოეულ მოსწავლეს განვითარებული წაკითხულის გააზრების, ტექსტის დამუშავების (მოკლე შინაარსის თანმიმდევრულად, ენობრივ-გრამატიკული ნორმების დაცვით ჩაწერა, ტექსტის ლექსიკური თვალსაზრისით გამართვა და სხვ.), შემოქმედებითი წერის, საკუთარი ნამუშევრის რედაქტირების/ტექნიკურად გამართვის, პრეზენტაციისა და რეფლექსიის უნარ-ჩვევები.

პროექტული სწავლების მიმართულება დიფერენცირებული სწავლების პრინციპებს უნდა ითვალისწინებდეს და არჩევანის საშუალებასაც იძლეოდეს. ამიტომ შევქმენით დავალების სამი ვარიანტი – „მწერალი“ (მოსწავლე თავად ქმნის ტექსტს და აქცევს წიგნად), „რედაქტორი“ (მოსწავლე მოცულობით ტექსტს არედაქტირებს/აშინაარსებს და თემატურად აფორმებს) და „ტექსტის ამწყობი“ (მოსწავლე დარედაქტირებულ ტექსტს გარკვეული კრიტერიუმების გათვალისწინებით ანაწილებს წიგნის ფურცლებზე და თემატურად აფორმებს). თითოეული მიმართულებას შეფასების რუბრიკები მივუსადაგეთ და კლასებში განვიხილეთ. მოსწავლეებმა ,,Google Forms”-ის დახმარებით სასურველი ვარიანტი შეარჩიეს. შემდეგ კათედრაზე შევაჯამეთ, რა ტიპის/რაოდენობის რესურსის მომზადება იყო საჭირო და ერთობლივი ძალებით საჭირო მასალები შევაგროვეთ. მოსწავლეებს არჩევანის საშუალება სასწავლო რესურსების (ტექსტები, თემები) დარიგების დროსაც მიეცათ. მოსამზადებელი პერიოდის დასასრულ შევადგინეთ პროექტზე მუშაობის კალენდარი, სადაც ჩანიშნული იყო შუალედური შეხვედრები მასწავლებლებთან პირველადი ნამუშევრების გაცნობისა და უკუკავშირის მიწოდების მიზნით.

აქვე შეგიძლიათ გაეცნოთ პროექტული დავალების ერთ-ერთ ვარიანტთან დაკავშირებულ „რჩევების ბუკლეტს“ (ვრცელი, ნაბიჯებად გაწერილი დეტალური ინსტრუქცია), რომელიც  „მწერლების“ ჯგუფისთვის შევადგინე.

არსებული სიტუაციის გათვალისწინებით, ზემოაღნიშნული დავალებაზე მოსწავლეებმა ინდივიდუალურად იმუშავეს, თუმცა მისი ჯგუფში შესრულებაც შესაძლებელია. პროექტის მთავარი მიზანია, მოსწავლეებმა მიზნობრივად გამოიყენონ თავიანთი ცოდნა და უნარები, შეძლონ მასწავლებლის მიერ მიწოდებული რესურსის სწორად დამუშავება/გამოყენება და ხარისხიანი სასწავლო პროდუქტის შექმნა. მოსწავლეთა მეტად მოტივირების მიზნით, შესაძლებელია მათი ნამუშევრების სასკოლო რესურსად ქცევაც. დავალების შეფასების შემდეგ, შეგვიძლია წიგნები საჭიროებისამებრ დავარედაქტიროთ და შევქმნათ ან ახალი „გამოცემებით“ შევავსოთ სკოლის ონლაინბიბლიოთეკა.

ყოველ ღამე ამ რიტუალით ვიბრუნებ ძილს, მეორედ თუ მესამედ გამოღვიძებული: ვდგები, ცალ-ცალკე ოთახებში გაფანტულ ბავშვებს ჩამოვუვლი, მათ სუნთქვას მივაყურადებ და „ექსკურსიიდან“ ჩაწყნარებული ვბრუნდები.

უცხოვარ დროში. უცხოვარი დრო – დემეს საშინაო დავალების რვეულში თითქოს ბუნებრივად გაჩენილმა კორექტურამ კიდევ ერთხელ დამაფიქრა იმაზე, რაც ამ დრომდე გამოვიარეთ 2020-ში. ამდენი ემოციისა და ინფორმაციის გატარებამ გულსა და გონებაში ბევრჯერ სიკვდილი და იძულებით გაცოცხლება გვაიძულა. გაცოცხლებულებმა თავი კი მოვიყოჩაღეთ, მაგრამ იმასაც მივხვდით, რომ ძველ ტყავს ვერ დავიბრუნებდით. თავიდან ვიჩემებდით, ადამიანის სიცოცხლის ასე მოსხეპით გაქრობას ვერ შევეგუებითო, მაგრამ ეს მტკიცებაც იოლად ჩაგვეფშვნა ხელებში.

უცხოვარ დროში გვეგონა, რომ საგზალი მოვიმარაგეთ – პროდუქტები, ფული და მოჩვენებითი სიმშვიდე, მაგრამ სიზმრებში გამოირიყა შიში და ღამის საათები გაუთენებელ საუკუნეებად გვექცა.

უხსოვარ დროში კი, როცა ცხოვრება ჯერ კიდევ იყო და ღამის სიმშვიდეს შიგადაშიგ გაფხიზლებულ-გაფაციცებული ძაღლების ყეფა არღვევდა, ჩათბუნებულ ძილში მხოლოდ ის ფიქრი მიმყვებოდა, რომ ბაბუაჩემისთვის სანადიროდ წაყვანა მეთხოვა და დამეთანხმებინა. სხვა ბაბუებს შვილიშვილები არ დაჰყავდათ სანადიროდ, დილის ცვარში და მზის სხივით გაუპობელ დილაბნელში ბავშვების ფეხზე წამოგდებას არ რისკავდნენ. ალბათ არც უნდოდათ ათასკითხვიანი არსების ჩაჩხერა მაშინ, როცა სიჩუმე უპირობო მოკავშირეა და ყოველი ჩქამი – გამსხლტარი ნადირი. „ფხიზლად უნდა ვიყო! არ უნდა ჩამეძინოს!“ ვბორგავდი ლოგინში, თბილი საბნიდან ხელს ვყოფდი, ღრმად რომ არ ჩამძინებოდა, ერთი სიზმრისგან თავდაღწეული ჭერს – ჭერის სიბნელეში წარმოსახულ წერტილს – თვალს ვუსწორებდი, მჯეროდა, ის ფხიზელს დამტოვებდა, თვალიდან შუქს არ ამომაცლიდა… ხმაურზე მეღვიძებოდა. საბნით შემოსაზღვრულ ტერიტორიაზე ზამთარს ვერ შემოეღწია, ვერც სიცივეს. ქვედა სართულიდან ბაბუას ხმამაღალი საუბარი და კმაყოფილი შეძახილები მატყობინებდა, რომ მას ველზე გასვლაც მოესწრო და დაბრუნებაც. თვალების ფშვნეტით და ფეხათრევით ჩავიზლაზნებოდი კიბეზე, გამწყრალი და საყვედურნარევი მზერით ჩამოვუდგებოდი წინ და მათი ღიმილის პასუხად პირს მოვმუწავდი. „რატომ არ გამაღვიძე! ხომ უნდა გაგეღვიძებინე?!“ რძიან ჩაის უგემურად მოვწრუპავდი და ფანჯარაში გავიხედებოდი უადგილო სიჩუმის მოსაგერიებლად.

– არ გეწყინოს, რონჩო, – მეტყოდა ბაბუა და თავზე ხელს გადამისვამდა, – თბილად გეძინა, თოთო ლეკვივით, ცოდვის კითხვა იქნებოდა შენი გაღვიძება…

– არააა! ხომ შემპირდი!

– ხო, შეგპირდი, მაგრამ გინდა ერთ რამეს გეტყვი?.. შენ რომ მამა და ბაბუა გახდები, თუ გინდა მერე გადამიხადე სამაგიერო.

– როგორ?

– შენი შვილები და შვილიშვილები რომ თბილ ლოგინში იწვებიან, დილით ადრე რომ ექნებათ ასადგომი და შეგეხვეწებიან ძილის წინ, შვიდზე, არა, შვიდის ნახევარზე გამომაღვიძეო, ადექი დილით მაგ დროს, თავთან მიუჯექი და უყურე, რა ლამაზი და მშვიდია ბავშვის ძილი…

…ყოველთვის არა, მაგრამ ხშირად იგვიანებენ ჩემი შვილები ონლაინ გაკვეთილებზე. უცხოვარ დროში – ათასი ყოფითი ვალდებულებისგან გამოღვიძებული – უთენია ჩამოვდგები ხოლმე მათ საწოლებთან, თვალს მივაშტერებ და სანამ წუთები არ დააკლდება გაკვეთილებზე შესვლას, ვუყურებ ბავშვის ძილს დახარბებული. ვუყურებ და ბაბუაჩემის სიტყვები მიფეთქავს ყურში.

სახლში ყოფნა უცებ ისეთი გაუსაძლისი გახდა, რომ სასწრაფოდ  მოვემზადე და გარეთ გავედი. საქმე არაფერი მქონდა, ყველაფერმა ახლა კომპიუტერში გადაინაცვლა და დასაქმებულებიც სწორედ  იქ ვართ- ვირტუალურ სამყაროში.  თუმცა, ახლა უბრალოდ გარეთ გასვლა მჭირდებოდა და სადმე  თუნდაც, სრულიად უმიზნოდ წასვლა. აი, ისე არსად, რომ არ გეჩქარება, მიდიხარ, ხალხს ათვალიერებ და არაფერზე ფიქრობ.

ავტობუსი ცარიელი იყო, მყუდროდ მოვიკალათე და საკუთარ თავს მივაყურადე,  ხომ სწორად ვსუნთქავდი თვალებამდე აწეულ პირბადეში. ნელ-ნელა ხალხიც შემოემატა და ჩემი ყურადღება ერთმა ახალგაზრდამ მიიპყრო, რომელსაც  პირბადიდან ცხვირი ამოეჩარა და ხალხის შენიშვნებს, ჩაყავი ბიჭო ცხვირიო, არაფრად აგდებდა. მერე თითქოს კიდევ უფრო ჯიბრით ავტობუსის ფანჯრის მინაზე ერთი მეორეს მიყოლებით თითების მიჭყლეტა დაიწყო.

-ჰმ, ანაბეჭდებს ტოვებს თავის ჭკუით, გამიელვა თავში და მაშინვე ვიფიქრე, რომ ტყუილად სულაც არ გამოვსულვარ, რადგან ახალი სტატიის თემა ვიპოვე.

არა, ეს ბიჭი ახალს კი არაფერს აკეთბდა, ჩვ.წ.აღ. 221-206 წლის ცინის დინასტიის  ჩინურ ჩანაწერებშიც   თითის ანაბეჭდების დატოვების და გამომჟღავნების ტექნიკაა აღწერილი. მათი მეშვეობით ყაჩაღებს ებრძოდნენ.

მე-14-ე საუკუნის ირანულ ჩანაწერებით კი  თითის ანაბეჭდების მიხედვით ადამიანების ამოცნობას ისწავლით.

1685 წელს დანიელმა ანატომიის სპეციალისტმა ბიდლომ  თავის წიგნში აღწერა ადამიანის თითის ანაბეჭდის უნიკალურობა.

ასეთ ჩანაწერებს ბლომად იპოვნით და რა გასაკვირია, რომ ფარული თითის ანაბეჭდის გამოვლინებით კრიმინალური ქიმია ადრევე დაინტერესდა. ფარული ანაბეჭდი მინაზე, მეტალის  და სხვა პრიალა ზედაპირზე შეიძლება გამოვლინდეს  მათზე მკვეთრი ფერის მქონე წმინდა ფხვნილის მობნევით. თუმცა ფარული ანაბეჭდი ქაღალდზე და მსგავს მასალაზე ამავე მეთოდით ძნელად ან საერთოდ ვერ გამჟღავნდება.

იოდის ორთქლის გამოყენება ერთ-ერთი პირველი მეთოდი იყო ქაღალდის ზედაპირზე ფარული თითის ანაბეჭდის გამოვლენისთვის. ქაღალდი იოდის რამდენიმე კრისტალთან ერთად  უნდა მოთავსდეს კამერაში.  იოდი გაცხელებისას განიცდის სუბლიმაციას და იისფერი ორთქლი წარმოიქმნება. მისით დაიფარება მასალა და ანაბეჭდი გამოჩნდება. საქმე იმაშია, რომ იოდი კონდენსირდება მყარ ნივთიერებად და არჩევითად  ეკვრის ცხიმის ნაკვალევს, რომელიც ანაბეჭდშია და მათ ღია ნარინჯისფერ ლაქებად გამოავლენს.  ფაქტიურად, იოდი მოქმედებს, როგორც  ანაბეჭდის მარკერი. იოდის აორთქლება კონცეპტუალურად ფხვნილის მიმობნევის მსგავსია, რადგან იოდის ორთქლში შემავალი ნაწილაკები, ძალიან წვრილი ფხვნილის მსგავსად მოქმედებენ. იოდის ორთქლი დღესაც გამოიყენება. მისით  აღმოჩენილი თითის ანაბეჭდები თანდათან გაქრება. ამიტომ, გაქრობამდე უნდა სურათი გადაუღოთ ან სახამებლის 1%-იანი წყალხსნარით დაამუშავოთ. ანაბეჭდი ლურჯად შეიფერება, რომელიც მას მყარად დააფიქსირებს.

მეორე მეთოდი, რომელიც ძველი დროიდან გამოიყენებოდა ქაღალდზე ან მის მსგავს მასალაზე ფარული თითის ანაბეჭდების გამოსავლენად, იყო ვერცხლის ნიტრატი. ნიმუშზე ასხურებდნენ ან ფუნჯით დაატანდნენ ვერცხლის ნიტრატის 3%-იან ხსნარს. რეაგენტი  ურთიერთქმედებდა ანაბეჭდში არსებულ მარილთან და  ვერცხლის ქლორიდის სახით თეთრი ნაფიფქი წარმოიქმნებოდა.

NaCl+AgNO₃=AgCl+NaNO₃

ზოგჯერ ნიმუშს გამოხდილი წყლით გადარეცხავდნენ, რომ ჭარბი ნიტრატი მოეცილებინათ და შემდეგ მზის შუქით ან  ულტრაიისფერი ლამფით გააშუქებდნენ. ულტრაიისფერი გამოსხივების შემდეგ ანაბეჭდის ადგილი მოშავო გახდება. ეს მეთოდი იოდთან შედარებით უფრო იშვიათად გამოიყენება, რადგან ვერცხლის ნიტრატი უფრო ძვირი და სახიფათოა.

თითის ანაბეჭდის გამოვლენის კიდევ ერთი მეთოდი ეფუძნება იმ ფაქტს, რომ თითების კვალში რჩება ამინომჟავების ნარჩენები. ნინჰიდრინი (ტრიკეტოჰიდრიდენ ჰიდრატი C₉H₆O₄) რეაგირებს ამინომჟავებთან და წარმოქმნის მუქ ლურჯ ან მოლურჯო-ალისფერ საღებავს, რომელსაც რუჰემანის მეწამული ეწოდება. ნიმუშს ასხურებენ 0,5% ან 1%-იან  ნინჰიდრინის სპირტხსნარს (აცეტონშიც შეიძლება გაიხსნას). ოთახის ტემპერატურაზე ანაბეჭდზე  ფერის ცვლილება ნელა გამჟღავნდება და სრული გამოვლინებისთვის ერთი ან ორი საათი დასჭირდება. თუ ნიმუშს გავაცხელებთ, პროცესიც დაჩქარდება.

ამ სამი მეთოდიდან პრაქტიკაში პირველად ყოველთვის იოდს იყენებენ, შემდეგ ნინჰიდრინის ტესტს და ბოლოს ვერცხლის ნიტრატს. ვერცხლის ნიტრატის  ბოლოს გამოყენებას ის მნიშვნელობაც აქვს, რომ ის ნიმუშიდან გამორეცხავს ცხიმის და ამინომჟავების ნარჩენებს. შესაბამისად, თუ მან ანაბეჭდი ვერ გაამჟღავნა, იოდს და ნინჰიდრინსაც უკვე აზრი აღარ ექნება.

ჩვენ სამივე მეთოდს შედარებით მარტივი ფორმით გავაკეთებთ, რადგან არ ვართ პროფესიონალი კრიმინალისტები.

რა გვჭირდება:

1. ხელთათმანები; სათვალეები და ხალათი; 2. სპირტქურა; 3. შტატივი და მისი სადგამი; 4. დიდი ზომის ქიმიური ჭიქა და მისივე ზომის საათის მინა, რომ ზედ დავაფაროთ; 5. გამადიდებელი შუშა ნიმუშის დასათვალიერებლად; 6.  აზბესტის საფარი და პატარა ბოთლი პულვერიზატორით (სამი ცალი); 7. სამი ნიმუში თითის ანაბეჭდით ქაღალდზე; 8. იოდის კრისტალები (1გრამი); 9. სახამებლის ხსნარი (1გრამი გახსნილი 25მლ წყალში); 10. ვერცხლის ნიტრატის ხსნარი (0.3გ ვერცხლის ნიტრატი გახსენით 10მლ გამოხდილ წყალში); 11. ნინჰიდრინის ხსნარი (0.1გ ნინჰიდრინი გახსენით 10მლ 95%-იან ეთანოლში);

გაფრთხილება: თითოეულ რეაქტივთან იყავით ფრთხილად, ასევე სპირტქურის ალი ფრთხილად გამოიყენეთ. თუ იოდის ორთქლი მოგხვდათ ტანსაცმელზე, ნატრიუმის თიოფულფატის ხსნარით შეგიძლიათ მისი ლაქების მოცილება. იოდის ორთქლი მომწამლავია და იწვევს ლორწოვანი გარსის გაღიზიანებას.  ამიტომ, ყველა ტესტი ამწოვ კარადაში ან ღია ფანჯარაში უნდა ჩატარდეს. ვერცხლის ნიტრატის ხსნარი იწვევს ტანსაცმლის და კანის დალაქავებას. კანში ლაქა ერთ კვირამდეც შეიძლება დარჩეს. ნინჰიდრინიც ასევე ტოქსიკურია.

ექსპერიმენტის მსვლელობა-იოდის კრისტალები.

შტატივის სადგამზე მოათავსეთ  ქიმიური ჭიქა, ისე, რომ მის ქვემოთ სპირტქურის დადგმა შეიძლებოდეს.

ჭიქის ფსკერზე მოათავსეთ იოდის რამდენიმე კრისტალი.

ქაღალდი, რომელზეც თითის ანაბეჭდია, ანუ ჩვენი ნიმუში, მავთულით ისე ჩაკიდეთ ჭიქაში, რომ ფსკერს არ შეეხოს. ჭიქას დაახურეთ საათის მინა ან პეტრის ჯამი, რათა არ მოხდეს იოდის ორთქლის ამოფრქვევა.

ნიმუშს დააკვირდით 30 წამის ან ცოტა მეტი დროის მანძილზე. ოთახის ტემპერატურაზე იოდი იოლად აორთქლდება.

თუ ნახევარი საათის განმავლობაში ნიმუშზე არავითარი კვალი არ გამოჩნდა, მაშინ ჭიქაში არსებული იოდის კრისტალები ფრთხილად შეათბეთ. ეს ან ამწოვ კარადაში გააკეთეთ ან გარეთ, გაშლილ სივრცეში.

გაცხელებისას იოდი სუბლიმაციას დაიწყებს და ჭიქაში იოდის ორთქლი გამოჩნდება.

დააცადეთ, სანამ იოდის ორთქლი ჭიქის კედლებზე არ კონდენსირდება. დაათვალიერეთ ნიმუში, მასზე უნდა გამომჟღავნდეს თითის ანაბეჭდი.

ამოიღეთ ნიმუში ჭიქიდან და დააკვირდით გამადიდებელი შუშით. თითის ანაბეჭდებს გადაუღეთ სურათი.

ნიმუშს მიასხურეთ სახამებლის წყალხსნარი, ანაბეჭდი მოლურჯო ფერს მიიღებს.

ექსპერიმენტის მსვლელობა-ნინჰიდრინის სინჯი

განათავსეთ ნიმუში რაიმე ზედაპირზე და მიასხით ნინჰიდრინის ხსნარი. ზედაპირზე მუშამბა გადააფარეთ, რათა ნინჰიდრინისგან დაიცვათ და არ დალაქავდეს. ოთახის ტემპერატურაზე ნინჰიდრინს მოქმედებისთვის 24 საათი სჭირდება, თუმცა, ზოგიერთი ნიმუში უფრო მალე მჟღავნდება. ანაბეჭდი ვარდისფერ შეფერილობას ღებულობს.

სხვა, დამატებითი,   ნიმუში შეგიძლიათ ასევე ნინჰიდრინით დაამუშაოთ და გაათბოთ, რათა  გამჟღავნების პროცესი დაჩქარდეს.

ექსპერიმენტის მსვლელობა-ვერცხლის ნიტრატის  სინჯი

განათავსეთ ნიმუში რაიმე ზედაპირზე და მიასხით ვერცხლის ნიტრატის  ხსნარი.

ნიმუშს დააკვირდით მზის შუქზე ან „უი“ ლამფის შუქზე. ანაბეჭდები გამჟღავნდება მოყვითალო ლაქების სახით. დროის გასვლის შემდეგ ანაბეჭდი ჯერ მეწამული გახდება, შემდეგ გაშავდება. ამ შემთხვევაში შესაძლებელია მაქსიმუმ ერთი საათი დაჭირდეს სრულ გამჟღავნებას.

ეს ყველაფერი კარგი, მაგრამ ქიმია, ხომ მუდმივ ფიქრსა და კვლევას მოითხოვს. ჰოდა,

სთხოვეთ მოსწავლეებს დამოუკიდებლად მოიძიონ და წარმოადგინონ ანაბეჭდების გამჟღავნების მეთოდი წებოს შემადგენლობაში შემავალი ციანოაკრილატის გამოყენებით  https://www.instructables.com/Super-Glue-Fingerprint-Fuming/

სხვათა შორის, შიმპანზის, გორილას და ადამიანის  თითის ანაბეჭდები ერთმანეთს  ძალიან გავს. არსებობს კიდევ ერთი სასაცილო დათუჩა, რომლის თითის ანაბეჭდიც ჩვენი მსგავსი ყოფილა.

რომელია? https://animals.mom.com/animal-other-primate-fingerprints-1983.html

ავტობუსიდან დაგეგმილზე ადრე ჩამოვედი. გზას უკვე ფეხით გავაგრძელებ თქო, ვიფიქრე. თანაც, მონიტორის და სკამის ტყვეობაში აღმოჩენილს, ფეხით სიარული უფრო წამადგებოდა. ჩასვლისას ისევ იმ ბიჭს გავხედე. მონდომებით აგრძელებდა მინაზე თითის ანაბეჭდების დატოვებას…

ოღონდ, სანაძლეოს დავდებ, მათი გამჟღავნების შესახებ არც არაფერი იცოდა, რადგან მის ქიმიის მასწავლებელს ეს ცდები ჯერ არ უჩვენებია…